Raport z badania r.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Raport z badania. 2012 r."

Transkrypt

1 Projekt Podnoszenie kwalifikacji kadr pomocy i integracji społecznej w Wielkopolsce współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Raport z badania Kompleksowe i pogłębione studium położenia społecznego dzieci i młodzieży z woj. wielkopolskiego, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży z rodzin zaliczanych do kategorii wysokiego ryzyka socjalnego 2012 r. Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu ul. Feliksa Nowowiejskiego Poznań tel tel./fax R e g i o n a l n y O ś r o d e k P o l i t y k i S p o ł e c z n e j w P o z n a n i u

2 Badanie zrealizowano w ramach projektu Podnoszenie kwalifikacji kadr pomocy i integracji społecznej w Wielkopolsce współfinansowanego przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego RAPORT Z BADANIA Kompleksowe i pogłębione studium położenia społecznego dzieci i młodzieży z woj. wielkopolskiego, ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży z rodzin zaliczanych do kategorii wysokiego ryzyka socjalnego Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu ul. Feliksa Nowowiejskiego Poznań tel tel./fax Wykonawca Grudzień

3 Spis treści Wykaz skrótów Streszczenie Summary Koncepcja badania Przedmiot badania Cele badania Pytania badawcze Koncepcja potrzeb Wykluczenie społeczne Metodologia badania Diagnoza potrzeb i deficytów wielkopolskich dzieci i młodzieży Czynniki wpływające na potrzeby i deficyty dzieci i młodzieży Sytuacja woj. wielkopolskiego w kontekście przedmiotu badania Deficyty i potrzeby dzieci woj. wielkopolskiego Bezpieczeństwo bytowe Wprowadzenie Deficyty i potrzeby Konsekwencje deficytów i potrzeb Podejmowane działania i ich adekwatność Podsumowanie Edukacja Wprowadzenie Deficyty i potrzeby Konsekwencje deficytów i potrzeb Podejmowane działania i ich adekwatność Podsumowanie Ochrona zdrowia Wprowadzenie Deficyty i potrzeby Konsekwencje deficytów i potrzeb Podejmowane działania i ich adekwatność Podsumowanie Czas wolny / samorealizacja Wprowadzenie Deficyty i potrzeby Konsekwencje deficytów i potrzeb Podejmowane działania i ich adekwatność

4 6.4.5 Podsumowanie Współpraca instytucji udzielających wsparcia Wprowadzenie Deficyty i potrzeby Konsekwencje deficytów i potrzeb Podejmowane działania i ich adekwatność Podsumowanie Standardy będące punktem wyjścia do określenia deficytów i wskaźniki służące monitorowaniu położenia badanych grup Potrzeby fizjologiczne Potrzeby bezpieczeństwa Potrzeby przynależności Potrzeby szacunku i uznania oraz potrzeba samorealizacji Zagrożenie wykluczeniem społecznym Wnioski i rekomendacje

5 Wykaz skrótów ADHD CAWI EFS ESPAD FAS FADS FGI IDI JOPS JST MEN NGO OPS PCPR PO KL ROPS SKS TDI UE Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ang. Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Wywiad kwestionariuszowy przez Internet (ang. Computer Assisted Web Interview) Europejski Fundusz Społeczny ang. European School Survey Project on Alcohol and Drugs Płodowy Zespół Alkoholowy (ang. Fetal Alcohol Syndrome) Poalkoholowe Uszkodzenie Płodu (ang. Fetal Alcohol Spectrum Disorder) Zogniskowany Wywiad Grupowy (ang. Focus Group Interview) Indywidualny Wywiad Pogłębiony (ang. Individual In-Depth Interview) Gminne i powiatowe instytucje integracji i pomocy społecznej Jednostka Samorządu Terytorialnego Ministerstwo Edukacji Narodowej Organizacja pozarządowa Ośrodek Pomocy Społecznej Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie Program Operacyjny Kapitał Ludzki Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Szkolne kółko sportowe Telefoniczne Wywiady Pogłębione Unia Europejska 4

6 1 Streszczenie Opis badania Przedmiotem zamówienia było przeprowadzenie kompleksowego badania położenia społecznego dzieci i młodzieży w woj. wielkopolskim, w tym ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży z rodzin zaliczanych do kategorii wysokiego ryzyka socjalnego. Głównym celem badania było przeprowadzenie kompleksowej diagnozy położenia społecznego dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym w woj. wielkopolskim w obszarach edukacji, bezpieczeństwa bytowego, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, czasu wolnego, w odniesieniu do katalogu standardów obowiązujących w powyższych obszarach. W celu kompleksowego i pogłębionego studium dotyczącego położenia społecznego dzieci i młodzieży za punkt odniesienia przyjęto koncepcję potrzeb Abrahama Maslowa. Dzięki temu podejściu możliwe było nie tylko określenie minimalnych potrzeb związanych z przeciwdziałaniem procesom marginalizacji, ale także wielowymiarowe i wieloaspektowe poznanie sytuacji dzieci i młodzieży. Drugim elementem, do którego odnoszono się w trakcie badania, były koncepcje związane z wykluczeniem społecznym, a raczej z zagrożeniami wykluczeniem, na jakie są narażone dzieci i młodzież. Wykluczenie społeczne rozumiane było jako niepodejmowanie zwyczajowej i społecznie akceptowanej drogi życiowej lub wypadanie z niej. Te dwa elementy pozwoliły na zbudowanie pełnego obrazu, w którym koncepcja potrzeb wskazywała na czynniki o charakterze wewnętrznym, a koncepcje wykluczenia społecznego kładły nacisk na elementy o charakterze zewnętrznym wobec badanych. Struktura prezentacji zebranego materiału jest efektem połączenia dwóch powyższych obszarów. Raport został podzielony na następujące działy: Bezpieczeństwo bytowe Edukacja Opieka zdrowotna Czas wolny / samorealizacja Współpraca instytucji udzielających wsparcia 5

7 Metody i techniki zbierania danych w trakcie badania Metoda Analiza danych zastanych Zogniskowane wywiady grupowe (FGI) Indywidualne wywiady pogłębione (IDI) Analizie poddane zostały: Opis metody/ ilość wszystkie dokumenty (akty prawne, dostępne opracowania, raporty i ekspertyzy) wskazane przez Zamawiającego roczny bilans potrzeb wszystkich gmin i powiatów województwa wielkopolskiego dokumenty, które zostały zidentyfikowane na etapie realizacji badania dane statystyczne istotne ze względu na przedmiot badania (np. stopa bezrobocia, wskaźniki dot. edukacji przedszkolnej). Zrealizowano 35 wywiadów (po 1 w każdym powiecie). W wywiadach wzięło w sumie udział 240 osób. 53% z nich stanowili pracownicy OPS i PCPR. 14% - przedstawiciele organizacji pozarządowych działających na rzecz dzieci i młodzieży lub rodzin. 17% - nauczyciele i pedagodzy pracujący w szkołach (podstawowych, gimnazjalnych i średnich) i innych placówkach systemu edukacji. Pozostałe 17% stanowili pracownicy innych instytucji np. poradni psychologiczno-pedagogicznych (większość), domów dziecka, ośrodków interwencji kryzysowej, OHP. Zrealizowano: 9wywiadów z przedstawicielami instytucji i organizacji zaangażowanych we wsparcie badanych grup 35 wywiadów z rodzinami objętymi wsparciem OPS, po jednym w każdym powiecie. Wywiad kwestionariuszowy realizowany przez Internet (CAWI) Przeprowadzono 363 ankiety CAWI. Ankieta audytoryjna Ankieta audytoryjna objęła dzieci i młodzież 105 szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (po 3 z każdego powiatu Wielkopolski w grupie wiekowej uczniów klas 5-6 szkoły podstawowej, gimnazjum i uczniów szkół ponadgimnazjalnych). Panel ekspertów Panel ekspertów przeprowadzony został 16 grudnia 2011 r. 6

8 Główne wyniki badania Bezpieczeństwo bytowe Deficyty dzieci i młodzieży w zakresie kwestii bytowych korespondują z dwoma najniższymi poziomami potrzeb wyróżnionymi przez Abrahama Maslowa potrzebami fizjologicznymi i bezpieczeństwa. Stopień zaspokojenia tych potrzeb wpływa na życie jednostki zarówno jego fizyczne trwanie, jak i jakość. Jak podkreślał Maslow, dopiero po zaspokojeniu potrzeb najbardziej podstawowych można przejść do potrzeb wyższego rzędu. Dlatego też w dużej mierze warunki bytowe oraz odczuwany subiektywnie poziom bezpieczeństwa emocjonalnego wpływa na dalsze losy życiowe dzieci i młodzieży. Posiadanie miejsca do spania, pożywienia i ubrania oraz odpowiednia opieka rodziców pozwalają na wyjście poza dom rodzinny, szersze funkcjonowanie w społeczeństwie. Obecnie działający system wsparcia umożliwia zapewnienie potrzebującym jedzenia i ubrania. Podstawowym deficytem pozostają warunki i mieszkaniowe: lokale są przeludnione i o niskim standardzie. Ponieważ remont i budowa mieszkań socjalnych/komunalnych pociągają za sobą znaczne koszty, to samorządy w dużej mierze nie dokonują takich inwestycji. Z kolei pomoc społeczna nie posiada wystarczających środków na finansowanie remontów. Badanie jednoznacznie wskazuje na niezaspokojone potrzeby emocjonalne dzieci i młodzieży. Wynikają one zarówno z czynników zewnętrznych (sieroctwo, samotne wychowywanie dziecka), powodowanych czynnikami zewnętrznymi (eurosieroctwo), jak i z tych zależnych od rodzin: dysfunkcje i brak umiejętności wychowawczych. Jak wynika z wywiadów, powyższe problemy (szczególnie w zakresie braku umiejętności wychowawczych) są powszechne i niezależne od sytuacji materialnej rodzin, ale już strategia radzenia sobie z nimi jest różna. Rodzice z rodzin niezagrożonych wykluczeniem chętniej się edukują w tym zakresie, a w przypadku wystąpienia problemów korzystają z pomocy. Natomiast rodzice z rodzin zagrożonych marginalizacją najpierw nie potrafią dostrzec problemu. Następnie, kiedy zostanie on zidentyfikowany, np. przez pedagogów szkolnych, część z nich stosuje strategię niereagowania, wypierania problemów niestety są to ci, którzy wsparcia potrzebują najbardziej. Istotne jest także, że edukacja skierowana do rodziców z rodzin wysokiego ryzyka socjalnego jest czasochłonna i wymaga wielu zabiegów wzmacniających motywację do udziału w niej. Edukacja Przedszkola i szkoły są istotnym elementem w wychowaniu i kształtowaniu młodego człowieka. Ze względu na to, że pełnią funkcje edukacyjne, wychowawcze i opiekuńcze, mogą w kompleksowy sposób wpływać na kształtowanie i wychowanie dziecka. Do czynników wewnętrznych, leżących po stronie rodzin dzieci zagrożonych marginalizacją, które pogłębiają ich potrzeby i deficyty należą: niewystarczająca rola rodziny, która w pierwszej kolejności powinna pełnić funkcje edukacyjne, wychowawcze i opiekuńcze, brak warunków w domu do odrabiania lekcji, brak środków finansowych na zakup dodatkowych pomocy naukowych, brak dostępu do Internetu w domu. 7

9 Do czynników zewnętrznych, niezależnych od dzieci i rodzin zagrożonych marginalizacją, które mogą sprzyjać pogłębianiu się deficytów należą: trudności transportowe, brak zorganizowanego transportu szkolnego, uniemożliwiające dzieciom udział w zajęciach pozalekcyjnych i pozalekcyjnym życiu szkoły, niewystarczające kwalifikacje nauczycieli i pedagogów we współpracy z dzieckiem trudnym, brak środków finansowych w szkole, co przekłada się na ograniczone możliwości organizowania zajęć pozalekcyjnych, w tym wyrównawczych, brak dostępu do usług doradztwa zawodowego i wsparcia pedagogów, niewystarczające zaangażowanie i brak indywidualnego podejścia szkoły do ucznia. Większość szkół oferuje dzieciom wsparcie, zarówno materialne, jak i intelektualne i emocjonalne. Barierą dla skuteczności takich działań są niewystarczające środki finansowe (np. na dojazdy dla dzieci) oraz brak współpracy z rodzicami. Czynnikami, które wzmacniają wyrównywanie szans dzieci zagrożonych marginalizacją, jest objęcie wsparciem całych rodzin, a także współpraca placówek edukacyjnych z innymi podmiotami, mającymi kontakt z rodziną dziecka. W szczególności ważna jest współpraca z pomocą społeczną. W wywiadach grupowych pracownicy socjalni podkreślali wielokrotnie, że w czasie, kiedy wchodzą do rodzin, dzieci są w szkołach. Dlatego też nie mają z nimi prawie żadnego kontaktu. Z tej perspektywy kontakt ze szkołą która wie najwięcej o dziecku, a znacznie mniej o jego rodzinie czy warunkach materialnych, w których żyje jest niezbędny w celu kompleksowego wsparcia rodziny. Ochrona zdrowa Deficyty dzieci i młodzieży w zakresie ochrony zdrowia korespondują z dwoma najniższymi poziomami potrzeb wyróżnionymi przez Abrahama Maslowa potrzebami fizjologicznymi i bezpieczeństwa. Stopień zaspokojenia potrzeb w zakresie należytej ochrony zdrowia, przekazania przez rodziców właściwych wzorów postępowania oraz właściwej troski zarówno o dobry stan psychiczny, jak i odpowiednią kondycję fizyczną i higienę, przekłada się bezpośrednio na relacje społeczne dzieci i młodzieży. Zachowanie odpowiedniej higieny osobistej dziecka jest niezbędnym minimum, które umożliwia mu wejście w relacje z innymi. Natomiast wszelkie braki w tym obszarze natychmiast skazują młodą osobę na ostracyzm i utrudniają mu społeczne funkcjonowanie. Tymczasem badanie wskazuje, że właśnie w obszarze higieny osobistej dzieci i młodzieży istnieją znaczne deficyty, które wyróżniają je w negatywny sposób na tle rówieśników. Innym negatywnym wyróżnikiem dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych marginalizacją jest częstsze występowanie zaburzeń zachowań lub emocjonalnych. Wynikają one zarówno z chorób, których przyczyną są dysfunkcje w rodzinie (problemy alkoholowe), jak i z braku odpowiednich kompetencji wychowawczych rodziców. Zaburzenia takie również zwiększają potencjalną możliwość wykluczenia. Badanie wskazuje także na zagrożenie, jakim jest obniżanie się wieku inicjacji seksualnej młodzieży i sięgania po używki (alkohol, narkotyki, papierosy) oraz bierność lub obojętność większości rodziców na dysfunkcyjne zachowania ich dzieci. 8

10 Przedstawione w powyższym rozdziale czynniki wpływające na zaspokojenie potrzeb dzieci i młodzieży w zakresie ochrony zdrowia można podzielić na czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Do czynników zewnętrznych niezależnych od dzieci i młodzieży i ich rodzin, powiązanych natomiast z uwarunkowaniami środowiskowymi i systemem instytucjonalnym państwa należą: Utrudniony dostęp do specjalistycznej opieki medycznej i psychologicznej; Miejsce zamieszkania, wpływające na dostęp zarówno do specjalistów, jak i podstawowej opieki medycznej, ale także na dostęp dzieci do ośrodków i obiektów sportowych; Niewystarczająca liczba lekarzy dentystów; Brak higienistek/pielęgniarek w szkołach; Bezsilność pracowników pomocy społecznej w niektórych obszarach pomocy psychologicznej; Brak skutecznych działań skierowanych do rodziców, mających uświadomić im potrzebę dbania o zdrowe żywienie i pokazanie im sposobu przygotowania tanich i pożywnych posiłków. Do czynników wewnętrznych wpływających na deficyty dzieci w obszarze ochrony zdrowia, powiązanych z sytuacją samego dziecka lub jego rodziny zaliczyć można: Zachowanie rodziców, którzy nie przekazują dobrych nawyków w zakresie ochrony zdrowia (brak dobrych wzorów); Nieświadomość wagi higieny osobistej i brak przywiązania do kwestii z nią związanych (zarówno wśród dzieci i młodzieży, jak i ich rodziców); Brak chęci rodziców do uczestniczenia w badaniach i programach profilaktycznych; Obojętność lub bagatelizowanie problemów swoich dzieci w zakresie stosowania używek; Trudna sytuacja rodzinna powodująca stany agresji i zaburzeń emocjonalnych/ psychologicznych; Wczesna inicjacja seksualna i stosowanie używek (w tym nowych, np. dopalaczy ); Wykorzystywanie choroby dziecka jako potencjalnego źródła dochodu; Brak pieniędzy na leczenie, wykupywanie leków. Czas wolny / samorealizacja Zgodnie z koncepcją Maslowa należy stworzyć dziecku warunki umożliwiające samodzielne zaspokojenie podstawowych potrzeb, a także identyfikację i rozwój potrzeb wyższego rzędu. W ten sposób stymulowany jest rozwój potencjalnych umiejętności dziecka. W czasie wolnym dziecko może i powinno realizować swoje potrzeby przynależności, szacunku i uznania, a zwłaszcza samorealizacji. Deficyty dzieci w zakresie czasu wolnego można podzielić na generowane przez czynniki zewnętrzne (przede wszystkim problematyczny dojazd oraz ograniczenia finansowe gminy/powiatu, jak i danej rodziny), jak i wewnętrzne (brak chęci i motywacji). Dzieci zamieszkałe na wsi bądź w mniejszych miejscowościach często w swoim miejscu zamieszkania nie mają dostępu do zbyt wielu możliwości organizacji czasu wolnego. Z reguły też dojazd jest problematyczny infrastruktura transportowa nie 9

11 jest odpowiednio rozbudowana. Możliwości spędzania czasu wolnego przez dzieci są również ograniczane przez możliwości finansowe ich rodziców, jak i gminy, w której mieszkają. Z drugiej strony, w wielu rodzinach zagrożonych wykluczeniem społecznym dzieci nie otrzymują od rodziców odpowiednich wzorców dotyczących kreatywnego spędzania swojego czasu wolnego, czy realizowania siebie. Poza tym, niektórzy rodzice (ten problem tyczy się co siódmego dziecka) zbyt małą uwagę zwracają na swoje dzieci, nie są odpowiednio wyczuleni na ich potrzeby, przez co dziecko nie otrzymuje z ich strony odpowiedniego wsparcia potrzebnego do rozwoju. W efekcie, brak odpowiednio zagospodarowanego czasu wolnego znacznej części uczniów przyczynia się do wzrostu zachowań odbiegających od przyjętych norm społecznych (wczesna inicjacja seksualna, problem alkoholowy, zachowania agresywne, narkomania i zachowania przestępcze). Zachowania takie często przyczyniają się do przedwczesnego wypadania dzieci i młodzieży z systemu oświaty, co uniemożliwia rozwój kompetencji kluczowych, a przez to znacznie zmniejsza szanse na prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie. Trudno o poprawę sytuacji w tym zakresie, gdyż dzieci z rodzin z dysfunkcjami najczęściej nie mają możliwości wyjścia poza swoje środowiska, przeważnie bowiem nie udaje im się nawiązać trwałych relacji z ludźmi z innych, bardziej zintegrowanych społecznie środowisk choć warto podkreślić, iż od tej reguły zdarzają się wyjątki. By zapobiec deficytom dzieci i młodzieży w obszarze czasu wolnego, istotne jest podejmowanie przez przedstawicieli wszystkich instytucji mających kontakt z dzieckiem i/bądź z jego rodziną (szkoła, NGO, OPS itp.) działań wzmacniających motywację w celu zwiększenia aktywności dzieci w wolnym czasie. Z obecnej oferty bowiem część dzieci zupełnie nie korzystna, chociaż nie ma jakiś ograniczeń zewnętrznych głównym powodem jest ich brak zainteresowania oraz brak zachęt ze strony rodziców. W tym kontekście ważne jest również odpowiednie dokształcenie/ zmotywowanie rodziców np. w formie indywidualnych rozmów, szkoleń, czy tak, jak np. odbywa się to w Gostyniu poprzez organizację szkoleń wyjazdowych dla matek z dziećmi, podczas których uczy się matki zajmowania dziećmi w czasie wolnym. Ponadto, warto mieć na uwadze to, iż dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem są bardzo często skazane na zamknięcie w swoim środowisku, z którego trudno im się wydostać. W efekcie nie mogą czerpać wzorców z innych, bardziej społecznie przystosowanych, środowisk. Jest to ważny element, który trzeba uwzględnić przy organizacji wsparcia. Na przykład, organizując letni wypoczynek wyjazdowy, nie wyodrębniać turnusów dla dzieci, których wyjazd finansuje w całości lub części pomoc społeczna. Dzieci takie nie mogą także stanowić większości uczestników tego typu wyjazdów. Gdy tak się dzieje, nagromadzenie dysfunkcji i problemów jest tak duże, że niekiedy przerasta możliwości nawet doświadczonych terapeutów i psychologów. Praca w grupach pochodzących z różnych środowisk jest łatwiejsza i, przede wszystkim, przynosi więcej pożytku dla dzieci najbardziej potrzebujących. Współpraca instytucji udzielających wsparcia Współpraca instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego jest zróżnicowana w powiatach i gminach. W niektórych przebiega bardzo dobrze, w części prawie nie występuje, czy też jest stricte formalna i nie przynosi efektów. Z badania kwestionariuszowego wśród przedstawicieli instytucji wynika, że współpraca ta przebiega najlepiej w powiecie ostrowskim, 10

12 leszczyńskim ziemskim, poznańskim grodzkim i wolsztyńskim. Najgorzej zaś w powiecie śremskim i kaliskim grodzkim. Mimo pewnych uwarunkowań prawnych współpraca między różnymi instytucjami zależy przede wszystkim od postaw konkretnych ludzi, ich operatywności i wzajemnych relacji oraz typów instytucji, jakie reprezentują. W celu ułatwienia współpracy między instytucjami oraz zwiększenia jej efektywności należałoby ograniczyć tworzenie zbędnej dokumentacji oraz uprościć procedury tak, by decyzje można było podejmować sprawniej. Dobrym pomysłem byłoby utworzenie wspólnego systemu informatycznego ułatwiającego przekaz informacji i eliminującego konieczność wypełniania od nowa dokumentacji w każdej instytucji. Poza tym jako że jakość współpracy zależy przede wszystkim od jakości więzi między poszczególnymi przedstawicielami instytucji należałoby zadbać o organizację regularnych spotkań, w trakcie których przedstawiciele różnych instytucji mieliby ze sobą bezpośredni kontakt. Taką rolę z założenia miały pełnić zespoły interdyscyplinarne, jednak tę formułę należy jeszcze dopracować. Poza tym można by pomyśleć o organizacji również innego typu spotkań, nie tylko w sytuacjach kryzysowych, ale także właśnie w celach integracyjnych i profilaktycznych. Jak o tym powiedział jeden z uczestników FGI: spotykamy się z nimi, kiedy coś naprawdę się dzieje, natomiast nie spotykamy się profilaktycznie, czyli nie ma takiego musu, że my po prostu co drugi piątek o piętnastej siedzimy w jednym miejscu czy w urzędzie gminy czy w sądzie spotykamy się i wymieniamy się informacjami. Na takie spotkanie idzie pracownik socjalny, policjant czy kurator. Tego nie ma, a to by się przydało i oczywiście taka wymiana informacji jest super. Taka informacja otworzyłaby oczy czy nauczycielowi czy policjantowi na pewien problem.[fgi powiat ostrowski] Warto by również przemyśleć kwestię organizacji spotkań z przedstawicielami instytucji wyższego szczebla (WUP, ROPS). Główne wnioski wynikające z badania Obszar Wniosek Bezpieczeństwo bytowe Wszyscy członkowie rodziny wpływają na siebie wzajemnie, tworzą system. Dlatego w przypadku dysfunkcji ważne jest, aby oddziaływanie było prowadzone z różnych kierunków i na wszystkich członków rodziny równocześnie. Organizacje pozarządowe, kościół, instytucje pomocy społecznej tworzą system wsparcia osób potrzebujących. Ci, którzy np. z powodu wstydu nie zwrócą się o pomoc do OPS, częściej skorzystają z pomocy kościoła czy NGO. Osoby zaangażowane w działania na rzecz dzieci i młodzieży zagrożonych marginalizacją wielkie nadzieje pokładają w Ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z dnia 9 czerwca 2011 r., a szczególnie w pracy asystentów rodzin. Jednakże, podobnie jak w pracy pracowników socjalnych czy innych osób pracujących z rodziną, trzeba ciągle uważać, aby nie przekroczyć cienkiej granicy pomiędzy pomaganiem a wyręczaniem. 11

13 Obszar Wniosek Dobrą praktyką w zakresie poprawy bezpieczeństwa emocjonalnego dzieci jest podnoszenie kompetencji społecznych, życiowych i wychowawczych ich rodziców. Jest to szczególnie skuteczne, gdy oddziaływanie jest prowadzone równocześnie na dorosłych i dzieci w sposób skoordynowany i kompleksowy. Większość działań w ramach pomocy społecznej czy szerzej przeciwdziałających marginalizacji oferuje różnorodne wsparcie osobom potrzebującym. Nie korzysta natomiast prawie w ogóle z potencjału tych osób. Takie podejście jest mało skuteczne, prowadzi do dziedziczenia niskiego statusu społecznego i pogłębiania niedostosowania społecznego. Edukacja Edukacja, współpraca instytucji Najlepsze efekty w rozwiązywaniu problemów edukacyjnych dzieci zagrożonych marginalizacją, przynoszą działania skierowane nie tylko do uczniów, ale również do rodziców. Dużym problemem w budowaniu przez szkołę i ucznia jego ścieżki edukacyjnej jest postawa rodziców (niezaradność, brak zaangażowania, odpowiedzialności). Organizacja zajęć w szkołach i placówkach socjoterapeutycznych skierowanych stricte do dzieci zagrożonych marginalizacją, mimo swoich niewątpliwych zalet, może jednocześnie pogłębiać izolację społeczną takich dzieci, ze względu na to, iż tworzą zamknięte środowisko i nie mają kontaktu z innymi grupami rówieśników. Deficyty i potrzeby dzieci zagrożonych marginalizacją wynikają zazwyczaj z wieloletnich zaniedbań oraz zaległości edukacyjnych. Zaspokojenie tych potrzeb edukacyjnych to długotrwały proces. Ograniczenia budżetowe szkół powodują, iż np. ciągłość prowadzenia zajęć pozalekcyjnych dla uczniów może być zagrożona. Dzieci i młodzież, szczególnie z obszarów wiejskich, napotykają na barierę w dostępie do zajęć dodatkowych, w tym wyrównawczych, wynikającą z trudności transportowych. Kursowanie autobusów szkolnych jest często niedostosowane do terminów zajęć dodatkowych. Źródłem problemu jest brak środków po stronie placówek oświatowych na finansowanie dodatkowych kursów. Najbardziej skuteczne są działania skierowane do dzieci i rodzin zagrożonych marginalizacją, podejmowane wspólnie przez przedstawicieli sektora edukacji, sektora pomocy społecznej, policji, stowarzyszeń oraz innych obszarów, np. kościoła. Ochrona zdrowia Zarówno rodziny zagrożone wykluczeniem, jak i pracownicy pomocy społecznej napotykają na trudności w dostępie do specjalistycznej 12

14 Obszar Wniosek pomocy medycznej, psychologicznej oraz dotyczącej zdrowia fizycznego. Wolny czas Współpraca Brak dbania dzieci o higienę osobistą, w szczególności higienę jamy ustnej. Złe nawyki żywieniowe dzieci i nieumiejętność dbania o czystość są głównie wynikiem zachowania rodziców i ich niezaradności. Pojawienie się nowych, nieakceptowanych społecznie zachowań młodzieży: stosowanie dopalaczy, prostytucja oraz obniżenie się wieku sięgania po alkohol i używki, prostytucja młodzieży gimnazjalnej. Trudności związane z dojazdem, utrudniają dostęp zarówno do opieki medycznej, jak i uczestnictwo dzieci w zajęciach sportowych. Ograniczone możliwości spędzania czasu wolnego dzieci z mniejszych miejscowości Dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym przejawiają stosunkowo małe zainteresowanie różnymi możliwościami samorozwoju Dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem są bardzo często skazane na zamknięcie w swoim środowisku, z którego trudno im się wydostać. Efektywność pracy instytucji i dbałość o wzajemną współpracę ogranicza zjawisko biurokratyzacji, czyli konieczności tworzenia obfitej dokumentacji oraz skomplikowanych, czasochłonnych procedur. Obecnie brak jest jednolitego narzędzia, które służyłoby wymianie informacji między instytucjami zaangażowanymi w proces wsparcia dzieci. Jakość współpracy zależy przede wszystkim od jakości więzi między poszczególnymi przedstawicielami instytucji. 13

15 2 Summary Study description Our task consisted in performing an in-depth study of the social situation of children and youth from Wielkopolskie Voivodeship, with particular emphasis on children and youth from high social risk families. The main objective of the study was to carry out a comprehensive evaluation of the social situation of children and youth from families at risk of social exclusion from Wielkopolskie Voivodeship in the areas of education, security of existence, welfare, health care and spending free time, in relation to a set of standards for the said areas. To make the study on the situation of children and youth comprehensive and in-depth, as our reference point we assumed Abraham Maslow's hierarchy of needs. Thanks to adopting the approach, we were able to define minimum needs that prevent marginalisation as well as venture at multi-dimensional and multi-faceted analysis of the situation of children and youth. Another element we referred to when performing the study were the ideas of social exclusion, or the threat of exclusion faced by children and youth. We understand social exclusion as not taking the usual and socially accepted path in life or slipping from one. Those two elements allowed us to build a full picture where the idea of needs emphasised internal factors, while the concepts of social exclusion highlighted factors external to study subjects. The structure we applied to when presenting the materials we gathered is the effect of merging the two above areas. The Report consists of the following sections: Security of existence, Education, Health care, Free time/self-actualization, Cooperation of supporting institutions. 14

16 Data collection methods Method Desktop research Focused group interviews (FGI) Individual In-depth Interviews (IDI) Desktop research covered: Method description/quantity All documents (legal acts, available studies, reports and expert opinions) defined by the Ordering Party, Annual account of needs of all gminas and poviats of Wielkopolskie Voivodeship, Documents identified during the study, Statistical data significant to the study subject (such as unemployment rate, kindergarten education indicators, etc.). 35 interviews (one in each poviat). The interviews covered a total of 240 people, of which 53% were employed at Social Welfare Centres and Poviat Family Assistance Centres, 14% were representatives of NGOs acting for children, youth or families, 17% were teachers and school counsellors from schools (primary, lowersecondary and upper-secondary schools) and other educational establishments, and the remaining 17% were employees of other institutions, such as Psychological and Pedagogical Counselling Centres (majority), children s homes, crisis intervention centres and Voluntary Labour Corps. Individual In-depth Interviews: 9 interviews with representatives of institutions and organisations involved in supporting the groups under analysis, 35 interviews with families covered by support from Social Welfare Centres, one in each poviat. Computer Assisted Web Interviews (CAWI) 363 CAWI interviews were carried out. Auditorium questionnaire The auditorium questionnaire covered children and youth from 105 schools (primary, lower-secondary and upper-secondary schools, three from each Wielkopolskie Voivodeship poviat, classes 5 and 6 of primary schools and all classes of lower-secondary and uppersecondary schools). Expert panel The expert panel was held on 16 December

17 Major results Security of existence Deficits faced by children and youth in terms of existence correspond to the two lowest levels of needs defined by Abraham Maslow: physiological and safety needs. The degree to which the needs are satisfied influences the life of an individual both physical existence and the quality of life. As emphasised by Maslow, only when the most basic needs are met, one can move to higher level needs. Therefore, it is largely the living conditions and the subjective sense of emotional security that influence the fate of children and youth. Having a place to sleep, food, clothes and adequate care from parents allow going beyond the home and functioning in the society in more extensively. The current support system provides only food and clothes to those in need. Residential conditions remain the major deficit: apartments are overcrowded and their standard is low. As refurbishments and construction of council/public housing are very expensive, local governments abstain from making such investments. Social welfare does not have sufficient funds to finance refurbishments. The study unambiguously shows that emotional needs of children and youth are not fulfilled. It is due to external reasons (orphanhood, single parenthood), external factors (economic orphanhood) and factors on the part of families: dysfunctions and lack of parenting skills. As follows from interviews, the above problems are universal and do not depend on the financial situation of families (particularly as concerns parenting skills). Yet, coping strategies differ. Parents from families unthreatened by exclusion are more eager to raise their awareness in the area and in the case of problems they reach for help. Parents from families at risk of marginalisation are unable to see a problem in the first place. Next, when the problem is identified, for example by a school counsellor, some of them take to the strategy of not responding and denying problems. Unfortunately, it is frequently the case with those who need help the most. It should also be noted that educating parents from high social risk families is time-consuming and requires a lot of effort to strengthen their motivation. Education Kindergartens and schools are important elements in the process of upbringing and shaping young people. As their role consists in educating, bringing up and providing care, they are in a position to influence children s shaping and rearing in a comprehensive way. Internal factors, or those on the part of families with children at risk of marginalisation, that make their needs and deficits even deeper are: Insufficient role of the family that should primarily focus on educating, upbringing and care, Situation at home unsuitable to do homework, Lack of funds for additional study aids, No Internet access at home. External factors, outside the control of families and children at risk of marginalisation, which may be conducive to deepening deficits are: Transport difficulties, lack of organised school transport that prevent children from attending extracurricular activities and participating in non-class school life, 16

18 Insufficient qualifications of teachers and school counsellors to cope with difficult children, Tight school budgets, which translates into limited ability to provide extracurricular and compensatory activities, No access to career guidance or school counsellors, Insufficient involvement and lack of individual approach of teachers to students. The majority of schools support children in a financial, intellectual and emotional way. Insufficient funds (e.g. for transport to school) and parents' unwillingness to cooperate constitute barriers to such activities efficiency. Factors conducive to levelling the opportunities of children at risk of marginalisation are: covering entire families with support and cooperation of educational establishments with other entities in contact with the family. Cooperation with welfare institutions is of particular importance. During group interviews social workers frequently mentioned that when they visit the families children are at school, so they have almost no contact with the children. From that point of view, contact with schools that have the most extensive knowledge of children, but know less about families or their living conditions is essential to be able to support families in a comprehensive way. Health care Deficits faced by children and youth in terms of health care correspond to the two lowest levels of needs defined by Abraham Maslow: physiological and safety needs. The degree to which needs are fulfilled in the area of health care, parents modelling proper behaviour and care for the psychological condition as well as physical condition and hygiene translate directly into social relations of children and youth. Children s personal hygiene is the minimum that allows them entering relations with others. Any deficiencies in this area condemn a child to ostracism and hinder his/her social functioning. The study shows that there are considerable deficits in the area of personal hygiene of children and youth, which make them stand out in a negative way. Another negative characteristic of children and youth from families at risk of marginalisation is the frequency of behavioural or emotional disturbances. They result from conditions triggered by family dysfunctions (alcohol-related problems) and from lack of sufficient parenting skills. Such problems also increase the potential frequency of exclusion. The study emphasises the threat of lower age of sexual initiation and first contact with substances (alcohol, drugs, cigarettes) as well as passivity or unconcern of the majority of parents with dysfunctional behaviour of their children. The factors influencing the fulfilment of needs of children and youth in the area of health protection, presented in the chapter above, are divided into external and internal. External factors, beyond the control of children, young people or their families, but related to setting and the institutional system of the State, are: Difficult access to specialised medical and psychological care; Place of residence that influences access to specialists and basic health care, as well as children s access to sport centres and facilities; 17

19 Insufficient number of dentists; No school nurses; Powerlessness of social welfare officers in certain areas of psychological assistance; Lack of effective measures intended for parents, aimed at making them aware of importance of a healthy diet and showing them how to prepare inexpensive and wholesome meals. Internal factors resulting in children s deficits in the area of health protection that are related to the situation of the child or the family are: Behaviour of parents who fail to model positive health protection habits (lack of a positive example); Unawareness of importance of personal hygiene and a careless attitude towards hygienerelated matters (among children, young people and their parents); Parents reluctance to undergo tests and participate in prevention programs; Indifference or ignoring their children s problems with substance use; Difficult family situation that results in aggression and emotional/psychological disorders; Early sexual initiation and substance use (including new designer drugs); Using a child s disease as a source of income; Lack of funds for treatment or to buy medicines. Free time/self-actualization According to Maslow, children should be provided conditions in which they are able to satisfy their basic needs on their own as well as to identify and develop higher level needs. Development of potential abilities of the child is stimulated in this way. In their free time, children can and should fulfil their needs of belonging, respect, recognition and particularly self-actualization. Children s deficits in the area of free time are divided into deficits generated by external factors (mainly by transport problems and financial restrictions of a given gmina/poviat or family) and by internal factors (lack of willingness or motivation). It is frequently the case that children living in rural areas or in small towns have limited ability to organise their free time in a productive way. Usually, transport is also a problem as transport infrastructure may be underdeveloped. Leisure activities are also restricted by the financial situation of their parents and of the gmina they live in. On the other hand, in many families at risk of social exclusion parents fail to be a role model of spending free time in a creative way or striving at self-actualization. Besides, some parents devote too little attention to their children, they are not sufficiently sensitive to their needs (the problem is faced by every one in seven children). The child does not receive sufficient support needed to develop. In effect, inadequately managed free time of a large group of pupils results in increased frequency of behaviour outside of social norms (early sexual initiation, alcohol abuse, aggressive behaviour, 18

20 drug abuse and crime). Such behaviour is frequently the reason behind dropping out of school, which prevents them from developing basic competences and reduces their chances of correct functioning in the society. It is difficult to improve the situation in this regard as children from dysfunctional families are usually unable to exit their environment. They do not manage to establish permanent relations with people from other, more socially integrated environments, although it should be emphasised that there are exceptions from the rule. To prevent deficits among children and youth in the area of free time, it is important for representatives of all institutions in contact with the child and/or the family (school, NGOs, Social Welfare Centres, etc.) undertake actions aimed at stimulating motivation to enhance children s activity in their free time. Some children are not involved in any out-of-school activities although there are no external restrictions the main reason is their lack of interest or no encouragement from their parents. In this context, it is also important to educate/motivate parents, for example by individual conversations or trainings, such as those organised in Gostyń. The get-away trainings are organised for mothers and children and serve teaching the mothers how to organise their children s free time. It should be noted that children from families at risk of exclusion are frequently condemned to staying in the environment which they find difficult to exit. In effect, they are unable to derive standards of behaviour from other environments that are better socially adjusted. It is an important element that must be taken into account when organising support. For example, when organising holidays there should not be separate groups of children whose trip is financed by welfare in whole or in part. Such children also cannot form the majority of trip participants. When it is the case, the accumulation of dysfunctions and problems is so high that it is sometimes beyond the capacity of experienced therapists and psychologists to address. Work in groups from different environments is easier and, more importantly, more beneficial for children in need. Cooperation of supporting institutions Cooperation between institutions working to eliminate social exclusion is different in particular poviats and gminas: sometimes it is very good, sometimes virtually inexistent or strictly formal and therefore ineffective. The questionnaire filled in by representatives of such institutions shows that the cooperation is the best in Ostrowski, Leszczyński, Poznański and Wolsztyński poviats, while in Śremski and Kaliski poviats it leaves the most to be desired. In spite of certain legal factors, cooperation between such institutions depends primarily on the attitudes of specific people, their efficiency and mutual relations, and the type of institutions they represent. To facilitate and enhance efficiency of cooperation between institutions, unnecessary documentation should be eliminated and procedures should be simplified to streamline the decision-making process. It would be a good idea to establish a joint information system to facilitate information provision and eliminate the need to fill in documents at every institution. Besides, as the quality of cooperation depends mainly on the quality of relations between particular institution representatives, regular meetings should be organised during which the representatives would come in direct contact. The assumption was that interdisciplinary teams would play the role, but the format requires improvement. In addition, perhaps also other types of meetings could be organised, not only in crisis, but also for integration and prevention purposes. To quote one of 19

21 the FGI participants: We meet when something really important is going on, but we do not meet preventively. There is no obligation to meet, for example, every second Friday at 3 pm at a specific place, the gmina office or court, to exchange information, with a social worker, police officer or probation officer there. There are no such meetings, but we could use them. Such exchange of information would be great. It would make teachers, police officers see certain problems. [FGI in Ostrowski poviat] Organising meetings with representatives of higher level institutions (Voivodeship Labour Offices, Regional Social Welfare centres) should also be considered. Main study conclusions Area Conclusion All family members influence each other and form a system. Therefore, in the case of dysfunction, it is important to influence all family members at the same time from different directions. NGOs, churches, welfare institutions all form the system of support for the needy. Those ashamed to ask a Social Welfare Centre for support would rather ask a church or an NGO. Security of existence People involved in work for children and youth at risk of marginalisation attach great hope to the Act of 9 June 2011 on family support and the foster care system, particularly family assistants. Yet, similar to social workers and other people working with families, it is important not to cross the thin line between helping and doing everything for the family. Education A good practice in the area of improving children s emotional security is to enhance social, living and upbringing skills of parents. It is particularly effective when impact is simultaneous (on adults and children), coordinated and comprehensive. The majority of welfare measures, or measures to prevent marginalisation, offer diverse support to the needy, but fail to make any use of the people's potential. The approach is inefficient as it results in inheriting low social status and deepening social inadjustment. Measures intended not only for pupils, but also for their parents bring about the best effects in solving educational problems of children at risk of marginalisation. The attitude of parents (helplessness, lack of involvement or responsibility) is a huge problem when the school and the pupil are defining the latter s educational path. Organising activities solely for children at risk of marginalisation at schools or social therapeutic centres has certain benefits, but may 20

22 Area Conclusion also deepen social isolation of such children as they form a closed group and have no contact with other groups of children their age. Education, cooperation of institutions Health care Deficits and needs of children at risk of marginalisation result usually from long-lasting negligence and falling behind in school. Meeting their educational needs is a long-lasting process. Because of tight school budgets, the continuity of extracurricular activities may be threatened. Children and young people, particularly from rural areas, find it difficult to access extracurricular activities, such as compensatory activities, due to transport problems. School bus timetables are frequently poorly adjusted to extracurricular activity schedules. The problems arises due to insufficiency of educational establishments funds for additional bus runs. Measures for children and families at risk of marginalisation taken jointly by representatives of the education and welfare sectors, police, associations and other areas, such as churches, are the most effective. Families at risk of exclusion and social workers experience problems with access to specialised medical services in the area of psychology and physical health. Children fail to care for personal hygiene, also oral hygiene. Children s bad dietary habits and inability to maintain cleanliness are mainly the result of their parents behaviour and helplessness. New socially unacceptable behaviour of young people: use of designer drugs, prostitution and lower age of starting to use alcohol and other substances, prostitution among lower-secondary school pupils. Transport difficulties hinder access to medical services and participation in sports activities. Free time Limited opportunities of leisure activities of children from small towns. Children from families at risk of social exclusion are not interested in seeking self-development opportunities. Children from families at risk of exclusion are frequently condemned to staying in their environment which they find difficult to exit. Cooperation The so-called red tape limits efficiency of institutions and cooperation due to the need to create extensive documentation 21

23 Area Conclusion and follow complex, time-consuming procedures. There is no single tool to exchange information between institutions involved in supporting children. The quality of cooperation depends mainly on the quality of relations between institution representatives. 22

24 3 Koncepcja badania 3.1 Przedmiot badania Przedmiotem zamówienia było przeprowadzenie kompleksowego badania położenia społecznego dzieci i młodzieży w woj. wielkopolskim, w tym ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży z rodzin zaliczanych do kategorii wysokiego ryzyka socjalnego. Zamawiający jako dzieci i młodzież z kategorii ryzyka socjalnego rozumie dzieci i młodzież z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z powodów wymienionych w ustawie o pomocy społecznej (art. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej) 1. Podmioty objęte badaniem: a) instytucje edukacyjne placówki wychowania przedszkolnego (żłobek, przedszkole itp.), szkoły podstawowe, szkoły gimnazjalne, szkoły ponadgimnazjalne; b) gminne i powiatowe instytucje integracji i pomocy społecznej JOPS; c) organizacje pozarządowe działające lokalnie w obszarze wsparcia dzieci i młodzieży; d) kościoły i związki wyznaniowe działające lokalnie w obszarze pomocy dzieciom i młodzieży; e) JST (powiat i gmina); f) rodziny korzystające z pomocy społecznej (z uwzględnieniem długości korzystania ze wsparcia do 1 roku, 1-3 lata, powyżej 3 lat) g) dzieci i młodzież (uczniowie ostatnich klas szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych). Adresaci wyników badania Bezpośredni adresaci: a) Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej (ROPS) w Poznaniu.; b) Gminne, powiatowe, wojewódzkie instytucje integracji i pomocy społecznej JOPS; c) Gminne, powiatowe, wojewódzkie jednostki samorządu terytorialnego JST. 1 Art. 7. [Podstawy do udzielenia pomocy] Pomocy społecznej udziela się osobom i rodzinom w szczególności z powodu: 1) ubóstwa; 2) sieroctwa; 3) bezdomności; 4) bezrobocia; 5) niepełnosprawności; 6) długotrwałej lub ciężkiej choroby; 7) przemocy w rodzinie; 7a) potrzeby ochrony ofiar handlu ludźmi; 8) potrzeby ochrony macierzyństwa lub wielodzietności; 9) bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych; 10) braku umiejętności w przystosowaniu do życia młodzieży opuszczającej całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze; 11) trudności w integracji cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą; 12) trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego; 13) alkoholizmu lub narkomanii; 14) zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej; 15) klęski żywiołowej lub ekologicznej. 23

25 Pośredni adresaci: a) Uczelnie z terenu województwa wielkopolskiego; b) Wszystkie instytucje i organizacje realizujące działania w obszarze integracji i polityki społecznej; c) Wszyscy zainteresowani polityką społeczną. 3.2 Cele badania Cel główny Głównym celem badania było przeprowadzenie kompleksowej diagnozy położenia społecznego dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym w woj. wielkopolskim w obszarach edukacji, bezpieczeństwa bytowego, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, czasu wolnego w odniesieniu do katalogu standardów obowiązujących w danych obszarach. W ramach celu głównego badania planowane było osiągnięcie następujących celów szczegółowych: Cele szczegółowe badania: a) diagnoza potrzeb i deficytów wielkopolskich dzieci i młodzieży z grup wysokiego ryzyka w obszarach: edukacji, bezpieczeństwa bytowego, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, czasu wolnego, itd.; b) opracowanie mapy potrzeb i deficytów wielkopolskich dzieci i młodzieży z grup wysokiego ryzyka w w/w obszarach w układzie gmin i powiatów; c) ocena adekwatności wsparcia udzielanego badanym grupom przez instytucje publiczne w w/w obszarach (finansowanego ze środków własnych oraz w ramach projektów finansowanych ze źródeł zewnętrznych); d) opracowanie zestawu wskaźników służących monitorowaniu położenia badanych grup w wybranych obszarach. e) opracowanie katalogu standardów będących punktem wyjścia do określenia deficytów dotyczących badanych grup w danych obszarach; f) zestawienie danych nt. położenia dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społeczny na tle populacji dzieci i młodzieży w woj. wielkopolskim w odniesieniu do opracowanego katalogu standardów w danych obszarach; g) opracowanie rekomendacji mających na celu niwelowanie zdiagnozowanych deficytów z uwzględnieniem zadań leżących w gestii JST. 24

26 3.3 Pytania badawcze Badanie pozwoliło uzyskać odpowiedzi na pytania badawcze sformułowane przez Zamawiającego: 1. Jakie są główne deficyty wielkopolskich dzieci i młodzieży zaliczanych do kategorii wysokiego ryzyka socjalnego w obszarach: edukacji, bezpieczeństwa bytowego, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, czasu wolnego, itd.? 2. Jakie jest natężenie i rozmieszczenie potrzeb i deficytów w układzie gmin i powiatów w woj. wielkopolskim? 3. Jak kształtują się potrzeby i deficyty badanych grup w kontekście obowiązujących w danych obszarach standardów? 4. Jakie wskaźniki umożliwią skuteczny monitoring deficytów i potrzeb badanych grup? 5. Jaki jest zakres wsparcia udzielanego badanym grupom przez instytucje publiczne oraz jakie są źródła finansowania tego wsparcia? 6. W jakim stopniu wsparcie udzielane badanym grupom jest adekwatne do zdiagnozowanych potrzeb i deficytów? 7. Jak przedstawia się położenie dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle populacji wielkopolskich dzieci i młodzieży w kontekście opracowanego katalogu standardów? 8. W jaki sposób można niwelować zdiagnozowane potrzeby i deficyty za pomocą dostępnych narzędzi? 9. Jakie czynniki zewnętrzne wpływają na potrzeby i deficyty dzieci i młodzieży w woj. wielkopolskim? 10. Jak wygląda współpraca instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego (Czy pojawia się efekt synergii)? 11. Jakie są źródła informacji o potrzebach dzieci i młodzieży? 12. Jaka jest rola systemu edukacji w niwelowaniu różnic dotyczących potrzeb i deficytów dzieci i młodzieży? 13. Jakie miejsce w działaniach JST zajmuje problem marginalizacji wśród dzieci i młodzieży? 14. Jak jest relacja pomiędzy sytuacją życiową rodziców, a niebezpieczeństwem marginalizacji wśród dzieci? 15. Jakie jest znaczenie elementów związanych ze zdrowiem i kapitałem życiowym? 16. Jakie jest znaczenie oddziaływania środowiska społecznego na potrzeby i deficyty dzieci i młodzieży? 17. Jakie są efekty deficytów w dalszym rozwoju dzieci i młodzieży? 18. Jakie są efekty deficytów w kontekście funkcjonowania młodzieży w społeczeństwie (społeczności lokalnej) związane z wykluczeniem dzieci i młodzieży? 25

27 3.4 Koncepcja potrzeb W celu kompleksowego i pogłębionego studium dotyczącego położenia społecznego dzieci i młodzieży za punkt odniesienia przyjęta została koncepcja potrzeb Abrahama Maslowa. Dzięki temu podejściu możliwe było nie tylko określenie minimalnych potrzeb związanych z przeciwdziałaniem procesom marginalizacji, ale także wielowymiarowe i wieloaspektowe poznanie sytuacji dzieci i młodzieży. Maslow zakładał, że człowiek ma zespół potrzeb, które zaspokajać powinien w określonej kolejności. Mechanizmem sterującym ludzkimi zachowaniami, według tej teorii, są potrzeby pojmowane jako brak czegoś, wywołujący jednocześnie dążenie do zaspokojenia tego braku. Potrzeby te tworzą układ hierarchiczny, który Maslow obrazuje w postaci piramidy. Na samym dole piramidy znalazły się potrzeby fizjologiczne (pragnienie, głód, posiłek), krok wyżej umiejscowione zostały potrzeby bezpieczeństwa. Nad nimi umiejscowione zostały potrzeby społeczne (przyjaźń, miłość), a wyżej potrzeby szacunku oraz samorealizacji. Takie podejście do badania pozwoliło na określenie wskaźników związanych z monitorowaniem deficytów i potrzeb badanych grup na różnych poziomach potrzeb. To właśnie poziomy potrzeb pozwoliły na uporządkowanie pytań w narzędziach badawczych. Tabela Piramida potrzeb wg A. Maslowa Poziom potrzeb fizjologiczne bezpieczeństwa przynależności szacunku i uznania samorealizacji Źródło: opracowanie własne. Obszary wskaźników Pożywienie, picie, sen, brak napięcia Współzależność, opieka, oparcie, wygoda, wolność od strachu Więź, afiliacja, miłość, bycie kochanym Zaufanie do siebie, poczucie własnej wartości, kompetencje, szacunek u innych Posiadanie celów, spełnienie swojego potencjału, potrzeby estetyczne i poznawcze Poziomy te odnoszą się bezpośrednio do celów badania wskazanych przez Zamawiającego. 3.5 Wykluczenie społeczne 2 Drugim elementem, do którego będziemy odnosić się w trakcie badania, są koncepcje związane z wykluczeniem społecznym, a raczej z zagrożeniami wykluczeniem, na jakie są narażone dzieci i młodzież. Wykluczenie społeczne rozumiane będzie jako niepodejmowanie zwyczajowej i społecznie akceptowanej drogi życiowej lub wypadanie z niej. Wykluczenie społeczne jest powiązane w sposób istotny z występowaniem ubóstwa, jednak nie da się postawić znaku równości między zjawiskiem ubóstwa a wykluczeniem społecznym. Osoby ubogie nie muszą być wykluczone i odwrotnie osoby 2 Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski 26

28 wykluczone niekoniecznie są ubogie. Zgodnie z oczekiwaniami Zamawiającego zostały szczegółowo przebadane dzieci i młodzież z kategorii ryzyka socjalnego z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z powodów wymienionych w ustawie o pomocy społecznej (art. 7 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej). Dlatego szczególną uwagę w badaniu zwrócono na następujące kategorie respondentów: a) Dzieci i młodzież ze środowisk zaniedbanych, b) Dzieci wychowujące się poza rodziną, c) Osoby samotnie wychowujące dzieci, d) Ofiary dysfunkcji występujących w rodzinie, e) Dzieci i młodzież wypadająca z systemu szkolnego 3. O ile potrzeby wskazywały na czynniki o charakterze wewnętrznym, o tyle koncepcje wykluczania kładą nacisk na elementy o charakterze zewnętrznym. W badaniu skoncentrowano się na następujących aspektach dotyczących dzieci i młodzieży: a) Niekorzystnych warunkach ekonomicznych (ubóstwo materialne dochody niższe niż 351 zł na osobę kwalifikują się do korzystania z pomocy z społecznej), postrzeganiu siebie jako osobę żyjącą w ubóstwie, b) Niekorzystnych procesach społecznych, wynikających z masowych i dynamicznych zmian rozwojowych, np. dezindustrializacji, kryzysów, gwałtownego upadku branż czy regionów, c) Wyposażaniu w kapitał życiowy (kulturowy) normalną pozycję społeczną, odpowiedni poziom kwalifikacji, wejście na rynek pracy lub założenie rodziny; brak tego czynnika dodatkowo utrudnia dostosowywanie się do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych, d) Dostępie do instytucji wspierających rozwój i pomnażanie kapitału życiowego (kulturowego) niedorozwoju tych instytucji spowodowanego brakiem priorytetów, brakiem środków publicznych, niską efektywnością funkcjonowania (szkoły, ośrodki kultury, pomoc społeczna), e) Doświadczeniu przejawów dyskryminacji (rozumianej jako brak równego traktowania, zarówno w sposób bezpośredni jak i pośredni), f) Cechach utrudniających korzystanie z powszechnych zasobów społecznych (rozumianych jako elementy dostępne każdej osobie, w granicach istniejącego prawa, np. edukacja, opieka zdrowotna, obiekty kultury itd.) niesprawności, uzależnienia, długotrwałej choroby albo innych cech indywidualnych lub cech o charakterze społecznym: poziom materialny, przynależność do grupy etnicznej, wyznaniowej itd. g) Byciu przedmiotem niszczącego działania innych osób (dowolnych): przemocy, szantażu, indoktrynacji, itd. 4 3 ofiary dysfunkcji występujących w rodzinie rozumiane są jako osoby cierpiące z powodu: przemocy (fizycznej, psychicznej), nałogów, wykorzystywania seksualnego itd., osoby ze środowisk zaniedbanych są to osoby, które doświadczają ubóstwa materialnego lub/i doświadczają niedostatków kapitału kulturowego 4 Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski 27

29 4 Metodologia badania Zaproponowany w niniejszym badaniu zestaw metod badawczych miał charakter komplementarny. Wykorzystanie różnorodnych (jakościowych, ilościowych i eksperckich) narzędzi badawczych i analitycznych pozwoliło na zebranie kompleksowych i wyczerpujących informacji, pozyskanych od szerokiego kręgu osób i instytucji. Różnorodność technik gromadzenia informacji i ich analizy pozwoliła lepiej poznać i zrozumieć przedmiot badania oraz stworzyła możliwość dokonywania odniesień i porównań. Poniżej znajduje się syntetyczne zestawienie metod badawczych oraz zrealizowanych prób. Tabela Syntetyczne zestawienie metod badawczych Metoda Analiza danych zastanych Zogniskowane wywiady grupowe (FGI) Respondent / źródło informacji Dokumenty o różnym charakterze (opracowania, raporty, dokumenty prawne, analizy, sprawozdania, itp.) zawierające informacje użyteczne z punktu widzenia prowadzonego badania. Respondentami wywiadów byli przedstawiciele różnych instytucji i organizacji zaangażowanych w świadczenie usług /wsparcia dzieciom i młodzieży. Opis metody/ ilość Analizie poddane zostały: wszystkie dokumenty (akty prawne, dostępne opracowania, raporty i ekspertyzy) wskazane przez Zamawiającego roczny bilans potrzeb wszystkich gmin i powiatów województwa wielkopolskiego dokumenty, które zostały zidentyfikowane na etapie realizacji badania dane statystyczne istotne ze względu na przedmiot badania (np. stopa bezrobocia, wskaźniki dot. edukacji przedszkolnej). Zrealizowano 35 wywiadów (po 1 w każdym powiecie). W wywiadach wzięło w sumie udział 240 osób. 53% z nich stanowili pracownicy OPS i PCPR. 14% - przedstawiciele organizacji pozarządowych działających na rzecz dzieci i młodzieży lub rodzin. 17% - nauczyciele i pedagodzy pracujących w szkołach (podstawowych, gimnazjalnych i średnich) i innych placówkach systemu edukacji. Pozostałe 17% stanowili pracownicy innych instytucji np. poradni psychologicznopedagogicznych (większość), domów dziecka, ośrodków interwencji kryzysowej, OHP. Indywidualne wywiady Indywidualne wywiady Zrealizowano: 28

30 Metoda Respondent / źródło informacji Opis metody/ ilość pogłębione (IDI) pogłębione (IDI) z: przedstawicielami instytucji i organizacji zaangażowanych we wsparcie badanych grup. z rodzinami objętymi wsparciem OPS 9 wywiadów z przedstawicielami instytucji i organizacji zaangażowanych we wsparcie badanych grup 35 wywiadów z rodzinami objętymi wsparciem OPS, po jednym w każdym powiecie. Wywiad kwestionariuszowy realizowany przez internet (CAWI) Ankieta audytoryjna Panel ekspertów Badanie CAWI zrealizowano z przedstawicielami instytucji publicznych na poziomie powiatowym i gminnym, zaangażowanych w świadczenie usług /wsparcia dzieciom i młodzieży Ankieta audytoryjna z dziećmi i młodzieżą ze szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Uczestnikami warsztatu byli: przedstawiciele Zamawiającego przedstawiciele instytucji organizacji odpowiadających za kształtowanie polityki społecznej na terenie gminy/powiatu przedstawiciele podmiotów (w tym NGO) udzielających wsparcia dzieciom i młodzieży w obszarze edukacji, bezpieczeństwa bytowego, pomocy społecznej, ochrony zdrowia, czasu wolnego Przeprowadzono 363 ankiety CAWI. Ankieta audytoryjna objęła dzieci i młodzież 105 szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (po 3 z każdego powiatu Wielkopolski w grupie wiekowej uczniów klas 5-6 szkoły podstawowej, gimnazjum i uczniów szkół ponadgimnazjalnych). Panel ekspertów przeprowadzony został 16 grudnia 2011 r. 29

31 Metoda Respondent / źródło informacji itd. Członkowie zespołu badawczego, w tym ekspert w zakresu pomocy i polityki społecznej Opis metody/ ilość 30

32 5 Diagnoza potrzeb i deficytów wielkopolskich dzieci i młodzieży 5.1 Czynniki wpływające na potrzeby i deficyty dzieci i młodzieży Czynniki wpływające na potrzeby i deficyty młodzieży są złożone i w znacznej mierze pokrywają się z czynnikami wpływającymi na wykluczenie społeczne (rozumiane jako niepodejmowanie zwyczajowej i społecznie akceptowanej drogi życiowej lub wypadanie z niej). Czerpiąc z Narodowej Strategii Integracji Społecznej dla Polski możemy mówić o następujących elementach sprzyjających wykluczeniu: życie w niekorzystnych warunkach ekonomicznych (ubóstwo materialne), brak wyposażenia w kapitał życiowy umożliwiający: normalną pozycję społeczną, odpowiedni poziom kwalifikacji, wejście na rynek pracy lub założenie rodziny, nieposiadanie/niekorzystanie z dostępu do odpowiednich instytucji pozwalających na wyposażenie w kapitał życiowy, jego rozwój i pomnażanie, doświadczanie przejawów dyskryminacji, posiadanie cech utrudniających korzystanie z powszechnych zasobów społecznych ze względu na zaistnienie: niesprawności, uzależnienia, długotrwałej choroby albo innych cech indywidualnych, bycie przedmiotem niszczącego działania innych osób, np.: przemocy, szantażu, indoktrynacji. Ubóstwo Kluczowym czynnikiem w sposób istotny oddziaływującym na wykluczenie społeczne, a co za tym idzie na deficyty dzieci i młodzieży jest ubóstwo. Zaznaczyć należy, że nie można stawiać znaku równości pomiędzy tymi dwoma zjawiskami. Badania GUS wskazują wyraźnie, że obszar współwystępowania obu zjawisk: ubóstwa i wykluczenia społecznego jest prawdopodobnie znaczny. W roku 2010 odsetek osób w gospodarstwach domowych znajdujących się poniżej minimum egzystencji (tzn. zagrożonych ubóstwem skrajnym) wynosił 5,7%, a wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnym wyniósł 17,1%. W województwie wielkopolskim wynosił on odpowiednio 6,6 % oraz 18,4%, co nieznacznie przewyższa średnią krajową. Poniżej tzw. ustawowej granicy ubóstwa żyło 7,3% osób w gospodarstwach domowych (w Wielkopolsce 8,2%). Minimum egzystencji - koszyk dóbr, niezbędnych do podtrzymania funkcji życiowych człowieka i sprawności psychofizycznej. Uwzględnia on jedynie te potrzeby, których zaspokojenie nie może być odłożone w czasie, a konsumpcja niższa od tego poziomu prowadzi do biologicznego wyniszczenia i zagrożenia życia. W skład koszyka minimum egzystencji wchodzą potrzeby mieszkaniowe i artykuły żywnościowe. Łączny koszt nabycia (zużycia) tych dóbr określa wartość koszyka, która stanowi granicę ubóstwa skrajnego. Relatywna granica ubóstwa obliczana jest w Polsce w odniesieniu do 50% przeciętnych, miesięcznych wydatków gospodarstw domowych. Ustawowa granica ubóstwa - kwota dochodów, która zgodnie z obowiązującą ustawą o pomocy Mapa społecznej uprawnia Wskaźniki do ubiegania zagrożenia się ubóstwem o przyznanie w świadczenia Polsce w 2010 pieniężnego. roku w % osób 31

33 Źródło: Ubóstwo w Polsce w 2010, GUS W przypadku wszystkich trzech wskaźników możemy mówić o zmniejszaniu się odsetka populacji (zagrożonej lub żyjącej w ubóstwie) w ciągu ostatnich kilku lat. W przypadku ustawowej granicy ubóstwa od 2005 r. obserwujemy stałe zmniejszanie się odsetka osób w gospodarstwach domowych o wydatkach poniżej tego progu. Warto jednak zwrócić uwagę, że może to, przynajmniej częściowo, wynikać z przyjętego mechanizmu ustalania kwot uprawniających do korzystania ze świadczeń systemu pomocy społecznej. Od 1 października 2006 r. nie zmieniła się nominalna wartość progów interwencji socjalnej, a tym samym wartość granicy ubóstwa ustawowego. Analizy GUS wskazują jednak, że: gdyby za granice ubóstwa ustawowego przyjąć urealniony wskaźnikiem wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych poziom progów obowiązujących w IV kwartale 2006 r. to stopa ubóstwa ustawowego w 2010 r. wyniosłaby nie 7,3%, a 10,8%. Na uwagę zasługuje też fakt, że w 2010 roku zaobserwowano spadek liczby gospodarstw domowych żyjących w sferze ubóstwa subiektywnego. Odsetek gospodarstw domowych, których poziom 32

34 dochodów był niższy od subiektywnych granic ubóstwa wyniósł w IV kwartale 2010 r. 12,9% (wobec 13,2% w IV kwartale 2009 r., 15,3% - w 2008 r. i 17,4% - w 2007 r.). Głównym czynnikiem powodującym ubóstwo jest miejsce zajmowane na rynku pracy. Ubóstwem w największym stopniu zagrożone są rodziny osób bezrobotnych. W 2010 roku w gospodarstwach domowych posiadających w swoim składzie co najmniej 1 osobę bezrobotną poniżej ustawowej granicy ubóstwa żyło ok. 16% osób, natomiast w gospodarstwach bez osób bezrobotnych ok. 5%. Ubóstwo związane jest z głównym źródłem utrzymania. W najtrudniejszej sytuacji są rodziny utrzymujące się głównie ze świadczeń społecznych innych niż emerytury i renty (stopa ubóstwa ustawowego - 36%, skrajnego - 30%). Kolejnym czynnikiem jest wykonywanie słabo płatnej pracy a to z kolei jest związane z niskim poziomem wykształcenia i pracą na stanowiskach robotniczych. Niskie wykształcenie rodziców oddziałuje na dzieci na dwa sposoby. Z jednej strony jest silnie związane z ubóstwem, z drugiej z rodzajem przekazywanego kapitału kulturowego. Z perspektywy niniejszego raportu najważniejsza jednak jest informacja, że zagrożenie ubóstwem dzieci i młodzieży w Polsce jest znacznie silniejsze niż dorosłych. W 2010 r. ok. 12% dzieci do lat 18 wchodziło w skład gospodarstw, w których poziom wydatków był niższy od ustawowej granicy ubóstwa. W gospodarstwach o wydatkach niższych od minimum egzystencji żyło natomiast ponad 8% osób poniżej 18 roku życia. W 2010 r. grupa dzieci i młodzieży do lat 18 stanowiła ok. 1/3 populacji zagrożonej skrajnym ubóstwem. Podkreślić należy, że grupę najbardziej zagrożoną ubóstwem stanowią rodziny wielodzietne przy liczbie dzieci większej od dwóch, odsetek ubogich, niezależnie od przyjętego progu ubóstwa, przekracza przeciętną. Wśród małżeństw z co najmniej czworgiem dzieci na utrzymaniu ok. 34% osób żyło w 2010 r. w sferze ubóstwa ustawowego i ok. 24% w sferze ubóstwa skrajnego. Osoby z rodzin niepełnych były we względnie lepszej sytuacji niż osoby z rodzin wielodzietnych. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem ustawowym dla rodzin niepełnych wynosił ok. 10,5%, a wskaźnik zagrożenia ubóstwem skrajnym ok. 8%. Kolejnym elementem jest miejsce zamieszkania. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem na wsi jest zdecydowanie wyższy niż w miastach; w przypadku ubóstwa relatywnego, jego wartość jest ponad dwukrotnie wyższa, a ubóstwa skrajnego i tzw. ustawowego niemal trzykrotnie. Najrzadziej ubóstwo dotyka osób zamieszkałych w dużych aglomeracjach miejskich. W 2010 r. ubóstwem relatywnym zagrożonych było 12% osób zamieszkałych w miastach (ok. 4% w miastach liczących ponad 500 tys. mieszk.) oraz ok. 25% mieszkańców wsi. Do czynników zwiększających zagrożenie ubóstwem należy zaliczyć również obecność osób niepełnosprawnych w rodzinie. Wśród gospodarstw domowych, w których przynajmniej jedno dziecko do lat 16 posiada orzeczenie o niepełnosprawności, wskaźniki te wyniosły odpowiednio ok. ustawowe 16% i skrajne 12%. Dzieci niepełnosprawne stanowią ok. 3% populacji dzieci. Co więcej, nie ma w Polsce wystarczającej liczby ośrodków zapewniających pomoc rodzicom w pracy z dziećmi z zaburzeniami rozwoju oraz niepełnosprawnymi. A często rodzice nie potrafią poradzić sobie z takimi dziećmi, m. in. ze względu na brak wiedzy. Wskazuje to, że pozbawione są one oddziaływania w wieku, w którym miałoby ono największy efekt. Jeśli chodzi o edukację dzieci niepełnosprawnych na poziomie ponadpodstawowym, po wyjściu ze szkół specjalnych mają one niewielkie możliwości dalszej ścieżki edukacyjnej (połączonej z rehabilitacją zawodową). 33

35 Ubóstwo jest główną przyczyną pojawiania się deficytów wśród dzieci i młodzieży. Szansą może być dla nich wcześniejsze przygotowanie do nauki oraz uczestnictwo w procesach wyrównujących ich zaburzenia rozwojowe, poznawcze i społeczne. Dla dzieci, których rozwój następuje z opóźnieniem lub jest poważnie zaburzony, wychowanie przedszkolne jest nadzwyczajną szansą wyrównywania opóźnień oraz profilaktyki pozwalającej na wczesne wspieranie rozwoju. Tego rodzaju funkcja placówek przedszkolnych jest szczególnie ważna, nie istnieje bowiem żadne inne miejsce, gdzie jest ona realizowana równolegle. Warto od razu zauważyć, że dzieci mieszkające na wsi w bardzo małym stopniu objęte są opieką przedszkolną, co na starcie stawia je w mniej korzystnej sytuacji. Z kolei, na etapie szkolnym kwestia zagrożenia wykluczeniem społecznym w pierwszej kolejności dotyczy dzieci, które: nie podejmują obowiązkowej nauki, wypadają z systemu nauczania, są odrzucane ze względu na trudności wychowawcze. Warto też zwrócić uwagę, że elementem zagrożenia wykluczeniem społecznym jest również uczęszczanie dzieci do szkół o zróżnicowanej jakości nauczania. Dzieci z gorszych szkół podstawowych trafiają do gorszych gimnazjów, a później do gorszych szkół ponadgimnazjalnych. Oddziaływać to może także na ich odnalezienie się na ryku pracy. Kolejnym zjawiskiem, które może mieć znaczący wpływ na deficyty dzieci i młodzieży, są przemiany występujące w strukturze polskich rodzin. Zmiany te są zbieżne z tendencjami występującymi w krajach Europy Zachodniej zwiększenia się ilości rodzin niepełnych, które pozbawiają dzieci wzorców wychowawczych przekazywanych przez obojga rodziców. 5.2 Sytuacja woj. wielkopolskiego w kontekście przedmiotu badania 5 Województwo wielkopolskie należy do najsilniejszych gospodarczo regionów kraju wytwarza ono dziesiątą część PKB naszego kraju. Spośród podregionów województwa wielkopolskiego największy udział w tworzeniu PKB ma Poznań, zajmując 3. miejsce wśród wszystkich 66 podregionów w Polsce. Stopa bezrobocia w końcu października 2011 r. w regionie wyniosła 8,6% i była niższa od stopy bezrobocia w kraju o 3,2 punktu procentowego. Prawo do zasiłku posiada jedna czwarta ogółu zarejestrowanych bezrobotnych największy przyrost dotyczył osób bez wykształcenia średniego oraz bez żadnych kwalifikacji. Wielkopolska należy także do największych województw w Polsce pod względem liczby mieszkańców. Ludność miejska stanowiła w 2008 roku 56,3% ogółu mieszkańców regionu (średnia krajowa 61,0%). 5 Przedstawione w rozdziale informacje opracowane zostały na podstawie pozycji: Bilans potrzeb pomocy społecznej województwa wielkopolskiego, ROPS, 2011, Poznań Profile socjodemograficzne Województwa Wielkopolskiego (diagnoza), w: Strategia polityki społecznej dla województwa wielkopolskiego do 2020 roku, 2010, Poznań Podstawowe dane z zakresu ochrony zdrowia, GUS, 2010, Warszawa Kultura w 2009 r., GUS, 2010, Warszawa Oświata i wychowanie w roku szkolnym 2009/2010, GUS, 2010, Warszawa 34

36 Ze świadczeń i usług pomocy społecznej w Wielkopolsce korzystało w 2009 r. 8,6% gospodarstw domowych, co jest zbieżne ze średnią krajową (8,5%). W 2010 r., w województwie wielkopolskim, była to co 7 osoba (w całym kraju jest to 6,2% ogółu mieszkańców Polski). Mapa Udział beneficjentów pomocy społecznej gospodarstw domowych i ich członków w populacji ogółem w 2009 r. Źródło: Pomoc społeczna infrastruktura, beneficjenci, świadczenia w 2009 roku, s. 55 Wśród beneficjentów pomocy społecznej odnotowano najwięcej jednoosobowych gospodarstw domowych, osób niepełnosprawnych, wielodzietnych oraz rodzin niepełnych. Pomocy, wynikającej z ochrony macierzyństwa lub wielodzietności udzielono osobom, a wsparcie otrzymało rodzin. Średnio w obrębie jednej gminy województwa wielkopolskiego mieszka 49 rodzin, którym przyznano świadczenia z tytułu ochrony macierzyństwa lub wielodzietności. Poniższa mapa pokazuje, że największy odsetek korzystających z tej pomocy na 1000 mieszkańców znajduje się na terenie powiatów graniczących na północy i południu z powiatem poznańskim. Nieco mniejsze natężenie zjawiska występuje w centrum województwa, aby następnie nasilić się na północy i południu. 35

37 Mapa Ochrona macierzyństwa i wielodzietności Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb województwa wielkopolskiego za rok

38 Ubóstwo Główną przyczyną przyznania pomocy społecznej w Wielkopolsce było w 2010 roku ubóstwo. Świadczenia z tego tytułu objęły rodzin. Do powiatów, na terenie których spotykamy się z największym natężeniem tego zjawiska należą powiaty: czarnkowsko-trzcianecki, chodzieski w północnej części województwa oraz kościański, wrzesiński, jarociński i ostrowski na południu województwa. Mapa Liczba rodzin objętych pomocą społeczną z powodu ubóstwa. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb województwa wielkopolskiego za rok

39 Kolejny ważnym obszarem, w którym prowadzone są działania pomocy społecznej na terenie woj. wielkopolskiego, jest zapewnienie posiłku. W 2010 roku ze wsparcia tego korzystało osób, z rodzin. Z zasiłków stałych w roku 2010 przyznanych poprzez decyzję skorzystało osób. Zapomogę stałą uzyskało rodzin, a w rodzinach objętych zostało pomocą osób. Zasiłki okresowe otrzymało w 2010 roku osób. Ubezpieczania zdrowotne Składki na ubezpieczenia zdrowotne opłacono mieszkańcom Wielkopolski, dzięki temu pomoc trafiła do rodzin z terenu 192 gmin. Osobom bezdomnym oraz nieposiadającym dochodu lub możliwości uzyskania świadczeń zdrowotnych, przyznawany jest zasiłek celowy na pokrycie części lub całości wydatków na świadczenia zdrowotne. W 2010 roku w 15 gminach zaistniała potrzeba udzielenia powyższego zasiłku; skorzystało z niego 198 osób. Cudzoziemcy Wsparcie dla cudzoziemców stanowi margines działania pomocy społecznej na terenie woj. wielkopolskiego. W 2010 r. jedynie dwie gminy przyznały i wypłaciły zasiłki celowe z zakresu pomocy cudzoziemcom. Pomocą zostało objętych pięciu beneficjentów z pięciu rodzin. Bezradność w sprawach opiekuńczo wychowawczych Z powodu bezradności w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i w prowadzeniu gospodarstwa domowego wsparcie otrzymało rodzin. Pomoc wynikającą z ochrony macierzyństwa lub wielodzietności otrzymało rodzin. Zastawiając te informacje z liczbą mieszkańców w podziale na powiaty widzimy, że najwięcej rodzin na 1000 mieszkańców zostało objętych tego rodzaju wsparciem w powiatach: obornickim, średzkim, śremskim i jarocińskim. Warto zwrócić uwagę, że są to te same powiaty, w których w największym stopniu objęto pomocą rodziny z tytułu ochrony macierzyństwa lub wielodzietności. 38

40 Mapa Bezradność w sprawach opiekuńczo wychowawczych Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb województwa wielkopolskiego za rok

41 W Wielkopolsce z powodu problemu przemocy w rodzinie przyznano świadczenia rodzinom. Wśród osób dotkniętych przemocą, zdecydowaną większość (82%) stanowiły kobiety. Ponownie, skala zjawiska jest największa na terenie powiatów śremskiego i średzkiego, ponadto w mieście Konin i powiecie tureckim. Mapa Przemoc w rodzinie Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb województwa wielkopolskiego za rok

42 Pomocy w związku z problemem alkoholizmu lub narkomanii udzielono osobom przy czym 38% stanowiły kobiety, 62 % - mężczyźni. Największy odsetek osób objętych pomocą z tytułu alkoholizmu i narkomanii w przeliczeniu na 1000 mieszkańców znajduje się na terenie powiatów śremskiego, jarocińskiego, oraz w miastach: Koninie, Kaliszu i Lesznie, a na północy województwa w powiecie złotowskim. Mapa Alkoholizm i narkomania Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb województwa wielkopolskiego za rok

43 Z powodu sieroctwa w 2010 roku pomocy udzielono 103 dzieciom z 20% gmin Wielkopolski. Na terenie województwa funkcjonowało rodzin zastępczych, w których schronienie zapewniono dzieciom. Gminne Systemy Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną Jednym z obowiązkowych zadań gmin, wynikającym z Ustawy o pomocy społecznej, jest tworzenie Gminnych Systemów Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną. Obecnie w województwie wielkopolskim funkcjonuje 47 Systemów Profilaktyki, w 23 jednostkach. System jest w fazie opracowań, natomiast w 146 OPS prace nad nim jeszcze się nie rozpoczęły. Trudno wskazać na jeden czynnik łączący ze sobą występowanie bądź niewystępowanie systemów. Dane prezentuje poniższa mapa. 42

44 Mapa Gminne systemy Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb województwa wielkopolskiego za rok

45 Potencjał kadrowy pomocy społecznej na terenie województwa Na terenie województwa wielkopolskiego w ośrodkach pomocy społecznej zatrudnionych jest 1009 pracowników socjalnych. Zgodnie z artykułem Art. 110 ust.11 ustawy o pomocy społecznej na OPS nałożony jest obowiązek zatrudniania przynajmniej 1 pracownika socjalnego na 2000 mieszkańców gminy, w sumie jednak nie mniej niż 3 pracowników. Wymóg ten spełnia 29% gmin z terenu woj. wielkopolskiego. Najczęściej występująca sytuacja to ta, gdy jeden pracownik socjalny przypada na mieszkańców gminy. Liczba występujących przypadków niespełniania wymogu 1 pracownika socjalnego na 2000 mieszkańców spada wraz ze wzrostem liczby mieszkańców zamieszkujących teren gminy, czyli sytuacja wygląda pod tym względem lepiej w miastach. Budżet Poniższa mapa przedstawia informację, jakimi środkami średnio dysponują gminy na terenie województw w przeliczaniu na jednego klienta oraz jednego mieszkańca. W przypadku tego pierwszego wskaźnika odsetek ten w Wielkopolsce jest porównywalny do średniego w Polsce. Środki na osobę są nieco niższe niż w Polsce. Mapa Wydatki z systemu pomocy społecznej ogółem, na jednego beneficjenta i na jednego mieszkańca według województw w 2009 r. Źródło: Pomoc społeczna infrastruktura, beneficjenci, świadczenia w 2009 roku, s

46 Bilans potrzeb społecznych zbiera deklaracje OPS na temat oceny wysokości budżetu w stosunku do potrzeb. Okazało się, że ponad 50% gmin deklaruje niedobór w tym obszarze. Wykres Ocena adekwatności budżetu gmin na 2010 rok Źródło: Bilans potrzeb pomocy społecznej województwa wielkopolskiego za 2010 rok, s

47 6 Deficyty i potrzeby dzieci woj. wielkopolskiego 6.1 Bezpieczeństwo bytowe Wprowadzenie W ramach niniejszego badania, do potrzeb dzieci i młodzieży w obrębie bezpieczeństwa bytowego zaliczono kwestie odnoszące się do dwóch pierwszych poziomów w hierarchii potrzeb Maslowa. Prezentuje to poniższa tabela. Tabela Poziomy potrzeb wyróżnione przez A. Maslowa powiązane z bezpieczeństwem bytowym Poziom potrzeb Zagadnienia analizowane w ramach bezpieczeństwa bytowego Fizjologiczne Bezpieczeństwa miejsce do mieszkania (czy mają gdzie mieszkać, spać, umyć się) jedzenie (czy nie są głodne) ubranie (czy mają w co się ubrać, w czym chodzić) bezpieczeństwo fizyczne które ma ścisłe powiązanie z problematyką chorób i zostanie omówione w rozdziale ochrona zdrowia troska rodzicielska (bezpieczeństwo emocjonalne) Źródło: opracowanie własne Wyniki badań opisane zostały w odniesieniu do powyższych zagadnień. W pierwszym kroku przedstawiona została skala ww. potrzeb dzieci i młodzieży, następnie ich konsekwencje dla dalszego rozwoju, a na końcu działania podejmowane w celu zaspokojenia tych potrzeb i ocena adekwatności tych działań Deficyty i potrzeby Mieszkanie Zdaniem respondentów wywiadów grupowych ze wszystkich powiatów dzieci, których rodzice korzystają z pomocy społecznej lub wsparcia innych podmiotów ( ) żyją w warunkach trudnych. Ich opinia wynika z wieloletniego doświadczenia w pracy socjalnej, jako społecznych kuratorów sądowych, działania w organizacjach społecznych. Oparta jest zatem zarówno o rozmowy z dziećmi czy młodzieżą, jak i wizyty w ich domach, które opisywane są jako mieszkania komunalne bądź socjalne, a znaczna ich część jest o bardzo niskim standardzie. Są jeszcze mieszkania na terenie miasta, gdzie toalety bądź łazienki w mieszkaniu nie ma, albo jest wspólna dla kilku pomieszczeń [FGI powiat międzychodzki]. Charakterystyczna jest wielopokoleniowość: mieszkania 2 3 pokojowe, gdzie mieszka kilka rodzin, mieszka babcia z dziadkiem, dwie siostry, które mają jeszcze swoje rodziny, czyli bywa tak że rodzina czteroosobowa mieszka w jednym pokoju. Wszyscy korzystają z jednej kuchni, z jednej łazienki [FGI międzychodzki]. Trudną sytuację mieszkaniową doskonale obrazuje sytuacja jednej z rodzin (trzy osoby dorosłe i siódemka dzieci), z którą przeprowadzano wywiad indywidualny: Nie mamy łazienki, dwa pokoje, kuchnia, ubikacja. Nie ma łazienki, musimy sobie radzić. Jest woda bieżąca, ale nie ma łazienki.[idi] 46

48 Podkreślano, że część dzieci nie ma własnych łóżek: Nie mają powierzchni, przez to nie mają mebli, swoich tapczanów, nieraz śpią w poprzek [FGI obornicki]. Problem mieszkaniowy dotyczy zarówno terenów wiejskich, jak i miejskich, choć zwracano uwagę, że na terenach wiejskich łatwiej jest o większą przestrzeń mieszkalną. Osobnym problemem są tereny po PGR-ach, gdzie słabej jakości bloki mieszkalne nie są remontowane od wielu lat, co powoduje, że warunki mieszkaniowe są tam szczególnie trudne (np. piece węglowe ( ) ale są takie, że mają tylko tak zwane kozy, pali w pokoju, to jest naprawdę niebezpieczne i ogrzewa tylko jedno pomieszczenie, bo nie jest takie ekonomiczne, jak piec kaflowy [FGI pilski]). Trudną sytuację mieszkaniową dzieci i młodzieży z grupy wysokiego ryzyka socjalnego potwierdzają dane z badań wśród uczniów w których wraz z oceną wysokości dochodów rodziny spada ocena podobieństwa mieszkania do mieszkań innych kolegów i koleżanek. Mieszkania są również oceniane jako mniej podobne przez dzieci rodziców o najlepszej sytuacji materialnej, ale tu można przypuszczać, że warunki lokalowe są lepsze. Wykres Ocena przez uczniów podobieństwa warunków mieszkaniowych w zależności od statusu materialnego rodziny. 3,00 Mieszkanie/dom, w którym mieszkam, wygląda podobnie do mieszkań/domów kolegów/koleżanek z klasy 2,00 1,00,00 dużo wyższe trochę wyższe podobne trochę niższe dużo niższe Ogółem Zarobki w mojej rodzinie względem rodzin znajomych są Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Potwierdzają to także wywiady z rodzinami klientami pomocy społecznej: na 35 wywiadów tylko w przypadku sześciu respondentów można powiedzieć, że ich sytuacja mieszkalna jest dobra. Z kolei, w pięciu przypadkach jest ona bardzo trudna mieszkają w 7, 8, 9 a nawet 10 osób w dwóch pokojach. Inną istotną sprawą, podkreślaną przez respondentów, jest brak wydzielonego miejsca do nauki dla dzieci. Często nie posiadają one własnego biurka, miejsca, w którym mogłyby trzymać przybory szkolne i odrabiać lekcje, co wpływa negatywnie na ich osiągnięcia edukacyjne. Ilustruje to poniższy cytat, typowy dla wypowiedzi uczestników wywiadów grupowych: zarówno sytuacja mieszkaniowa, jak i wykształcenie rodziców bardzo wpływa na to, jak dzieci podchodzą do kwestii szkoły. Brak skrawka chociażby blatu, gdzie to dziecko na stałe miałoby zakodowany nawyk przychodzenia po szkole i tam właśnie robienia lekcji [FGI poznański]. 47

49 Badanie wśród uczniów wykazało, że średnio 75% deklaruje, iż ma swój własny pokój. Jednakże jest to zależne od statusu materialnego rodziny im niższy, tym mniej dzieci ma własny pokój (patrz: wykres 5.1.2). Wykres Posiadanie przez uczniów własnego pokoju w zależności od statusu materialnego rodziny. Mam swój własny pokój 100% 90% 80% 70% 5% 13% 23% 33% 50% 25% 60% 50% 40% 30% 20% 95% 87% 77% 67% 50% 75% Nie Tak 10% 0% są dużo wyższe trochę wyższe podobne trochę niższe dużo niższe Ogółem Zarobki mojej rodziny w porównaniu z dochodami rodzin z mojej klasy są Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Wywiady z rodzinami klientami OPS, potwierdzają, że najważniejszym postrzeganym przez nich problemem nie jest niewystarczająca powierzchnia mieszkaniowa, tylko brak środków na remont, wykończenie łazienki, podniesienie standardu czy nawet pomalowanie pomieszczeń. Z wywiadów wynika, że większość tej grupy w jakiś sposób pogodziła się z tym, że obecnie w wiele osób żyją na małej powierzchni, ale chcieliby mieć możliwość remontu tego lokalu. Pracownicy socjalni zgodnie podkreślali w wywiadach, iż sytuacja taka ma miejsce szczególnie tam, gdzie mieszkania nie są własnością lokatorów: pomoc, którą otrzymują, najczęściej konsumują, nie inwestują w mieszkanie, które nie jest ich własnością. ( ) Tam natomiast, gdzie rodzinie udało się wcześniej wykupić mieszkanie, nawet w starym budownictwie, no to czasami coś tam inwestują, czy czasami ośrodek pomaga w drobnych remontach, więc to już lepiej wygląda [FGI międzychodzki]. Rozmówcy wykazywali aktywność w poszukiwaniu lepszych warunków mieszkaniowych starając się o przydział mieszkania z zasobów gminy, wynajmując, przenosząc się do innego miasta (zanim pojawiły się dzieci), itp. Brak właściwych warunków zamieszkania powiązany jest z ubóstwem/biedą. Występuje także często wraz z dysfunkcjami w rodzinie. Zwracano uwagę na miejsca (wsie, dzielnice), w których wszyscy mieszkańcy są wykluczeni społecznie, głównie z powodu alkoholizmu. Nie ma tam osób, które żyłyby inaczej. Jak zauważono, problem ten szczególnie występuje w blokach należnych niegdyś do PGR lub w wioskach/przysiółkach/koloniach bardzo słabo skomunikowanych z większymi miejscowościami. Podobne nasilenie dysfunkcji występuje w blokach, w których mieszczą się wyłącznie lokale socjalne: mam na swoim terenie mieszkania komunalno-socjalne, wszystkich z eksmisji mam w jednym miejscu, 48

50 ale to jest tragedia. To jest tragedia, bo pracuję praktycznie 24 godziny na dobę, bo jestem praktycznie cały czas pod telefonem, cokolwiek się dzieje [FGI gnieźnieński]. W wywiadach grupowych badani wskazywali, że wśród mieszkańców mieszkań socjalnych panuje poczucie, że z mieszkania socjalnego nie można eksmitować, co powoduje, że lokale te są często zaniedbywane przez lokatorów, nieopłacane są czynsz i media: ludzie dostają piękne mieszkania, odnowione, ale - gdy odwiedzam za rok - one są po prostu zniszczone. Ci ludzie nie dbają, robią co chcą, nie sprzątają ich. [FGI ostrowski] Jedzenie W opinii zdecydowanej większości uczestników wywiadów grupowych, nie ma w Wielkopolsce dzieci, które byłyby głodne z powodu braku dostępu do żywności. Rodziny otrzymują produkty żywnościowe z instytucji pomocy społecznej, Banków Żywności, Kościoła, organizacji pozarządowych. Dzieci uczęszczające do przedszkoli i szkół mogą tam skorzystać z bezpłatnego obiadu. Po zajęciach szkolnych korzystają z dożywiania w świetlicach socjoterapeutycznych. Zdaniem respondentów żywność jest generalnie dostępna i trafia poprzez wskazane wyżej źródła do przeważającej większości potrzebujących. Potwierdzają to wywiady z rodzinami wszyscy respondenci stwierdzili, że otrzymują produkty żywnościowe i/lub korzystają z dożywiania, a jeśli nie korzystają, to wiedzą o takiej możliwości. Badanie przeprowadzone wśród uczniów szkół w Wielkopolsce wykazało, że nie dostrzegają oni problemu braku wystarczającej ilości jedzenia. Co ważne, nie ma znaczenia, czy dochody rodzin są niskie czy wysokie (patrz Wykres 5.1.3). Wykres Średnia ocena wyników odpowiedzi na pytania dotyczące niedoboru jedzenia w zależności od statusu materialnego rodziny. 4,00 Zdarza się, że chodzę spać głodny/a Mam kolegów/ koleżanki, którzy nie zawsze mają co jeść 3,50 3,00 2,50 2,00 1,50 1,00 dużo wyższe trochę wyższe podobne trochę niższe dużo niższe Ogółem Zarobki w mojej rodzinie względem rodzin znajomych są Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 Nie. Jednak osoby pracujące z dziećmi lub młodzieżą oraz w instytucjach pomocy społecznej zwróciły uwagę na istotny problem: dzieci bywają głodne, ponieważ ich rodzice nie potrafią nic ugotować 49

51 z otrzymanych produktów (są produkty, nawet w lodówce coś jest, to jednak dzieci są głodne [FGI poznański]). Wynika to z tego, że niektóre produkty żywnościowe otrzymywane bezpłatnie są niepopularne (np. ryż). W efekcie dieta takich rodzin bazuje w dużej mierze na najprostszym tzw. suchym prowiancie (kanapki, słodycze), a dania obiadowe są kupowane jako gotowe (np. gołąbki czy pulpety w słoiku): Obecnie rodziny są dobrze zaopatrzone w żywność, za to zauważamy, że po prostu w rodzinach nie ma umiejętności przygotowywania posiłków. Są albo półprodukty, albo chipsy, albo inne rzeczy, zupki z proszku, zupki chińskie [FGI poznański]. Warto przy tym zwrócić uwagę, iż zazwyczaj dania gotowe są dużo droższe niż przygotowywane samemu i/lub mają mniejsze wartości odżywcze. Ubranie W opinii większości uczestników wywiadów grupowych, jak i indywidualnych, nie ma problemu z uzyskaniem ubrania adekwatnego do pory roku: o ubrania dbamy sami. To znaczy rodzeństwo, pomagamy sobie wzajemnie, poza tym znajomi, wymieniamy się. Ubrania nie są zniszczone, dzieci nie niszczą, wiec nie musze kupić po prostu. Obuwie to są rzeczy, które trzeba dokupić, nie zawsze można wziąć używane [IDI matka]. Szeroko rozpowszechniona sieć sklepów z używaną odzieżą pozwala zaopatrzyć się w ubiór wszystkim potrzebującym za niewielkie pieniądze. Jeśli to nie starcza, wsparciem służy pomoc społeczna, Kościół, organizacje pozarządowe. Żaden z respondentów wywiadów z rodzinami nie wskazał, iż do jego niezaspokojonych potrzeb należy odzież. Zdaniem respondentów fakt ubierania się w odzież używaną nie wpływa na negatywne postrzeganie dzieci czy młodzież przez otoczenie. W szczególności nie ma to większego znaczenia dla osób dorosłych, gdyż obecnie wielu z nich korzysta z tego typu odzieży. Jednak z pewnością jest to postrzegane negatywnie przez tych rówieśników, których sytuacja finansowa jest lepsza i mają oni dostęp do nowej odzieży znanych marek. Szczególnie może to być problemem w okresie dojrzewania, kiedy to grupa rówieśnicza stanowi najsilniejszy autorytet dla jednostki i wszelka odmienność wywołuje u dzieci poczucie odrzucenia i niższą samoocenę. Analiza wyników badania ankietowego pracowników instytucji zajmujących się kwestiami dzieci i młodzieży wskazuje, że w poszczególnych powiatach różnie oceniają oni sytuację materialno-bytową dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin (Mapa 5.1.1). 50

52 Mapa Sytuacja materialna rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle innych rodzin porównanie opinii przedstawicieli instytucji wg powiatów 6. 6 Mapy przedstawiające różnice pomiędzy powiatami pod względem wybranych aspektów sytuacji dzieci i młodzieży powstały poprzez porównanie wskazywanych przez respondentów różnic w ocenie wybranych wymiarów sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle innych rodzin. Zostały skonstruowane w oparciu o samoocenę sytuacji dokonaną na poziomie gminy poprzez pracowników instytucji pracujących z rodzinami zagrożonymi wykluczeniem społecznym na danym terytorium. Dane te zostały wystandaryzowane. Następnie policzone zostały różnice od wystandaryzowanej zmiennej na poziomie każdego powiatu. Następnie, powiaty zostały uporządkowane w kolejności od tych, które oceniły się najlepiej (najwyższa średnia) do tych, które oceniły się najgorzej (średnia najniższa). Uszeregowaną listę powiatów podzielono na 4 grupy wg następujących zasad: I grupa - powiaty, w których sytuacja oceniana była najlepiej w stosunku do średniej w woj. (25% najlepszych), II grupa, powia2 kolejne 25% powyżej średniej zakwalifikowane zostało do grupy sytuacja trochę lepsza, następne III grupa25% znajdowało się już poniżej średniej wojewódzkiej danej zmiennej ta kategoria została nazwana trochę gorsza IV grupa -ostatnie 25% przyporządkowano do kategorii znacznie gorsza. 51

53 Źródło: opracowanie własne (standaryzacja odpowiedzi na pytanie: I1. Proszę wskazać, jak oceniają Państwo sytuację dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z Pana/Pani gminy/powiatu na tle pozostałych rodzin pod względem warunków ekonomiczno - bytowych stwarzanych przez osoby opiekujące się dziećmi) Porównując dane zobrazowane na powyższej mapie z danymi z bilansu potrzeb w zakresie średniej liczby rodzin na 1000 mieszkańców objętych wsparciem pomocy społecznej z powodu ubóstwa, (patrz Mapa 4.2.3) można zauważyć, że w ocenie respondentów badania CAWI pomoc jest nadal niewystarczająca w powiatach: chodzieskim i wrzesińskim, kaliskim i pilskim. Z kolei, w powiatach międzychodzkim, wolsztyńskim i poznańskim średnia liczba rodzin na 1000 mieszkańców objętych pomocą jest niska (do 10), a uczestnicy ankiety internetowej wskazali te powiaty jako obszary, w których sytuacja materialna rodzin zagrożonych wykluczeniem jest dużo gorsza. Może to oznaczać, że w tych powiatach OPS nie docierają do wielu potrzebujących. Bezpieczeństwo emocjonalne Bezpieczeństwo emocjonalne jest podstawową potrzebą każdego dziecka. W piramidzie potrzeb znajduje się na drugim poziomie, jednak nadal należy do potrzeb podstawowych, bez których nie jest możliwy dalszy prawidłowy rozwój 7. Potrzeba jest tym większa, im młodsze dziecko. Rodziny dysfunkcyjne często tej potrzeby nie zapewniają: warunki mieszkaniowe w małym stopniu wpływają na patologię, raczej taka niewydolność, relacje w rodzinie i głównie umiejętność gospodarowania wpływa na to, że ta rodzina sobie radzi w społeczeństwie i w swoich sytuacjach. ( ) Jak dziecko czuje się kochane w tej rodzinie, to nawet na jakichś tam metrach kwadratowych sobie dają radę. A jak przychodzi do domu i mama pijana, ojciec coś tam jej robi, to wiadomo że [FGI szamotulski]. Z przeprowadzonych wywiadów grupowych wynika, że wiele dzieci jest zaniedbanych przez dorosłych, a funkcje opiekuńcze przejmuje np. starsze rodzeństwo. Zjawisko występowania braku opieki rodzicielskiej powiązane jest z następującymi zagadnieniami: Sieroctwo sieroctwo naturalne występuje stosunkowo rzadko (w roku 2010 z tytułu sieroctwa w woj. wielkopolskim pomocą objęto 215 rodzin). Dużo bardziej rozpowszechnione jest tzw. sieroctwo społeczne 8, będące przyczyną stanowienia pieczy zastępczej dla dzieci. Zdaniem uczestników wywiadów grupowych odebranie dziecka rodzinie naturalnej powinno być ostatecznością, gdyż ma bardzo negatywne konsekwencje dla rozwoju emocjonalnego dziecka: Bo jeśli rodzice są źli, to odebranie dziecka jest jeszcze gorszym rozwiązaniem. Bo jeśli jest to patologia, ale rodzic ma wyrzuty sumienia i wraca do zwykłych ról, próbuje się poprawić 7 Anna I. Brzezińska (red.): Psychologiczne portrety człowieka. Praktyczna psychologia rozwojowa, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne faktyczne uzyskanie poczucia bezpieczeństwa pozostaje zależne od wrażliwości i reaktywności innych osób znajdujących się w najbliższym otoczeniu dziecka. Jest ono rezultatem dobrze zsynchronizowanej interakcji pomiędzy niemowlęciem aktywnie poszukującym bliskości i kontaktu a wrażliwym dorosłym gotowym do odpowiedniego reagowania na dziecięce sygnały. ( ) jakość relacji może być traktowana zarówno jako kluczowy czynnik prawidłowego rozwoju w pierwszym roku życia, jak też najważniejsze źródło zagrożeń dla rozwoju w tym okresie. Wiele danych wskazuje na fakt, że jakość przywiązania w pierwszym roku życia ma istotny związek z dalszym przebiegiem rozwoju psychicznego. Liczni autorzy podkreślają również, że zaburzenia w prawidłowym przebiegu procesów rozwoju w niemowlęctwie, będące efektem nieprawidłowej relacji pomiędzy dzieckiem a opiekunem, mogą być traktowane jako istotny czynnik wystąpienia w późniejszych okresach życia pewnych form nieprzystosowania, a także zaburzeń psychicznych. 8 Autorzy raportu są świadomi niejednoznaczności tego pojęcia, podkreślanej wielokrotnie przez środowisko naukowe (np. Gajewska G., Pedagogika opiekuńcza i jej metodyka. Stan i perspektywy rozwoju, Zielona Góra 1999). Jednak jest to pojęcie głęboko zakorzenione i funkcjonuje dalej w szeroko pojętej świadomości społecznej. Przez pojęcie sieroctwo społeczne rozumiane są sytuacje braku opieki lub innego zagrożenia dziecka w rodzinie, które wymagają daleko idącej interwencji z zewnątrz. 52

54 to daje się jeszcze jedną szansę. Bo jak się odbiera dzieci, to nieprawdopodobne rzeczy wpływa to na osobowość dziecka do końca życia [FGI krotoszyński]. oraz Odbiera się dziecko rodzinie i okazuje się, że trafia ono w inne otoczenie i jest jeszcze gorzej [FGI krotoszyński]. Stały brak jednego z rodziców (samotne wychowywanie dziecka). Najczęstszą przyczyną braku jednego z rodziców jest ich rozstanie i samotne wychowywanie dziecka. Problem ten jest obecny we wszystkich środowiskach i nie zawsze jest powiązany z ubóstwem lub biedą. Występuje także wtedy, gdy osoba samotnie wychowująca dziecko pracuje, ale z tego powodu przez wiele godzin dziennie nie ma jej w domu 9. W tej sytuacji dzieci nie otrzymują właściwej troski i opieki. Uczestnicy wywiadów o długim stażu pracy podkreślali, że liczba rodzin niepełnych wzrasta 10 : tych rodzin jest teraz multum, właściwie więcej niż pełnych [FGI m. Poznań]. Potwierdza to wzrost liczby rozwodów w woj. wielkopolskim, nie tylko w wartościach bezwzględnych, ale także w przeliczeniu na 100 tys. ludności (patrz Wykres 5.1.4). Wykres Liczba rozwodów na 100 tys. osób w woj. wielkopolskim. 34,40 34,20 34,00 33,80 33,60 33,40 33,20 33,00 32,80 Liczba rozwodów na 100 tys. ludności Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS. Inną przyczyną samotnego wychowania dzieci jest długotrwały wyjazd co najmniej jednej dorosłej osoby z rodziny do pracy za granicę. Często wyjeżdżają dwie osoby (rodzice dziecka), a ono pozostaje w tym czasie innych członków rodziny, bądź nawet samo 11 : od kilku czy kilkunastu lat rodzice wyjeżdżają do pracy za granicę i dzieci często wychowują się z jednym rodzicem albo babcią, dziadkiem. Jak pracowałam jeszcze w gimnazjum, nieraz musieliśmy zgłaszać do sądu brak opieki. 9 Podobna sytuacja powstaje nawet wtedy, gdy rodzina jest pełna, ale obydwoje rodzice wiele czasu spędzają poza domem: rodzice pracują od świtu do nocy i ta praca jest kosztem czasu dla dzieci [FGI kolski]. 10 Pracownicy socjalni podkreślali, że wzrost liczby samotnych rodziców (głównie matek) jest ich zdaniem efektem ubocznym zmiany przepisów dot. zasiłków. Zmiana ta spowodowała zjawisko nielegalizowania związku mimo urodzenia się dziecka: Życie samotnej matki było najlepsze, bo separacja kosztowała kupę pieniędzy (.) Tu ustawodawca spowodował sztuczność sytuacji. To naprawdę było bez potrzeby, my wchodzimy do środowiska i widzimy. Oni pomimo świadczeń rodzinnych otrzymują jeszcze tę pomoc i za te 170 zł na dziecko opłaciło się tym rodzinom to robić. Zaczęły tworzyć się rodziny samotne. [FGI turecki]. 11 zjawisko pozostawania dziecka bez opieki z powodu wyjazdu jednego lub obojga rodziców to eurosieroctwo. 53

55 Czasem bywało tak, że nikt dzieckiem się nie zajmował, czasem sąsiadka zajrzała sprawdzić czy obiad zjedzony, czy zrobić coś do jedzenia. Zostawały same bez opieki, bez wychowania [FGI złotowski]. Problematyczny jest już sam wyjazd jednego z rodziców (najczęściej ojca): W czasie nieobecności ojca mama nie jest w stanie w sposób właściwy zająć się całą sytuacją. Brakuje ojca i w tym czasie powstaje mnóstwo wychowawczych problemów dydaktycznych. To zaburza całe funkcjonowanie rodziny ( ). Tata pojawia się raz w miesiącu albo pojawia się raz na trzy miesiące i nie bardzo jest zorientowany, co się w tym domu dzieje. Nie jest zorientowany w problemach domu, a tylko ma oczekiwanie, żeby wszystko grało. [FGI turecki] Gdy wyjeżdżają oboje rodzice zdarza się, że osoby, którym oddano dzieci pod opiekę, nie radzą sobie z tym zadaniem: dzieci zostają pod opieką dziadków, którzy sami sobie nie radzą z niczym. Ani finansowo, ani wychowawczo, już nie mówiąc o nauce i o ogarnianiu takiej rzeczywistości [FGI nowotomyski]. Problem ten jest obecny w niektórych powiatach regionu, szczególnie, zdaniem respondentów w tych o najwyższej stopie bezrobocia (w poradni obserwujemy, że sytuacja na rynku pracy jest rzeczywiście trudna, bo coraz więcej osób, zwłaszcza ojców, wyjeżdża za granicę albo gdzieś tam pracuje daleko poza domem [FGI turecki]). Ze statystyk 12 w zakresie migracji zagranicznych ludności wynika, że w 2010 r. saldo migracji było najwyższe (więcej osób wyjeżdżało niż przyjeżdżało) w subregionach (kolejno): miasto Poznań (-320), pilskim (-60), poznańskim (-52), leszczyńskim (-13), konińskim (-1). W subregionie kaliskim zanotowane zostało dodatnie saldo migracji zagranicznych (+13). Jednakże przeliczenie powyższych danych na 1000 mieszkańców pokazuje, że problem wyjazdów za granicę na pobyt stały najbardziej dotyka miasto Poznań (-5,5), subregion pilski (-1,5), koniński (-1,2) i kaliski (-0,8). W subregionie leszczyńskim saldo to wynosi zero, a w poznańskim jest dodatnie (10,7). Szczegółowe dane nt. salda migracji i stopy bezrobocia w roku 2010 zawiera Tabela Analizując ją trzeba jednak pamiętać, że statystyki w zakresie migracji obejmują tylko te osoby, które się wymeldowały/zameldowały, a zatem wyjechały za granicę z zamiarem stałego pobytu (lub przyjechały z powrotem). Nie obejmują jednakże osób, które za granicę wyjeżdżają czasowo na kilka miesięcy, nawet jeśli są to wyjazdy powtarzające się regularnie. Tabela Saldo migracji zagranicznych i stopa bezrobocia rejestrowanego w powiatach w roku Powiat Saldo migracji zagranicznych za rok 2010 Stopa bezrobocia rejestrowanego w roku 2010 jarociński -4 15,2 kaliski -7 8,5 kępiński -13 5,6 krotoszyński 0 10,5 ostrowski 17 11,8 ostrzeszowski 3 9,7 pleszewski -1 13,1 12 Rocznik Statystyczny Województw GUS, Warszawa 2011, str

56 Kalisz 18 8,6 gnieźnieński 35 12,7 kolski ,4 koniński -9 18,1 słupecki 11 16,4 turecki ,9 wrzesiński -8 13,6 Konin -4 13,5 gostyński ,5 grodziski 6 8,1 kościański 0 9 leszczyński 3 9,4 międzychodzki 2 8,7 nowotomyski 7 6,4 rawicki -9 11,7 wolsztyński -3 6,4 Leszno -6 8,5 chodzieski ,2 czarnkowsko-trzcianecki pilski wągrowiecki -6 18,7 złotowski ,8 obornicki -1 10,3 poznański -21 3,5 szamotulski ,3 średzki -9 13,9 śremski -8 8,5 Poznań ,6 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Urzędu Statystycznego w Poznaniu: Migracje wewnętrzne i zagraniczne ludności na pobyt stały w 2010 r. i Wybrane dane o podregionach (NTS 3) i powiatach (NTS 4). Należy pamiętać, że na wyjazd za granicę decydują się jednostki bardziej zaradne i przedsiębiorcze. W efekcie nawet gdy w domu zostaje jedna osoba dorosła (np. matka) to jest ona z reguły i mniej zaradna, i zdana sama na siebie. Ponieważ kwestia ta może być drażliwa, zdecydowano się jedynie na zapytanie uczniów w badaniach ankietowych, czy zgadzają się ze stwierdzeniem rodziców często nie ma w domu. Na tej podstawie nie można jednak dokładnie określić skali eurosieroctwa ani samotnego wychowywania dzieci. Generalnie, w opinii uczniów rodzice są raczej obecni w domu. Zarówno status materialny, jak i miejsce zamieszkania, znacząco nie różnicuje odpowiedzi uczniów w tym zakresie. 55

57 Wykres Średnia odpowiedzi na pytanie o obecność rodziców w domu w zależności od zmiennych: miejsce zamieszkania i zarobki rodzin. Nie Raczej nie Raczej tak Tak 4,00 3,80 3,60 3,40 3,20 3,00 2,80 2,60 2,40 2,20 2,00 1,80 1,60 1,40 1,20 1,00 MIEJSCE ZAMIESZKANIA ZAROBKI NA TLE INNYCH RODZIN Rodziców często nie ma w domu Wieś Miasto do 50 tys tys tys. pow. 500 tys. Dużo niższe Trochę niższe Podobne Trochę wyższe Dużo wyższe Ogółem Ogółem Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Respondenci badania CAWI wskazali na sieroctwo i samotne wychowanie dziecka jako wpływające bardziej negatywnie na rozwój dzieci i młodzieży niż wielodzietność. A zatem, kluczowa dla prawidłowego rozwoju dziecka jest obecność obydwojga rodziców w jego życiu (patrz wykres poniżej). Wykres Wpływ poszczególnych czynników na rozwój dzieci i młodzieży. Ocena wpływu następujących czynników na rozwój dziecka - Sieroctwo 35% 35% 11% 18% - Wielodzietna rodzina 4% 16% 42% 16% 2% 20% - Samotne wychowywane dziecka 12% 30% 32% 25% Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Źródło: badanie własne CAWI, N=363. Dysfunkcje występujące w rodzinie głównie alkoholizm, wyłączający oboje rodziców z normalnego funkcjonowania; nawet jeśli tylko jedno z nich jest osobą chorą, to drugie jest osobą współuzależnioną. Podobnie współuzależnione stają się dzieci. Inne, obecne w woj. 56

58 wielkopolskim poważne dysfunkcje to przemoc, także wobec dzieci 13. Zdaniem respondentów problem ten nasila się, ponieważ ludzie nie radzą sobie z problemami, i to jest takie odreagowanie [FGI złotowski] oraz nie mają zabezpieczenia finansowego, bytowego, mieszkalnego [FGI złotowski]. Respondenci badania CAWI wskazali na dysfunkcje występujące w rodzinie jako najbardziej niszczące dla dziecka bardziej niż zagrożenia występujące poza nią. Takie zdanie ma 77% badanych (wykres 5.1.7). Mniej, bo 2/3, stwierdziło, że jeśli w domu jest sytuacja stresująca, to wpływa to negatywnie na rozwój dziecka. Wykres Wpływ poszczególnych czynników na rozwój dzieci i młodzieży 14. Ocena wpływu następujących czynników na rozwój dziecka - Stresująca sytuacja w rodzinie 66% 31% 1% - Są przedmiotem niszczącego działania innych osób poza domem (przemocy, szantażu itd.) 73% 17% 9% - Są przedmiotem niszczącego działania innych osób w domu (przemocy, szantażu itd.) 77% 14% 8% Źródło: badanie własne CAWI, N=363. Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Trudno powiedzieć Brak umiejętności wychowawczych jest to problem dotykający bardzo wielu rodziców, nie tylko z rodzin wysokiego ryzyka socjalnego: Wszystkie dysfunkcje, kłopoty są również i w bogatych rodzinach. O tym się raczej nie mówi, bo te dzieci do placówek państwowych raczej nie trafiają, trafiają do innych form pomocy (prywatnych). Kwestia wagarów, złych wyników, przemocy w szkole - przecież to wszystko istnieje, nie mówmy, że nie istnieje [FGI pilski]. Jednak, co najważniejsze, rodzice niezagrożeni wykluczeniem społecznym szukają porad, biorą udział w szkoleniach itp. Robią to także rodziny, w których nie występują głębokie czy nakładające się na siebie dysfunkcje zazwyczaj po sugestii ze strony pedagoga szkolnego, itp. Natomiast rodzice najbardziej potrzebujący pomocy zaprzeczają istnieniu problemu, np. podczas rozmowy z psychologiem z poradni: Czasami oni nie wiedzą, po co przychodzą. Ja się pytam Dlaczego pani tutaj trafiła z dzieckiem? Co się z dzieckiem dzieje? Nie wie. Kazali mi, to przyszłam, a wszystko jest dobrze. A czytam informacje ze szkoły że bije, strasznie się zachowuje, jest arogancki. A matka, że grzeczny jest, w domu jest grzeczny ( ) Często z tych najbardziej zaburzonych rodzin jest tak, 13 Kwestia przemocy jest trudna do zbadania i oszacowania skali jej występowania. Z badań przeprowadzonych w roku 2009 na zlecenie Fundacji Dzieci Niczyje wynika, że w poprzednim roku 48% badanych młodych Polaków w wieku lat deklaruje, że w ciągu ostatniego roku osoby dorosłe krzyczały na nie, wyzywały i poniżały. 37% doświadczyło tego więcej niż raz. 21% młodych ludzi co najmniej raz została uderzona przez dorosłego. Sprawcami przemocy fizycznej i psychicznej wobec badanych najczęściej byli członkowie rodziny. Znacząco często byli to również nauczyciele co piąty młody człowiek był poniżająco traktowany w szkole, co dziesiąty doświadczył ze strony pracowników szkoły przemocy fizycznej. (Wiktymizacja dzieci i młodzieży. Doświadczenia młodych Polaków. Raport z badań. Fundacja Dzieci Niczyje). 14 Na wykresie pominięto odpowiedzi pozytywny wpływ, raczej pozytywny wpływ oraz nie wpływa, ponieważ w przypadku omawianych pytań uzyskały one łącznie maks. 2% odpowiedzi. 57

59 że oszukują się i to do samego końca, że nie ma problemu. [FGI kolski] Znajduje to potwierdzenie w jednym z wywiadów z rodzinami. Respondentka tłumaczyła badaczce przeprowadzającej wywiad, że nie rozumie, czego pracownicy socjalni, kurator itp. od niej chcą podczas gdy jej córka w konsekwencji swojego zachowania była już pod nadzorem kuratora. W przypadku rodzin zagrożonych marginalizacją, brak umiejętności wychowawczych jest jednym z elementów szeroko omawianej przez respondentów wywiadów grupowych niezaradności życiowej tych osób. Niezaradność przejawia się, m.in. w nieumiejętności gospodarowania budżetem: umiejętność nawet gospodarowania środkami jest również zależna od danej rodziny. Jedna rodzina żyje tymi samymi środkami w tej samej wysokości, daje sobie radę, gdzie inna w żaden sposób nie daje sobie rady. [FGI kępiński] Podawano przykłady posiadania dóbr nie pierwszej potrzeby (komórka, telewizor), podczas gdy jednocześnie nie jest płacony czynsz lub nie starcza na jedzenie: Oni są podatni na wpływ reklamy, na ten luksus, w reklamie jest telefon, jest Cyfra i myślą, że jak jest reklamowane, to jest dobre, to jest dla nich osiągalne [FGI obornicki]. Niezaradność wychowawcza zaczyna być szczególnie widoczna w okresie dorastania dzieci, kiedy to nasilają się problemy wychowawcze z nastolatkami. Dodatkowo, w przypadku rodzin z dysfunkcjami, rodzice często nie radzą sobie ze swoimi tzw. trudnymi emocjami. Niejednokrotnie powstają one w wyniku emocji przeżywanych przez ich dzieci. W efekcie rodzice nie rozwiązują pojawiających się problemów wychowawczych, a wręcz je pogłębiają bądź poprzez niewłaściwą reakcję, bądź poprzez ignorowanie ich. Brak umiejętności rodzicielskich przejawia się także w tym, iż rodzice nie umieją bawić się z dziećmi, spędzać z nimi czasu w sposób odpowiadający potrzebom obydwu stron: rodzina potrzebuje dużo pomocy takiej wskazującej ( ) Uczenia ich konkretnych zachowań, jak spędzać czas z dzieckiem, co robić, jak rozmawiać z dzieckiem [FGI szamotulski]. W trakcie przeprowadzania wywiadów grupowych pojawiła się teza, że nawet jeśli rodzina jest dysfunkcyjna, to w miarę zaradna życiowo i stabilna emocjonalnie matka potrafi zapewnić dzieciom bezpieczeństwo emocjonalne: Najgorzej jest w rodzinie, jak już coś się z matką dzieje. Matka nie utrzymuje tej właściwej postawy i wtedy z dziećmi źle się dzieje; jak ona w alkoholizm popada, to już cała rodzina się rozpada [FGI kolski]. Dlatego respondenci z niepokojem patrzą na wzrastający ich zdaniem alkoholizm matek: jestem tym zaniepokojona, że się pogarsza sytuacja rodzinna i to wiąże się przede wszystkim z tym, że bardzo dużo mam zaczyna zaglądać do kieliszka. I to zagląda tak, że ja jestem tym zbulwersowana; przez swój okres pracy przeżyłam już ileś tam samobójstw mam, które sobie nie dawały rady, a w tej chwili znalazły sobie inną drogę, która jest alkohol. Myślę, że dlatego też są one bardzo oporne na pomoc psychologiczno- pedagogiczno- socjalną, bo na pomoc finansową to absolutnie nie. [FGI słupecki] Z wywiadów wynika, że sytuacja rodzinna (w tym także emocjonalna) w rodzinach wysokiego ryzyka socjalnego jest zróżnicowana (w jednych lepsza, w innych gorsza), jednak generalnie nie jest ona dobra. Jak to adekwatnie podsumował jeden z respondentów: Bardzo rzadko jest tak, żeby wśród moich podopiecznych był szczęśliwy dom, bez większych konfliktów, gdzie rodzice pracują, a dzieci mają odpowiednie stopnie. Mam pod opieką zwykle rodziców, którzy nie pracują i w rozmowach z dziećmi wychodzi, że ojciec je tam poszturchuje, a tata dokucza mamie [FGI pilski]. Analiza opinii respondentów badania CAWI na temat sytuacji dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin pod względem występowania w rodzinie patologii, dyskryminacji i dysfunkcji wpływający na proces wychowania dziecka pokazuje, że 58

60 w 10 powiatach oceniają oni ową sytuację jako znacznie gorszą, a w kolejnych 10 jako trochę gorszą niż średnia dla województwa (patrz Mapa 5.1.2). Jednakże analiza danych ukazanych na Mapie oraz danych z bilansu potrzeb na temat udzielania wsparcia poprzez pomoc społeczną z powodu bezradności w sprawach opiekuńczo- wychowawczych (Mapa 4.2.4), przemocy w rodzinie (Mapa 4.2.5), alkoholizmu i narkomanii (Mapa 4.2.6) wskazuje na powiat śremski jako taki, w którym zarówno obiektywne wskaźniki (bilans potrzeb) i jak i opinie (badanie CAWI) wskazują na istnienie najsilniejszego deficytu w zakresie potrzeb emocjonalnych dzieci i młodzieży z rodzin wysokiego ryzyka socjalnego. Deficyty te występują także w dużym stopniu w powiatach średzkim i obornickim. Dane z bilansu potrzeb wskazują także na Konin, Leszno i powiat jarociński jako na obszary o znacznym deficycie. Poza ww. powiatami respondenci badania CAWI ocenili także, że deficyty występują także w powiatach złotowskim, chodzieskim, międzychodzkim, wolsztyńskim, kolskim, krotoszyńskim i ostrowskim. 59

61 Mapa Sytuacja dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin pod względem występowania w rodzinie patologii, dyskryminacji i dysfunkcji wpływający na proces wychowania dziecka. Źródło: badanie własne CAWI, N=

62 6.1.3 Konsekwencje deficytów i potrzeb Uczestnicy wywiadów grupowych zgodnie podkreślali, że brak zapewnionych podstawowych potrzeb bytowych (definiowanych przez Maslowa jako fizjologicznych i bezpieczeństwa) rzutuje na kompleksowy rozwój dziecka zarówno fizyczny, jak i psychiczny. Nie jest niczym nowym stwierdzenie, że dzieci niedożywione lub źle żywione gorzej się rozwijają. Złe warunki mieszkaniowe (zimno, wilgoć, brud itp.) tworzą warunki do rozwoju chorób, które następnie z braku środków finansowych i świadomości nie są leczone (więcej w rozdziale Ochrona zdrowia ). Przeludnienie w mieszkaniach powoduje, iż dzieci nie mają swojego miejsca nie tylko do nauki, ale przede wszystkim do odpoczynku: są też takie rodziny, które przez to że na bardzo małym metrażu jest ich zbyt dużo, ( ) i w tym momencie nie ma możliwości, żeby ta rodzina normalnie funkcjonowała. Mimo że ma zabezpieczone środki, mimo że ma dach nad głową, i widać że w tym domu jest czysto i posprzątane, ale jest tyle osób w tym mieszkaniu, że nie są w stanie mieć nawet kawałka swojego, nawet kawałka kąta dla siebie. [FGI obornicki] Powyższe stwierdzenia są spójne z wynikami badania ankietowego (patrz Wykres 5.1.8). Zwraca uwagę, że bezrobocie rodziców i ubóstwo zostały wskazane w mniejszym stopniu niż inne czynniki jako wpływające zdecydowanie negatywnie na rozwój dzieci i młodzieży. Może to wynikać z faktu, że brakowi środków finansowych mogą zaradzić powszechnie potwierdzane w wywiadach grupowych i indywidualnych z rodzinami dochody z pracy nielegalnej lub utrzymywanie się z pomocy społecznej (nasza pomoc wielokrotnie jest pomocą całoroczną, bo oni korzystają z takich form jak zasiłki celowe, zasiłki okresowe na jakiś czas, program sądowy. W ogólnym rozrachunku cały rok korzystają i jest to dodatkowe źródło dochodów [FGI obornicki]). Wykres Wpływ poszczególnych czynników na rozwój dzieci i młodzieży. Ocena wpływu następujących czynników na rozwój dziecka - Brak możliwości odpoczynku (w tym uniemożliwiania spania) 75% 20% 4% - Brak podstawowych warunków do życia 75% 20% 4% - Pozbawienie możliwości jedzenia codziennie ciepłych posiłków 68% 21% 4% 7% - Bezrobocie rodziców 65% 31% 2% - Ubóstwo 59% 33% 4% 4% Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Źródło: badanie własne CAWI, N=363. Jednak największe spustoszenia odbywają się na poziomie psychicznym. Dzieci, których potrzeby emocjonalne nie są zaspokajane od samego początku ich życia, tracą wiarę w swoją moc sprawczą, a swoje potrzeby uczą się zaspokajać w inny sposób, typowy dla środowiska, w którym przebywają 61

63 (ryzykowne zabawy, seks, alkohol, narkotyki). Jednocześnie jednak ciągle są na poziomie dziecka, które pragnie miłości bezwarunkowej, jednak myli ją z innymi rzeczami 15. W przypadku rodzin wielodzietnych, w których to starsze rodzeństwo opiekuje się młodszym, nie jest ono w stanie zapewnić im właściwej troski, gdyż potrzeby emocjonalne dzieci także nie były w pełni i we właściwy sposób zaspokojone. Osoby pracujące bezpośrednio z dziećmi i młodzieżą dostrzegają ich wielką niezaspokojoną potrzebę bliskości: dzieciaki szukają poparcia i miłości, ( ) szukają tego ciepła, tej bliskości, żeby wejść na kolana już nie jako jeszcze małe dziecko, ale jako taki nastolatek, żeby się przytulić, żeby porozmawiać, żeby mama miała czas, żeby ojciec miał czas, a tu nie ma, bo to jakoś tak [FGI m. Kalisz]. Trzeba pamiętać, iż w hierarchii potrzeb Maslowa potrzeba bliskości emocjonalnej nadal znajduje się na poziomie potrzeb podstawowych potrzeby bezpieczeństwa. Negatywny wpływ braku bezpieczeństwa emocjonalnego potwierdzają wyniki badania ilościowego. Zdaniem przedstawicieli instytucji działających w Wielkopolsce na rzecz dzieci i młodzieży, różne aspekty niewłaściwej opieki rodzicielskiej mają zdecydowanie negatywny wpływ na rozwój dzieci i młodzieży. Z kolei jak można się spodziewać bycie docenianym przez rodziców/opiekunów i poczucie bycia kochanym przez nich ma wpływ zdecydowanie pozytywny (suma odpowiedzi raczej pozytywny wpływ i pozytywny wpływ stanowi odpowiednio 81% i 87%). Wykres Wpływ poszczególnych czynników na rozwój dzieci i młodzieży 16. Ocena wpływu następujących czynników na rozwój dziecka - Brak właściwej opieki ze strony rodziców opiekunów 65% 28% 2% - Brak oparcia w rodzicach 74% 23% 2% - Bezradność rodziców wobec dzieci 71% 24% 4% - Słabe więzi z rodzicami 64% 34% 2% - Życie w napięciu i niepewności 71% 26% 2% - Brak opieki ze strony rodziców opiekunów 75% 22% 1% Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Trudno powiedzieć Źródło: badanie własne CAWI. Niezaspokojone potrzeby emocjonalne i psychiczne powodują, że poszczególne jednostki nigdy nie osiągną pełni swoich możliwości. Jednak nawet ci, którzy aspirują do innego, lepszego życia, muszą skonfrontować się ze swoim środowiskiem. Podział swój-obcy jest w niektórych grupach tak silny, że nie pozwala na wyjście z niego. Jest to widoczne szczególnie w tych środowiskach, w których nagromadzenie dysfunkcji na jednym terenie jest duże. Przebywanie w zamkniętym środowisku, brak dostępu do innych wzorców i postaw życiowych, powoduje, że takie osoby nie będą miały możliwości ani umiejętności zmiany zachowań i sposobu życia: To są właśnie te wszystkie rzeczy, które 15 Por. Jean Liedloff, W głębi kontinuum, Warszawa Na wykresie pominięto odpowiedzi pozytywny wpływ, raczej pozytywny wpływ oraz nie wpływa, ponieważ w przypadku omawianych pytań uzyskały one łącznie maks. 2% odpowiedzi. 62

64 środowisko ukształtowało. I powielane są po prostu. Tego nie można zmienić. I tutaj trzeba by pracę na gruncie rodziny robić. Ale my to robimy jakoś bez efektu [FGI kępiński]. Dla społeczności lokalnej oznacza to, że w jej ramach funkcjonują rodziny, które z powodu swoich dysfunkcji żyją na jej marginesie. Jak jednak wynika z wywiadów, to nie bieda jest główną przyczyną wypadania rodzin poza nawias społeczeństwa (choć bezwzględnie temu sprzyja), ale inne dysfunkcje: alkoholizm, bezrobocie, przemoc. Dzieci wychowujące się w takich rodzinach czują się inne, gorsze. Często nie przyznają się do swojej sytuacji w domu lub robią to dopiero wtedy, gdy nabiorą do osoby dorosłej zaufania. Ale ponieważ bardzo pragną akceptacji, bycia w grupie, to szukają osób sobie podobnych. To jest mechanizm powstawania grup środowiskowych, trzymania się wśród swoich. Tam uczą się wartości, które dla danej grupy są ważne i które w wielu aspektach nie są zgodne z ogólnie przyjętymi wartościami. W konsekwencji oznacza to zdaniem uczestników wywiadów grupowych że takim dzieciom i młodzieży trudno jest pomóc, gdyż one nawet nie aspirują do życia zgodnie z przyjętymi normami społecznymi. W ten sposób powielają wzorce (np. przemocy) wyniesione z domu i środowiska w swoim dalszym życiu, w rodzinach, wobec swoich dzieci, itp. Przy czym, aby wyrwać się ze swojego środowiska potrzebują szczególnie silnego wzmocnienia, a niekiedy po prostu zmiany miejsca zamieszkania. Dyskryminacja W wywiadach grupowych nie wspominano o dyskryminacji jako o powszechnym problemie dotykającym dzieci i młodzież zagrożone marginalizacją, a korzystające ze wsparcia instytucji w zakresie potrzeb podstawowych. Z pewnością wynika to z faktu, że uczestnikami spotkań były osoby świadome, zaangażowane w działania na rzecz wyrównywania szans. Opisywano rozwiązania gwarantujące, że nikt postronny nie wie, czy obiad w szkole dla danego dziecka jest opłacony przez rodziców czy też przez pomoc społeczną. Trzeba jednak przyznać, że z historii opowiadanych w trakcie wywiadów grupowych wynika, że w wielu przypadkach uczono się na własnych błędach (np. zaniechano odmiennych kolorów kartek na obiady, czy wydawania posiłków finansowanych z pomocy społecznej o 15 minut wcześniej niż pełnopłatnych). Mimo to uprzedzenia istnieją i wpływają na rzeczywistość. Uniknięcie ich występowania wymaga niezwykłej uwagi i wrażliwości ze strony osób zaangażowanych w system wsparcia. Poruszająca jest historia jednego z uczniów: Tacy uczniowie mają opinię. Nauczyciele postrzegają przez pryzmat: a, ty jesteś z TEJ rodziny. ( ) I już wszyscy wiedzą, że nie będzie się uczył, że to będzie ten najgorszy. Jest ten schemat, jakaś mimowolna reakcja. ( ) Badałam go jak był w drugiej klasie. Pochodził z rodziny mocno patologicznej i starał się. Tak bardzo chciał się uczyć, chciał, żeby mu wychodziło. Ale nikt mu w domu nie pomagał się uczyć i przestawał się uczyć. Nie było tej motywacji. Zaczęto zauważać, że on coraz gorzej i gorzej się uczy. Nie miał książek. I w klasie szóstej jest dokładnie tak, jak wszyscy od niego oczekiwali, że zaczyna kraść, zaczyna bić, zaczyna broić. Zaczyna robić się dokładnie według scenariusza. Nie wychodzi stamtąd, tylko brnie dokładnie w tym samym kierunku w którym jakby wszyscy oczekiwali że to tak właśnie się skończy. I tak się skończyło. Wszystko jest dokładnie według scenariusza. Ja myślę, że w szkole powinno się go tak jakoś otoczyć szczególną opieką i matką tak pokierować, żeby ona zaczęła inaczej funkcjonować. Tego nie ma [FGI kolski]. 63

65 6.1.4 Podejmowane działania i ich adekwatność Sytuacja materialna rodzin W przypadku wszystkich kategorii potrzeb fizjologicznych, podstawą ich zaspokojenia powinny być dochody rodzin uzyskiwane z pracy zarobkowej. Analiza sytuacji rodzin, w których przeprowadzono wywiady indywidualne pokazuje, iż w 19 z nich (na 35) pozyskują oni dochody ze stałej pracy zawodowej. Pozostali zajmują się pracą dorywczą, przy czym niektórzy z nich przyznawali, że jest to praca nielegalna lub za najniższą pensję, zaś pozostałe zarobki nie są oficjalnie wykazywane. Zdecydowanie częściej pracują mężczyźni (20 przypadków), niż kobiety (8 przypadków). Tylko w dwóch rodzinach występuje sytuacja, w której partnerzy pracują obydwoje, jednak kobiety jedynie dorywczo. Osoby pozostające bez zatrudnienia mogą korzystać ze wsparcia w znalezieniu pracy oraz aktywizacji zawodowej. Zadanie to realizują instytucje rynku pracy, m.in. publiczne służby zatrudnienia, organizacje pozarządowe, instytucje szkoleniowe. Sytuację utrudnia fakt, że wskaźnik długotrwałego bezrobocia systematycznie rośnie. W roku 2009 wynosił on z w woj. wielkopolskim 32,2%, w %, a w 2011 już 43,9% 17 (ogółu bezrobotnych). A długotrwale bezrobotnym trudniej jest powrócić na rynek pracy niż osobom pozostającym bez pracy krócej niż rok. Skuteczność działań w zakresie aktywizacji zawodowej i znalezienia zatrudnienia przez rodziców zależy od motywacji i wyjściowych kwalifikacji osoby bezrobotnej, specyfiki lokalnego rynku pracy, rodzaju zastosowanego wsparcia. Czasem powody niepodejmowania zatrudnienia są obiektywne: brak ofert pracy oraz odległość od potencjalnego miejsca pracy: raczej nie spotykam się z tym, żeby Urząd Pracy zaoferował pracę. Jeżeli już to rodzinie lub kobiecie z małym dzieckiem. I to proponują tutaj w ubojni drobiu, gdzie trzeba dojechać 10 km, a nie ma tego dojazdu. Nie ma też pracy, jak ktoś sobie sam nie znajdzie to ciężko [FGI złotowski]. Trzeba jednak pokreślić, iż istnieje trudna do oszacowania grupa bezrobotnych, którzy nie są zainteresowani podjęciem stałego zatrudnienia. W przypadku mężczyzn powodowane jest to często zdaniem uczestników wywiadów grupowych i potwierdzone w wywiadach indywidualnych z rodzinami koniecznością odprowadzania alimentów od stałego dochodu. A zatem dochód uzyskiwany jest z pracy dorywczej, nielegalnej lub legalny dochód z niej jest minimalny: dorywcza praca dlatego, żeby nie wykazywać dochodu. ( ) spotykam się coraz częściej, że dorywcza to raz, a dwa umowa na umowę na najniższą krajową, żeby nie wykazywać dochodu A reszta jest gdzieś tam podawana z ręki do ręki. [FGI szamotulski] Dochody rodzin są uzupełniane przez: renty jednego z rodziców (7 przypadków), alimenty otrzymywane przez dzieci (6 rodzin), zasiłek pielęgnacyjny (8 przypadków), dodatek mieszkaniowy (5 przypadków), stypendium socjalne dziecka (3 przypadki), czy zasiłek stały (2 przypadki). Jedna z rodzin korzysta także z renty innego dorosłego członka gospodarstwa domowego, inna ze wsparcia finansowego zamieszkującej osobno matki. Zdaniem badanych, te źródła dochodu nie wystarczają na pełne zaspokojenie ich potrzeb bytowych. W takiej sytuacji mogą się oni ubiegać o wsparcie z instytucji pomocy społecznej. Jednak obowiązuje tu kryterium dochodowe podstawowe to 351 zł na osobę w rodzinie. W efekcie zasiłki uzyskiwane 17 Dane WUP Poznań. 64

66 z pomocy społecznej stanowią istotną pozycję w budżetach rodzin. Wśród rodzin, z którymi przeprowadzano wywiady indywidualne, 21 korzysta z zasiłków rodzinnych, zaś 18 z zasiłków okresowych. W świetle wyników wywiadów grupowych sytuacja tych rodzin jest typowa. Z informacji uzyskanych od pracowników ośrodków pomocy społecznej uczestniczących w wywiadach grupowych wynika, że najczęstszymi formami pomocy jest wszelkiego rodzaju wsparcie finansowe: zasiłki celowe, okresowe, specjalne. W uzasadnionych przypadkach jest ono przekazywane w formie niepieniężnej (np. w postaci bonów, talonów o danej wartości do zrealizowania w wybranych miejscach). W trudnej sytuacji znajdują się rodziny rolnicze, które nie mogą skorzystać z zasiłków: rolnicy nie korzystają z pomocy, starają się żyć często bardzo biednie. ( ) I ci rolnicy do pomocy się nie kwalifikują, ponieważ jest obliczane ustawowo 207 zł dochodu z gospodarstwa [FGI złotowski]. Badanie zrealizowane wśród uczniów wykazało, iż w opinii ok. 1/4 z nich status materialny ich rodzin jest gorszy niż innych (patrz wykres ). Procent ten jest zbieżny z odsetkiem ludności zagrożonej biedą i wykluczeniem społecznym, który w roku 2009 wynosił dla woj. wielkopolskiego 25,5% 18. Wykres Ocena uczniów możliwości materialnych rodziny. Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Innym, pośrednim wskaźnikiem kondycji finansowej wielkopolskich rodzin są odpowiedzi uczniów na pytanie o problemy w rodzinie, w świetle zagadnienia statusu materialnego 34% uczniów nie zgodziło się ze stwierdzeniem w mojej rodzinie nie ma poważnych problemów (21% raczej nie, 13% nie). 18 Źródło: EUROSTAT, People at risk of poverty or social exclusion. 65

67 Wykres Postrzeganie występowania problemów w życiu przez uczniów. W moim życiu nie ma poważnych problemów 13% 10% 21% Tak Raczej tak Raczej nie 21% 35% Nie Trudno powiedzieć Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Odpowiedzi na powyższe pytanie są powiązane ze statusem materialnym im jest on wyższy, tym mniej deklarowanych problemów, co przedstawia poniższy wykres. Wykres Średnia odpowiedzi na pytanie o problemy w życiu w zależności od statusu materialnego rodziny. 4,00 W moim życiu nie ma poważnych problemów 3,00 2,00 1,00,00 dużo wyższe trochę wyższe podobne trochę niższe dużo niższe Zarobki w mojej rodzinie względem rodzin znajomych są Ogółem Źródło: badanie własne, ankieta audytoryjna z uczniami, N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Mimo uzyskiwania stałych dochodów bądź z pracy zarobkowej, bądź też z różnego rodzaju zasiłków, w opinii ponad 4/5 respondentów badania ankietowego przedstawicieli instytucji pomocy społecznej oraz działających na rzecz dzieci i młodzieży sytuacja dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych marginalizacją jest gorsza od ich rówieśników z pozostałych rodzin: zarówno pod względem występowania dysfunkcji, jak i warunków ekonomiczno-bytowych. 66

68 Wykres Porównanie sytuacji rodzin zagrożonych marginalizacją i niezagrożonych. Ocena sytuacji rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin - Występowania w rodzinie patologii, dyskryminacji i dysfunkcji wpływający na proces wychowania dziecka 4% 6% 41% 42% 8% - Warunków ekonomiczno - bytowych stwarzanych przez osoby opiekujące się dziećmi 1% 9% 45% 39% 6% Raczej lepsza niż w pozostałych rodzinach Raczej gorsza w stosunku do tej z pozostałych rodzin Trudno powiedzieć Podobna Zdecydowanie gorsza niż w pozostałych rodzinach Źródło: badanie własne CAWI, N=363. Mieszkanie Wsparcie dotyczące opłat za czynsz, media itp., poprzez dodatki mieszkaniowe i zasiłki celowe, kierowane jest do osób dorosłych i w sposób pośredni służy dzieciom i młodzieży. Respondenci klienci OPS podkreślają, że bardzo trudno jest pozyskać z pomocy społecznej środki na remont mieszkania, zakup nowego wyposażenia itp. Potwierdzają to pracownicy socjalni: warunki mieszkaniowe są rzeczywiście ciężkie i trudno je poprawić przy ograniczonych środkach pomocy społecznej, gdzie nie bardzo nawet na drobne remonty można pomóc [FGI międzychodzki]. Bezpośrednie wsparcie w zakresie remontu czy wyposażenia mieszkania miało miejsce tylko w wyjątkowych przypadkach, np. powrotu dziecka do rodziny biologicznej. Pomoc w postaci używanego wyposażenia mieszkania zdarza się tylko sporadycznie. A zatem aktywność w tym zakresie muszą wykazywać sami zainteresowani. Jak wynika z wywiadów z rodzinami, w miarę możliwości tak się dzieje: Tutaj wszystko jest do remontowania. I dach się wali, i przelewa, i zacieka. I mury, i tynki, i tak dalej. W pomieszczeniu co możemy, to robimy. Trzy miesiące temu założyliśmy centralne, bo nie mieliśmy. Tak troszeczkę mąż pozałatwiał, gdzie może. Bo mąż pracuje w firmie budowlanej. I tak troszeczkę tańszym kosztem załatwiliśmy. Wiadomo, że za robociznę trzeba zapłacić, to zapłaciliśmy [IDI z matką]. Z wywiadów grupowych wynika, że liczba lokali socjalnych w poszczególnych powiatach jest zróżnicowana. Są takie gminy, w których nie ma ich wcale: Jeżeli chodzi o sytuację mieszkaniową, tu w powiatach jest podobnie. Nigdzie nie ma zbyt wiele mieszkań socjalnych, aczkolwiek w innych powiatach jest większa szansa na wygospodarowanie mieszkań socjalnych. Natomiast nie oszukujmy się, ciężko jest z lokalami socjalnymi, nie mówiąc już właśnie o mieszkaniach, które można by na jakiś czas zaadaptować. [FGI międzychodzki] Budowa czy adaptacja mieszkań na lokale socjalne jest dla samorządów kosztowna, podobnie jak remonty mieszkań komunalnych: to są budynki przeważnie zawalające się, wymagające wielkiego nakładu finansowego. Przeważnie są to mieszkania komunalne, socjalne, gdzie nakład finansowy zależy w dużej większości od burmistrza i na to gminy nie mają pieniędzy. [FGI obornicki] W niektórych wywiadach grupowych zwracano uwagę, że rozwiązaniem problemów mieszkaniowych mogłoby być zwiększenie podaży mieszkań na wynajem na bezpiecznych warunkach i za rozsądną cenę. Obecnie bowiem wielu lokatorów wynajmuje mieszkania na czarno, bez umowy i meldunku czasowego. W konsekwencji nie mogą oni, jeśli potrzebują, skorzystać z dodatków mieszkaniowych. Jedzenie 67

69 Jak już wspomniano wyżej, dzieci i młodzież mogą korzystać z posiłków w szkołach i miejscach, w których spędzają czas po lekcjach. Młodsze dzieci korzystają z dożywiania w przedszkolach, a te, które do nich nie chodzą z obiadów abonamentowych wydawanych rodzicom i opłacanych przez pomoc społeczną. Jak wynika z wywiadu przeprowadzonego w Wydziale Polityki Społecznej UW w Poznaniu, dożywianie dzieci jest absolutnym priorytetem. Podobnie uczestnicy wywiadów grupowych podkreślali, że każde potrzebujące dziecko otrzyma posiłek finansowany przez pomoc społeczną, Caritas czy inne organizacje pozarządowe. Wywiady z rodzinami korzystającymi z pomocy społecznej potwierdzają wagę tego typu wsparcia przyznają one, że czasami brak im pieniędzy na żywność i że wielkim udogodnieniem są obiady, które ich dzieci mogą zjeść w szkole. Pokazują również jej powszechność: korzysta z niego 21 na 35 badanych rodzin. Tyle samo (ale nie zawsze te same) otrzymuje bezpłatnie produkty żywnościowe. Dane ilościowe na temat potrzeb, liczby wydanych posiłków, ich rodzaju, kosztu, a także adresatów pomocy (w tym dzieci) są zbierane kwartalnie w Wydziale Polityki Społecznej Urzędu Wojewódzkiego. Umożliwia to bieżące monitorowanie potrzeb, skali ich zaspokojenia oraz średniookresowych trendów. W okresie styczeń-wrzesień 2011 r. z programu Pomoc państwa w zakresie dożywiania 19 skorzystało w woj. wielkopolskim dzieci do lat 7 (z czego ok. połowa na wsiach) i dzieci i młodzieży do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej (ponad 3/5 na wsi). Dożywianie jest prowadzone w szkołach, przedszkolach, świetlicach itp. Szczegółowe informacje zawiera poniższa tabela. Tabela Liczba placówek biorących udział w dożywianiu. Liczba placówek prowadzących dożywianie Typ placówki ogółem w tym na wsi Szkoła Przedszkole Żłobek 8 0 Inne suma Źródło: opracowanie własne na postawie Sprawozdania z realizacji programu Pomoc państwa w zakresie dożywiania za I-IX Jakość posiłków finansowanych z pomocy społecznej jest zróżnicowana. W niektórych placówkach jest to pełny obiad z dwóch dań, w innych tylko jedno danie, a jeszcze w innych drożdżówka. Informacje liczbowe na ten temat prezentuje poniższa tabela. 19 Źródło: Sprawozdanie z realizacji programu Pomoc państwa w zakresie dożywiania za I-IX

70 Tabela Liczba dzieci korzystających z poszczególnych form dożywiania. Liczba dzieci/młodzieży korzystających z różnych form dożywiania Forma posiłku Dzieci do 7 r.ż. Uczniowie do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej ogółem w tym na wsi ogółem w tym na wsi Całodzienne wyżywienie Pełny obiad Jedno danie gorące Mleko, bułka/kanapka suma Źródło: opracowanie własne na postawie Sprawozdania z realizacji programu Pomoc państwa w zakresie dożywiania za I-IX Dostęp do dożywiania dzieci jest możliwy nawet wtedy, gdy dochód w rodzinie przekracza podstawowe kryterium dochodowe. W takich przypadkach rodzice dopłacają niewielkie sumy do wyżywienia. Podobnie, o zasiłki okresowe mogą wnioskować osoby, których dochód jest nieco wyższy. Zdaniem pracowników socjalnych wzrasta liczba osób zainteresowanych taką formą pomocy: od roku a nawet dwóch obserwuję, że więcej jest osób, które piszą o pomoc, gdzie dochód przekracza, a im się trudniej żyje [FGI złotowski]. Mimo zabiegów, aby dzieci, których posiłki są finansowane z pomocy społecznej nie były marginalizowane, niektórzy uczestnicy wywiadów zwracali uwagę, iż zdarzają się sytuacje, w których dzieci nie chciały korzystać z tego dożywiania ze względu na to, że były później szkalowane, że korzystają. Podkreślano, że problemu tego nie ma wśród mniejszych dzieci (szkoła podstawowa), ale w gimnazjum już jest widoczny: Mnie się zdarzyło, że zrezygnowały osoby w wieku takim gimnazjalnym, dzieci nie chciały chodzić [FGI m. Poznań]. Zwracano także uwagę na niewłaściwe nawyki żywieniowe dzieci (szerzej omówione w rozdziale Ochrona zdrowia ) oraz brak przyzwyczajenia wyniesionego z domu do spożywania normalnych obiadów. W efekcie obiady oferowane w szkołach nierzadko zostają na talerzach, a dzieci zastępują taki posiłek słodyczami. Takie same sytuacje mają miejsce, np. w trakcie spotkań w okresie okołoświątecznym, podczas których spożywa się tradycyjne potrawy: barszcz czerwony, pierogi itp. Zamiast tego dzieci wybierają ciasto i słodycze. W ośrodkach wspierających dzieci zagrożone marginalizacją (świetlice, stowarzyszenia itp.) podejmowane są próby nauczenia dzieci podstawowych umiejętności w zakresie gotowania tak, aby były one w stanie samodzielnie przygotować różnorodne posiłki z posiadanych produktów. Próby takie są podejmowane także w stosunku do dorosłych (głównie matek): Teraz jest problem, że trzeba nauczyć ich gotowania. U nas podejmuje się kroki właśnie takiego mobilizowania czy przez pracownika socjalnego, czy asystenta, ale też w ostatnim czasie przez Klub Seniora, dwie seniorki takie dosyć aktywne chętnie poświęcają swój czas żeby kilku paniom pokazać jak z tych najprostszych produktów coś ugotować [FGI poznański]. Jednak jest to praca długotrwała, nie przynosząca niekiedy szybkich efektów. 69

71 Innym aspektem dożywiania jest fakt, że jak wynika z obserwacji pedagogów szkolnych zdarza się, iż dzieci zabierają obiad do domu, gdzie jest on dzielony pomiędzy całą rodzinę lub zjadany przez osoby dorosłe. Niewątpliwie problemem związanym z dystrybucją bezpłatnej żywności jest handel otrzymaną żywnością. Nie mówiono o tym w trakcie wywiadów, jednak eksperci w trakcie panelu wskazywali, że zjawisko to mimo że nielegalne ma miejsce. W pojedynczych wywiadach grupowych pracownicy socjalni wskazywali, że mimo prowadzonej na szeroką skalę akcji dożywiania dzieci jest grupa rodziców, która świadomie nie chce z niej skorzystać: w niektórych gminach też jeszcze jest (nie wiem na jaką skalę, ale to widzimy), że kiedy pracownik socjalny idzie do takiej rodziny i proponuje obiady, a dorośli nie chcą, żeby te obiady były przyznane. Dlaczego? Bo mają utajnione dochody, bo nie chcą wpuścić pracownika socjalnego do domu, a wiemy że dziecko jest głodne, bo to widać [FGI poznański]. Potwierdzają to wywiady z rodzinami. Respondenci jako główną przyczynę niekorzystania z dożywiania wskazują wstyd oraz to, że dzieci wolą posiłki gotowane w domu. Sprawozdanie z realizacji programu Pomoc państwa ilustruje to danymi liczbowymi. Z powodu braku punktu odniesienia trudno stwierdzić, na ile są one adekwatne do rzeczywistości. Tabela Liczba dzieci niekorzystających z dożywiania. Szacunkowa liczba dzieci wymagających dożywiania, nieobjętych programem z powodu: Dzieci do 7 r.ż. Uczniowie do czasu ukończenia szkoły ponadgimnazjalnej ogółem w tym na wsi ogółem w tym na wsi braku środków braku warunków technicznych i sanitarnych do przygotowania posiłku niechęci do korzystania z tej formy pomocy z innych powodów suma Źródło: opracowanie własne na postawie Sprawozdania z realizacji programu Pomoc państwa w zakresie dożywiania za I-IX Zdaniem przedstawicieli organizacji pozarządowych, w tym przede wszystkim kościelnych (jako dysponujących innymi niż pomoc społeczna źródłami finansowania), właśnie z powyższego względu ważne jest, aby propozycja wsparcia trafiała do zainteresowanych różnymi drogami. Często zdarza się bowiem, że osoby odmawiające skorzystania ze wsparcia OPS, przyjmują je np. z Caritasu. Na przeciwnym biegunie są osoby uważające, że dożywianie jest normą i jako takie im się po prostu należy: jestem zszokowana 1 września, ponieważ jest tyle wniosków o tą pomoc! [dożywianie]. Matki chcą natychmiast obiady dla dzieci. Mam wrażenie, że one 31 sierpnia zapominają jak się obiady 70

72 gotuje, bo od 1 września wszystkie dzieci powinny jeść w szkole. Matka przestaje gotować, przestaje robić zakupy, im się należy, koniec, kropka [FGI międzychodzki]. Ubranie Jak omówiono wcześniej, dzięki szerokiej sieci wsparcia, nie ma problemu z otrzymaniem odzieży używanej. W opinii respondentów wywiadów grupowych istotne jest zorganizowanie miejsc, do których można przekazywać niepotrzebną odzież, itp. Niejednokrotnie takim miejscem jest ośrodek pomocy społecznej. W 2010 roku 17% wielkopolskich ośrodków pomocy społecznej (38/221) wsparło w zakresie ubioru 903 potrzebujące osoby. Środki na zapewnienie tego rodzaju pomocy okazały się wystarczające dla wszystkich gmin. Z pewnością z ubrań używanych, przekazywanych za pośrednictwem innych podmiotów lub indywidualnie np. w ramach akcji Szlachetna paczka 20 jest o wiele więcej. Jednak przytoczone dane wskazują, że problem braku ubrania jest najmniej istotny spośród wszystkich analizowanych w niniejszym badaniu aspektów bytowych dzieci i młodzieży. Szerokiemu wsparciu towarzyszą też negatywne zjawiska. Pracownicy instytucji pomocowych podkreślali, że łatwa dostępność ubrań powoduje wytworzenie się zjawiska niezgodnego z wartościami przyjętymi w ogóle społeczeństwa brudne ubranie się wyrzuca, a nie pierze: jest taka sterta ciuchów, że pochodzi się w czymś przez tydzień i się wyrzuci, bo się oszczędza na praniu, wodzie. I należy się temu przyjrzeć, bo takie rozdawnictwo nie służy rozwojowi [FGI gnieźnieński]. Adekwatność wsparcia w zakresie potrzeb fizjologicznych W przypadku potrzeb materialnych dzieci (ubranie, jedzenie, wyposażenie mieszkania) należy stwierdzić, że sieć wsparcia jest szeroko rozwinięta. Poza systemem instytucjonalnym, rodziny potrzebujące korzystają też (choć nie wszędzie) ze wsparcia sąsiedzkiego. Jak wynika z wywiadów grupowych, wsparcie to jest bardziej popularne na wsiach i w małych miejscowościach, w których ludzie się lepiej znają (wyjątkiem są takie środowiska, w których występuje wiele dysfunkcji jednocześnie). Miasto wiąże się z większą anonimowością. Zdecydowanie na korzyść skutecznego wsparcia działa też współpraca instytucji, w dużej mierze odbywająca się poprzez nieformalne kontakty ich pracowników (więcej w rozdziale Współpraca ). Gorzej wygląda sytuacja w zakresie zapewnienia właściwych warunków mieszkaniowych. Wynika to jednak z faktu, że wymaga to o wiele większych nakładów, jest inwestycją w całą rodzinę i rzadko kiedy udaje się zapewnić tylko dzięki ludziom dobrej woli (co jest możliwe np. w przypadku wyposażenia mieszkania, ubrań itp.) Głównym podmiotem udzielającym wsparcia w zakresie potrzeb fizjologicznych są instytucje pomocy społecznej. Według definicji ustawowej Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości W roku 2011 w ramach akcji paczki przekazano do 785 rodzinom w woj. wielkopolskim. 21 Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r., tekst jednolity z dnia 2 października 2009 r. (Dz.U. Nr 175, poz. 1362), Art.2 pkt

73 Dzieje się to za pomocą powołanych do tego instytucji, mechanizmów prawnych itd. 22 Jednakże celem wsparcia jest przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, a nie stała pomoc. W opinii wielu uczestników wywiadów grupowych problemem jest fakt, że klienci pomocy społecznej korzystają z niej stale, nierzadko w kolejnym już pokoleniu: Są też takie osoby, dzisiaj młodzi ludzie, którzy korzystają z pomocy społecznej, a ja pamiętam - bo pracuję już dość długo - że wcześniej z tej pomocy korzystali ich rodzice [FGI złotowski]. Opowiadano o sytuacjach, w których w dniu 18 urodzin dziecko dotychczasowego klienta stawia się w OPS w celu uzyskania świadczeń już na siebie. Jest to ewidentny przykład dziedziczenia niskiego statusu społecznego i wszystkich wartości z nim związanych. Stała pomoc nie motywuje do szukania zatrudnienia. Są sytuacje, w których to właśnie różnego rodzaju zasiłki i dodatki są przez rodziny uznawane za stałe źródło, wcale nie tak niskiego, dochodu: Wiele rodzin to już tak latami żyje z zasiłków i nawet im się nie opłaca iść do pracy ( ) wiele jest rodzin gdzie pobierają zasiłki okresowe, i dosyć spore one są. Trochę się oburzam, dlatego że pracownicy socjalni, czy ogólnie zatrudnieni, mają prawie najniższą pensję. A oni teraz napiszą podania, załączą zaświadczenia i ta pomoc musi być, często w tej samej wysokości, albo wyższa niż pensja [FGI złotowski]. Jest to sytuacja pogłębiająca i tak już występujące niedostosowanie społeczne klientów OPS. W opinii respondentów badania CAWI wsparcie udzielane przez pomoc społeczną, zarówno jeśli chodzi o jego adekwatność, jak i ilość, rodzaj i formę, jest oceniane pozytywnie. Przy czym gorzej jest oceniana adekwatność wsparcia (ponad 1/5 ocenia ją raczej źle) niż jej natężenie i zróżnicowanie (13% oceniło je raczej źle, a 3% źle). Wykres Ocena wsparcia z pomocy społecznej. Ocena wsparcia w obszarach - Adekwatność wsparcia udzielanego przez pomoc społeczną 1% 22% 53% 11% 12% - Korzystanie z pomocy społecznej (ilość, rodzaj i forma) 3% 13% 54% 15% 16% Bardzo złe Raczej złe Raczej dobre Dobre Trudno powiedzieć Źródło: badanie własne CAWI, N=363. W efekcie, niektórzy uczestnicy wywiadów grupowych sygnalizowali konieczność reformy całego systemu wsparcia osób potrzebujących: Moim zdaniem system dojrzał do tego, żeby te pieniądze z tych wszystkich ustaw, programów, projektów policzyć i zastanowić się nad (po pierwsze) odpowiednim ustawieniem progów kwalifikujących do transferów socjalnych, po drugie nad zrobieniem czegoś jednolitego, ewentualnie modyfikowalnego w zależności od składu rodziny ( ). Dlatego że tak naprawdę to wszystko w obrębie ustawy pomocy społecznej się sumuje, przyznanie jednego powoduje przyznawanie drugiego [FGI pilski]. Przy czym sposoby wyliczania dochodów rodzin itp. są tak skomplikowane, że niewtajemniczenie powoduje skargi klientów w ośrodkach 22 Pomoc społeczną organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi ; Ustawa o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r., tekst jednolity z dnia 2 października 2009 r. (Dz.U. Nr 175, poz. 1362), Art.2 pkt

74 na przykład, bo oni już tego nie rozumieją, co my im tłumaczymy. Bo średnio wtajemniczony też nie może tego zrozumieć [FGI pilski] oraz trzeba być wysokiej klasy specjalistą, żeby te pięć ustaw połączyć razem [FGI pilski]. Powiązane z tym aspektem są koszty wydawania decyzji, nieraz na 2-3 miesiące i ponawianych regularnie: wydawanie tych wszystkich rodzinnych procedur to są koszty, to nie jest tak, że to jest bez kosztowo. Jak żeśmy pokusili się o obliczenie, ile kosztuje wydawanie decyzji pod świadczenia opieki zdrowotnej ( ) to nam wychodziło, jak się liczy czas pracy pracownika socjalnego i tego, co tę decyzję napisze, doręczenie tej decyzji i tak dalej, to wychodzą koszty ponad dwadzieścia złoty jedna! Jasne jest zatem, że jeżeli system byłby prostszy, to obsługa jego byłaby tańsza. Wtedy albo pieniądze by się zwolniły, albo by pozwoliły na sfinansowanie wsparcia trochę wyższego [FGI pilski]. Należy przy tym podkreślić, że być może problem biurokracji nie byłby tak istotny, gdyby liczba pracowników społecznych była zgodna z normami (1 na 2000 mieszkańców). Jednak, jest tak tylko w 29% gmin woj. wielkopolskiego. Zdaniem uczestników wywiadów grupowych i indywidualnych, nie wszystkie osoby potrzebujące pomocy uzyskują ją z instytucji pomocy społecznej: Ja się spotykam z takim czymś, że w trakcie przeprowadzania wywiadu wychodzi, że rodzinie potrzebna byłaby pomoc. W rodzinie nikt nie pracuje, dzieci są i tak dalej, ale mają jakieś takie poczucie honoru, wstydu, nie pójdą, nie poproszą. Niektórych udaje się namówić i faktycznie potem dostajemy taką informację, że faktycznie z czegoś skorzystali i nikomu nic się nie stało z tego powodu. Ale jest takie grono ludzi ( ), którzy niekoniecznie by musieli po tą pomoc iść, to pobiegną, a ci, którym faktycznie potrzebna, to różnie [FGI złotowski]. Dlatego ważne jest, aby system pomocy społecznej był uzupełniany przez działania innych instytucji. Szerokie działania w tym zakresie prowadzi Kościół Katolicki, poprzez swoją instytucję charytatywną Caritas. W szczególności ważne jest działanie parafialnych zespołów Caritas oraz szkolnych kół Caritas jako podmiotów działającym na poziomie bardziej lokalnym niż gminy (więcej w rozdziale Współpraca ). Bezpieczeństwo emocjonalne Bezpieczeństwo emocjonalne jest tym obszarem, który najtrudniej jest zapewnić dziecku przez osobę spoza najbliższego grona rodziny. Jest to bowiem zadanie rodziców wobec dziecka. W momencie, w którym nawet minimalny poziom takiego bezpieczeństwa nie jest zapewniony, ważne jest zdiagnozowanie przyczyn oraz podjęcie działań zaradczych. Kwestie przeciwdziałania dysfunkcjom i postępowanie w przypadku ich wystąpienia są dość dobrze regulowane przez prawo. Koncesja na sprzedaż alkoholu, przeznaczanie środków z tzw. kapslowego na gminne programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, inicjatywy podejmowane przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, niebieska linia, ośrodki interwencji kryzysowej to tylko niektóre przykłady działań związanych z chorobą alkoholową i skutkami przemocy nią wywołanymi. W zależności od zapisów legislacyjnych działania te są podejmowane na poziomie gminnym, powiatowym lub wyższym przez powołane do tego instytucje i/lub za pośrednictwem organizacji pozarządowych. Wychowanie dzieci w rodzinach niepełnych trwale bądź czasowo (jak np. eurosieroctwo) może powodować dwojakiego rodzaju konsekwencje: niski status materialny (ubóstwo, bieda) oraz problemy wychowawcze. 73

75 Bezpieczeństwo materialne jak już było to opisywane wcześniej jest zapewnione przez wsparcie płynące z pomocy społecznej oraz innych instytucji. W przypadku niewydolności wychowawczej sprawa jest trudniejsza. Rodzice lub okresowo zastępujące je osoby np. dziadkowie, w większości przypadków nie są zainteresowani jak wynika z wywiadów grupowych skorzystaniem z doradztwa. Ewentualne problemy dostrzegane są dopiero w szkole przez pedagogów szkolnych lub wcześniej o ile dziecko chodziło do przedszkola. Jednak w okresie wcześniejszym, kiedy to dziecko najbardziej potrzebuje wsparcia rodziców i kiedy kształtuje się jego osobowość, oferta wsparcia jest bardzo ograniczona: Nie uczymy rodziców albo nie ma szkoleń, nie wiem jaką przejść szkołę, żeby być dobrym rodzicem [FGI kolski]. Jest to pole do działania dla NGO, które oferują spotkania, pogadanki, szkolenia czy warsztaty. Jednak mimo to, mało rodziców najbardziej potrzebujących z nich korzysta. Dodatkowo, oferta taka jest łatwiej dostępna w większych miejscowościach niż na wsiach. Formą wsparcia, która oceniana jest jako skuteczna, są wspólne wyjazdowe zajęcia dla rodziców z dziećmi (przede wszystkim matek). Takie działania są kierowane zarówno osobno do osób dorosłych i dzieci, jak i do całych rodzin. Dzięki wyjazdowi poza miejsce zamieszkania rodziny uzyskują możliwość poznania siebie w nowym kontekście. Sprzyja to tworzeniu poprawnych więzi. Dzięki stałej obecności terapeutów, psychologów itp. dzieci i dorośli uzyskują wsparcie w tym procesie. Takie wyjazdy są organizowane i prowadzone przez NGO. Pracownicy socjalni podkreślają, że my jako pracownicy socjalni nie mamy na to czasu, żeby zająć się rodziną tak naprawdę [FGI kolski]. Respondenci wywiadów grupowych przyznawali także, że kiedyś naturalnym ośrodkiem dla tego typu działań była szkoła. Ona potrafi skupić rodziców i umożliwić przekazanie im choć minimalnej dodatkowej wiedzy. Obecnie jednak to się nie sprawdza na spotkania w szkołach, nawet te obowiązkowe (np. zebrania) przychodzi bardzo niewielu spośród tych rodziców, którzy szczególnie wymagają wsparcia w procesie wychowawczym. Być może oznacza to, że placówki edukacyjne powinny wypracować nowe rozwiązania, nową ofertę, która zachęci rodziców do aktywnego skorzystania z niej. Zdecydowanie problemem podobnie jak dla uczniów jest dojazd (i powrót) w godzinach popołudniowych z miejscowości bardziej oddalonych. Postrzeganie rodziny w ujęciu teorii systemowej zwraca uwagę, iż zapewnienie bezpieczeństwa emocjonalnego dzieciom, którym rodzina go nie zapewnia, wymaga udzielenia pomocy całej rodzinie. Podkreślali to uczestnicy wywiadów grupowych: Trzeba by bardziej zająć się edukacją rodziny. Systemowo to powinno być, czyli wszystkich po kolei [FGI kolski]. Niekiedy wsparcie takie powinno mieć miejsce od razu, jak tylko pojawi się dziecko. Mogłoby to skutecznie zapobiec negatywnym konsekwencjom braku wiedzy i umiejętności wychowawczych: mam w swoim środowisku matki, które mają noworodki i to one już powinny być edukowane. Bo często jest tak, że to jest fajna dziewczyna, ale jako matka nie ma doświadczenia i popełnia kardynalne błędy ( ) Bo to są czasem takie rzeczy, że ręce opadają najlepiej byłoby żeby dziecko leżało, bo lepiej go nie ruszać, na świeże powietrze z nim nie wyjdzie, bo się słońca boi, itp. Tam trzeba pomóc od ręki, trzeba wejść do domu i pokazać, jak co się robi, pokazać jak się sprząta, jak się gotuje, jak należy podejść do takiego maleństwa. [FGI słupecki] Zgodnie z obecnie obowiązującym prawem (odzwierciedlającym stanowisko psychologów) zabranie dziecka z jego naturalnej rodziny jest ostatecznością. Wparcie rodziny to praca socjalna. Pracownik socjalny powinien pracować z rodzinami, zawierając, np. kontrakty socjalne, ale skuteczność tych działań jest utrudniona poprzez dostępne narzędzia, ograniczenia wynikające z regulacji wewnętrznych OPS (np. pracownikowi nie wolno wchodzić do mieszkań swoich klientów po godz oraz biurokrację, czyli konieczność wypełniania zbyt wielu dokumentów). 74

76 Jak wynika z wywiadów grupowych, niekiedy zadanie to prowadzą także inne podmioty, głównie organizacje pozarządowe (w tym także kościelne np. Caritas). Jednak ich nierównomierny rozkład terytorialny (istnieją głównie w miastach), czy brak kompetencji powodują, że nadal pozostaje to głównie zadaniem instytucji systemu pomocy społecznej. Dlatego uczestnicy wszystkich wywiadów grupowych z nadzieją oczekują wejścia w życie przepisów Ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z dnia 9 czerwca 2011 r. umożliwiających m.in. pracę asystentów rodzin: z naszej dyskusji rodzi się taki wniosek, że bardziej by trzeba pracować nad dążeniem do poprawy w zakresie mentalności tych osób, aniżeli nad tą stroną materialną. Bo wszyscy się zgadzamy co do tego, że ta strona materialna nie jest aż taka tragiczna. Przy czym wskazywaliśmy, że oni raczej nie potrafią gospodarować, czy nawet zarządzać rodziną jako pewną instytucją, a nie że nie mają pieniędzy. My też to odczuwamy, dlatego bardziej tak osobowo potrzebna jest pomoc [FGI szamotulski]. Ci, którzy mieli okazję zapoznać się z pracą asystentów, np. w ramach projektów finansowanych z EFS, podkreślali jej wysoką wartość. Jednak powszechnie zgodzono się, że zapis w ustawie mówiący o 20 podopiecznych asystenta uniemożliwi mu właściwą realizację zadań. Zwracano także uwagę, że jest to praca wymagająca specyficznych kwalifikacji tak, aby rzeczywiście wydobyć potencjał tkwiący w rodzinie, a nie uzależnić ją od pomocy. Trudność pracy asystenta rodziny polega także na tym, iż osoba ta, wchodząc do rodziny, będzie miała okazję poznać jej głęboko skrywane tajemnice (np. przemoc), przez co może być postrzegana jako silnie zagrażająca. Z wywiadów wynika również, że nie wykształcenie asystenta jest najważniejsze, a raczej doświadczenie życiowe wynikające, m.in. z wieku: człowiek, który skończył studia, czy on ma doświadczenia z takimi rodzinami? On musi nauczyć te rodziny żyć, a pod pojęciem życie jest: posprzątanie mieszkania, ugotowanie, zarządzanie finansami itd. To naprawdę musi być wolontariusz 23, żeby poszedł do rodziny, zakasał rękawy [FGI gnieźnieński]. Inny cytat: jak młody człowiek ( ) poradzi sobie w tak trudnej rodzinie, z całym szacunkiem wobec wieku? [FGI gnieźnieński] Zdaniem uczestników panelu ekspertów praca asystenta, tak jak każdej osoby zajmującej się pomocą społeczną, powinna podlegać superwizji, tak aby w porę dostrzec przekraczanie cienkiej granicy pomiędzy pomaganiem a wyręczaniem. Ocena wsparcia udzielanego przez pomoc społeczną dokonana przez respondentów badania CAWI nie jest jednoznaczna 1/5 respondentów nie miała w tej kwestii zdania. Można przypuszczać na podstawie jakościowej części badania że ci, którzy wskazali na wpływ pozytywny, zwracali uwagę na zapewnienie przez pomoc społeczną podstawowych warunków bytowych potrzebującym dzieciom. Natomiast ci, którzy wskazali na wpływ negatywny, mogli zwrócić uwagę bardziej na powiązanie korzystania z pomocy społecznej z dysfunkcjami występującymi w rodzinie. 23 Z kontekstu wynika, że słowo wolontariusz zostało użyte na określenie osoby, która robi coś z pasją, zaangażowaniem, a nie dla pieniędzy czy dlatego, że jest to zgodne z jej wykształceniem. 75

77 Wykres Dostęp rodziców do pomocy społecznej i jego wpływ na rozwój dziecka Dostęp rodziców do instytucji pomocy społecznej na rozwój dziecka: 7% 20% 21% 13% 14% 25% Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Źródło: badanie własne CAWI, N= Podsumowanie Deficyty dzieci i młodzieży w zakresie kwestii bytowych korespondują z dwoma najniższymi poziomami potrzeb wyróżnionymi przez Abrahama Maslowa potrzebami fizjologicznymi i bezpieczeństwa. Stopień zaspokojenia tych potrzeb wpływa na życie jednostki, zarówno jego fizyczne trwanie, jak i jakość. Jak podkreślał Maslow, dopiero po zaspokojenia potrzeb najbardziej podstawowych można przejść do potrzeb wyższego rzędu. Dlatego też w dużej mierze warunki bytowe oraz odczuwany subiektywnie poziom bezpieczeństwa emocjonalnego wpływają na dalsze losy życiowe dzieci i młodzieży. Posiadanie miejsca do spania, pożywienia i ubrania oraz odpowiednia opieka rodziców pozwalają na wyjście poza dom rodzinny, szersze funkcjonowanie w społeczeństwie. Obecnie działający system wsparcia umożliwia zapewnienie potrzebującym jedzenia i ubrania. Podstawowym deficytem pozostają warunki mieszkaniowe: lokale są przeludnione i o niskim standardzie. Ponieważ remont i budowa mieszkań socjalnych/komunalnych pociąga za sobą znaczne koszty, to samorządy w zasadzie nie dokonują takich inwestycji. Z kolei, pomoc społeczna nie posiada często wystarczających środków na finansowanie remontów. Badanie jednoznacznie wskazuje na występowanie niezaspokojonych potrzeb emocjonalnych dzieci i młodzieży. Wynikają one zarówno z czynników zewnętrznych (sieroctwo, samotne wychowywanie dziecka), powodowanych czynnikami zewnętrznym (eurosieroctwo), jak i tych zależnych od rodzin: dysfunkcje i brak umiejętności wychowawczych. Jak wynika z wywiadów, powyższe problemy (szczególnie w zakresie braku umiejętności wychowawczych) są powszechne i niezależne od sytuacji materialnej rodzin. Ale już strategia radzenia sobie z nimi jest inna. Rodzice z rodzin niezagrożonych wykluczeniem chętniej się edukują w tym zakresie, a w przypadku wystąpienia problemów korzystają z pomocy. Natomiast rodzice 76

78 z rodzin zagrożonych marginalizacją najpierw nie potrafią dostrzec problemu. Następnie, kiedy zostanie on zidentyfikowany np. przez pedagogów szkolnych, część z nich stosuje strategię niereagowania, wypierania problemów niestety są to ci, którzy wsparcia potrzebują najbardziej. Istotne jest także, że edukacja skierowana do rodziców z rodzin wysokiego ryzyka socjalnego jest czasochłonna i wymaga wielu zabiegów wzmacniających motywację do udziału w niej. 77

79 6.2 Edukacja Wprowadzenie Placówki edukacyjne: żłobki, przedszkola i szkoły w swojej działalności spełniają co najmniej trzy funkcje: dydaktyczną, polegającą na dostarczeniu wiedzy, kształceniu uzdolnień i rozwijaniu zainteresowań, wychowawczą, obejmującą przekazywanie uczniom systemu obowiązujących norm, wartości, współdziałania w grupie, opiekuńczą, która polega na zabezpieczeniu prawidłowego rozwoju fizycznego dziecka oraz jego bezpieczeństwa, a także organizowaniu czasu wolnego. W przypadku dzieci zagrożonych marginalizacją, rola placówek edukacyjnych staje się jeszcze bardziej istotna, ze względu na to, że często rodziny takich dzieci nie są w stanie spełniać tych funkcji nie wspierają dziecka w zdobywaniu wiedzy, nie uczą odpowiednich wzorców i postaw, także wobec obowiązku szkolnego, nie zapewniają poczucia bezpieczeństwa, prawidłowego rozwoju fizycznego i rozwijania zainteresowań. W przedszkolu i w szkole dziecko spędza dużo czasu, czasem większość dnia. Przedszkole lub szkoła jest pierwszym nowym, pozadomowym środowiskiem dziecka miejscem, do którego młody człowiek trafia wprost ze swojego domu rodzinnego. W placówkach tych najwcześniej i najwyraźniej ujawniają się problemy, z jakimi dziecko spotyka się w domu rodzinnym. Zatem właśnie tutaj istnieją najlepsze możliwości identyfikacji zagrożeń, wyłonienia dzieci i młodzieży z grup ryzyka oraz podejmowania wczesnej interwencji, udzielania pomocy i wsparcia dla uczniów, których problemy te dotyczą. Ze względu na ilość czasu, spędzanego w przedszkolu lub szkole, obecność rówieśników i nawiązywane z nimi silne więzi emocjonalne przy wsparciu ze strony nauczycieli placówka edukacyjna może stać się miejscem pozytywnej socjalizacji i przeciwdziałania dysfunkcjom społecznym. Działania podejmowane przez placówki edukacyjne są jedynie wycinkiem szerokiego spektrum uwarunkowań oraz możliwego wpływu na pojawianie się, a także ograniczanie zjawiska dysfunkcji społecznej wśród dzieci i młodzieży. Ale to przedszkole lub szkoła, ze względu na pełnione przez nie funkcje, dają największe możliwości udzielenia kompleksowego wsparcia dziecku i wyposażenie go w wiedzę i umiejętności kluczowe dla lepszego funkcjonowania w społeczeństwie, podnoszenia wykształcenia i odnalezienia się na rynku pracy. W odniesieniu do koncepcji przyjętej na potrzeby niniejszego badania teorii potrzeb Maslowa - placówki edukacyjne są często miejscem zaspokojenia wszystkich poziomów potrzeb wymienionych w piramidzie potrzeb. Prezentuje to poniższa tabela. 78

80 Tabela Poziomy potrzeb wyróżnione przez A. Maslowa powiązane z edukacją Poziom potrzeb Fizjologiczne Bezpieczeństwa Przynależności Szacunku i uznania Samorealizacji Źródło: opracowanie własne Zagadnienia analizowane w ramach edukacji szkoła często zapewnia dzieciom ciepły posiłek, szkoła jest dla części dzieci miejscem, gdzie mają odpowiednie warunki do uczenia się i przebywania z rówieśnikami (dzieci w szkole mają ciepło, mają ciepły posiłek, FGI powiat grodziski) dzieci otrzymują ze strony nauczycieli opiekę, mają możliwość odcięcia się od środowiska rodzinnego, jeśli jest ono głęboko dysfunkcyjne i zagraża bezpieczeństwu dziecka placówka edukacyjna przez swój kontekst socjalizacyjny może być miejscem realizacji potrzeb towarzyskich, społecznych, emocjonalnych sukcesy, nie tylko edukacyjne, jakie dziecko osiągać może w przedszkolu/ szkole, budują jego wysoką samoocenę, nadają motywację, umożliwiając w ten sposób pozytywne funkcjonowanie społeczne placówka edukacyjna może tworzyć warunki do rozbudzania pasji, rozwijania zdolności oraz talentów ucznia W poniższym rozdziale przedstawiono deficyty i problemy związane z obszarem edukacji, które charakteryzują dzieci i młodzież zagrożone wykluczeniem społecznym. Opisano również zidentyfikowane w trakcie badań przyczyny tych problemów, leżące zarówno po stronie środowiska rodzinnego uczniów, jak i po stronie środowiska szkolnego (mocne i słabe strony sektora edukacji). Przedmiotem analiz były także działania podejmowane przez szkoły w celu wsparcia dzieci z trudnościami oraz ocena ich trafności do potrzeb tej grupy. W pierwszej kolejności przedstawiono jednak najważniejsze dane statystyczne obrazujące poziom skolaryzacji i dostępność nauczania przedszkolnego w regionie. Nauczanie przedszkolne W Polsce wychowaniem przedszkolnym objętych jest 49,8% trzylatków, 64,1% czterolatków i 81,0% pięciolatków. Wskaźniki te są niższe niż w innych krajach UE. Warto jednak zauważyć, że od 2008 r. liczba przedszkoli zwiększyła się o 790 (publicznych i niepublicznych). Obecnie funkcjonuje przedszkoli (w tym na wsi 2 922). Zwiększyła się także o liczba oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych i jest ich (w tym na wsi 8 595). 24 W województwie wielkopolskim sytuacja pod względem dostępu do edukacji przedszkolnej jest zróżnicowana. Największa liczba dzieci przypadających na 100 miejsc w przedszkolach występuje w powiatach: średzkim, śremskim, szamotulskim i tureckim. Warto zauważyć, że dwa pierwsze to powiaty, w których liczba korzystających z pomocy społecznej jest największa. Powiaty te także 24 Na podstawie: Systemu Informacji Oświatowej według stanu na dzień r., za: MEN, 79

81 wskazały na nieadekwatność środków finansowych będących w dyspozycji pomocy społecznej do rzeczywistych potrzeb swoich mieszkańców. Biorąc pod uwagę ten problem oraz udowodniony naukowo pozytywny wpływ wczesnej edukacji, władze samorządowe z gmin leżących na terenie tych powiatów powinny inwestować właśnie w przedszkola. W 15 powiatach na 35 mamy do czynienia z sytuacją, gdzie dzieci jest więcej niż miejsc w przedszkolach. Brak jest wyraźnej zależności między stopniem urbanizacji powiatu a liczbą dzieci na 100 miejsc w przedszkolach (Tabela 5.2.2, Mapa 5.2.1). Tabela Liczba przedszkoli i dzieci przypadających na 100 miejsc w podziale na powiaty w województwie wielkopolskim Powiat Liczba placówek Liczba oddziałów Liczba dzieci na 100 miejsc % urbanizacji Średzki ,3 Śremski ,6 Szamotulski ,4 Turecki ,0 Koniński ,1 Pilski ,1 Złotowski ,9 Czarnkowsko- Trzcianecki ,4 Wągrowiecki ,2 Grodziski ,0 Gnieźnieński ,9 Gostyński ,0 Jarociński ,7 Kościański ,5 m. Konin ,0 Obornicki ,8 m. Kalisz ,0 m. Leszno ,0 Międzychodzki ,4 Leszczyński ,3 Rawicki ,6 Wolsztyński ,1 Kolski ,9 Słupecki ,9 Chodzieski ,5 m. Poznań ,0 Ostrzeszowski ,1 Ostrowski ,0 Poznański ,1 Nowotomyski ,3 Krotoszyński ,2 80

82 Kępiński ,3 Pleszewski ,2 Wrzesiński ,4 Kaliski ,9 Źródło: dane GUS rok 2009/2010 Mapa Liczba placówek i oddziałów przedszkolnych oraz liczba dzieci na 100 miejsc w tych placówkach. Źródło: dane GUS 2009/

83 Uczestnictwo w edukacji na różnych poziomach Współczynnik skolaryzacji netto jest to relacja liczby osób uczących się (stan na początku roku szkolnego) na danym poziomie kształcenia (w danej grupie wiekowej) do liczby ludności (stan w dniu 31 XII) w grupie wiekowej określonej jako odpowiadającej temu poziomowi nauczania. Współczynnik skolaryzacji netto, np. dla poziomu szkoły podstawowej wyliczamy dzieląc liczbę uczniów szkół podstawowych na początku danego roku szkolnego w wieku 7-12 lat (wiek przypisany do tego poziomu) przez liczbę ludności w wieku 7-12 lat według stanu w dniu 31 XII tego samego roku; wynik podajemy w ujęciu procentowym. 25 Pod względem wartości współczynnika skolaryzacji na poziomie szkoły podstawowej województwo wielkopolskie znajduje się na drugim miejscu (98,03%), zaraz po województwie mazowieckim (99,08%). Jest ta wartość wyższa od średniej dla całego kraju (96,49%) (Tabela 5.2.3). Z kolei, biorąc pod uwagę nauczanie gimnazjalne, współczynnik skolaryzacji w 2010 roku w województwie wielkopolskim był najwyższy w kraju (95,77%), przy średniej dla Polski na poziomie 93,92%. Tabela Współczynnik skolaryzacji netto w nauczaniu podstawowym i gimnazjalnym (dane dla Polski i województw za 2010 rok). szkoły podstawowe gimnazja % % POLSKA 96,49 93,92 DOLNOŚLĄSKIE 95,14 92,56 KUJAWSKO-POMORSKIE 96,11 92,75 LUBELSKIE 96,93 95,31 LUBUSKIE 95,16 92,09 ŁÓDZKIE 96,89 94,92 MAŁOPOLSKIE 96,77 95,04 MAZOWIECKIE 99,08 95,67 OPOLSKIE 92,50 89,15 PODKARPACKIE 96,14 94,44 PODLASKIE 94,90 92,69 POMORSKIE 96,26 93,48 ŚLĄSKIE 95,64 92,72 ŚWIĘTOKRZYSKIE 97,20 95,47 WARMIŃSKO-MAZURSKIE 95,07 91,87 WIELKOPOLSKIE 98,03 95,77 ZACHODNIOPOMORSKIE 93,89 91,27 Źródło: dane GUS, 2010 Wewnątrz województwa współczynnik skolaryzacji jest zróżnicowany ze względu na powiaty (Tabela 5.2.4). Dla szkolnictwa podstawowego współczynnik jest najwyższy w mieście Poznań (107,01%) i mieście Konin (106,58%). Wartość współczynnika powyżej 100% występuje także w powiecie śremskim, mieście Leszno i mieście Kalisz. Najniższa wartość współczynnika, poniżej 95%, 25 Definicja GUS, 82

84 charakteryzuje powiaty: koniński, leszczyński, kaliski, złotowski, poznański. Największe ośrodki miejskie mogą się również pochwalić najwyższymi wartościami współczynnika skolaryzacji na poziomie gimnazjum. Wartość powyżej 100 wskaźnik ten osiąga w miastach: Konin, Poznań i Leszno. Najniższe wartości, poniżej 90% występują w powiatach: złotowskim, leszczyńskim i poznańskim. Tabela Współczynnik skolaryzacji netto w nauczaniu podstawowym i gimnazjalnym (dane dla województwa wielkopolskiego i powiatów za 2010 rok). szkoły podstawowe gimnazja Powiat % % WIELKOPOLSKIE 98,03 95,77 Powiat chodzieski 97,28 95,38 Powiat czarnkowskotrzcianecki 96,84 96,16 Powiat gnieźnieński 97,63 96,45 Powiat gostyński 99,56 97,06 Powiat grodziski 97,47 94,27 Powiat jarociński 98,72 95,73 Powiat kaliski 93,58 92,68 Powiat kępiński 98,08 96,88 Powiat kolski 98,87 98,00 Powiat koniński 94,86 91,58 Powiat kościański 97,77 97,27 Powiat krotoszyński 98,27 93,50 Powiat leszczyński 94,19 89,23 Powiat m. Kalisz 100,22 97,73 Powiat m. Konin 106,58 110,38 Powiat m. Leszno 100,56 101,90 Powiat m. Poznań 107,01 103,89 Powiat międzychodzki 96,09 92,56 Powiat nowotomyski 99,04 97,67 Powiat obornicki 95,96 94,25 Powiat ostrowski 97,41 95,54 Powiat ostrzeszowski 98,95 96,82 Powiat pilski 96,47 94,66 Powiat pleszewski 95,37 94,80 Powiat poznański 90,22 85,73 Powiat rawicki 96,02 97,79 Powiat słupecki 99,60 96,48 Powiat szamotulski 97,79 94,81 Powiat średzki 97,97 94,99 Powiat śremski 100,67 96,88 Powiat turecki 98,34 96,55 Powiat wągrowiecki 97,46 96,46 83

85 szkoły podstawowe gimnazja Powiat % % Powiat wolsztyński 99,32 96,90 Powiat wrzesiński 99,32 97,32 Powiat złotowski 93,47 89,89 Źródło: dane GUS, 2010 Współczynnik skolaryzacji dla osób w wieku lat w grupie zasadniczych szkół zawodowych w województwie wielkopolskim jest najwyższy w kraju (18,41%) i przekracza znacząco średnią dla całej Polski (13,98%) (Tabela 5.2.5). Z kolei, pod względem nauczania w liceach ogólnokształcących województwo wielkopolskie zajmuje 12. miejsce (40,53%) po województwach: lubelskim, mazowieckim, łódzkim, podlaskim, świętokrzyskim, małopolskim, podkarpackim, zachodniopomorskim, śląskim, dolnośląskim i pomorskim, z wartością poniżej średniej dla Polski (44,33%). W grupie szkół zawodowych i ogólnozawodowych pod względem współczynnika skolaryzacji województwo wielkopolskie znajduje się na 9. miejscu z wartością 31,44%, przekraczając nieznacznie średnią dla Polski, która wynosi 31,03%. Współczynnik w grupie osób w wieku uczących się w szkołach policealnych miał w 2010 roku w województwie wielkopolskim wartość 6,48%, co plasuje to województwo na 9. miejscu, przy średniej krajowej 6,89%. Tabela Współczynnik skolaryzacji netto w nauczaniu ponadgimnazjalnym (dane dla Polski i województw za 2010 rok). Województwo zasadnicze szkoły zawodowe (wiek lat) licea ogólnokształcące (wiek lat) szkoły zawodowe i ogólnozawodowe (wiek lat) szkoły policealne (wiek lat) % % % % POLSKA 13,98 44,33 31,03 6,89 DOLNOŚLĄSKIE 14,41 41,8 30,6 6,93 KUJAWSKO- POMORSKIE 17,62 36,92 32,3 6,51 LUBELSKIE 10,87 52,33 29,83 9,07 LUBUSKIE 15,11 36,92 33,76 5,59 ŁÓDZKIE 11,52 48,2 29,21 7,72 MAŁOPOLSKIE 15,95 45,3 31,45 5,85 MAZOWIECKIE 10,3 52,31 28,14 6,16 OPOLSKIE 17,18 36,3 31,51 5,21 PODKARPACKIE 14,08 44,32 33,48 6,18 PODLASKIE 9,31 47,08 33,06 9,64 POMORSKIE 16,71 41,47 29,75 6,69 ŚLĄSKIE 13,14 42,22 33,52 8,46 ŚWIĘTOKRZYSKIE 12,86 45,87 34,68 5,92 WARMIŃSKO- MAZURSKIE 14,74 40,48 29,93 6,49 WIELKOPOLSKIE 18,41 40,53 31,44 6,48 ZACHODNIOPOMORS 13,18 42,79 27,46 6,3 84

86 Województwo KIE Źródło: dane GUS, 2010 zasadnicze szkoły zawodowe (wiek lat) licea ogólnokształcące (wiek lat) szkoły zawodowe i ogólnozawodowe (wiek lat) szkoły policealne (wiek lat) % % % % Wewnątrz województwa wartość współczynnika skolaryzacji wśród osób w wieku ponadgimnazjalnym jest zróżnicowana pod względem podregionów oraz rodzaju kształcenia (Tabela 5.2.6). Współczynnik dla zasadniczych szkół zawodowych jest najwyższy w podregionie leszczyńskim (25,25%), przy średniej dla całego województwa na poziomie 18,41%. Najniższa wartość charakteryzuje podregion miasto Poznań (12,92%), gdzie z kolei jest najwyższy w województwie współczynnik dla liceów ogólnokształcących (95,38%), podczas gdy średnia dla województwa to 40,53%. Najniższa wartość dla tej grupy szkół występuje w podregionie poznańskim (19,88%). W grupie szkół zawodowych i ogólnozawodowych na pierwszym miejscu jest znów miasto Poznań (41,89%), a na ostatnim podregion poznański (18,03%), podczas gdy średnia dla całego województwa wyniosła w 2010 roku 31,44%. Współczynnik skolaryzacji w grupie osób w wieku lat uczących się w szkołach policealnych ma największą wartość w mieście Poznań (18,44%), a najniższą w podregionie poznańskim, gdzie nie osiąga wartości nawet 1%. Średnia dla całego województwa to 6,48%. Tabela Współczynnik skolaryzacji netto w nauczaniu ponadgimnazjalnym (dane dla województwa wielkopolskiego i powiatów za 2010 rok). podregiony zasadnicze szkoły zawodowe (wiek lat) licea ogólnokształcąc e (wiek lat) szkoły zawodowe i ogólnozawodow e (wiek lat) szkoły policealne (wiek lat) % % % % WIELKOPOLSKIE 18,41 40,53 31,44 6,48 Podregion kaliski 20,14 39,21 34,24 5,79 Podregion koniński 18,36 37,19 34,21 5,73 Podregion leszczyński 25,25 34,10 30,09 5,41 Podregion pilski 18,26 35,22 32,83 4,86 Podregion poznański 13,39 19,88 18,03 0,60 Podregion m. Poznań 12,92 95,38 41,89 18,44 Źródło: dane GUS, 2010 Zdawalność egzaminu maturalnego Jednym z istotnych wskaźników jakości edukacji jest zdawalność egzaminów. W przypadku egzaminu maturalnego w maju 2011 roku przystąpiło do niego osób, które ubiegały się o świadectwo dojrzałości. Tegoroczni absolwenci stanowili 97% ( ) wszystkich zdających, a pozostali (11 292) to absolwenci z lat ubiegłych. Do egzaminu przystąpili również absolwenci, którzy uzyskali świadectwo dojrzałości we wcześniejszych latach, ale chcieli poprawić wynik egzaminu lub zdać 85

87 egzaminy z nowych przedmiotów dodatkowych. Wśród szkół ponadgimnazjalnych w województwie dominują licea ogólnokształcące oraz technika, co przekłada się na liczbę absolwentów tych szkół przystępujących do egzaminu maturalnego. W sumie do egzaminu przystąpiło tegorocznych absolwentów liceów ogólnokształcących, absolwentów techników, absolwentów liceów profilowanych, absolwentów liceów uzupełniających oraz zdających, którzy ukończyli technika uzupełniające. Świadectwo dojrzałości uzyskało 75,5% przystępujących do egzaminu ( osób). 26 Zdawalność egzaminu w województwach była zróżnicowana (Tabela 5.2.7). Województwo wielkopolskie znalazło się w grupie regionów przeciętnych, gdzie odsetek sukcesów był zbliżony do średniej krajowej i wyniósł 75%. Najlepiej wypadły województwa: lubuskie, małopolskie i podlaskie (zdawalność na poziomie 77%), a najgorzej: warmińsko-mazurskie i zachodniopomorskie (73%). Tabela Zdawalność egzaminu maturalnego w województwach w 2011 roku Źródło: dane CKE Województwo Liczba zdających Odsetek sukcesów DOLNOŚLĄSKIE % KUJAWSKO-POMORSKIE % LUBELSKIE % LUBUSKIE % ŁÓDZKIE % MAŁOPOLSKIE % MAZOWIECKIE % OPOLSKIE % PODKARPACKIE % PODLASKIE % POMORSKIE % ŚLĄSKIE % ŚWIĘTOKRZYSKIE % WARMIŃSKO-MAZURSKIE % WIELKOPOLSKIE % ZACHODNIOPOMORSKIE % Zdawalność egzaminu zawodowego W czerwcu 2011 r. odbył się egzamin potwierdzający kwalifikacje zawodowe dla absolwentów szkół zawodowych. Egzamin przeprowadzono w 59 zawodach dla absolwentów zasadniczych szkół 26 Dane CKE, Sprawozdanie z egzaminu maturalnego w 2011 roku 86

88 zawodowych oraz w 102 zawodach dla absolwentów techników i szkół policealnych. Do egzaminu zawodowego przystąpiło w kraju razem absolwentów. Po raz pierwszy do obu etapów egzaminu przystąpiło absolwentów (w tym absolwentów zasadniczych szkół zawodowych oraz absolwentów techników i szkół policealnych). Dyplom w kraju otrzymało 66,4% absolwentów spośród wszystkich, którzy przystąpili do obu etapów egzaminu. 27 W odniesieniu do wyników egzaminu, który odbył się rok wcześniej procent absolwentów w kraju, którzy uzyskali dyplomy, wzrósł zaledwie o 0,3 punktu procentowego. Jednocześnie zmniejszyła się o ok. 3,4 punktów procentowych zdawalność egzaminu (w stosunku do egzaminu, który odbył się w czerwcu 2010 r.) przez absolwentów zasadniczych szkół zawodowych, a zwiększyła się o ok. 1,7 punktu procentowego zdawalność absolwentów techników i szkół policealnych, co wyrażone jest poprzez procent otrzymanych przez absolwentów dyplomów. Brak jest informacji o zdawalności egzaminów w poszczególnych województwach Deficyty i potrzeby W niniejszym podrozdziale podsumowano informacje zebrane w trakcie badań terenowych o tym, jakie czynniki przyczyniają się do występowania lub pogłębiania problemów edukacyjnych dzieci zagrożonych marginalizacją oraz jakie są potrzeby takich dzieci, które pojawiają się w obszarze współpracy placówek edukacyjnych z nimi i ich rodzinami. Brak posiłku podczas nauki w szkole Główną potrzebą fizjologiczną, jaką starają się zaspokoić szkoły głównie przy współudziale instytucji pomocy społecznej, są posiłki podczas pobytu w szkole. Natężenie tego deficytu nie jest możliwe do określenia na podstawie przeprowadzonych badań ilościowych, jednakże na podstawie wywiadów grupowych z przedstawicielami sektora edukacji można stwierdzić, iż wszystkie publiczne szkoły podstawowe, najczęściej wspólnie z lokalnymi ośrodkami pomocy społecznej, prowadzą działania wspierające najbardziej potrzebujących uczniów. Brak warunków do nauki w domu W przypadku rodzin o złej sytuacji ekonomicznej i mieszkaniowej, istotnym problemem w kontekście potrzeb bezpieczeństwa dziecka jest brak odpowiedniego miejsca do nauki w domu. Ze względu na małą przestrzeń, skromne wyposażenie, dzieci nie mają stałego miejsca do odrabiania lekcji. Kolejnym problemem jest brak możliwości skupienia się ze względu na ciągłą obecność innych domowników. Jak podkreślają pedagodzy, skutkiem tego są nie tylko trudności w przyswojeniu materiału szkolnego, ale także utrudnienie w wyrobieniu przez dziecko nawyku odrabiania lekcji i samodzielnej nauki. Istotną rolę pełnią w tym kontekście świetlice szkolne, gdzie dziecko ma zapewnione warunki do samodzielnej nauki i może także skorzystać z pomocy opiekuna. Brak środków finansowych Kolejną potrzebą, którą można zaliczyć do poziomu potrzeb bezpieczeństwa w piramidzie Maslowa, jest zapewnienie odpowiednich warunków do nauki poza szkołą. W rodzinach o złej sytuacji ekonomicznej problemem może być brak środków na zakup podręczników dla ucznia oraz niezbędnych pomocy naukowych. Takie sytuacje zdarzają się, gdy np. dziecko przez pierwsze 27 Dane CKE, Informacja wstępna o wynikach egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w 2011 r. 87

89 tygodnie szkoły nie odrabia lekcji i nie jest przygotowane do zajęć, po czym okazuje się, że powodem tego jest brak podręczników. Jednak, zdaniem uczestników wywiadów pogłębionych, wsparcie, jakie oferuje szkoła oraz inne placówki, niweluje ten problem. Nie zdarzały się sytuacje, kiedy szkoła pozostawiała taki problem nierozwiązany. W przypadku, gdy środki na zakup podręczników były kierowane do wybranych poziomów nauczania, wsparcia w postaci zasiłku udzielała instytucja pomocy społecznej. Zła sytuacja finansowa rodziny ma generalne przełożenie na zmniejszanie szans edukacyjnych i rozwojowych dzieci. Przez brak środków dzieci takie nie mają wcale lub mają ograniczony dostęp do dodatkowych materiałów edukacyjnych, nie uczestniczą w zajęciach dodatkowych ani w wydarzeniach kulturalnych i sportowych (wyjazdy do kina, teatru, na basen etc.). Jest to zarówno kwestia tego, że takie zajęcia są płatne, ale nawet jeśli i są bezpłatne trzeba wydać pieniądze na dojazd dziecka na zajęcia. Jest to szczególne utrudnienie dla rodzin mieszkających na wsi i w małych miejscowościach. O negatywnych skutkach takiej sytuacji opowiada jedna z matek korzystająca z pomocy społecznej: gdybym miała pieniądze to też jakieś bym lekcje dodatkowe, albo słowniki języka angielskiego bym zakupiła, jakieś płyty dla dzieci w formie nauki przez zabawę. A mnie na to nie stać. Szkoła nie dysponuje czymś takim też. Tak, że na pewno gdyby tych pieniędzy więcej było, to trochę by mieli urozmaiconą tę naukę i myślę, że chętniej by się też uczyli [IDI powiat leszczyński]. Zła sytuacja finansowa ma przełożenie na zmniejszanie szans edukacyjnych dzieci poprzez uniemożliwienie rozwijania ich talentów i samorealizacji poza zajęciami szkolnymi. Pokazuje to przykład rodziny, gdzie córka bardzo lubi śpiewać, ma też głos. O nią mi chodzi, chciałabym żeby chodziła na naukę śpiewu, potem naukę gry na gitarze, chodzi do kolegi, który uczy ją grać, a chciałabym zapisać ja do szkoły, gdzie uczyłaby się grać. [ ] No, ale nie ma możliwości sprawdzenia tego, czy ona ma taki głos, żeby gdzieś kiedyś starać się, żeby została piosenkarką, czy coś takiego [IDI m. Kalisz]. Sami uczniowie uzależniają swoje plany dalszego kształcenia od sytuacji ekonomicznej rodzin. Wśród odpowiedzi w ankiecie audytoryjnej widać zależności: im mniejsze zarobki rodziny na tle innych rodzin, tym mniej uczniów ma w planach studia wyższe. Jeszcze wyraźniej zaznacza się zależność między zarobkami a oceną przez uczniów możliwości wsparcia finansowego podczas studiowania. Dzieci i młodzież z rodzin o najniższych dochodach przyznają w większości, że nie mogliby liczyć wtedy na wsparcie ze strony rodziny (Wykres 5.2.1). 88

90 Wykres Średnia ocena wyników odpowiedzi na pytanie o plany studiowania oraz możliwości utrzymania przez rodziców podczas studiowania a zarobki rodzin. Nie Raczej nie 4,00 3,00 Zarobki rodziny na tle innych rodzin Raczej tak 2,00 Tak 1,00 dużo wyższe niż rodzin znajomych trochę wyższe niż rodzin znajomych podobne do zarobków rodzin znajomych trochę niższe niż rodzin znajomych dużo niższe niż rodzin znajomych Chciałbym abym iść na studia Gdybym poszedł szła na studia rodzice utrzymywaliby mnie nadal Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów; N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Brak współpracy rodziców Wsparcie rodziców jest istotnym elementem zaspokajania potrzeb edukacyjnych dzieci na pograniczu kilku poziomów potrzeb wg piramidy potrzeb Maslowa: bezpieczeństwa tj. organizacji zwykłego dnia szkolnego, sprawdzenia lekcji, przygotowania porannego do szkoły, przygotowanie drugiego śniadania; przynależności tj. opieki i wsparcia w rodzinie w przypadku trudności w szkole; szacunku i uznania tj. wspierania dziecka przez rodzinę w jego ścieżce edukacyjnej, akceptacja wyborów i decyzji związanych ze szkołą i rówieśnikami w klasie. Przedstawiciele sektora edukacji, uczestniczący w wywiadach pogłębionych, wskazują na następujące cechy rodziców, których dzieci są zagrożone marginalizacją i wymagają szczególnego wsparcia ze strony szkoły: Niezaradność brak umiejętności organizacyjnych, bezradność życiowa rodziców oprócz niewątpliwego wpływu na sytuację ekonomiczną i społeczną rodziny ma pośredni wpływ na sytuację szkolną dziecka. Niezaradność życiowa rodziców przejawia się m.in. w tym, iż nie potrafią dobrze zorganizować cyklu dnia ucznia. Efektem tego są spóźnienia do szkoły bądź absencja, wynikająca z nieumiejętności przygotowania dziecka do szkoły. Jak ocenia jeden z rozmówców, rodzice mają czas, tylko nie chcą/ nie potrafią poświęcić go dzieciom. Trzeba dziecko ubrać, umyć, wyposażyć [FGI powiat kępiński]. Przykładem takiej nieporadności jest także nieumiejętność korzystania z pomocy zewnętrznej dla uczniów, np. darmowych dojazdów (Nie potrafią się zgłosić o darmowy bilet miesięczny dla dziecka i dziecko nie dojeżdża do szkoły [FGI powiat czarnkowsko-trzcianecki], nie zgłaszają zapotrzebowania na zakup podręczników dla ucznia), lub przyznanych stypendiów (Dziecko dostaje 89

91 stypendium, musi się rozliczyć z wydatków, a rodzice sobie z tym nie radzą, FGI powiat złotowski). Istotną rolę we wsparciu takich rodzin mógłby pełnić asystent rodziny. 28 Brak zaangażowania w pracę z dzieckiem w domu szkoła nie zastąpi rodziny w jej podstawowych funkcjach. Budowanie w dziecku poczucia obowiązku szkolnego, nabycie umiejętności i wyrobienie nawyków samodzielnego uczenia się nie jest możliwe bez wsparcia rodziców. Niewystarczające zaangażowanie rodziców w pracę z dzieckiem wynika z różnych przyczyn: braku czasu, braku chęci i zainteresowania, niewystarczającej wiedzy rodziców. Skutkiem takiego podejścia może być niewyrobienie w dziecku nawyku systematycznego uczenia się. Brak aktywnej współpracy ze szkołą bierna postawa rodziców przejawia się m.in. tym, że nie przychodzą na wywiadówki, na spotkania z nauczycielami, nie uczestniczą też w działaniach szkoły skierowanych do rodziców (warsztaty, pogadanki dla rodziców). Postawa rodziców wobec szkoły jest często roszczeniowa, jednocześnie jednak nie wykazują oni woli współpracy z nauczycielami: Największym problemem jest nie tylko niezaradność wychowawcza rodziców, ale także małe zaangażowanie, taka życzeniowa postawa, żeby ktoś za nich rozwiązał te problemy [FGI powiat złotowski]. Nieodpowiedzialność, brak zainteresowania sytuacją szkolną dziecka uczestnicy wywiadów podkreślają, że dużym problemem jest nieodpowiedzialna postawa i brak zainteresowania rodziców tym, co się dzieje z dzieckiem w szkole i po szkole. Jako przykłady uczestnicy FGI podają rodziców, którzy nie reagują na wielotygodniowe absencje dziecka w szkole, usprawiedliwiają nieobecności bez powodu lub sami je powodują, obarczając dziecko obowiązkami w domu, uniemożliwiając uczęszczanie do szkoły. Trudności transportowe Czynnikiem zewnętrznym, który przyczynia się do pogłębienia problemów edukacyjnych uczniów są podnoszone często przez pracowników systemu edukacji trudności transportowe, uniemożliwiające uczniom korzystanie z pozalekcyjnej oferty szkół. Potrzeby w tym zakresie można przypisać do potrzeb samorealizacji wg piramidy potrzeb Maslowa, gdyż trudności transportowe uniemożliwiają często dzieciom i młodzieży uczestnictwo w pozalekcyjnych działaniach szkoły. Autobusy szkolne są używane na tych terenach, gdzie występują duże odległości między miejscami zamieszkania uczniów a miejscowością, w której położona jest szkoła. Zatem szczególnie dotyczy to powiatów wiejskich. Ze względu na skromne środki finansowe samorządy ograniczają liczbę takich kursów. Może to utrudniać dzieciom korzystanie z zajęć pozalekcyjnych w szkołach w przypadku, gdy jedyny powrotny autobus odjeżdża wkrótce po zakończeniu zajęć obowiązkowych. Zajęcia dodatkowe, wyrównawcze, są organizowane w szkołach od godziny , a zdarza się, że ostatni autobus szkolny odjeżdża o godzinie Skutkiem tego jest rezygnacja dzieci z udziału w zajęciach wyrównawczych, kółkach zainteresowań, czy z korzystania oferty świetlicy szkolnej. Jest to problem przede wszystkim dzieci z rodzin o złej sytuacji ekonomicznej, które nie mają możliwości ani środków finansowych, aby skorzystać z innego środka transportu, np. komunikacji publicznej lub prywatnej. Dodatkowo zarówno uczestnicy wywiadów indywidualnych z rodzinami, jak i wywiadów 28 Więcej o funkcji asystenta rodziny w rozdziale 4.2 Pomoc społeczna 90

92 grupowych zwracali uwagę, że komunikacja publiczna jest też z roku na rok coraz bardziej ograniczana. Przede wszystkim zmniejszeniu ulega liczba dziennych kursów autobusów. Wykluczenie cyfrowe Jednym z czynników obniżających szanse edukacyjne dzieci i młodzieży zagrożonych marginalizacją jest wykluczenie cyfrowe. Deficyt ten powiązany jest z kilkoma poziomami potrzeb wg piramidy potrzeb Maslowa: przynależności jak zostanie opisane poniżej, Internet pozwala młodym ludziom uczestniczyć w życiu społeczności internetowych, komunikować się z rówieśnikami, a brak dostępu do sieci może spowodować odcięcie dziecka od tego ważnego źródła tworzenia grup społecznych; szacunku i uznania Internet pozwala na podnoszenie własnych kompetencji, a także na dzielenie się z rówieśnikami, poprzez portale społecznościowe i inne formy wymiany informacji, własnymi poglądami, zainteresowaniami, osiągnięciami, etc.; samorealizacji Internet daje możliwości wykorzystywania własnego potencjału w zdobywaniu wiedzy, rozwijaniu umiejętności, zainteresowań, zaspokajania potrzeb estetycznych i poznawczych. Ponad połowa (62%) przedstawicieli instytucji biorących udział w badaniu CAWI zauważa, że dzieci zagrożone marginalizacją mają mniejszy dostęp do Internetu ze względu na swoją sytuację materialną i społeczną, a zatem ich szanse edukacyjne są mniejsze (wykres poniżej). Wykres Odsetek respondentów wskazujących na daną odpowiedź w pytaniu: Dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym mają mniejszy dostęp do Internetu. 4% 4% NIE zgadzam się 14% Raczej się NIE zgadzam 26% 16% Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Raczej się zgadzam Zgadzam się 36% Trudno powiedzieć Źródło: badanie CAWI wśród instytucji, N=363. Opinie zbadanych przedstawicieli instytucji na temat dostępności Internetu przez dzieci pochodzące z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz dzieci z pozostałych rodzin nie różnią się znacząco pomiędzy powiatami. Niemniej można wskazać powiaty, gdzie badani ocenili tę dostępność lepiej lub gorzej na tle średniej dla województwa (Mapa 5.2.2). 91

93 Mapa Dzieci pochodzące z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym mają mniejszy dostęp do Internetu porównanie opinii przedstawicieli instytucji wg powiatów. Źródło: opracowanie własne (standaryzacja odpowiedzi na pytanie: Proszę powiedzieć w jakim stopniu zgadza się lub nie zgadza się Pan/Pani ze stwierdzeniem dotyczącym dzieci pochodzących z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z terenu Pana/Pani gminy/powiatu - 8. mają mniejszy dostęp do Internetu. Dostęp do Internetu jako znacznie gorszy w porównaniu ze średnią dla całego województwa oceniono w trzech powiatach centralnych: średzkim, wrzesińskim i słupeckim, trzech powiatach zachodnich: wolsztyńskim, leszczyńskim i gostyńskim, a także powiecie ostrzeszowskim i mieście 92

94 Kalisz. Z takimi problemami, zdaniem przedstawicieli instytucji, nie borykają się powiaty, w których sytuacje oceniono jako znacznie lepszą niż przeciętne oceny dla województwa, tj. obornickim, pleszewskim, poznańskim ziemskim, chodzieskim, wągrowieckim, szamotulskim, tureckim, gnieźnieńskim, ostrowskim oraz złotowskim. 29 Dodatkowym źródłem informacji pokazującym skalę zinformatyzowania placówek edukacyjnych są dane GUS dotyczące liczby uczniów przypadających na 1 komputer z dostępem do Internetu przeznaczony do użytku uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach. Szczegóły przedstawia poniższa tabela (Tabela ). Tabela Liczba uczniów przypadających na 1 komputer z dostępem do Internetu przeznaczony do użytku uczniów w szkołach podstawowych i gimnazjach w 2010 r. Powiat w woj. wielkopolskim szkoły podstawowe dla dzieci i młodzieży bez specjalnych gimnazja dla dzieci i młodzieży bez specjalnych osoba osoba WIELKOPOLSKIE 11,36 11,43 Powiat chodzieski 14,52 12,26 Powiat czarnkowsko-trzcianecki 10,17 11,69 Powiat gnieźnieński 12,58 12,27 Powiat gostyński 11,78 10,77 Powiat grodziski 9,99 20,19 Powiat jarociński 7,16 7,26 Powiat kaliski 7,84 9,17 Powiat kępiński 8,22 11,80 Powiat kolski 7,80 11,89 Powiat koniński 8,91 11,25 Powiat kościański 12,47 10,37 Powiat krotoszyński 13,80 14,42 Powiat leszczyński 9,58 7,93 Powiat m. Kalisz 15,53 17,21 Powiat m. Konin 19,50 11,91 Powiat m. Leszno 15,15 14,64 Powiat m. Poznań 14,47 11,54 Powiat międzychodzki 12,35 17,51 Powiat nowotomyski 10,38 9,90 Powiat obornicki 11,39 14,50 Powiat ostrowski 9,34 12,42 Powiat ostrzeszowski 10,54 10,48 Powiat pilski 12,22 17,00 Powiat pleszewski 9,11 10,59 29 Należy mieć na uwadze fakt, iż przytoczone zestawienia opierają się na deklaracjach uczestników badania, a nie danych statystycznych dotyczących dostępności do Internetu. 93

95 Powiat poznański 14,52 10,52 Powiat rawicki 12,30 9,77 Powiat słupecki 10,12 11,15 Powiat szamotulski 12,44 9,71 Powiat średzki 9,88 10,97 Powiat śremski 11,82 13,42 Powiat turecki 10,16 11,30 Powiat wągrowiecki 11,48 11,87 Powiat wolsztyński 10,90 13,51 Powiat wrzesiński 9,28 9,15 Powiat złotowski 11,90 8,89 Źródło: dane GUS Badanie ankietowe przeprowadzone wśród uczniów szkół w woj. wielkopolskim pokazuje, iż dostęp do Internetu jest powszechny 30 (96% przebadanych uczniów ma w domu Internet), aczkolwiek widać zależność między tym czynnikiem a zarobkami w rodzinach (im niższe, tym mniejsza powszechność Internetu) (Wykres 5.2.3). Wykres Możliwość korzystania z Internetu a zarobki rodziny na tle innych rodzin. Możliwość korzystania z internetu a zarobki rodziny na tle innych rodzin 100% 97% 97% 94% 83% 3% 3% 6% 17% dużo wyższe niż rodzin znajomych trochę wyższe niż rodzin znajomych podobne do zarobków trochę niższe niż rodzin dużo niższe niż rodzin rodzin znajomych znajomych znajomych Tak Nie Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów, N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Powiązanie między dostępem do Internetu a sytuacją społeczno-ekonomiczną potwierdzają także inne badania, np. wyniki Diagnozy Społecznej 2009, które wskazują, iż zjawisko cyfrowego podziału, dotyczące różnic w dostępie i korzystaniu z komputerów i Internetu, występuje pomiędzy osobami o różnym statusie społeczno-ekonomicznym (wykształceniu, dochodach, zawodzie). 31 W kolejnym 30 Wynik ten jest zgodny z wynikami badań GUS dla całej Polski: Podobnie jak w przypadku wyposażenia w komputery, dostęp do Internetu jest zróżnicowany pomiędzy klasami miejsca zamieszkania oraz pomiędzy gospodarstwami z dziećmi poniżej 16 roku życia i bez dzieci. ( ) Istotne różnice można także zaobserwować pomiędzy gospodarstwami z dziećmi do 16 roku życia (trzy czwarte z nich miało dostęp do globalnej sieci w 2009 r. i 83% w 2010) a gospodarstwami bez dzieci (odpowiednio 50% i 54%).. Źródło: GUS, Społeczeństwo informacyjne w Polsce. Wyniki badań statystycznych z lat Batorski D., 2009, Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych [w:] Diagnoza Społeczna Warunki i jakość życia Polaków, red. J. Czapiński, T. Panek, Warszawa, 94

96 badaniu naukowym wykazano wyraźny związek pomiędzy korzystaniem z komputów i Internetu z innymi dziedzinami życia, np. ze znacznie lepszym radzeniem sobie na rynku pracy (aktywizacja zawodowa, utrzymanie pracy, awans, podejmowanie pracy lepiej płatnej) oraz z szybszym wzrostem dochodów. 32 Komputer w połączeniu z siecią staje się narzędziem pracy, nauki, rozrywki, źródłem informacji, płaszczyzną kontaktów społecznych. Problemem wykluczenia cyfrowego jest zarówno brak podłączenia do Internetu, jak również brak sprzętu komputerowego lub sprzęt stary i niewydajny. Wpływ sytuacji materialnej na wykluczenie cyfrowe tak opisuje jedna z matek rodziny korzystającej z pomocy społecznej: syn jest w klasie informatycznej, ma dużo zajęć, które są przez Internet. i mailem mają przysłać. I on nie ma tego, biega do kolegów, od jednego kolegi do drugiego kolegi. Dlatego chcę założyć, bo boję się, że zaczną krzywo na niego patrzeć, że nachodzi ich w domu i korzysta z ich sprzętu [IDI powiat leszczyński]. Wykluczenie cyfrowe wiąże się nie tylko z brakiem łatwego dostępu do informacji i wiedzy, ale także z brakiem możliwości nabycia kluczowych w życiu zawodowym i społecznym umiejętności korzystania z programów, komunikatorów i wyszukiwania informacji w sieci. Jest to szczególnie istotne dla młodych ludzi, dla których rzeczywistość wirtualna stanowi sporą część życia społecznego. Kolejną kwestią związaną z wykluczeniem cyfrowym, oprócz dostępu do Internetu i posiadaniu wydajnego sprzętu i oprogramowania, jest umiejętność korzystania z dobrodziejstw Internetu oraz cel, jaki temu przyświeca. Zdaniem specjalistów, dużym problemem jest powielanie się braku kompetencji korzystania z Internetu. Jak wynika z badań (Batorski D., 2009), bierni zawodowo i bezrobotni internauci wykorzystują Internet przede wszystkim dla rozrywki, a nie poszukiwania informacji. W przypadku dzieci i młodzieży sytuacja jest podobna. Zdaniem uczestników wywiadów grupowych, uczniowie wykorzystują przede wszystkim komputer do gier, a Internet dla rozrywki. Potwierdzają to respondenci wywiadów indywidualnych z rodzinami. Dla pracujących internautów Internet to przede wszystkim przestrzeń gospodarcza wymiany handlowej, wykonywania pracy, jej oferowania i poszukiwania. Dla co trzeciego polskiego internauty najważniejszym celem korzystania z Internetu jest praca, dla prawie 60% poszukiwanie informacji to pierwszo- lub drugoplanowy cel korzystania z sieci. Znaczące są przy tym różnice pomiędzy osobami o różnym poziomie wykształcenia i różnym statusie społeczno-zawodowym. Dla 60% internautów z wyższym wykształceniem celem głównym jest praca, podobnie dla pracowników sektora publicznego i prywatnych przedsiębiorców (Batorski 2009). Poprzez Internet można również wykonywać pracę i coraz częściej tak właśnie jest ona świadczona taką możliwość dają różne formy telepracy. Kolejny istotny element wiąże się z koniecznością korzystania z Internetu i komputerów w coraz większej liczbie różnego rodzaju zawodów obsługa wielu urządzeń wymaga ich zaprogramowania, nawet prosta sprzedaż w sklepie to konieczność obsługi kasy fiskalnej, a często bardziej złożonych systemów komputerowych i oprogramowania. Pracodawca jest gotowy przeszkolić pracownika z obsługi specjalistycznego oprogramowania, jakiego używa, ale już nie z ogólnych, podstawowych umiejętności obsługi komputera jako takiego. Brak kompetencji, wyrażający się w braku dostępu, braku doświadczeń i braku nawyku korzystania z komputera i Internetu może stać się więc barierą także wówczas, gdy uda się zdobyć pracę Batorski D., 2005, Internet a nierówności społeczne, Studia Socjologiczne, nr 2 (177) 33 Jeran A., 2008, Wykluczenie cyfrowe - aspekty normatywne i rzeczywistość (w:) od robotnika do internauty. W kierunku społeczeństwa informacyjnego, red. A. Siwik, L. H. Haber, Kraków: Uczelniane Wydawnictwa Naukowo-Dydaktyczne AGH 95

97 Wyniki przywoływanej już Diagnozy Społecznej 2009 wskazują na niski i niezmienny od pewnego czasu poziom umiejętności obsługi poszczególnych programów, wykonywania konkretnych zadań. Wyniki Diagnozy wskazują na to, że tylko 7,5% Polaków potrafi korzystać z podstawowych programów biurowych i Internetu (Batorski 2009), ponadto zakres umiejętności nie rośnie, choć kolejne roczniki młodzieży przechodzą w szkołach na każdym poziomie kursy obsługi podstawowych programów biurowych. Wprawdzie umiejętności w obrębie młodszych grup wiekowych są większe, ale nawet dla osób w wieku lat osiągają zaledwie 70% w obrębie umiejętności obsługi komputera i nieco mniej w obrębie wszechstronności korzystania z Internetu. Celem powyższej diagnozy jest pokazanie, iż problem wykluczenia cyfrowego to nie tylko brak możliwości śledzenia bieżących informacji, brak konta w serwisie społecznościowym i korzystania z Internetu jako źródła rozrywki, co rzeczywiście w porównaniu z problemem rodzin zmarginalizowanych (bezdomność, skrajne ubóstwo, niepełnosprawność) może wydawać się kwestią błahą. Przede wszystkim wykluczenie cyfrowe oznacza wykluczenie społeczne oraz mniejsze możliwości na rynku pracy. Stąd nabycie umiejętności korzystania z Internetu do pozyskiwania informacji oraz komunikacji jest kluczowe już w wieku szkolnym Konsekwencje deficytów i potrzeb Konsekwencjami opisanych wyżej deficytów i potrzeb edukacyjnych dzieci zagrożonych marginalizacją, są: gorsze wyniki w nauce, niższa frekwencja, dyskryminacja, izolacja i niska samoocena, dziedziczenie wykształcenia i wpływ niskiego wykształcenia rodziców na rozwój dziecka, mniejsze szanse edukacyjne. Poniżej szczegółowo opisano ww. konsekwencje. Gorsze wyniki w nauce Ocena wyników w nauce dzieci zagrożonych marginalizacją w porównaniu z wynikami pozostałych uczniów nie jest jednoznaczna. Zdaniem przedstawicieli sektora edukacji, biorących udział w wywiadach grupowych, wskazać można przykłady sukcesów oraz porażek szkolnych w każdej z tych grup. Niemniej jednak rozmówcy zauważają powiązanie występowania trudności rodzinnych i społecznych z trudnościami w nauce. Takie spostrzeżenia potwierdzają również wyniki jednego z badań, prowadzonych w 2003 roku na zlecenie Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu, które wskazują na taki statystyczny związek. Im niższe wyniki sprawdzianu/ egzaminów tym większy procent uczniów: przebywających poza domem powyżej 10 godzin dziennie, pochodzących z rodzin wielodzietnych z małych miast i wsi, pochodzących z rodzin o niskim dochodzie, mających oboje rodziców bezrobotnych, o niskim poziomie wykształcenia rodziców, 96

98 z zaburzeniami w funkcjonowaniu w szkole. 34 Wg tego badania, warunki społeczne nie różnicują wyraźnie uczniów osiągających niskie, średnie i wysokie wyniki sprawdzianu/egzaminu, niemniej taka zależność występuje. Zależność tę widać również w wynikach badania ankietowego wśród uczniów, przeprowadzonego w ramach niniejszego opracowania naukowego. Tym gorsze wyniki w szkole im (Wykres 5.2.4): mniejsza miejscowość, w której mieszka uczeń (wyjątkiem są największe miasta, w których średnia ocena jest gorsza niż w pozostałych), niższe wykształcenie matki i ojca, niższe zarobki w rodzinach uczniów. Wykres Średnia odpowiedzi na pytanie o osiąganie dobrych wyników w szkole w zależności od zmiennych: miejsce zamieszkania, wykształcenie rodziców, zarobki rodzin. Nie 4,00 Miejsce zamieszkania Nie 4,00 Zarobki na tle innych rodzin Raczej nie 3,00 Raczej nie 3,00 Raczej tak 2,00 Raczej tak 2,00 Tak 1,00 Wieś Miasto do 50 tys. miasto tys. miasto tys. miasto pow. 500 tys. Tak 1,00 dużo wyższe niż rodzin znajomych trochę wyższe niż rodzin znajomych podobne do zarobków rodzin znajomych trochę niższe niż rodzin znajomych dużo niższe niż rodzin znajomych Nie 4,00 Wykształcenie ojca Nie 4,00 Wykształcenie matki Raczej nie 3,00 Raczej nie 3,00 Raczej tak 2,00 Raczej tak 2,00 Tak 1,00 Zawodowe / podstawowe Średnie techniczne Średnie ogólne Pomaturalne Wyższe Tak 1,00 Zawodowe / podstawowe Średnie techniczne Średnie ogólne Pomaturalne Wyższe Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów; N=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Również badanie wśród przedstawicieli instytucji objętych ankietą CAWI wskazuje, iż istnieje wyraźna zależność między zagrożeniem dzieci wykluczeniem społecznym a trudniejszą sytuacją w szkole. Większość respondentów zauważa, że takie dzieci wcześniej kończą edukację (w sumie 79% zgadza się z tą tezą) oraz osiągają niższe wykształcenie (79%). Dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym generalnie gorzej się uczą (63% stwierdza, że uzyskują niższe oceny w szkole, a 58%, że osiągają niższe wyniki na egzaminach końcowych na różnych etapach kształcenia). Ponad połowa respondentów zauważa także, że dzieci te częściej niż ich rówieśnicy z rodzin niezagrożonych 34 Wpływ warunków społecznych uczniów na poziom wyników sprawdzianu/egzaminu gimnazjalnego,

99 marginalizacją uczestniczą w zajęciach wyrównawczych, co wskazuje na zwiększone zapotrzebowanie na takie działania właśnie w tej grupie uczniów (wykres poniżej). Wykres Odsetek respondentów wskazujących na daną odpowiedź w pytaniu: Dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym Częściej uczestniczą z zajęciach wyrównawczych 7% 14% 21% 39% 13% 6% Osiągają niższe wyniki na egzaminach końcowych na różnych etapach kształcenia 4% 9% 21% 41% 17% 8% Uzyskują niższe oceny w szkole 4% 12% 16% 41% 22% 5% Osiągają niższe wykształcenie 2% 8% 8% 44% 35% 4% Wcześniej kończą edukację 6% 5% 9% 38% 41% 2% Źródło: badanie CAWI, N=363. NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć Na podstawie wyników badania CAWI wśród przedstawicieli instytucji można wskazać powiaty w województwie wielkopolskim, w których osiągnięcia szkolne dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin są lepsze lub gorsze (Mapa 5.2.3). Różnice nie są znaczące, tj. generalnie większość badanych ocenia osiągnięcia takich dzieci niżej niż pozostałych, niemniej w kilku powiatach odsetek negatywnych odpowiedzi był wyższy niż w innych. Osiągnięcia szkolne (oceny) na różnych poziomach edukacji dzieci zagrożonych wykluczeniem najniżej oceniono w powiatach: gostyńskim, jarocińskim, kaliskim, ostrowskim, rawickim, śremskim, tureckim, wolsztyńskim, pilskim, średzkim, poznańskim grodzkim, poznańskim ziemskim, międzychodzkim, złotowskim oraz chodzieskim. 98

100 Mapa Dzieci pochodzące z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym mają gorsze osiągnięcia szkolne (oceny) na różnych poziomach edukacji porównanie opinii przedstawicieli instytucji wg powiatów Źródło: opracowanie własne (standaryzacja odpowiedzi na pytanie: Proszę wskazać jak oceniają Państwo sytuację dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z Pana/Pani gminy/powiatu na tle pozostałych rodzin pod względem osiągnięć szkolnych (ocen) na różnych poziomach edukacji. Porównując ranking powiatów wg kryterium osiągnięć szkolnych z danymi na temat liczby rodzin objętych pomocą społeczną z różnych powodów (przemoc, ubóstwo, alkohol i narkomania, etc.; patrz rozdział 3.2) zauważyć można, iż w obu analizach pojawiają się powiaty o szczególnie trudnej sytuacji. 99

101 Są to przede wszystkim powiaty: średzki, śremski, jarociński. W tych powiatach zidentyfikowano też inne deficyty, np. stosunkowo niski odsetek dzieci objętych nauczaniem przedszkolnym oraz duża liczba dzieci na jedno miejsce w placówkach przedszkolnych. Trudności z nauką, jakie mają dzieci w szkole podstawowej oraz w gimnazjum, są często efektem deficytów, z jakimi zaczynają naukę. Dzieci rozpoczynające naukę w szkole podstawowej nie są przygotowane zarówno pod kątem wiedzy (znajomość liter, podstawy liczenia), ani umiejętności (w tym manualnych, np. umiejętność trzymania kredki, nożyczek) a także koncentracji, rozumienia i wykonywania poleceń. Z kolei dzieci rozpoczynające naukę w gimnazjum mają zaległości powstałe jeszcze w szkole podstawowej. Przedstawiciele sektora edukacji wskazywali na przykłady uczniów, którzy po zakończeniu nauki w szkole podstawowej mieli problemy z czytaniem i podstawowymi obliczeniami, nie znali także tabliczki mnożenia. W kontekście piętrzenia się zaległości w umiejętnościach i wiedzy od najwcześniejszych lat, należy wspomnieć o kluczowej roli nauczania przedszkolnego, które rozwija w pierwszych latach życia podstawowe zdolności dziecka. Przedszkola są w stanie przejąć, przynajmniej częściowo, funkcje wychowawczo-edukacyjne, jakich nie spełniają w odpowiednim stopniu rodzice lub opiekunowie. Zerówka jest obowiązkowa, jednak w przypadku dzieci z rodzin zagrożonych marginalizacją to zbyt mało: Jak pokazuje wiele badań, istnieje wyraźny związek między poziomem umiejętności dzieci na początku edukacji szkolnej a tym, czy i jak długo korzystały one z edukacji przedszkolnej. Szczególnie ważna jest wczesna edukacja przedszkolna, tak więc idea obowiązkowej zerówki dla sześciolatków (co obowiązywało przed reformą edukacyjną z 2009 roku) czy pomysł obowiązkowego przedszkola dla pięciolatków (co ma być stopniowo wprowadzane przez aplikację założeń tej reformy) nie wystarcza, aby wyrównać szanse. Jak podkreśla Barbara Murawska: Przedszkole, by mogło spełniać swoją rolę w życiu dzieci o niskim statusie społecznym, musi być dla nich dostępne już w trzecim roku życia. Tymczasem dzieci, których rodzice reprezentują niski poziom wykształcenia, przychodzą do przedszkoli najczęściej dopiero jako sześciolatki do obowiązkowej zerówki. 35 Zaległości powstałe w poprzednich latach nauki kumulują się powodując, że dziecku coraz trudniej jest funkcjonować w szkole i nadążać za przerabianym na lekcjach materiałem: Oni przychodzą z takimi brakami, a okazuje się, że to są bardzo mądre dzieci, ale były już tak zaniedbane, że jest już za późno, żeby cokolwiek zrobić [FGI powiat gostyński]. Efektem piętrzenia się zaległości są wynikające z coraz gorszych wyników w nauce brak motywacji do nauki i niska samoocena. Przejawiają się one poprzez agresję, konflikty z nauczycielami, opuszczanie zajęć szkolnych bądź całkowitą rezygnację z nauki. 35 Raport Edukacja małych dzieci: standardy, bariery i szanse pod redakcją Anny Gizy, Fundacja Rozwoju Dzieci im. Jana Amosa Komeńskiego, Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności, Warszawa

102 Niższa frekwencja Skala nieusprawiedliwionych nieobecności w szkole jest większa wśród dzieci i młodzieży zagrożonych marginalizacją. Co prawda, podobnie, jak w przypadku wyników w nauce, nie można wskazać znaczących prawidłowości, a opuszczanie godzin lekcyjnych występuje również w przypadku dzieci niezagrożonych, niemniej istnieje bezpośredni związek między niską frekwencją a występowaniem problemów rodzinnych i społecznych u takich uczniów. Przyczyny niższej frekwencji są następujące: obawa przed sprawdzianem i niską oceną, wynikająca z nieprzygotowania ucznia do zajęć, zaległości w nauce powodujące, iż uczeń nie rozumie przerabianego na lekcji materiału i przestaje w ogóle uczęszczać na dany przedmiot, podejmowanie przez uczniów pracy zarobkowej, szczególnie prac sezonowych, praca w domu/ gospodarstwie, szczególnie w sytuacji, kiedy rodzice nie są wystarczająco samodzielni (opieka nad młodszym rodzeństwem, prace w gospodarstwie), trudności z dojazdem do szkoły, brak środków finansowych na zakup biletu (dotyczy szczególnie młodzieży w szkołach ponadgimnazjalnych). Większa skala nieusprawiedliwionych nieobecności w szkole charakteryzuje szkoły gimnazjalne niż podstawowe. W przypadku szkół podstawowych istnieje większa kontrola zarówno rodziców, jak i szkoły nad dzieckiem. W przypadku uczniów gimnazjów, kontrola ta się osłabia, często nie ze względu na brak zainteresowania rodziców i szkoły sytuacją dziecka, ale ze względu na brak wpływu na młodego człowieka oraz brak narzędzi mogących zmusić ucznia do uczęszczania na lekcje. Jest to konsekwencją braku umiejętności wychowawczych (omówionych szczegółowo z rozdziale bezpieczeństwo bytowe ), potrzebnych szczególnie w okresie dorastanie dzieci. Szkoły wypracowały szereg mechanizmów zapobiegających i sankcjonujących absencje uczniów i je stosują, niemniej w sytuacjach, kiedy dziecko nie wykazuje woli poprawy, możliwości szkoły są ograniczone. Jak zauważają uczestnicy wywiadów pogłębionych, sytuacja związana z frekwencją pogarsza się w ostatnich latach, także w szkołach podstawowych: coraz niżej schodzi ta granica, gdzie dzieciaki przestają przychodzić do szkoły. Bo nie chcą. A rodzice są na tyle niewydolni, że nie potrafią tych dzieci zdyscyplinować [FGI powiat kościański]. Kluczowy wpływ na frekwencję ucznia ma podejście rodziców. Pracownicy sektora edukacji skarżą się na brak zaangażowania i nieodpowiedzialne podejście rodziców w rodzinach dysfunkcyjnych. Część takich rodziców zaszczepia w dzieciach niewłaściwe postawy wobec obowiązków szkolnych, nie okazuje zainteresowania sytuacją dziecka, czym ułatwiają, bądź nawet skłaniają je do opuszczania lekcji. Zdarzają się sytuacje, gdzie rodzice nie tylko nie kontrolują, czy dziecko chodzi do szkoły, ale także przyczyniają się do takiego stanu rzeczy: zgadzają się na opuszczanie lekcji, mimo braku wyraźnych podstaw, usprawiedliwiają nieobecności bez powodu, zabraniają chodzić dziecku do szkoły ze względu na obowiązki w domu i gospodarstwie. W wywiadach pogłębionych podkreślano, iż problemem związanym z frekwencją na lekcjach jest nie tylko opuszczanie zajęć przez uczniów, ale także spóźnienia. Przyczyną tego jest brak zorganizowania i niewystarczające zaangażowanie rodziców: Spóźnienia są z tego powodu, że ci rodzice nie dbają o pewien rytm dnia. Oni rano nie wstają, im się nie chce ( ), dzieci rano są często nieprzygotowane na czas do szkoły. ( ) Często okazywało się, że jest to w takich rodzinach, gdzie dziecko nie zostało 101

103 na czas przygotowane i wysłane do szkoły, z tego powodu, że rodzice nie przypilnowali [FGI powiat szamotulski]. Skutkiem absencji są coraz większe trudności w nauce, które prowadzą do niepowodzeń szkolnych i braku promocji do następnej klasy. Uczniowie, którzy doznają takich niepowodzeń, mogą czuć się wyizolowani i mają niższą samoocenę. Taki stan pośrednio lub bezpośrednio przyczynia się do zaprzestania realizacji obowiązku szkolnego, braku minimum wykształcenia i kwalifikacji zawodowych. Zdaniem uczestników wywiadów młodzież, której absencja na lekcjach sięga 100%, często kończy naukę na poziomie gimnazjum po osiągnięciu 18 r. ż. (czyli do zakończenia obowiązku szkolnego) i nie podejmuje dalszego kształcenia w zawodzie. Szkoły w różny sposób radzą sobie z niską frekwencją uczniów. Przede wszystkim monitorują sytuację w rodzinie w przypadkach, kiedy dziecko nie chodzi przez dłuższy czas do szkoły i nie ma sygnału ze strony rodziny, jaki jest powód absencji. W jednej ze szkół podstawowych w Poznaniu w takich sytuacjach wizytę w domu dziecka składa pedagog szkolny wraz z pracownikiem OPS. Stosują także inne dostępne im mechanizmy: informowanie rodziców, powiadomienie sądu, kary administracyjne nakładane na rodziców (często niemożliwe do wyegzekwowania ze względu na złą sytuację finansową rodziców). Szkoły stosują także zindywidualizowane podejście do frekwencji poszczególnych uczniów, opierając swoje rozwiązania na mechanizmie nagród, a nie kar. Przyznawane są nagrody lub dyplomy dla uczniów, którzy z sukcesem próbują sami utrzymać limit 100% obecności. Dyskryminacja, izolacja i niska samoocena Charakterystyczne dla dzieci i młodzieży zagrożonych marginalizacją jest ich niska samoocena, poczucie wyobcowania i izolacji. Przyczyny tego stanu rzeczy mogą być natury materialnej (brak środków finansowych, gorsze ubranie i wyposażenie), intelektualnej (zaległości w szkole, trudności z przyswojeniem materiału, gorsze oceny) i społecznej (ze względu na brak pieniędzy lub mieszkanie w oddaleniu od szkoły ograniczone możliwości uczestniczenia w życiu pozaszkolnym). Poczucie takie pogłębiają sytuacje w szkole, w których dziecko jest wyśmiewane, poniżane i odrzucane od grupy. Takie sytuacje się zdarzają i zdaniem pracowników sektora edukacji częściej dotyczą dzieci zagrożonych marginalizacją, które poprzez swoją sytuację ekonomiczną i rodzinną czują się gorsze niż rówieśnicy. W szkołach podstawowych problem izolacji i dyskryminacji takich dzieci nie jest aż tak znaczący, ze względu na większy wpływ nauczyciela na postawy uczniów oraz mniejsze znaczenie statusu materialnego dzieci (aż takiego znaczenia nie mają markowe ubranie czy popularne gadżety). Problem nasila się znacząco w gimnazjum, czyli w okresie dorastania. Grupa rówieśnicza staje się coraz ważniejszym punktem odniesienia dla dziecka, a każde odstępstwo jest wyolbrzymiane zarówno przez odrzucane dziecko, jak i przez rówieśników. Duże znaczenie dla minimalizowania sytuacji, w których dziecko czuje się gorsze, ma postawa nauczycieli. Jak podkreślają uczestnicy wywiadów grupowych, czasem szkoły podejmują działania, które wręcz pogłębiają dyskryminację. Wynika to przede wszystkim z braku specjalistycznego przygotowania nauczycieli i dyrektorów, w jaki sposób postępować w sytuacjach trudnych agresji, odrzucenia przez grupę itp. Jednak podawane w trakcie wywiadów grupowych przykłady świadczą też o braku wrażliwości czy empatii. W jednej ze szkół wprowadzono np. bloczki na obiady dla dzieci z ubogich rodzin, które 102

104 odróżniały się na pierwszy rzut oka od karnetów obiadowych wykupionych przez rodziców innych dzieci. W innej nazwiska dzieci korzystające z pomocy OPS w postaci darmowych obiadów wyczytywano z kartki. W efekcie dzieci te były wyśmiewane przez pozostałych uczniów. Zdaniem pedagogów, podstawą dla budowania wyższej samooceny wśród dzieci z problemami edukacyjnymi jest stworzenie im takich warunków i sytuacji, w których poczują, że są dobre w jakiejś dziedzinie. Biorąc pod uwagę, że często problemem dla takich dzieci jest nauka i nadążanie za programem szkolnym, mogą one nie mieć szansy na osiągnięcie sukcesów w tym obszarze na tle grupy rówieśników. Dlatego tak istotną rolę pełnią zajęcia pozalekcyjne, wspierające zainteresowania i dające dzieciom możliwość sprawdzenia się w innych obszarach niż przedmioty szkolne (np. teatr, zajęcia sportowe). Osiąganie przez takie dziecko sukcesów daje, zdaniem pedagogów, spektakularne pozytywne zmiany też w innych obszarach. Wzrasta motywacja dziecka, poczucie własnej wartości, co przekłada się także na osiąganie lepszych wyników w nauce: Nigdy nie miał osiągnięć w nauce, nie miał dyplomu i nagle zostaje wyczytany, że idzie odebrać dyplom. To jest dla takiego dziecka coś wyjątkowego [FGI m. Kalisz]. Dziedziczenie wykształcenia i wpływ niskiego wykształcenia rodziców na rozwój dziecka Zauważalny jest związek między wykształceniem rodziców a ścieżką edukacyjną dziecka. Dzieci rodziców, którzy nie mają minimalnego wykształcenia lub mają wykształcenie niskie, częściej rezygnują z dalszego kształcenia, np. poprzestają na gimnazjum, lub wybierają szkoły zawodowe albo OHP jako kontynuację nauki. Jest to przede wszystkim efektem postaw, jakie dziecko obserwuje w domu rodzinnym: [Dzieci] uważają, że jeżeli mama i tata ma wykształcenie podstawowe i sobie radzą, to przecież oni sobie też po gimnazjum poradzą, po co im się jeszcze więcej uczyć. To są ich podstawowe argumenty, żeby się dalej nie rozwijać, oni znają takie życie, do niego się przyzwyczaiły i uważają, że sobie poradzą [FGI powiat pilski]. Dzieci nie otrzymują wystarczającego wsparcia i motywacji ze strony rodziny, a wręcz przeciwnie, zdarzają się przypadki, kiedy rodzic zniechęca dziecko do nauki, uważając, że wykształcenie nie jest istotne. Nie mając wzorców w domu, dziecko nie nabywa odpowiedniej postawy wobec obowiązku szkolnego. Badanie CAWI wśród przedstawicieli instytucji jednoznacznie pokazuje, iż zauważalny jest negatywny wpływ niskiego wykształcenia rodziców na rozwój dziecka 66% respondentów tak oceniło tę zależność (wykres 5.2.6). Jednocześnie 20% uważa, że niskie wykształcenie rodziców nie ma znaczenia dla rozwoju dziecka. Interpretując te wyniki można ocenić, iż w skali makro istnieje taka zależność między wykształceniem rodziców a rozwojem dziecka, ale nie musi być regułą. Potwierdzają to badania jakościowe, podczas których podawano przykłady, w których taka zależność jest wyraźna oraz przykłady przeciwne, pokazujące, że niskie wykształcenie rodziców nie musi generować trudności rozwojowych dziecka. 103

105 Wykres Jaki wpływ na rozwój dziecka mają następujące czynniki - niskie wykształcenie rodziców,3% 14% 20% 35% Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Trudno powiedzieć 31% Źródło: Badanie CAWI, N=363. Przykłady rodzin objętych indywidualnymi wywiadami pogłębionymi potwierdzają, iż często kolejne pokolenia dziedziczą wykształcenie, tj. dzieci dochodzą do tego samego poziomu wykształcenia, co rodzice. W jednej z badanych rodzin, dziadkowie i rodzice mieli wykształcenie zawodowe, a dzieci będące w wieku gimnazjalnym również miały w planach dalszego kształcenia zasadniczą szkołę zawodową. W rodzinach takich często panuje przekonanie, iż zdobycie wykształcenia nie jest celem samym w sobie i nie służy np. rozwijaniu zainteresowań i samorealizacji, ale jest środkiem do znalezienia pracy, niekoniecznie wysoko specjalizowanej, ale łatwo dostępnej bez konieczności wieloletniej nauki. Takie przekonania rodziców są powielane przez dzieci: [Dzieci] na dzień dzisiejszy nie mają dalszych planów. Chcą skończyć te szkoły i do pracy [IDI powiat leszczyński]. Są oczywiście liczne przykłady rodzin, w których i rodzice, i dzieci mają świadomość wagi wykształcenia. Również jednak w tym przypadku szkoła jest środkiem do celu, którym jest zdobycie pracy. Jeden z respondentów (matka kilkorga dzieci w wieku ponadgimnazjalnym), spytana o to, czy warto dzieci kształcić, odpowiada: na pewno bardzo ważne i na pewno bardzo ważne, żeby się odbić od tego dna, z tej biedy jakoś wyjść. Bo wiadomo, że pracy nie dostanie, jeśli nie będzie miał wykształcenia. Kiedyś wystarczyła zawodówka, teraz ta zawodówka za bardzo nic nie znaczy [IDI powiat leszczyński]. Wyniki badania ankietowego wśród uczniów pokazują zależność między planami studiowania przez uczniów a wykształceniem matki i ojca. Im wyższe wykształcenie rodziców, tym więcej respondentów zadeklarowało, iż zamierza iść na studia (wykres poniżej). 104

106 Wykres Plany studiowania a wykształcenie rodziców (pokazano średnią ocen) Chciał/abym iść na studia Nie 4,00 Raczej nie 3,00 Raczej tak 2,00 Tak 1,00 Zawodowe lub podstawowe Średnie techniczne Średnie ogólnokształcące Pomaturalne Wyższe ( w tym licencjat) Wykształcenie matki Wykształcenie ojca Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów; n=1733. Skala: 1 Tak, 2 Raczej tak, 3 Raczej nie, 4 - Nie Innym powodem, dla którego występuje zależność między niskim wykształceniem rodziców oraz podejmowaną ścieżką edukacyjną dzieci, jest brak możliwości wsparcia dziecka przez rodziców w nauce. Kluczową kwestią jest praca z dzieckiem w domu, pomoc w odrabianiu zadań, w wyszukiwaniu informacji. W przypadkach, kiedy rodzic sam ma niewystarczającą wiedzę, nie jest w stanie wspomóc dziecka w nauce: Wiele jest rodzin, gdzie rodzice pisać nie umieją, sami często nie są w stanie temu dziecku pomóc w rozwiązaniu zadań [FGI powiat wolsztyński]. Od tej stwierdzonej zależności między wykształceniem rodziców a ścieżką edukacyjną dziecka są oczywiście wyjątki. Uczestnicy wywiadów grupowych wskazują na szereg przykładów sukcesów: mimo braku wykształcenia rodziców, złej sytuacji materialnej i braku wyrobionych w domu postaw wobec nauki, dzieci kontynuowały edukację na wyższych poziomach. W takich przypadkach warunkami tego sukcesu były: determinacja ucznia, jego wysoka świadomość, że obserwowane w domu postawy nie są dobre, a także wsparcie zewnętrzne ze strony szkoły i innych podmiotów. Jako przykład może posłużyć historia uczennicy szkoły podstawowej, która pochodziła z rodziny, gdzie wszystkie dzieci ( ) nie ukończyły nawet gimnazjum, a ta jedna dziewczynka, która trafiła do rodziny zastępczej, jest najlepszą uczennicą w klasie, ma świadectwa z paskiem. W tej chwili jest w ostatniej klasie szkoły podstawowej, ( ) już teraz wybiera sobie szkołę [gimnazjalną], czyta opinie na temat szkół, przygotowuje się do tego. Ona już dzisiaj wie, że pójdzie na studia, bo chce pomagać innym, chce do czegoś dojść, a nie jak jej bracia i siostry mieć wykształcenie podstawowe. Ona ma 12 lat i otwarcie mówi, że nie chce mieć nic wspólnego ze swoją rodziną, że rodzina zastępcza jest dla niej rodziną, chociaż nie są ze sobą spokrewnieni [FGI powiat obornicki]. Potencjał i szanse edukacyjne Potencjał edukacyjny dzieci zagrożonych marginalizacją jest generalnie zdaniem uczestników wywiadów grupowych tak samo wysoki, jak wszystkich pozostałych uczniów. Jak przyznaje jeden z pedagogów: spotkałem się z takimi dzieciakami, które są inteligentne nie z tej ziemi i [są to] takie dzieciaki, które byłyby dobrze prowadzone w rodzinach normalnych, byłyby magistrami, bo to są naprawdę zdolne jednostki, tylko są źle prowadzone [FGI powiat obornicki]. Podstawowym 105

107 problemem jest powstawanie już na bardzo wczesnych etapach wychowania deficytów, zarówno w zakresie wiedzy, jak i umiejętności, co już w bardzo młodym wieku obniża szanse edukacyjne tych dzieci. Dzieci z rodzin, które nie otrzymywały wystarczającej uwagi ze strony rodziców, nie były motywowane, wspierane i zachęcane do rozwoju, a także nie miały dobrych wzorców w domu, już na początku edukacji mają gorszą sytuację brakuje im umiejętności uczenia się, mają niską samoocenę. Jednak niektóre z dysfunkcji występujących w rodzinach mogą wpływać negatywnie także na poziom intelektualny dzieci. W szczególności problem alkoholowy, który może powodować występowanie u dzieci FAS czy FASD 36. Nawet jeśli IQ dzieci chorych jest w normie, to inne zaburzenia rozwojowe powodują, że nie są one w stanie korzystać z edukacji na równi ze zdrowymi dziećmi. Według danych w Polsce co roku rodzi się ok. 900 dzieci z pełnoobjawowym FAS. Dziesięć razy więcej dzieci ma inne zaburzenia związane z alkoholem opisywane jako FASD 37. Respondenci w badaniu CAWI również oceniają znacznie niżej szanse edukacyjne dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin. 71% ocenia, że szanse na zdobycie dobrego wykształcenia takie dzieci mają gorsze (w tym 29% ocenia je jako zdecydowanie gorsze) (wykres poniżej). Wykres Odpowiedzi na pytanie: Proszę wskazać, jak oceniają Państwo sytuację dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z Pana/Pani gminy/powiatu na tle pozostałych rodzin pod względem szans na zdobycie dobrego wykształcenia 7% 22% Podobna 29% Raczej gorsza w stosunku do tej z pozostałych rodzin Zdecydowanie gorsza niż w pozostałych rodzinach 42% Trudno powiedzieć Źródło: badanie CAWI wśród przedstawicieli instytucji, N=363. Opinie przedstawicieli instytucji dotyczące szans dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin na zdobycie dobrego wykształcenia są zróżnicowane przestrzennie w województwie. Najniżej te szanse oceniono w powiatach: poznańskim 36 FAS, ang. Fetal Alcohol Syndrome, pol. Płodowy Zespół Alkoholowy; FASD ang. Fetal Alcohol Spectrum Disorder, pol. Poalkoholowe Uszkodzenie Płodu. 37 Źródło: strona rekomendowana przez PARPA. 106

108 grodzkim, kaliskim, nowotomyskim, pilskim, średzkim, gnieźnieńskim, rawickim, śremskim, wolsztyńskim, a także chodzieskim (Mapa 5.2.4). Mapa Dzieci pochodzące z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym mają gorsze szanse na zdobycie dobrego wykształcenia porównanie opinii przedstawicieli instytucji wg powiatów Źródło: opracowanie własne (standaryzacja odpowiedzi na pytanie: Proszę wskazać jak oceniają Państwo sytuację dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z Pana/Pani gminy/powiatu na tle pozostałych rodzin pod względem szans na zdobycie dobrego wykształcenia. 107

109 Najlepiej pod tym względem oceniono powiaty: ostrzeszowski, wągrowiecki, kępiński, słupecki, kaliski grodzki, obornicki, złotowski, pleszewski i kościański, a także miasto Leszno. Powiaty, w których zidentyfikowano szczególnie trudną sytuację pod kątem ograniczonych szans edukacyjnych i jednocześnie dużą liczbę rodzin objętych pomocą społeczną, to: śremski, średzki i chodzieski. Opisany powyżej przykład uczennicy z sukcesami szkolnymi potwierdza, że zdrowe dzieci, niezależnie od pochodzenia i sytuacji rodzinnej, mają w sobie predyspozycje, które odpowiednio wcześnie wspierane, będą przynosić rezultaty. Jednakże przykład ten zwraca uwagę, iż w skrajnych przypadkach warunkiem sukcesu jest odizolowanie dziecka od dysfunkcyjnego środowiska - ona musiała być tak odizolowana od swojej rodziny, żeby wyciągnięto z niej ten cały potencjał. ( ) Często dzieci z rodzin patologicznych mają niesamowite potencjały umysłowe, tylko chodzi o wydobycie tego potencjału przez inną rodzinę [FGI powiat obornicki] Podejmowane działania i ich adekwatność Poniżej przedstawiono działania podejmowane na terenie placówek edukacyjnych w odniesieniu do potrzeb opisanych w podrozdziale Deficyty i potrzeby. W sposób syntetyczny można powiązać potrzeby i prowadzone działania w sposób przedstawiony w poniższej tabeli. Tabela Powiązanie poziomów potrzeb wg A. Maslowa z działaniami podejmowanymi przez i na terenie placówek oświatowych Poziom potrzeb Podejmowane działania Fizjologiczne Bezpieczeństwa Przynależności Szacunku i uznania Samorealizacji Zapewnienie dzieciom obiadów w szkole. Zapewnienie dzieciom odpowiednich warunków do odrabiania lekcji oraz spędzania czasu po szkole (świetlice szkolne), indywidualne podejście do dziecka, zapewnienie opieki w przypadku problemów rodzinnych (np. gdy dziecko przestaje chodzić do szkoły ze względu na trudną sytuację w domu). Umożliwienie udziału dzieciom w życiu rówieśników poprzez organizowanie przez szkołę zajęć pozalekcyjnych, kółek zainteresowań, etc. Zapewnienie przez szkoły dostępu do Internetu umożliwia też dzieciom nabycie umiejętności w korzystaniu z portali społecznościowych i komunikatorów, ważnego elementu budowania poczucia przynależności do grup społecznych. Zaspokojenie potrzeb dziecka poprzez działania indywidualne, mające za zadanie budowanie poczucia własnej wartości u dziecka poprzez umożliwienie mu osiągania sukcesów nie tylko powiązanych z zadaniami szkolnymi (udział w kółkach zainteresowań, nagradzanie za frekwencję oraz inne osiągnięcia pozalekcyjne). Niezmiernie istotne w tym obszarze jest odpowiednie przygotowanie kadry nauczycielskiej do pracy z dziećmi zagrożonymi marginalizacją oraz generalna aktywność szkoły i indywidualne podejście do ucznia. Umożliwienie rozwijania zainteresowań dziecka poprzez bogatą ofertę zajęć pozalekcyjnych, w tym zajęć wyrównawczych. 108

110 Źródło: opracowanie własne. Na obszarach wiejskich rola szkoły jest jeszcze bardziej istotna w kontekście potrzeb poznawczych i wykorzystania potencjału dzieci, gdyż często stanowi główny ośrodek kulturalny w danej okolicy. Istotny, w odniesieniu do opisanego w tym rozdziale kumulowania się zaległości edukacyjnych, jest dostęp do wszystkich poziomów edukacji, począwszy od nauczania przedszkolnego. Z kolei, w kontekście budowania ścieżki edukacyjnej ucznia ważny jest dostęp do usług doradztwa zawodowego. Warunkiem realizacji przez szkołę potrzeb edukacyjnych są: Finansowe możliwości organu prowadzącego w zakresie oferowania dzieciom w najtrudniejszej sytuacji ciepłych posiłków, podręczników, pomocy naukowych, zajęć pozalekcyjnych oraz finansowania uczestnictwa w wyjazdach, wycieczkach, wydarzeniach kulturalnych etc., Bogata oferta szkoły, wychodząca poza działania lekcyjne, odnosząca się nie tylko do potrzeb edukacyjnych uczniów, ale także społecznych, emocjonalnych i kulturalnych, Zagwarantowanie wszystkim uczniom równego dostępu do tej oferty poprzez organizację transportu (dotyczy w szczególności powiatów i gmin wiejskich), Wyspecjalizowane kadry, tj. nauczyciele, pedagodzy i psychologowie przygotowani do pracy z dziećmi i młodzieżą zagrożoną marginalizacją. Powiaty, w których działania szkół podejmowane w celu zniwelowania różnic pomiędzy dziećmi pochodzącymi z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym a dziećmi z innych rodzin, zostały ocenione przez uczestników badania CAWI wyżej niż średnia dla województwa to: wągrowiecki, kościański, grodziski, Koniński grodzki, ostrzeszowski, koniński, gnieźnieński, kępiński, krotoszyński, leszczyński grodzki oraz obornicki (Mapa 5.2.5). 109

111 Mapa Działania szkół podejmowane w celu zniwelowania różnic pomiędzy dziećmi pochodzącymi z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym a dziećmi z innych rodzin - porównanie opinii przedstawicieli instytucji wg powiatów Źródło: opracowanie własne (standaryzacja odpowiedzi na pytanie: Proszę wskazać jak oceniają Państwo sytuację dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym z Pana/Pani gminy/powiatu na tle pozostałych rodzin pod względem działań szkół podejmowanych w celu zniwelowania różnic. 110

112 Powiaty, w których działania instytucji oceniono gorzej niż przeciętna dla województwa są to rozłożone w regionie nierównomiernie powiaty ziemskie: nowotomyski, ostrowski, złotowski, kaliski, pilski, rawicki, chodzieski, międzychodzki, poznański ziemski oraz śremski. Warto zauważyć, iż niezależnie od zróżnicowania pomiędzy powiatami, ogólne oceny przedstawicieli instytucji pod kątem adekwatności i zakresu działań podejmowanych przez placówki szkolne pod adresem szczególnie potrzebujących uczniów są dość negatywne. Jednocześnie podkreślają istotność roli szkół w wyrównywaniu szans dzieci zagrożonych wykluczeniem społecznym. Z jednej strony oznacza to, iż szkoły nie radzą sobie w wystarczającym stopniu z potrzebującymi uczniami (potwierdzają to badania jakościowe, w których rozmówcy wskazywali na sytuacji, gdzie działania szkół przynosiły więcej szkody niż pożytku), a z drugiej, iż same potrzeby szkół w tym obszarze są niezaspokajane. Przykładem mogą być trudności finansowe uniemożliwiające realizację zajęć wyrównawczych, brak przygotowania nauczycieli do współpracy z trudnymi uczniami. Zapewnienie obiadów w szkole Wszystkie wywiady grupowe z przedstawicielami instytucji potwierdzają, że w przypadku dzieci o trudnej sytuacji materialnej w domu zapewnienie obiadu szkolnego jest bardzo istotne. Czasami jest to jedyny ciepły posiłek takiego dziecka w ciągu dnia. Nierzadko też możliwość zjedzenia obiadu jest ważnym czynnikiem motywującym dziecko do systematycznego chodzenia do szkoły. Skala dożywiania i problemy z nim związane w woj. wielkopolskim została szczegółowo opisana w rozdziale Bezpieczeństwo bytowe. Nauczanie przedszkolne Pierwsze lata życia dziecka decydują o jego rozwoju i dalszych losach. Znacząca część możliwości intelektualnych człowieka kształtuje się w pierwszych latach życia. Większość wrodzonych predyspozycji rozwija się intensywnie w wieku przedszkolnym, dotyczy to także zdolności uczenia się. Działania edukacyjne, stymulowanie rozwoju intelektualnego i społecznego dziecka przynoszą najlepsze rezultaty właśnie w okresie wczesnodziecięcym, a szczególnie pomiędzy 3 a 5 rokiem życia. Jest to także najlepszy okres na zapobieganie ewentualnym trudnościom w nauce niwelowanie dysharmonii rozwojowych, terapię zaburzeń, wyrównywanie zaniedbań środowiskowych. Umiejętności, które małe dzieci wynoszą ze żłobka, przedszkola czy innych form wczesnej edukacji procentują w szkole lepszymi wynikami w nauce, a w dorosłym życiu lepszym funkcjonowaniem społecznym i zawodowym. 38 W przypadku dzieci z rodzin zagrożonych marginalizacją, dysfunkcyjnych, rola przedszkola może mieć także znaczenie dla bezpieczeństwa dziecka oraz ochrony jego zdrowia. W kontekście omawianych w tym rozdziale czynników obniżających szanse edukacyjne dziecka, tj. niewystarczające zaangażowanie rodziny w edukację dziecka oraz powstawanie już na wczesnym etapie edukacji zaległości w nauce, uznać należy kluczową rolę przedszkola w przygotowaniu dzieci do szkoły. Dzieci w toku działań i organizowanych zajęć dydaktycznych w przedszkolu zdobywają różnorodne doświadczenia, umiejętności, doskonalą umiejętność uważnego słuchania, uczą się obserwować otoczenie, rozwijają percepcję wzrokową i słuchową, doskonalą sprawność manualną. Wymienione 38 Por. MEN oraz Raport Edukacja małych dzieci: standardy, bariery i szanse pod redakcją Anny Gizy, Fundacja Rozwoju Dzieci im. Jana Amosa Komeńskiego, Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności, Warszawa

113 cechy mają niezwykle ważne znaczenie dla całokształtu rozwoju dzieci oraz przygotowują je do nauki w szkole. Kluczowa rola szkoły Większość przedstawicieli instytucji spytanych w ramach ankiety o rolę szkoły przyznaje, że szkoła jest miejscem, które może wyrównywać szanse dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Respondenci dostrzegają zatem potencjał placówek edukacyjnych w tym zakresie, natomiast już niżej oceniają działania szkoły w praktyce. Aż 42% respondentów nie zgadza się ze stwierdzeniem, że nauczyciele starają się zwracać szczególną uwagę na dzieci pochodzące z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Prawie połowa uznaje także, że szkoły nie zajmują się dobrze takimi dziećmi (wykres 5.2.9). Jak widać, o ile potencjał niesienia wsparcia przez szkoły jest wysoki, o tyle zakres tych działań oraz przygotowanie nauczycieli nie zostało ocenione jako wystarczające. Są to ogólne oceny dotyczące całego systemu edukacji. Jako przyczyny takiego stanu rzeczy można wskazać przede wszystkim czynniki niezależne od pracy szkoły i nauczycieli: zbyt liczne klasy uniemożliwiające nauczycielom indywidualne podejście do dziecka, trudności finansowe, lokalowe i wyposażeniowe szkół utrudniające organizację zajęć pozalekcyjnych oraz ograniczony dostęp do usług pedagogów, psychologów czy doradztwa zawodowego. Wśród czynników zależnych od placówki edukacyjnej wymienić można niewystarczające przygotowanie nauczycieli do pracy z uczniami trudnymi oraz brak usystematyzowanego podejścia szkoły do problemów takich dzieci 39. Wykres Odsetek respondentów wskazujących daną odpowiedź w pytaniach o rolę i działania szkół w przeciwdziałaniu wykluczeniu społecznym Szkoły dobrze zajmują się dziećmi z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym 18% 28% 22% 14% 4% 13% Nauczyciele starają się zwracać szczególną uwagę na dzieci pochodzące z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym 14% 28% 22% 19% 10% 8% Szkoła jest miejscem, które może wyrównać szanse dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym 6% 13% 14% 33% 30% 4% NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Źródło: badanie CAWI wśród przedstawicieli instytucji, N=363. Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć 39 Wiele rozwiązań poprawiających możliwości wyrównywania szans edukacyjnych dzieci z rodzin zagrożonych marginalizacją, a niewymagających zmian systemowych, proponuje raport Edukacja małych dzieci: standardy, bariery i szanse pod redakcją Anny Gizy, Fundacja Rozwoju Dzieci im. Jana Amosa Komeńskiego, Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności, Warszawa

114 Ci sami respondenci spytani o jakość wsparcia udzielanego przez szkoły na terenie ich gminy oraz powiatu, w tym przypadku wystawiają oceny łagodniejsze i mniej zdecydowane: 28% uważa, że działania szkół na terenie powiatu/ gminy podejmowane w celu zniwelowania różnic pomiędzy dziećmi są raczej dobre, a 26% - raczej złe. Odpowiedzi skrajnie negatywne i pozytywne (bardzo złe, bardzo dobre) wskazało odpowiednio po 4% i 6% respondentów. Duża liczba odpowiedzi trudno powiedzieć wskazuje na to, że część respondentów uznała, iż nie ma wystarczającej wiedzy w tym zakresie (wykres poniżej). Podsumowując wyniki badania ankietowego można ocenić, iż wg respondentów szkoły mogłyby podejmować więcej działań skierowanych na wyrównywanie szans dzieci. Niewątpliwie są to działania wychodzące poza standardowe obowiązki szkoły wobec uczniów, wymagające dodatkowych środków i nakładów pracy, a przede wszystkim zmiany świadomości. Wykres Ocena działań szkół podejmowanych w celu zniwelowania różnic pomiędzy dziećmi (odsetek respondentów wskazujących daną odpowiedź) 6% Bardzo złe 36% 26% Raczej złe Raczej dobre Dobre 4% 28% Trudno powiedzieć Źródło: badanie CAWI wśród przedstawicieli instytucji, N=363. Lepsze i gorsze szkoły Uczestnicy wywiadów nie wskazywali na problem istnienia lepszych i gorszych szkół, który mógłby pogłębiać problemy edukacyjne dzieci poprzez dyskryminację, izolację i budowanie w nich poczucia niższej wartości. Aczkolwiek przykłady takich podziałów występują. Mają przede wszystkim miejsce w miastach, gdzie placówek edukacyjnych jest więcej i większe znaczenie mają rankingi szkół. O takim podziale decyduje m.in. lokalizacja szkoły (w miastach występują rejony lepsze lub gorsze ). Duże znaczenie dla budowania wizerunku szkół mają działania promocyjne podejmowane przez ich dyrektorów. Częściej występujące jest tworzenie w szkołach lepszych i gorszych klas. O takim podziale decydują m.in. wyniki w nauce (tworzy się np. klasę dzieci zdolniejszych o lepszych wynikach) lub miejsce zamieszkania (tworzy się np. klasę złożoną jedynie z dzieci spoza miejscowości, które przez pozostałych rówieśników są traktowane jako inne ). Takie rozwiązania są postrzegane jako dyskryminujące, jednakże część dyrektorów szkół decyduje się na nie ze względu na presję rodziców (umieszczenie zdolniejszych uczniów w jednej klasie to wyższy poziom nauczania) lub kwestie 113

115 organizacyjno-ekonomiczne (dzieci z sąsiednich miejscowości umieszczone w jednej klasie są rozwożone po zajęciach jednym autobusem, co racjonalizuje koszty transportu). Znaczenie szkół wiejskich Mocną stroną sektora edukacji, a jednocześnie szansą, jest kompleksowa rola szkoły w zaspokajaniu potrzeb dzieci. Obok funkcji dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej, można także wskazać funkcję kulturalną, gdyż, szczególnie w przypadku placówek Wiejskich, szkoła jest ośrodkiem rozwoju, miejscem wydarzeń kulturalnych, sportowych, rozrywkowych, istotnym dla całych społeczności wiejskich. Ponadto, jak wskazują uczestnicy wywiadów, dużym atutem małych szkół wiejskich jest panująca w nich atmosfera. Mała liczebność klas pozwala na indywidualizację nauczania i wsparcie każdego ucznia, a bliski kontakt z każdą rodziną na osiąganie dobrych rezultatów i wsparcie dzieci, które nie mając wparcia rodziny nie uzyskałyby takich wyników w szkole większej. Szkoły wiejskie są zazwyczaj gorzej usytuowane pod względem finansowym i wyposażenia. Nie jest to regułą, gdyż rozmówcy podczas wywiadów grupowych przywoływali przykłady szkół wiejskich świetnie wyposażonych i oferujących bogaty wachlarz zajęć dla uczniów. Są to placówki, które są aktywne w pozyskiwaniu środków ze źródeł zewnętrznych 40. Niemniej jednak można ocenić, iż możliwości szkół wiejskich w rozwijaniu zainteresowań uczniów są mniejsze. Zajęcia dodatkowe i wyrównawcze/ atrakcyjna oferta pozalekcyjna Zdecydowana większość szkół oferuje swoim uczniom zajęcia dydaktyczno-wyrównawcze oraz inne, pozalekcyjne formy edukacji. W większości szkół funkcjonują świetlice. Bogatsza jest oferta szkół większych oraz tych zlokalizowanych w miastach. Gorzej jest w szkołach małych, wiejskich, których organy prowadzące borykają się z większymi trudnościami finansowymi. Oferta szkół jest szeroka: koła przedmiotowe, zajęcia sportowe, grupy artystyczne, różnego rodzaju kluby. W zależności od typu zajęć uczestnictwo w nich przynosi dzieciom następujące korzyści: Wyrównywanie szans tutaj główną rolę pełnią zajęcia wyrównawczo-dydaktyczne, które wychodzą naprzeciw potrzebom dzieci z trudnościami w nauce. Udział w nich ma duże znaczenie dla dalszej pomyślnej edukacji dzieci. Rozbudzanie zainteresowań zajęcia pozwalają na zdobycie wiedzy innej niż ta książkowa, dają dodatkową motywację do samodzielnego poszukiwania informacji i uczenia się. Budowanie umiejętności społecznych zajęcia pozwalają na poznanie ludzi o podobnych zainteresowaniach, uczą jak funkcjonować w grupie, jak nawiązywać znajomości, realizować wspólnie projekty. Rozwój osobisty dziecko poznaje siebie: swoje pasje, zainteresowania, odnajduje swoje hobby, ale także odkrywa te obszary, które je nie interesują. Poza tym dzieląc czas między obowiązki (szkoła, odrabianie lekcji) i przyjemności (zajęcia dodatkowe) uczy się organizować sobie czas. Zajęcia dodatkowe wymagają innej aktywności niż te podczas szkolnych lekcji, zmuszają do kreatywności, twórczego myślenia, eliminują stres związany z lekcyjnym ocenianiem. 40 Bogata oferta szkoły wynika nie tylko z pozyskanych środków zewnętrznych, ale także może być konsekwencją przejęcia prowadzenia tzw. małych szkół przez organizacje pozarządowe. W takiej sytuacji nie obowiązuje Karta Nauczyciela, a możliwości motywowania nauczycieli do lepszej pracy są dużo większe (por. 114

116 Pracownicy systemu edukacji podkreślają znaczenie tych działań w kontekście potrzeb edukacyjnych dzieci zagrożonych marginalizacją. Dają one nie tylko możliwość nadrobienia zaległości w nauce, ale także szansę rozwijania swoich zainteresowań. W przypadku dzieci zagrożonych marginalizacją ze względu na złą sytuację ekonomiczną i/lub zamieszkiwanie na terenie wiejskim, pozytywną stroną korzystania z oferty pozalekcyjnej szkoły jest możliwość uczestniczenia w wydarzeniach kulturalnych (wyjazdy do kina, teatru etc.), w których inaczej nie miałby możliwości brać udziału. Są to korzyści, które procentują przez całe życie. Można zatem ocenić, że oferta pozalekcyjna jest mocną stroną systemu edukacji tym bardziej, że istnieje szereg źródeł dofinansowania takich zadań. Środki przeznaczone na realizację celów związanych z wyrównywaniem szans edukacyjnych i wzmacnianiem znaczenia kompetencji kluczowych w trakcie procesu nauczania zostały zapewnione w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, w Działaniu 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty. Projekty dotyczą poziomów edukacji od przedszkolnego do ponadgimnazjalnego (poddziałanie Zmniejszanie nierówności w stopniu upowszechnienia edukacji przedszkolnej oraz Wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów z grup o utrudnionym dostępie do edukacji oraz zmniejszanie różnic w jakości usług edukacyjnych). W województwie wielkopolskim w ramach tego Działania podpisano umowy na łączną kwotę 146,504 mln zł, co stanowi 56,80% alokacji na ten cel. Większość realizowanych projektów ma charakter wieloletni, co sprzyjać będzie ich wysokiej skuteczności. Rozmieszczenie projektów w podziale na powiaty jest zróżnicowane, zarówno pod względem liczby, jak i wartości projektów. Najwięcej projektów o największej łącznej wartości jest realizowanych w powiecie miasto Poznań i powiecie poznańskim oraz w powiatach wschodnich konińskim, kolskim, tureckim i kaliskim (Mapa 5.2.6). 115

117 Mapa Liczba i wartości projektów z Działania 9.1 PO KL (podział wg powiatów) Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych KSI SIMIK stan na r. (http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl) Bariery zewnętrzne ograniczające uczestnictwo w zajęciach dodatkowych uczniom zagrożonym marginalizacją są związane przede wszystkim z ograniczeniami finansowymi i transportowymi, które opisano już w niniejszym rozdziale. Ponadto tam, gdzie organ prowadzący musi wygospodarować finansowe środki własne na prowadzenie takich zajęć, ich skala jest ograniczana do minimum ze względu na brak środków na dodatkowe wynagrodzenia dla nauczycieli. 116

118 Doradztwo zawodowe Orientacja i poradnictwo zawodowe są istotnym problemem systemu oświatowego. Podejmowane przez uczniów decyzje mają szczególne znaczenie, gdyż dotyczą planowania przyszłej drogi zawodowej. W gimnazjum są podejmowane decyzje młodzieży w zakresie planowania i kierowania dalszą karierą szkolną i zawodową. Tam właśnie powinni być w pierwszej kolejności powoływani doradcy zawodowi. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z roku 2003 oraz po nowelizacji w roku 2010 umożliwiają zatrudnienie w szkołach różnego szczebla doradcy zawodowego. Nie jest to obligatoryjne, aczkolwiek wskazane. Jednakże w niewielu szkołach zatrudnieni są tacy specjaliści. Najczęściej takie obowiązki są powierzane pedagogom lub psychologom szkolnym. Czasem doradca zatrudniany jest na godziny. Innym rozwiązaniem jest współpraca szkoły z poradniami psychologiczno-pedagogicznymi i korzystanie z dostępnych tam doradców zawodowych. Wiele szkół jednak sobie radzi, wykorzystując potencjał nauczycieli, wychowawców, psychologów i pedagogów szkolnych którzy jednak często nie mają odpowiednich kwalifikacji. W Poznaniu funkcjonuje Centrum Zawodowe dla Młodzieży, które jako jednostka miejska obsługuje poznańskie szkoły gimnazjalne i ponadgimnazjalne, oferuje bezpłatne warsztaty, seminaria informacyjne oraz konsultacje indywidualne w zakresie poradnictwa karier dla uczniów i ich rodziców. Przedstawiciele sektora edukacji oceniają, że dostęp do doradztwa zawodowego nie jest wystarczający. Przede wszystkim konieczne jest zwiększenie dostępności poradnictwa zawodowego na poziomie edukacji gimnazjalnej i ponadgimnazjalnej wraz z rozszerzeniem oferty usług doradczych w celu zaspokojenia potrzeb uczniów. Wprowadzenie takiego rozwiązania wymaga przede wszystkim zwiększenia środków finansowych na ten cel. Dostęp do doradztwa zawodowego dla uczniów zagrożonych marginalizacją jest szczególnie istotny, ze względu na zdiagnozowane wcześniej utrudnienia, tj. brak wsparcia rodziców, ich niskie kompetencje (brak orientacji w ofercie szkół wyższego szczebla, brak znajomości rynku pracy), oraz obniżona samoocena dzieci i gorsza umiejętność oceny własnych możliwości. Problem pogłębia fakt niedostosowania oferty szkolnictwa zawodowego wybieranego częściej niż edukację ogólnokształcącą przez analizowaną grupę uczniów do potrzeb lokalnego rynku pracy. Adekwatność wsparcia Analizując potrzeby edukacyjne dzieci zagrożonych marginalizacją oraz czynniki powodujące i pogłębiające ich deficyty edukacyjne, można wskazać rozwiązania, które w najbardziej skuteczny sposób będą wspomagały rozwiązywanie tych problemów. 1. Objęcie wsparciem nie tylko dziecka, ale całej rodziny. Najlepsze efekty przynosi współpraca nie tylko z uczniem, ale z całą rodziną. Szczególnie istotne jest to w przypadku rodziców, których postawa utrudnia rozwój edukacyjny dziecka. Stąd, obok zajęć wyrównawczych dla dzieci, w ofercie szkoły powinny się znaleźć spotkania i warsztaty z rodzicami. Część szkół prowadzi takie działania, np. szkoła w Gostyniu, która organizuje warsztaty wzmacniające kompetencje rodzicielskie. Barierą dla skuteczności takich rozwiązań jest niestety niska aktywność rodziców. Ci, do których taka oferta powinna być skierowana w pierwszej kolejności, najczęściej nie korzystają z niej. Pozytywne rezultaty przynoszą także indywidualne działania skierowane do dziecka i jego rodziców bądź opiekunów. Jedną z rekomendacji, przywoływanych przez respondentów badania CAWI, jest tworzenie indywidualnego programu współpracy szkoły z dzieckiem i jego opiekunami. 117

119 2. Integracja dzieci z różnych grup społecznych. Szkoła powinna przeciwdziałać izolacji społecznej dzieci zagrożonych poprzez organizowanie zajęć i wydarzeń pozwalających na współpracę dzieci zagrożonych marginalizacją z dziećmi, które takich trudności nie mają. Z jednej strony, można zatem podkreślić znaczenie i korzyści płynące z zajęć wyrównawczodydaktycznych oraz oferty działających poza szkołami świetlic socjoterapeutycznych. Z drugiej strony jednak uczestnicy wywiadów wskazywali na to, że takie rozwiązania mogą pogłębiać izolację dzieci. Tam [w świetlicach socjoterapeutycznych, ogniskach środowiskowych] są świetne programy edukacyjne, ( ) to są wspaniałe, dobre programy, profesjonalne, terapeutyczne, wzmacniające, wyrównujące braki szkolne, organizujące czas wolny. Wspaniała kadra, naprawdę, świetna organizacja. Tylko proszę mi powiedzieć, jakie są wymierne z tego efekty? Tam organizujemy czas wolny, inwestujemy w dziecko, w jego rozwój, zainteresowania, tylko mi proszę pokazać, przełożyć to na efekty społeczne. Ciągle spotykają się w kręgu tylko swoim, w kamiennym, naprawdę zaklętym kręgu, nasze dzieci nie nawiązują za bardzo relacji z innymi, nie są dopuszczane do innych rodzin [FGI m. Konin]. Optymalnym rozwiązaniem jest umożliwienie obu grupom realizację wspólnych działań i projektów. Przedstawiciele instytucji, biorących udział w badaniu ilościowym CAWI, jako jedną z rekomendacji mających wzmocnić zaspokajanie potrzeb edukacyjnych dzieci zagrożonych marginalizacją, wskazują wolontariat młodych ludzi. Rozwiązanie to polegać powinno na włączanie młodzieży w pomoc takim dzieciom w odrabianiu lekcji i organizowaniu czasu wolnego. Rekomendowane są wszelkie działania integrujące rówieśników z różnych grup społecznych (pomoc grup rówieśniczych). 3. Podejmowanie działań ciągłych lub długofalowych. Często potrzeby edukacyjne dzieci i młodzieży wynikają z wieloletnich zaniedbań i ich zaspokojenie to długotrwały proces. Stąd najlepsze rezultaty przynoszą działania ciągłe, a nie doraźne i jednorazowe. Duże możliwości daje PO KL, szczególnie Działanie 9.1. Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty, w ramach którego większość projektów ma charakter długoterminowy. Ograniczenia budżetowe powodują, iż ciągłość prowadzenia zajęć pozalekcyjnych dla uczniów może być zagrożona. 4. Wspólne działania instytucji z różnych sektorów. Najbardziej skuteczne są działania podejmowane wspólnie przez przedstawicieli sektora edukacji, sektora pomocy społecznej, policji, stowarzyszeń oraz innych obszarów, np. kościoła. Współpraca między tymi podmiotami jest generalnie oceniana wysoko, aczkolwiek rozmówcy i respondenci widzą pola do usprawnień. Przytaczane podczas wywiadów pogłębionych przykłady skutecznego radzenia sobie z problemami edukacyjnymi dzieci, w większości opierają się o kompleksową i sprawną współpracę różnych podmiotów. Takim przykładem jest historia dorosłego już teraz ucznia jednej ze szkół ponadgimnazjalnych, który dzięki wsparciu pracowników socjalnych (wsparcie materialne), księdza (zapewnienie miejsca w prowadzonym przez kościół internacie) oraz dyrektora szkoły (pomoc finansowa i edukacyjna), skończył szkołę oraz poszedł na studia, mimo bardzo niekorzystnej sytuacji w domu rodzinnym. 5. Zapewnienie dostępu do wczesnej edukacji. W kontekście wyników niniejszego badania pokazujących, iż problemem dzieci z rodzin zagrożonych marginalizacją jest powstawanie zaległości w nabywaniu umiejętności kluczowych oraz wiedzy już na bardzo wczesnym etapie wychowania, podstawowego znaczenia nabiera dostęp takich dzieci do wczesnej edukacji najpóźniej od 3 roku życia (przedszkola). 118

120 6. Podnoszenie umiejętności kadry nauczycielskiej w pracy z uczniami zagrożonymi marginalizacją. Jak pokazują nieliczne, ale jednak występujące, przypadki braku odpowiedniego podejścia do sytuacji dzieci zagrożonych marginalizacją (np. nieumyślna etykietyzacja), konieczne jest ciągłe podnoszenie kwalifikacji nauczycieli, a w szczególności pedagogów szkolnych. Z jednej strony działania takie pomogą zaspokajać potrzeby takich dzieci poprzez odpowiednie podejście do nich, wykorzystanie ich potencjału i budowanie poczucia własnej wartości, a z drugiej wyposaży nauczycieli w umiejętności radzenia sobie z uczniami, którzy nie są przyuczeni do obowiązków szkolnych i często dezorganizują pracę nauczyciela i klasy. 7. Stypendia socjalne dla najbardziej zdolnych uczniów. Oprócz oferty skierowanej do uczniów najsłabszych, rekomendowanym rozwiązaniem przez pracowników instytucji objętych badaniem CAWI, jest zapewnianie stypendiów tym uczniom, którzy są zdolni i mają chęci, ale mają ograniczone środki finansowe na rozwijanie swojej ścieżki edukacyjnej w pożądanym kierunku. Mogłaby to być dodatkowa motywacja do nauki, a jednocześnie nagroda za osiągane dobre wyniki w nauce Podsumowanie Podsumowując, przedszkola i szkoły są istotnym elementem w wychowaniu i kształtowaniu młodego człowieka. Ze względu na to, że pełnią funkcje edukacyjne, wychowawcze i opiekuńcze, mogą w kompleksowy sposób wpływać na kształtowanie i wychowanie dziecka. Do czynników wewnętrznych, leżących po stronie rodzin dzieci zagrożonych marginalizacją, które pogłębiają ich potrzeby i deficyty należą: niewystarczająca rola rodziny, która w pierwszej kolejności powinna pełnić funkcje edukacyjne, wychowawcze i opiekuńcze, brak warunków w domu do odrabiania lekcji, brak środków finansowych na zakup dodatkowych pomocy naukowych, brak dostępu do Internetu w domu. Do czynników zewnętrznych, niezależnych od dzieci i rodzin zagrożonych marginalizacją, które mogą sprzyjać pogłębianiu się deficytów należą: trudności transportowe, brak zorganizowanego transportu szkolnego, uniemożliwiające dzieciom udział w zajęciach pozalekcyjnych i pozalekcyjnym życiu szkoły, niewystarczające kwalifikacje nauczycieli i pedagogów we współpracy z dzieckiem trudnym, brak środków finansowych w szkole, co przekłada się na ograniczone możliwości organizowania zajęć pozalekcyjnych, w tym wyrównawczych, brak dostępu do usług doradztwa zawodowego i wsparcia pedagogów, niewystarczające zaangażowanie i brak indywidualnego podejścia szkoły do ucznia. Większość szkół oferuje dzieciom wsparcie zarówno materialne, jak i intelektualne i emocjonalne. Barierą dla skuteczności takich działań są niewystarczające środki finansowe (np. na dojazdy dla dzieci) oraz brak współpracy z rodzicami. Czynnikami, które wzmacniają wyrównywanie szans 119

121 dzieci zagrożonych marginalizacją, jest objęcie wsparciem całych rodzin, a także współpraca placówek edukacyjnych z innymi podmiotami, mającymi kontakt z rodziną dziecka. W szczególności ważna jest współpraca z pomocą społeczną. W wywiadach grupowych pracownicy socjalni podkreślali wielokrotnie, że w czasie, kiedy wchodzą do rodzin, dzieci są w szkołach. Dlatego też nie mają z nimi prawie żadnego kontaktu. Z tej perspektywy kontakt ze szkołą która wie najwięcej o dziecku, a znacznie mniej o jego rodzinie czy warunkach materialnych, w których żyje jest niezbędny w celu kompleksowego wsparcia rodziny. 120

122 6.3 Ochrona zdrowia Wprowadzenie Na potrzeby niniejszego badania do potrzeb dzieci i młodzieży w zakresie ochrony zdrowia zaliczono kwestie odnoszące się do dwóch pierwszych poziomów w hierarchii potrzeb Maslowa. Prezentuje to poniższa tabela. Tabela Poziomy potrzeb wyróżnione przez A. Maslowa powiązane z ochroną zdrowia Poziom potrzeb Zagadnienia analizowane w ramach bezpieczeństwa bytowego Fizjologiczne Bezpieczeństwa nawyki żywieniowe (co jedzą) zdrowie fizyczne (jaka jest ich kondycja fizyczna) stosowanie używek (alkohol, narkotyki, papierosy) zdrowie psychiczne (brak napięcia) opieka i oparcie rodziców (troska i zaangażowanie rodziców) wolność od strachu i brak dyskryminacji Źródło: opracowanie własne Należy też zaznaczyć, że potrzeby w zakresie ochrony zdrowia mają znaczenie dla potrzeb wyższego rzędu, bowiem zgodnie z teorią Maslowa sposób ich zaspokojenia warunkuje możliwość osiągnięcia satysfakcji na wyższych poziomach potrzeb. Tak więc dopiero zdrowie (zarówno w sensie fizycznym, jak i psychicznym) umożliwia zaspokojenie potrzeb związanych np. z przynależnością czy samorealizacją. Jak zostanie pokazane w dalszej części rozdziału, tak błahe (jak mogłoby się na pierwszy rzut oka wydawać) kwestie jak higiena osobista dziecka, mogą przekładać się (i przekładają się) na jego akceptację wśród rówieśników i chęć (otwartość) poznawania świata. Diagnozując sytuację wielkopolskich dzieci i młodzieży w zakresie zdrowia zwrócono uwagę na dwa aspekty: zdrowie w sensie fizycznym pojawiające się choroby, niepełnosprawność ruchowa, higiena osobista, nawyki żywieniowe oraz zdrowie w sensie psychicznym/stan psychologiczny niepełnosprawność umysłowa, zaburzenia. Kwestie składające się na te obszary są ze sobą ściśle powiązane (czasami nawet zależne od siebie), dlatego też nie można rozpatrywać ich oddzielnie. Ponadto w badaniu oceniono także dostęp do instytucji mających zapewnić wsparcie i pomoc w obydwu ww. zakresach, skuteczność realizowanych działań profilaktycznych w zakresie zdrowia dzieci i młodzieży, rolę szkoły i wychowania rodzinnego w zakresie dbałości o zdrowie oraz powszechność problemów związanych ze stosowaniem przez młodzież różnego rodzaju używek oraz z wczesną inicjacją seksualną. 121

123 6.3.2 Deficyty i potrzeby Obszar zdrowia psychicznego Najczęstsze choroby i zaburzenia Jak wynika z przeprowadzonych wywiadów grupowych z przedstawicielami instytucji zajmujących się udzielaniem pomocy dzieciom i młodzieży zagrożonej wykluczeniem, podopieczni tych instytucji częściej niż ich rówieśnicy cierpią na różnego rodzaju zaburzenia zachowania czy emocjonalne. Przy czym, jak zauważyli rozmówcy, można zaobserwować tendencję wzrostową w tym zakresie. Coraz częściej pojawiają się także schorzenia takie, jak ADHD lub Zespół Aspergera. Zaburzenia emocjonalne i agresja oraz ich przyczyny Zdaniem uczestników wywiadów pogłębionych, przyczyn powyższego zjawiska należy szukać przede wszystkim w rodzinach, z których pochodzą dzieci: Zaburzenia psychologiczne, emocjonalne, wynikające z trudnej sytuacji rodzinnej, przemocy w rodzinie 41 [FGI, pilski]. Trudności te mogą być także skutkiem deficytów bezpieczeństwa emocjonalnego i znaczących osób w pierwszych latach rozwoju dziecka: Bardzo dużo można ich zauważyć szczególnie u dzieci, u których w tym pierwszym etapie życia, czyli od pierwszego do trzeciego roku, zostały zachwiane relacje rodzinne, czy też z osobą znaczącą (bo to niekoniecznie musi być ojciec, czy matka). Nie miało się osoby znaczącej, była stosowana przemoc, czy zaniedbania takich podstawowych potrzeb, czyli niedożywienie i zaniedbanie ogólne to później powoduje zaburzenia emocjonalne [FGI, szamotulski]. Zdaniem pracowników instytucji pomocy społecznej, w tej grupie jest na pewno więcej dzieci z mniejszą odpornością psychiczną, z frustracją, często zdarzają się zachowania agresywne. Uczestnicy zogniskowanych wywiadów pogłębionych wskazują, że brak należycie zaspokojonej potrzeby bezpieczeństwa (opieki i wsparcia) powoduje, że dzieci i młodzież mają trudności z uzyskaniem akceptacji, czują się niepewne, a przez to częściej od innych dzieci reagują wybuchami agresji. Warto zauważyć, że agresja może też być jednym z symptomów FAS lub FADS. Picie alkoholu przez kobiety ciężarne prowadzić może do stałego uszkodzenia mózgu powodującego, m.in.: deficyty uwagi; deficyty pamięci; nadpobudliwość; trudności z przyswajaniem pojęć abstrakcyjnych (matematyka, czas, pieniądze); niezdolność do samodzielnego rozwiązywania problemów; trudności w uczeniu się na błędach; trudności w ocenie; słabą kontrolę impulsów 42. Zmiany te mogą być postrzegane jako zaburzenia zachowania, nigdy nie zdiagnozowane jako FAS czy FADS. Sprzyja temu ciągle niska wiedza i słaba diagnostyka w tym zakresie. Świadczyć o tym może 41 O natężeniu problemów związanych z przemocą w rodzinie w poszczególnych powiatach zobacz więcej w rozdziale dotyczącym Diagnoza potrzeb i deficytów wielkopolskich dzieci i młodzieży (Mapa 4.2.5) 42 Za: 122

124 chociażby fakt, że w żadnym z wywiadów grupowych nie wspomniano o takim podłożu obserwowanych zachowań uczniów. W połączeniu z opisywanymi wcześniej obserwowanymi przez uczestników wywiadów grupowych problemami alkoholowymi matek, Poalkoholowe Uszkodzenie Płodu może być szczególnie częste w rodzinach zagrożonych marginalizacją. Wyniki badania ilościowego wśród uczniów wskazują jednak, że młodzi ludzie nie postrzegają siebie jako agresywnych. Jedynie ¼ przebadanych uczniów zgodziło się ze stwierdzeniem, że często wpada w złość i nie jest w stanie tego opanować lub, że kłóci się ze znajomymi lub rodzicami (wykres poniżej). Zdecydowana większość (po ok. 70%) nie zgodziła się z powyższą opinią. Wykres Samoocena panowania nad emocjami wśród uczniów. Często wpadam w złość i nie jestem w stanie tego opanować 10% 17% 38% 31% 4% Często kłócę sie ze znajomymi lub rodzicami 9% 18% 49% 19% 5% Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów, N=1733. Tak Raczej tak Raczej nie Nie Trudno powiedzieć Dziedziczone zaburzenie psychiczne Jak wskazują uczestnicy wywiadów grupowych, podobne do agresji trudności powodują także dziedziczone zaburzenia psychiczne, na które cierpią dzieci. Zdarza się bowiem, że dwójka lub jedno z rodziców mają zaburzenia psychiczne, co w niektórych przypadkach skutkuje także przekazaniem ich choroby dzieciom. Zdaniem 87% ankietowanych pracowników pomocy społecznej niepełnosprawność intelektualna wpływa negatywnie na rozwój dziecka (wykres poniżej). Wykres Ocena wagi różnych czynników na rozwój dziecka niepełnosprawność intelektualna Ocena wpływu niepełnosprawności intelektualnej na rozwój dziecka 50% 37% 4% 1% 7% Wpływa negatywnie Nie wpływa Pozytywny wpływ Raczej wpływa negatywnie Raczej pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Utrudniony dostęp do specjalistów Zarówno wywiady grupowe z pracownikami instytucji pomocy społecznej, jak i wywiady pogłębione z rodzinami korzystającymi z pomocy społecznej wskazują, że rodziny dysfunkcyjne mają trudność 123

125 z dostępem do specjalistów od zaburzeń dziecięcych. Utrudniony dostęp do porady specjalistów z zakresu psychiatrii zgłaszano w kilku powiatach, wskazując, że czas oczekiwania na wizytę/poradę specjalistów jest różny i może wahać się od jednego do sześciu miesięcy: Najgorzej, jeżeli trzeba czekać miesiąc na kontakt z psychiatrą dziecięcym. A jak w takiej sytuacji pomóc dziecku, które mówi, że ma myśli samobójcze? Dostęp do takich specjalistów na terenie naszego powiatu jest żaden [FGI, chodzieski]. Problem ten potwierdzili także przedstawiciele ośrodków opiekuńczo-wychowawczych, którzy również często nie mogą liczyć na odpowiednią pomoc, gdyż specjaliści (psychiatrzy, neurolodzy dziecięcy) przyjmują zbyt rzadko, tylko w określone dni. Dlatego w kryzysowych sytuacjach muszą posiłkować się innymi działaniami: Wzywamy pogotowie i ono często nie chce przyjeżdżać tylko dlatego, że chłopiec wchodzi na poręcze i mówi, że się zabije. A ja nie wiem, czy on skoczy, czy nie skoczy, a muszę podjąć decyzję. Ja, czy pani dyrektor, czy osoba, która ma dyżur [FGI, pilski]. Wyniki badania wskazują, że dostęp do lekarzy specjalistów jest istotnym deficytem w zakresie zaspokajania potrzeb zdrowotnych, zarówno ze względu na swój zasięg (kwestia ta była poruszana w większości powiatów, w jakich zrealizowano FGI), jak i na konsekwencje, jakie za sobą pociąga (zagrożenie prawidłowego rozwoju dziecka). Ignorowanie zaburzeń przez rodziców Wyniki zogniskowanych wywiadów grupowych wskazują, że problemem nie mniejszym niż same zaburzenia dzieci jest podejście rodziców do problemów ich dzieci. Choć pracownicy pomocy społecznej lub nauczyciele zauważają zaburzenia to jak wynika z badań jakościowych często zdarza się, że rodzice nie podejmują działań w celu poprawy sytuacji ich dzieci. Różne są przyczyny braku ich działania. Zdaniem uczestników FGI, częstym powodem ignorowania choroby/zaburzeń dziecka są trudności finansowe związane z potencjalnym dowożeniem go do specjalnej placówki, terapii (dotyczy to w szczególności mniejszych miejscowości). Wiąże się to także z regularnymi wizytami u specjalisty, do których dostęp jest czasami utrudniony oraz ze specjalnym programem nauczania, który nie zawsze może być realizowany w najbliższej szkole. Zdaniem uczestników wywiadów zogniskowanych, innym ważnym powodem jest wstyd rodzica dotyczący choroby. Natomiast wśród rodziców, którzy sami cierpią na nieleczoną chorobę psychiczną następuje problem powielania wzorów: sami rodzice nie podejmują leczenia, więc nie widzą potrzeby podejmowania jakichkolwiek działań w odniesieniu do swoich dzieci. Co więcej, jak zauważają pracownicy instytucji pomocy społecznej obecni na FGI, oni sami/ich instytucje nie dysponują żadnymi środkami (np. prawnymi), aby zmusić taką osobę do leczenia lub przynajmniej do poddania leczeniu jej dziecka. Bezradność pracowników instytucji działających na rzecz dzieci i młodzieży Pracownicy instytucji pomocy społecznej zauważają, że są często bezradni wobec zaburzeń psychicznych, z jakimi spotykają się wśród swoich klientów. Przyznają, że co prawda w części szkół zatrudnieni są psychologowie, którzy mogliby pomóc w rozwiązaniu problemów młodzieży i dzieci, ale ich liczba, jak i liczba godzin ich pracy jest niewystarczająca: szkoła liczy trzystu, czterystu uczniów, zatem psycholog, który pracuje dziesięć godzin, ma trochę godzin dla rodziców i pięć, sześć godzin dla dzieci [FGI, pilski]. Osoby pracujące z młodzieżą i dziećmi potrzebują niejednokrotnie szybkiego wsparcia/konsultacji lub możliwości podania silniejszych leków (np. w sytuacjach nasilających się agresywnych zachowań lub silnego niepokoju ich podopiecznych). 124

126 Obszar zdrowia fizycznego Najczęstsze choroby i zaburzenia Wyniki badań jakościowych (FGI) wskazują, że o ile zaburzenia zachowania, psychiczne czy emocjonalne są znacznie częstsze wśród dzieci i młodzieży zagrożonej wykluczeniem niż wśród dzieci z innych środowisk, to jeśli chodzi o fizyczny stan ich zdrowia, na pierwszy rzut oka nie odbiega on znacznie od stanu zdrowia ich rówieśników. Jedynie przedstawiciele instytucji pracujących z rodzinami zagrożonymi wykluczeniem społecznym, w powiatach złotowskim, obornickim, międzychodzkim, poznańskim, wolsztyńskim, śremskim, rawickim, krotoszyńskim oraz ostrowskim ocenili 43, że sytuacja w zakresie stanu zdrowia dzieci i młodzieży w ich powiatach jest zdecydowanie gorsza, niż sytuacja dzieci z pozostałych rodzin tam mieszkających (mapa poniżej). 43 Badani zostali poproszeni o ocenę kwestii stanu zdrowia dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostały rodzin w ich powiecie. 125

127 Mapa Ocena sytuacji w zakresie stanu zdrowia dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym w porównaniu z dziećmi z pozostałych rodzin mieszkających w powiecie (w podziale na powiaty). Źródło: opracowanie własne na podstawie badania CAWI=N363. Zdaniem uczestników zogniskowanych wywiadów, choroby typowe dla dzieci z biedniejszych rodzin wynikają głównie z zaniedbania i nieporadności rodziców, w mniejszym zaś stopniu z braku pieniędzy na podstawowe środki czystości czy leki. Jako typowe przypadłości wymieniano najczęściej: choroby skóry (świerzb), wszy, anemię, astmę oraz wady postawy. Zdaniem pracowników pomocy społecznej, 126

128 dzieci te rzadziej zapadają na choroby sezonowe (grypa, zapalenie płuc) czy losowe (choroby zakaźne, urazy, wypadki), gdyż są bardziej zahartowane, bardziej odporne. W opinii pracowników pomocy społecznej poddanych badaniu CAWI, rodziny zagrożone wykluczeniem nie badają się systematycznie (2/3 ankietowanych było tego zdania) oraz nie dbają o zdrowie 55% respondentów wyraziło taką opinię, jedynie 13% było odmiennego zdania. Wykres Kwestie związane z trybem życia dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Ocena kwestii związanych z trybem życia dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym Systematyczne badają się 28% 40% 15% 7% 1% 9% Dbają o zdrowie 18% 37% 24% 11% 2% 8% NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Brak pieniędzy na leczenie Respondenci badań jakościowych (zarówno FGI, jak i IDI) wskazywali, że wielu rodzinom brakuje pieniędzy na wykupienie leków, zabiegi medyczne, zakup potrzebnego sprzętu np. oprawek okularów. W badaniu ilościowym CAWI, 47% ankietowanych pracowników pomocy społecznej nie zgodziło się ze stwierdzeniem, że rodziny zagrożone marginalizacją wykupują leki w czasie choroby (wykres 5.3.4). Brak pieniędzy często powoduje, że rodzice nie decydują się nawet na wizytę u lekarza (1/3 respondentów w badaniu CAWI uznała, że rodziny takie nie uczęszczają w trakcie choroby do lekarza), bo wiedzą, że nie stać ich będzie na wykupienie antybiotyków. Powyższą tezę potwierdzają osoby korzystające z pomocy społecznej, z którymi rozmawiano w czasie badania. Wywiady przeprowadzone w rodzinach korzystających z instytucji pomocy społecznej wskazują także na towarzyszący takiej wizycie problem dowozu dziecka do ośrodka zdrowia. Ponadto, jak zauważają przedstawiciele pomocy społecznej, choroba dziecka (czy innego członka rodziny) powoduje zazwyczaj istotne nadwyrężenie budżetu. Dlatego wiele rodzin, zanim uda się do lekarza, próbuje leczenia domowymi środkami. Uczestnicy FGI zauważają jednak, że zwlekanie z wizytą u lekarza skutkuje często pogorszeniem stanu zdrowia, a czasem powoduje nieodwracalne skutki lub trwałe choroby (np. astma, trwałe zmiany w płucach). Wsparcie pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego na pokrycie części lub całości wydatków na świadczenia zdrowotne miało w 2010 roku charakter marginalny: skorzystało z niego 198 osób w 15 gminach. Z tej perspektywy problem ten nie jest zbyt istotny w województwie. 127

129 Wykres Kwestie związane z trybem życia dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym Ocena kwestii związanych z trybem życia dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym Leczą się (wykupywanie leków) 14% 33% 21% 18% 6% 9% Uczęszczają w trakcie choroby do lekarza 12% 20% 19% 31% 10% 7% NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Trudna sytuacja dzieci z niepełnosprawnością ruchową/przewlekłą chorobą Respondenci wywiadów grupowych wskazali, że w szczególnie trudnej sytuacji znajdują się dzieci z niepełnosprawnością ruchową lub długotrwałą chorobą. Jak widać na poniższym wykresie, również pracownicy pomocy społecznej objęci badaniem CAWI potwierdzili tą opinię. Ankietowani w przeważającej większości uznali, że zarówno niepełnosprawność, jak i przewlekła choroba, mają negatywny wpływ na rozwój dziecka. Jedynie co dziesiąty respondent badania ilościowego uznał, że choroba nie ma wpływu na rozwój dziecka lub miał trudność z oceną tej kwestii. Wykres Ocena wagi różnych czynników na rozwój dziecka niepełnosprawność ruchowa oraz długotrwała choroba. Ocena wpływu niepełnosprawności ruchowej i długotrwałej choroby na rozwój dziecka Długotrwała choroba 47% 35% 9% 1% 9% Niepełnosprawność ruchowa 35% 36% 16%.0% 1% 12% Źródło: ankieta CAWI, N=363. Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Pracownicy pomocy społecznej obecni na wywiadach zogniskowanych podkreślali, że niepełnosprawność jest trudnym problemem szczególnie na wsi. Tam bowiem nietolerancja wobec 128

130 inności jest większa, po drugie zaś utrudniony jest dostęp do edukacji 44. Dlatego niewiele z rodzin jest w stanie zapewnić dojazd do szkoły wiąże się to bowiem z dodatkowymi kosztami, które wobec sytuacji bezrobocia lub pracy tylko jednego z rodziców (drugi opiekuje się dzieckiem), są zbyt wysokie. Zdaniem uczestników wywiadów grupowych, sytuację pogarsza fakt, że dzieci nawet po ukończeniu szkoły nie mają perspektyw pracy. Jednak - jak wynika z obserwacji osób pracujących z rodzinami zagrożonymi marginalizacją - rodzice dzieci dotkniętych niepełnosprawnością są częściej znacznie bardziej zaradni, bardziej się starają niż rodzice, którzy nie muszą sobie radzić z takim problemem. Utrudniony dostęp do lekarzy specjalistów Przedstawiciele instytucji zaangażowanych w pomoc rodzinom dysfunkcyjnym, zauważają, że sytuację w zakresie dbania o zdrowie dzieci pogarsza dodatkowo trudność w dostępie do specjalistycznych usług np. okulisty czy ortodonty. Bardzo wymownym jest przypadek dziesięciolatka podany podczas jednego z FGI, którego matce powiedziano, że na aparat ortodontyczny (finansowany ze środków państwa) trzeba poczekać do czterech i pół roku (!) [FGI, szamotulski]. Wyniki badań jakościowych wskazują, że nie ma natomiast utrudnień w dostępie do podstawowej opieki zdrowotnej. Nawet osoby, które nie mają ubezpieczenia społecznego, są przyjmowane bez trudności, po uzyskaniu odpowiedniego zaświadczenie z ośrodka pomocy społecznej. Przy czym warto zauważyć, że zdaniem pracowników pomocy społecznej, dla części osób zagrożonych wykluczeniem brak ubezpieczenia jest powodem, dla którego rezygnują z wizyty u lekarza. O ile osoby z rodzin zagrożonych marginalizacją nie narzekały na jakość opieki medycznej, o tyle zgadzały się, że często swoje należy odczekać [IDI z rodziną, Nowy Tomyśl]. 44 Cytowany wcześniej raport Edukacja małych dzieci wskazuje na następujące problemy w edukacji dzieci niepełnosprawnych: dzieci niepełnosprawne rzadko uczęszczają do przedszkoli wiejskich. W miastach do placówek z tej grupy uczęszczało 70% dzieci niepełnosprawnych ze wszystkich dzieci korzystających z opieki tego typu placówek. Także liczba specjalnych szkół podstawowych jest znacznie wyższa w miastach niż na wsi. Ma to związek z działalnością w miastach poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz różnorodnych instytucji wspomagających osoby niepełnosprawne i prowadzących działalność na rzecz ich integracji ze środowiskiem. Na wsi tego typu placówki stanowią wyjątki; szkoły podstawowe traktują niepełnosprawnych jako trudny przypadek i z tego powodu pojawia się tendencja do ich marginalizacji. Radzenie sobie przez szkołę z tym problemem polega głównie na obniżaniu kryteriów i wymagań, a także wypychaniu na zewnątrz do szkół specjalnych; rzadko podejmowane są próby pomocy uczniom niepełnosprawnym, aby mogli oni nadążać za resztą uczniów; brak odpowiedniej wiedzy i umiejętności nauczycieli do uczenia dzieci niepełnosprawnych; nieprzygotowanie nauczycieli do pracy z uczniem przewlekle chorym; zdarza się, że środki na zadania oświatowe wobec uczniów z orzeczeniem nie są przekazywane szkołom w wysokości umożliwiającej realizację zaleceń z orzeczenia, co jest obowiązkiem szkoły; dzieci niepełnosprawne często zmieniają przedszkola i szkoły niekiedy wielokrotnie; problemem zarówno szkół jak i przedszkoli są zbyt liczne oddziały. Uniemożliwia to indywidualizację procesu wychowawczego i edukacyjnego, jeśli jest to konieczne; nieznajomość wśród nauczycieli specyfiki zaburzeń dziecka, jego stanu psychofizycznego, potrzeb, zasad udzielania pomocy przedmedycznej w przypadku wystąpienia objawów wymagających pomocy; utrudniony dostęp i niska jakość specjalistycznej opieki medycznej w szkole oraz niska jakość lub w ogóle brak opieki pielęgniarki szkolnej. 129

131 Poniżej przedstawiono wskaźnik liczby przychodni w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców. Wskaźnik przedstawiono dla poszczególnych podregionów województwa wielkopolskiego oraz dla całego województwa. W dwóch podregionach (konińskim i mieście Poznań) jest on wyraźnie wyższy od wskaźnika dla całego województwa. Tabela Przychodnie wg form organizacyjnych w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców. Podregion Forma organizacyjna Przychodnie publiczne Przychodnie niepubliczne ogółem na mieszk. na mieszk. na mieszk. woj. wielkopolskie 0,25 2,24 2,49 kaliski 0,36 1,70 2,06 koniński 0,15 2,94 3,09 leszczyński 0,16 2,23 2,39 pilski 0,22 1,10 1,32 poznański 0,12 1,58 1,70 m. Poznań 0,47 3,64 4,12 Źródło: obliczenia własne na podstawie GUS, Bank Danych Lokalnych, Ochrona zdrowia i opieka społeczna (dane roczne); dane za 2003 r. Przedstawienie tego wskaźnika na mapie w podziale na powiaty wskazuje, że najmniej przychodni na 10 tys. mieszkańców mają powiaty północne i południowe woj. wielkopolskiego. 130

132 Mapa Liczba przychodni na 10 tys. mieszkańców w podziale na powiaty. Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, Ochrona zdrowia i opieka społeczna 2003 (dane roczne). Lokalizacja poszczególnych przychodni koresponduje z liczbą lekarzy i stomatologów zatrudnionych w poszczególnych podregionach. Najwięcej zarówno lekarzy, jak i stomatologów przypada na mieszkańców miasta Poznań (ok. 38 lekarzy i 3 stomatologów na 10 tys. mieszkańców), co przekracza zarówno wartość dla całego województwa, jak i dla pozostałych podregionów. Warto zauważyć, że o ile wskaźnik liczby lekarzy różni się pomiędzy podregionami województwa, o tyle wskaźnik stomatologów jest względnie stały dla wszystkich regionów (oscyluje wokół 1 stomatologa na 10 tys. mieszkańców). 131

133 Wykres Wskaźnik liczby lekarzy i stomatologów wg. podstawowego miejsca pracy, w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców. Źródło: obliczenia własne na podstawie GUS, Bank Danych Lokalnych, Ochrona zdrowia i opieka społeczna (dane roczne); dane za 2010 r. Niedożywienie dzieci i złe nawyki żywieniowe Respondenci wywiadów pogłębionych byli zgodni co do tego, że dzieci zagrożone marginalizacją nie odżywiają się zdrowo. Tego samego zdania byli pracownicy instytucji pomocy społecznej objęci badaniem CAWI 74% z nich miało taką samą opinię. Wyniki badań jakościowych wskazują też, że dzieci te nie mają również prawidłowych nawyków żywieniowych. Podczas wywiadów grupowych uczestnicy mówili, że co prawda w szkole dzieci uczą się, co powinny jeść oraz co jest dobre dla ich zdrowia, jednak zupełnie inne doświadczenia wynoszą z domów, w których prawie nigdy nie mają przygotowanego własnoręcznie posiłku. Zdaniem respondentów decyduje o tym głównie postawa matki, której często łatwiej jest sięgnąć po gotowe, tanie produkty ze sklepu zupki chińskie, chleb niż własnoręcznie przygotować ciepłą zupę. Pracownicy instytucji pomocy społecznej oraz działających na rzecz dzieci i młodzieży organizacji nagminnie obserwują brak dobrych nawyków. Raczej kebab, chipsy - nie kupią nic pożywnego; ale to wynosi się z domu, gdzie nie ma obiadu, matka nic nie robi to i dzieci nie umieją nawet zrobić kanapki, więc jedzą zupki chińskie [FGI, koniński]. Wykres Ocena wagi różnych czynników na rozwój dziecka odżywianie się i kondycja fizyczna. Źródło: ankieta CAWI, N=

134 Higiena osobista Problemem nie mniej istotnym niż odżywianie zdaniem pracowników pomocy społecznej obecnych na FGI jest higiena osobista dzieci i młodzieży z rodzin dysfunkcyjnych. Jak wskazywano podczas wielu wywiadów grupowych, dzieci te nie zostały nauczone, jak zadbać o własną czystość: Dzieci zagrożone wykluczeniem społecznym nawet nie zostały nauczone tego, że należy umyć ręce i buzię, nie wspominając o umyciu zębów i tego, że należy przebrać się w piżamą idąc spać. Te dzieci nie znają podstawowych zasad, bo nie został tego nauczone, a to przekłada się potem na kontakt z innymi dziećmi [FGI, obornicki]. Utrudnia im to również wyjazdy na wakacje: dzieci obawiają się i wstydzą, że inne nie zechcą się z nimi bawić, często nie mają odpowiedniej ilości bielizny na zmianę. Kolejnym ogromnym problemem, często wskazywanym przez uczestników FGI, jest też zły stan uzębienia próchnica szaleje ( ), ze szkół zniknęły pielęgniarki, higienistki szkolne, stomatolodzy [FGI, kościański]), a dzieci nie używają szczoteczki i pasty do zębów. Jak zauważają respondenci wywiadów grupowych, w wielu przypadkach rodzice nie wiedzą, gdzie można w ramach ubezpieczenia skorzystać z pomocy dentysty. Problemem jest też dojazd, szczególnie z małych miejscowości lub wsi (ludzie nie mają za co dojechać ( ). Mówimy o rodzinach zagrożonych wykluczeniem społecznym. To są ludzie bez samochodów, a jeśli jest jakiś stary samochód, to nie ma pieniędzy na naprawę, paliwo i ubezpieczenie [FGI, kościański]). Sieć połączeń komunikacją publiczną jest bardzo ograniczona, a przejazdy dość kosztowne. Utrudnienia z dostępem do stomatologów potwierdzają też dane mówiące o liczbie lekarzy stomatologów w województwie wielkopolskim. Wskazują one, że ich liczba spada od 1999 r. (wykres poniżej). Wykres Liczba lekarzy stomatologów (zatrudnionych w publicznych i niepublicznych zakładach zdrowia). Liczba stomatologów Źródło: GUS, Bank Danych Lokalnych, Ochrona zdrowia i opieka społeczna.2010 (dane roczne). 133

135 Jak wskazuje kartogram poniżej największy problem z dostępem do pomocy stomatologa występuje w powiatach: północno-wschodnich: chodzieskim, obornickim oraz wągrowieckim, zachodnich: międzychodzkim, nowotomyskim, wolsztyńskim, leszczyńskim, śremskim, gostyńskim oraz w powiecie słupeckim. Zarówno dane zastane, jak i opinie przedstawicieli instytucji pracujących z rodzinami z dysfunkcjami wskazują na brak należytego dostępu do lekarzy stomatologów, co stanowi poważny problem w zakresie dbania o higienę dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Sytuacja szczególnie trudna występuje w powiatach: śremskim, obornickim, międzychodzkim, wągrowieckim, wolsztyńskim, leszczyńskim, nowotomyskim, chodzieskim, gostyńskim i słupeckim są to powiaty o najmniejszej liczbie dentystów w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców. Dlatego też powinny zostać podjęte działania w celu poprawy tej sytuacji, przy czym jak wskazują pracownicy instytucji pomocy społecznej warto działania te powiązać z programami profilaktycznymi w tym zakresie. 134

136 Mapa Liczba stomatologów w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców w podziale na powiaty. Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS, Bank Danych Lokalnych, Ochrona zdrowia i opieka społeczna.2010 (dane roczne). 135

137 Aktywność fizyczna dzieci Warunkiem zdrowia fizycznego jest też ruch i wysiłek fizyczny. W ocenie tego aspektu zdrowia dzieci i młodzieży zdania uczestników badania były podzielone. Z jednej strony, podczas wywiadów pogłębionych zwracano uwagę, że dzieci lubią sport (w przeciwieństwie do nauki) i mają nawet pewne osiągnięcia w tym zakresie. Z drugiej podkreślano rosnący problem otyłości i braku chęci do systematycznych ćwiczeń i wysiłku fizycznego (np. przejawiający się poprzez długotrwałe nieuzasadnione zwolnienia z lekcji wychowania fizycznego). Oceniając kondycję fizyczną dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem (w porównaniu do sytuacji dzieci z pozostałych rodzin w powiecie), pracownicy instytucji pracujących z rodzinami zagrożonymi wykluczeniem społecznym, z dziewięciu powiatów (międzychodzkiego, wolsztyńskiego, kościańskiego, śremskiego, średzkiego, krotoszyńskiego, ostrowskiego, konińskiego i tureckiego) uznali, że jest ona zdecydowanie gorsza, niż sytuacja dzieci z pozostałych rodzin (mapa poniżej). 136

138 Mapa Ocena sytuacji w kondycji fizycznej dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym w porównaniu z dziećmi z pozostałych rodzin w podziale na powiaty. Źródło: opracowanie własne na podstawie badania CAWI, N=363. Wywiady przeprowadzone wśród rodziców dzieci zagrożonych marginalizacją wskazują, że aktywność fizyczna jest bardzo ważna dla większości dzieci szczególnie dla chłopców. Badanie z uczniami wskazuje, że 60% z nich określiło siebie jako osobę aktywną sportowo. Na zogniskowanych wywiadach wskazywano także, że aktywność fizyczna może mieć pozytywny wpływ na dzieci z zaburzeniami zachowania pozwala na wyładowanie energii oraz daje możliwość osiągnięcia sukcesu (wygranie meczu daje poczucie sukcesu, którego tak spragnione są dzieci i młodzież). Wywiady z rodzinami wskazują, że o ile na granie w piłkę mogą sobie pozwolić dzieci nawet 137

139 z najuboższych rodzin (choć wtedy najczęściej za boisko służy plac przy domu, a nie prawdziwa hala sportowa), o tyle na zajęcia, za które trzeba płacić już nie (więcej na ten temat w rozdz. Czas wolny ). Postawa rodziców wobec zdrowia, nawyków żywieniowych i używek Jak wynika z badania, najważniejszym czynnikiem decydującym o kondycji zdrowotnej dzieci jest podejście rodziców do kwestii troski o zdrowie oraz przykład, jaki dają dzieciom. Postawy dorosłych, z których czerpią dzieci, analizowane w zakresie ochrony zdrowia obejmują zachowania dotyczące odżywiania się, higieny, sportu. Wyniki badań jakościowych z pracownikami pomocy społecznej wskazują, że bez wątpienia zachowanie rodziców jest po części warunkowane kwestiami finansowymi. Niemniej jednak, równie ważną kwestią jest osobista postawa rodziców wobec jedzenia i wzory żywienia, jakie przekazują swoim dzieciom. Jedna z uczestniczek wywiadów zogniskowanych określiła je w bardzo dobitny sposób: Tam kategorie są takie: najpierw alkohol i papierosy, i jak coś zostanie, to jedzenie [FGI, m. Leszno]. Uczestnicy FGI zgadzali się, że rodzice często nie dbają należycie o zróżnicowaną (w miarę możliwości) dietę, wybierając najłatwiejszą drogę zaspokojenia potrzeb dzieci: matki często nie gotują, a jeśli już decydują się na gotowany posiłek, to najczęściej kupują gotowe produkty w sklepie (np. gołąbki) lub suchy prowiant. Wydaje się, że poniższa historia choć ekstremalna dobrze oddaje powyższe spostrzeżenie: Mieliśmy rodzinę, która w ogóle nie wiedziała, że istnieją zupy. Oni w ogóle zup nie jedli. A ile nas kosztowało to, żeby w ogóle zaczęli jeść ziemniaki, drugie danie Ponieważ ich podstawowym daniem był chleb i jedli tylko chleb i nic więcej ( ) Przez parę tygodni zmuszaliśmy ich do jedzenia normalnych obiadów. Po sześć bochenków dużego chleba matka kupowała dziennie, żeby oni się mogli najeść [FGI, gostyński]. Matki, z którymi przeprowadzono wywiady w ramach badania, twierdziły co prawda, że dbają o zdrowe żywienie dzieci, jednak najczęściej nie potrafiły wytłumaczyć na czym ono polega, czy jak jest realizowane. Najczęściej odwoływały się do ogólników: zdrowe odżywianie? Witaminki, owoce no i te soczki. Chyba to, nie wiem. [IDI z rodziną, ostrzeszowski] Podobny opis uczestnicy FGI przedstawiali w odniesieniu do dbałości o czystość dzieci. Ich zdaniem, problem nie zawsze leży w braku pieniędzy na nowe ubranie, ale w nieumiejętności prania lub niechęci rodziców do tej czynności (po co? Przecież jak się zniszczy, to dostanie nowe [FGI, śremski]). Problemy z czystością najczęściej wychodzą na jaw, np. kiedy pielęgniarka robi badania przesiewowe. Okazuje się wtedy, że te dzieci nie dbają o swoją higienę osobistą: mają brudne paznokcie, a skarpetki sprzed tygodnia i nie przynoszą regularnie czystych strojów na zajęcia z wychowania fizycznego; choć mają szafki w szkole, czasem te rzeczy kiszą się w tych szafkach. Ale one nie wynoszą tej higieny z domu. Czasem jest tak, mówię: słuchaj pokaż nóżkę, zdejmij tę skarpetkę, bo wygląda tak, jakby po błocie chodził, a on dopiero praktycznie z łóżka wstał, bo jest raptem w pół do dziewiątej [FGI, słupecki]. Co więcej, z wywiadów zogniskowanych wynika, że problemem jest również brak świadomości rodziców co do wagi problemów, z jakimi stykają się ich dzieci szczególnie w odniesieniu do kwestii używek czy stosunków seksualnych (szerzej te kwestie zostaną omówione poniżej). 138

140 Uzależnienie od używek Zdaniem uczestników wywiadów grupowych, dzieci z rodzin dysfunkcyjnych są bardziej narażone na problemy związane z używkami 45. Wynika to z dwóch powodów: po pierwsze młodzież i dzieci odreagowują w ten sposób problemy w domu (wspomniana wyżej agresja, brak bezpieczeństwa), po drugie: dzieci z rodzin dysfunkcyjnych są w mniejszym stopniu niż inne dzieci kontrolowane przez rodziców. Problemy z używkami wśród młodzieży z rodzin dysfunkcyjnych dotyczą zarówno palenia papierosów, jak i spożywania alkoholu. Warto zauważyć, że zdaniem pracowników pomocy społecznej problem palenia papierosów dotyczy w równej mierze dziewcząt, jak i chłopców. Potwierdzają tę opinię ostatnie wyniki badań porównawczych 46 prowadzonych na populacji młodych ludzi z krajów całej Europy. Wskazują one, że w Polsce, w porównaniu do 2003 r. maleje odsetek dziewcząt w wieku trzeciej klasy gimnazjum, które nie sięgałyby po papierosy. Natomiast wśród chłopców zaobserwowano odwrotną tendencję odsetek, tych którzy nie palili w ciągu ostatnich 30 dni od badania wzrósł z 63% w 2003 do 77% w roku Przytoczone wskaźniki ilustrują proces wyrównywania się rozpowszechnienia używania tytoniu wśród chłopców i wśród dziewcząt. Wykres Palenie tytoniu w czasie ostatnich 30 dni wg płci wśród uczniów trzecich klas gimnazjum. Chłopcy Dziewczęta % 77% 7% 4% 6% 3% 6% 5% 2% 2% 11% 8% 4% 3% % 73% 9% 4% 11% 5% 1% 3% 7% 4% 9% 2% 4% 1% Nie Mniej niż 1 papieros na tydzień Mniej niż 1 papieros dziennie 1-5 papierosów dziennie 6-10 papierosów dziennie papierosów dziennie Więcej niż 20 papierosów dziennie Nie Mniej niż 1 papieros na tydzień Mniej niż 1 papieros dziennie 1-5 papierosów dziennie 6-10 papierosów dziennie papierosów dziennie Więcej niż 20 papierosów dziennie Źródło: Europejski Program Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2007 r. str. 13. Jeśli zaś chodzi o spożywanie napojów alkoholowych przez młodych ludzi w wieku trzeciej klasy gimnazjum, badanie ESPAD wskazuje, że na przestrzeni lat można zauważyć podobne tendencje dotyczące spożywania alkoholu zarówno wśród dziewcząt, jak i chłopców. Odsetek młodzieży, która kiedykolwiek w życiu piła napój alkoholowy, oscyluje wokół 90% (w ostatnim roku 2007, dla jakiego dostępne są dane). 91% przebadanych chłopców i 89% dziewcząt przyznało się do picia alkoholu kiedykolwiek w życiu. Odsetek osób, które spożywały napoje alkoholowe w czasie 12 miesięcy przed badaniem wynosił 80% wśród chłopców oraz 78% 45 Jak wykazano w rozdziale 4.2 dotyczącym diagnozy sytuacji woj. wielkopolskiego, największe odsetki rodzin objętych pomocą społeczną z powodu narkomanii lub alkoholizmu znajdują się na terenie powiatów śremskiego, jarocińskiego w miastach: Koninie, Kaliszu i Lesznie, a na północy województwa w powiecie złotowskim. (zob. Mapa nr 4.2.6). 46 Badanie ESPAD - European School Survey Project on Alcohol and Drugs prowadzone są co cztery lata według tych samych wystandaryzowanych technik, najnowsze dostępne wyniki dotyczą 2007 r. Z powodu braku dostępnych danych nt. używek wśród młodzieży na poziomie województw czy powiatów, przedstawione zostaną wyniki badania ogólnopolskiego. 139

141 wśród dziewcząt. Jeśli zaś chodzi o picie alkoholu na 30 dni przed badaniem, to przyznało się do niego 60% uczniów oraz nieco mniej 54% uczennic klas trzecich gimnazjum (wykresy poniżej). Wykres Picie napojów alkoholowych wg płci wśród uczniów trzecich klas gimnazjum. Chłopcy Dziewczęta 100% 80% 94% 93% 94% 91% 86% 88% 81% 80% 100% 80% 91% 74% 88% 78% 91% 89% 83% 78% 60% 40% 68% 72% 56% 60% % 40% 60% 45% 54% 54% Kiedykolwiek w życiu W czasie 12 miesięcy przed badaniem Kiedykolwiek w życiu W czasie 12 miesięcy przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem W czasie 30 dni przed badaniem Źródło: Europejski Program Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2007 r. str. 17. Natomiast, zdaniem uczestników zogniskowanych wywiadów grupowych, dzieci w coraz młodszym wieku sięgają nie tylko po alkohol, ale też narkotyki. Choć wyniki badania (ESPAD) uczniów trzecich klas gimnazjum (wykres poniżej) wskazują, że maleje odsetek osób, które deklarują chęć spróbowania takich środków (z 27% w 1999r. do 23% w 2007 r.), to zdaniem uczestników wywiadów grupowych, problem narkotyzowania jest niedoszacowany w wynikach prowadzonych badań. Wykres Potencjalny popyt na narkotyki wśród uczniów trzecich klas gimnazjum. 100% 80% 60% 40% 20% 0% Czy chciałbyś spróbować jakiegoś narkotyku lub leku? 73% 71% 77% 27% 29% 23% Tak Nie Źródło: Europejski Program Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2007 r. str. 17. Ich zdaniem, narkotyki, jak dotąd, większy problem stanowią w mieście niż na wsi, ale w szkole nie ma problemu z tym, żeby dostać marihuanę. Co więcej, nie pojawia się ona tylko w szkołach średnich, ale też w gimnazjach. W wieku gimnazjalnym, nieraz 13, 14 lat, to jest już epidemia. Może cicho o tym jest, bo tego się nie nagłaśnia, ale na terenie naszej gminy jest to bardzo dostępne [FGI, kolski]. Opinia powyższa jest zgodna z wynikami badań ogólnopolskich (ESPAD). Jak widać na poniższym zestawieniu, niemal 90% przebadanych uczniów i uczennic w wieku trzeciej klasy gimnazjum przyznaje się, że słyszeli o marihuanie czy haszyszu. Jest to też substancja, do której używania przyznało się najwięcej respondentów niemal 16% objętych badaniem. Substancjami znanymi dla młodzieży były także amfetamina, kokaina, heroina do ich znajomości przyznało się po ok 87% uczniów i uczennic. Stosowanie tych substancji było znacznie niższe niż w przypadku marihuany wynosiło ok 4% dla amfetaminy oraz poniżej 2% dla pozostałych środków. Uczniowie zadeklarowali 140

142 także dużą znajomość ecstasy 77%. Natomiast drugą pod względem stosowania substancją narkotyzującą były leki uspokajające/nasenne do ich używania przyznał się niemal taki sam odsetek uczniów (ok. 16%), jak w przypadku marihuany. Wyniki badania wskazują, że uczniowie stosunkowo często spośród dostępnych substancji stosują także mieszanki różnych środków z alkoholem (alkohol i marihuanę łącznie stosowało niemal 10% badanych uczniów, alkohol z tabletkami 7% ankietowanych). Do stosowania substancji wyziewnych przyznało się 8% respondentów. Tabela Znajomość i używanie substancji narkotyzujących (kiedykolwiek). Nazwa substancji Znane uczniom Używane Marihuana lub haszysz 89,2% 15,7% Amfetamina 87,8% 3,8% Kokaina 87,4% 1,8% Heroina 86,4% 1,4% Ecstasy 77,6% 2,5% Grzyby halucynogenne 70,6% 2,0% Leki uspokajające i nasenne bez przepisu lekarza 67,7% 15,6% Polska heroina (kompot) 55,4% 1,8% LSD lub inne halucynogeny 43,0% 1,8% Crack 39,2% 0,9% GHB 13,1% 0,5% Relevin 11,7% 0,8% Alkohol razem z marihuaną - 9,7% Substancje wziewne - 8,2% Alkohol razem z tabletkami - 7,0% Sterydy anaboliczne - 2,1% Narkotyki wstrzykiwane za pomocą igły i strzykawki - 1,0% Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników Europejskiego Programu Badań Ankietowych w Szkołach ESPAD. Używanie alkoholu i narkotyków przez młodzież szkolną raport z ogólnopolskich badań ankietowych zrealizowanych w 2007 r. str. 44, 47. Zdaniem uczestników wywiadów grupowych, pojawił się także nowy typ środków uzależniających dopalacze. Uzależnienia od nich, czy od środków odurzających (np. leki wymieszane z napojami energetyzującymi, drops ) to poważny problem, który był podnoszony wielokrotnie podczas wywiadów. Młodzież sama przyznaje się do brania takich środków, i to w taki sposób, jakby to było palenie papierosów, czy kiedyś przed laty picie wina w parku. To dla nich teraz takie branie prochów jest [FGI, kościański]. Co do negatywnego wpływu stosowania używek przez młodzież czy też ich rodziców, nie mieli wątpliwości uczestnicy badania ilościowego CAWI. Niemal jednogłośnie zgodzili się oni, że używki mają negatywny wpływ na rozwój dzieci (po ok 95% odpowiedzi). Niestety jak wynika z badań jakościowych (FGI i IDI) zarówno jednak młodzież, jak i rodzice zdają się bagatelizować tę sprawę. 141

143 Wykres Ocena wagi różnych czynników na rozwój dziecka uzależnienie dziecka lub rodziców od alkoholu lub narkotyków. Ocena wpływu uzależnienia dziecka lub rodziców na rozwój dziecka Uzależnienie rodziców (alkoholizm/narkomania) 87% 8%.0% 1%.0% 4% Uzależnienia (alkoholizm/narkomania) 88% 7% 1% 1% 3% Źródło: ankieta CAWI, N=363. Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Wczesna inicjacja seksualna lub prostytucja Pracownicy instytucji pomagających rodzinom dysfunkcyjnym zaobserwowali nie tylko obniżenie się wieku sięgania młodzieży po alkohol, ale także zachodzenie w ciążę przez coraz młodsze dzieci (nawet dziewczynki z podstawówki (!) mamy w tej chwili cztery dziewczynki w ciąży w podstawówkach. Coraz więcej piętnasto-, szesnastolatek jest w ciąży; powód brak wzorców [FGI, m. Konin]). Oprócz tego, podczas kilku FGI omawiano pojawiający się problem prostytuowania się dziewczynek w wieku gimnazjalnym. Przypadek młodocianej prostytucji, jaki miał miejsce w jednej z gmin, był ściśle powiązany z pochodzeniem dziewczynek z rodzin dysfunkcyjnych (kilka rodzin ze specyficznej części miasta, z dużą przestępczością [FGI, turecki]). Co jest zastraszające, to fakt, że jak wskazały wyniki badania prowadzone w tym zakresie przez ośrodek pomocy społecznej rodzice wyrażali zgodę na udział dziewczyn w tak zwanych sesjach zdjęciowych albo udawali, że nie wiedzą. ( ) a dziewczynki przynosiły w miarę ładne pieniądze do domu. Rodzice jakby nie chcieli wiedzieć, skąd one je mają. Były to najczęściej pieniądze, ale były też to dobre, ekskluzywne rzeczy, takie prezenty [FGI, turecki]. Powyższe spostrzeżenia pracowników pomocy społecznej potwierdzają zatem tezę o częstej niewydolności wychowawczej rodzin zagrożonych marginalizacją Konsekwencje deficytów i potrzeb Obszar zdrowia psychicznego Wstyd wynikający z choroby psychicznej dziecka lub rodziców Niepełnosprawność/choroba umysłowa rodziców i ich brak chęci do podjęcia leczenia jest zdaniem pracowników pomocy społecznej kwestią trudną, ale mającą bezpośredni wpływ na sytuację dzieci. Tymczasem rodzice zdają się być nieświadomi tego faktu lub nie chcą o nim myśleć. Pracownicy pomocy społecznej jak sami wskazywali podczas FGI nie mają natomiast możliwości, aby taką dorosłą osobę skierować przymusowo na leczenie psychiatryczne. Wymaga to pozyskania specjalnego dokumentu lekarskiego, który potwierdza, że faktycznie dana osoba jest chora psychicznie. Problemem jest to, że taka osoba z własnej woli do lekarza nie pójdzie. Czasami zatem pracownicy podejmują różne działania w celu uzyskania potrzebnego dokumentu: próbuje się różnymi metodami, zamawia się prywatnie lekarza, pokrywa się te koszty z pomocy społecznej [FGI, kaliski]. Ich zdaniem, przepisy w tym zakresie powinny być inaczej skonstruowane, tak aby 142

144 można było łatwiej taką osobę zmusić do leczenia. Jednocześnie są przekonani, że wychowywanie dziecka w rodzinie, w której jest osoba chora psychicznie, negatywnie wpływa na zachowanie i rozwój dziecka 47. Jak wskazują uczestnicy FGI: dzieci są bowiem podwójnie poszkodowane w takiej sytuacji. Z jednej strony cierpią, gdyż są wychowywane w niezdrowej atmosferze, którą trudno nazwać rodzinną. Z drugiej zaś strony ich choroba (lub choroba ich rodziców) powoduje, że są dyskryminowane przez swoich rówieśników: Wstydzą się schorzenia. Wstydzą się również swojej sytuacji i tego, że są chore. Zupełnie inaczej jest dziecko odbierane w klasie, ponieważ gdy ono otrzymuje opinię poradni psychologiczno-pedagogicznej, automatycznie wiadomo, że ma na przykład nauczanie specjalne [FGI, kaliski]. Wstyd potęgowany przez brak akceptacji rówieśników powoduje, w opinii przedstawicieli pracowników pomocy społecznej, że młodzież nie chce otrzymywać orzeczeń o chorobie, aby nie być przez innych uważanym za osobę gorszą. Zachowanie i wyniki w szkole Wyniki badań jakościowych z pracownikami instytucji i organizacji pracujących z rodzinami dysfunkcyjnymi wskazują, że trudności i zaburzenia emocjonalne, bez względu na to, czy są efektem choroby czy trudnej sytuacji rodzinnej, wpływają także na zachowanie dzieci oraz ich osiągnięcia edukacyjne. Uczestnicy FGI zauważają, że jeśli nawet zaburzenia nie są objawem choroby, to młodzież i dzieci nie wiedzą zazwyczaj, jak radzić sobie z trudnymi emocjami. Dlatego charakteryzują się często wybuchowością, częstszą skłonnością do popadania w konflikty z innymi dziećmi. Częściej muszą też odreagować przemoc w domu, np. w szkole, na lekcjach. Z tego też, m.in. wynika ich mniejsza koncentracja i umiejętność skupienia w trakcie zajęć, co znajduje odzwierciedlenie w ich niższych ocenach w porównaniu do tych, otrzymywanych przez rówieśników. Obszar zdrowia fizycznego Brak akceptacji przez rówieśników Wnioskiem z przeprowadzonych wywiadów FGI jest stwierdzenie faktu, że brak dbałości rodziców o higienę osobistą ich dzieci wywiera negatywny wpływ na relacje dzieci z otoczeniem. Uczestnicy FGI wskazywali, że dzieci te często nie są akceptowane przez swoich rówieśników, którzy nie chcą utrzymywać z nimi kontaktów. Brudne lub przepocone ubrania nie wzbudzają sympatii, wręcz przeciwnie mogą powodować żarty i obelgi. Trudność lub nieumiejętność (brak przyzwyczajenia) dbania o higienę utrudnia też wyjazdy wakacyjne dzieci. Pracownicy ośrodków pomocy społecznej wskazywali na przypadki, że młodzież rezygnuje z wyjazdu z powodu obaw przed tym, że nikogo tam nie znają i nikt nie zechce się z nimi bawić, że nie mają wystarczającej ilości czystych ubrań/bielizny na zmianę, pozbawiając siebie tym samym szansy na zobaczenie, poznanie czegoś nowego. Zatem, tak prosta wydawałoby się sprawa jak zadbanie o czystość, generuje szereg utrudnień w życiu dziecka. Wpływ wychowania na zdrowie dzieci Z badań wynika, że to właśnie dbałość i postawa rodziców są czynnikiem, który w największym stopniu determinuje stan zdrowia dzieci. Przy czym jak zauważają osoby pracujące ze środowiskami zagrożonymi marginalizacją podobnie jak obserwuje się niewydolność [rodziców] w zaspokajaniu podstawowych potrzeb w domu, tak samo jeśli chodzi o sytuacje zdrowotne. W niektórych 47 Warto zwrócić uwagę, że taki pogląd w przypadku, w którym chory rodzic leczy się i nie zagraża otoczeniu może być przejawem stereotypów wobec osób chorych psychicznie. 143

145 przypadkach zwraca się uwagę rodzicom na konkret, który wymagałby konsultacji z lekarzem, ale trudno doprosić się z ich strony informacji, jaki jest efekt tej konsultacji, żebyśmy mogli dalej to zaobserwowane zjawisko, które nas niepokoiło, rozwiązywać [FGI, szamotulski]. Zdaniem uczestników FGI, rodzice często nie wykazują chęci działania, powszechne jest też oczekiwanie, spychanie odpowiedzialności na ośrodek pomocy społecznej a to placówka może załatwić [FGI, szamotulski]). Zdarzają się też przypadki ewidentnych zaniedbań, jak brak dbałości o szczepienie dziecka, przygotowywania posiłków, czy o czystość dzieci. Przez przedstawione powyżej zachowania rodziców dzieci nie znają smaku potraw gotowanych, dlatego też często nie smakuje im jedzenie, jakie dostają w stołówkach czy placówkach opiekuńczych: U nas w placówce mieliśmy też taką dziewczynę, bardzo dobrą uczennicę. Jej nigdy nic nie smakowało. Jeden tydzień się poświeciłam, chodziłam codziennie na posiłki i patrzyłam, co jadła to nic nie było dobre. w końcu w czwartek po południu pytam się jej: Powiesz mi, co ty jesz codziennie? - Ja to właściwie tylko chleb z majonezem. Ona codziennie jadła chleb z majonezem! z jednej strony jedzenie tego samego, z drugiej strony wybrzydzanie [FGI, turecki]. Choroba dziecka jako źródło dochodu Zdaniem pracowników socjalnych, rodzice z rodzin dysfunkcyjnych niekiedy nie kierują się dobrem dziecka, ale wręcz wykorzystują jego chorobę (rzeczywistą lub potencjalną) jako dodatkowe źródło dochodów. Zdarzają się sytuacje, w których rodzic wykorzystuje stan zdrowia dziecka, żeby dostać zasiłek pielęgnacyjny: matki w czasie wywiadów środowiskowych wskazują, że dziecko jest nadpobudliwe i że ma ADHD, ale po diagnozie okazuje się, że jest to wypadkowa innych czynników tego, co jest w rodzinie, a nie ADHD [FGI, złotowski]; Są też takie sytuacje, że na siłę po prostu robią dziecko chore, żeby mieć orzeczenie, żeby mieć świadczenia [FGI, szamotulski] Podejmowane działania i ich adekwatność Obszar zdrowia psychicznego Pomoc psychologiczna Z badania wynika, że dla rodzin zagrożonych marginalizacją dostępna jest pomoc psychologa (choć jak przedstawiono powyżej, dostęp do specjalistycznej pomocy jest utrudniony i zróżnicowany w zależności od wielkości miejsca zamieszkania). Przy czym, na wizyty takie mogą uczęszczać nie tylko dzieci, u których zdiagnozowano różne zaburzenia czy problemy, ale także ich rodzice. Badanie przeprowadzone wśród rodzin korzystających ze świadczeń pomocy społecznej wskazuje, że w przypadku pojawienia się mniejszych trudności w rodzinie (agresja dzieci, przemoc, wybuchowość) jej członkowie niechętnie korzystają z zewnętrznej pomocy dotyczy to zarówno pomocy dla dzieci, jak i rodziców: Nie potrzebuję tego. Uważam ( ), że z problemami trzeba sobie radzić samemu, a poza tym muszę sobie radzić sama, bo od tego jestem [IDI z rodziną, m. Kalisz]). W pierwszej kolejności próbują sobie radzić z nią sami dopiero gdy podejmowane działania nie przynoszą rezultatów, decydują się na pomoc psychologa. Natomiast rodziny, w których dziecko cierpi na zdiagnozowane zaburzenia, chętnie korzystają z pomocy psychologa. Przy czym z wywiadów z rodzicami wynika, że chwalą sobie oni nie tylko pomoc, jaką uzyskuje ich pociecha, ale też wsparcie psychologiczne dla nich samych: Korzystam z takiej pomocy, bo po prostu człowiek nie jest maszyną i czasami takich rzeczy nie może po prostu 144

146 znieść, a jak z ludźmi się porozmawia to jest inaczej. ( ) Nie chcę tutaj wyjść na jakiegoś mięczaka, ale na dobre idą takie rozmowy [IDI z rodziną, złotowski]. Ze sprawozdania MPiPS-03 za 2010 rok wynika, że jakiekolwiek poradnictwo specjalistyczne dla rodzin (prawne, psychologiczne, rodzinne) oferowało tylko 77 OPS i PCPR w woj. wielkopolskim, czyli 30%. Poniżej przedstawiono zestawienie liczby gmin, które oferowały usługi specjalistyczne w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Pomoc taka została udzielona w niemal ¼ gmin województwa, a objęto nią łącznie 710 rodzin. Najczęściej z takiego wsparcia korzystały rodziny z dużych miast (Kalisz, Poznań, Leszno) oraz z powiatów śremskiego, wrzesińskiego oraz średzkiego (w tych powiatach usługi specjalistyczne były udzielane w niemal połowie gmin). Na drugim krańcu znajdują się powiaty, w których takie wsparcie w ogóle nie było oferowane. Dotyczy to powiatów: kaliskiego, szamotulskiego, leszczyńskiego, chodzieskiego, międzychodzkiego oraz wolsztyńskiego. Trudno jednak ocenić, czy brak takiego wsparcia był skutkiem braku osób z zaburzeniami psychicznymi, czy też brakiem możliwości udzielenia takiej pomocy tym osobom lub brakiem zgłoszenia się tych osób. Tabela Dostępność usługi specjalistycznych w miejscu zamieszkania dla osób z zaburzeniami psychicznymi. Nazwa powiatu liczba rodzin objętych opieką świadczących usługi Liczba gmin NIE świadczących usług specjalistycznych w powiecie odsetek gmin gdzie świadczono usługi Ogółem % 1. Kalisz % 2. śremski % 3. Poznań % 4. wrzesiński % 5. Leszno % 6. średzki % 7. kępiński % 8. ostrowski % 9. złotowski % 10. Konin % 11. jarociński % 12. koniński % 13. kolski % 14. pilski % 15. ostrzeszowski % 16. wągrowiecki % 17. rawicki % 18. pleszewski % 19. poznański % 145

147 Nazwa powiatu liczba rodzin objętych opieką świadczących usługi Liczba gmin NIE świadczących usług specjalistycznych w powiecie odsetek gmin gdzie świadczono usługi 20. krotoszyński % 21. obornicki % 22. turecki % 23. gnieźnieński % 24. gostyński % 25. kościański % 26. nowotomyski % 27. słupecki % 28. czarnkowskotrzcianecki % 29. grodziski % 30. kaliski % 31. szamotulski % 32. leszczyński % 33. chodzieski % 34. międzychodzki % 35. wolsztyński % Źródło: Opracowanie własne na podstawie Bilansu potrzeb Pomocy Społecznej Województwa Wielkopolskiego na rok Ośrodki wsparcia Dzieci cierpiące na zaburzenia lub choroby psychiczne mogą także zostać umieszczone w specjalnych ośrodkach, gdzie mają zapewnioną całodobową opiekę. W ocenie pracowników pomocy społecznej, choć jest to kompleksowa i adekwatna forma pomocy, to jednak rodziny w trudnej sytuacji, w których znajduje się dziecko cierpiące na zaburzenia psychiczne, decydują się na nią w ostateczności. W pierwszej kolejności starają się zapewnić opiekę dziecku we własnym zakresie, nawet jeśli wiązałoby się to z rezygnacją z pracy zarobkowej. Zasiłki pielęgnacyjne i pieniądze na leki Rodziny, w których dziecko cierpi na zaburzenia psychiczne, są uprawnione do zasiłku pielęgnacyjnego, który może zostać przyznany na różny okres czasu (w zależności od choroby dziecka oraz sytuacji rodziny). Jak wynika z wywiadów pogłębionych z rodzicami dzieci zagrożonych marginalizacją, ta forma pomocy jest niezmiernie przez nich doceniana, bowiem zdarza się, że jedno z nich musi zrezygnować z pracy (w przypadku rezygnacji z pracy jednemu z rodziców przysługuje świadczenie pielęgnacyjne), aby podjąć opiekę nad chorym dzieckiem (które często wymaga pilnowania przez całą dobę), wynikiem czego jest pozbawienie rodziny części dochodu. 146

148 Oprócz takiej pomocy istnieją też inne podmioty (rozmaite fundacje, Caritas) znane rodzinom i pomagające im w zakresie wykupywania leków np. poprzez zwrot kosztów za lekarstwa, o ile rodzic przedłoży fakturę za wykupione leki. Obszar zdrowia fizycznego Opłacanie składek ubezpieczenia społecznego przez OPS Jak wynika z Bilansu potrzeb Pomocy Społecznej Województwa Wielkopolskiego na rok 2011, w 2010 r. składki na ubezpieczenia zdrowotne opłacono mieszkańcom Wielkopolski, dzięki czemu pomoc trafiła do rodzin z terenu 192 gmin. Środki finansowe, zabezpieczone na ten cel przez OPS w 92% (177/192 gminy) były odpowiednie. Ponadto przewidywano, że w 2011 roku liczba osób, którym konieczne będzie opłacenie składek może wzrosnąć o 5%. Jak pokazują dane, gminy w większości sytuacji (87%) przygotowały odpowiedni budżet na 2011 rok. Dobry dostęp do podstawowej opieki medycznej Zarówno rodziny zagrożone wykluczeniem, jak i osoby z nimi pracujące, zgodnie twierdziły, że nie występuje zjawisko dyskryminacji rodzin zagrożonych wykluczeniem w dostępie do służby zdrowia czy sposobie ich traktowania przez lekarzy (tylko w jednym wywiadzie grupowym poinformowano, że zdarzają się sytuacje, gdy lekarze źle traktują takie osoby, nie chcą współpracować z instytucjami pomocy społecznej, szkołą, czują się królami [FGI, chodzieski]). Jednak pracownicy instytucji wspierających rodziny dysfunkcyjne z powiatów: złotowskiego, chodzieskiego, międzychodzkiego, poznańskiego, wolsztyńskiego, śremskiego, konińskiego, tureckiego, rawickiego oraz ostrowskiego ocenili sytuację tych rodzin w zakresie dostępu do opieki medycznej jako znacznie gorszą od pozostałych rodzin w powiecie (zob. mapa poniżej). 147

149 Mapa Ocena sytuacji w zakresie dostępu rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym do placówek opieki medycznej (bezpłatny, szybki i na odpowiednim poziomie) w porównaniu z pozostałymi rodzinami w podziale na powiaty. Źródło: opracowanie własne na podstawie badania CAWI=N363. Badanie ilościowe CAWI wskazuje na umiarkowaną ocenę adekwatności wsparcia niemal taki sam odsetek ogółu respondentów uznał, że dostęp do placówek opieki medycznej dla rodzin zagrożonych wykluczeniem jest dobry (38%), co zły (44%). W kilku wywiadach grupowych zwrócono natomiast uwagę na rolę wymiany informacji między różnymi instytucjami w zakresie ochrony zdrowia. 148

150 Jak wskazuje bowiem jeden z uczestników badania, wrażliwość lekarzy i szpitali niejednokrotnie może przeciwdziałać tragedii: Nasz oddział pediatryczny zwraca bardzo uwagę na to, co dzieje się z dzieciakami. Wiele interwencji zaczyna się od szpitala. Jest telefon i interwencja na cito, bo są sytuacje, gdzie dzieci są zaniedbane, zaświerzbione, zawszone [FGI, ostrzeszowski]. Zdaniem uczestników FGI podobną rolę mogą odgrywać nauczyciele, którzy widząc, że dziecko jest niedożywione lub niedowidzi, zgłaszają to odpowiednim instytucjom. Ważną rolę w tym zakresie mogłaby pełnić także pielęgniarka szkolna czy higienistka, jednak jest ich coraz mniej w szkołach. Wykres Ocena adekwatności wsparcia wobec potrzeb rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym. Ocena wsparcia rodzin z dziećmi zagrożonych wykluczeniem społecznym pod względem adekwatność do potrzeb Dostęp do programów profilaktycznych (związanych ze zdrowiem) 6% 25% 34% 5% 30% Dostęp do placówek opieki medycznej (bezpłatny, szybki i na odpowiednim poziomie) 9% 35% 33% 5% 18% Źródło: ankieta CAWI, N=363. Bardzo złe Raczej złe Raczej dobre Dobre Trudno powiedzieć Podobnie oceniono dostępność badań profilaktycznych niemal takie same odsetki respondentów badania CAWI oceniły ją jako dobrą (39%), co wymagającą poprawy (31%). Warto zaznaczyć, że w badaniu CAWI z przedstawicielami instytucji pomagającymi rodzinom dysfunkcyjnym, jako najczęstszą modyfikację/formę działań, jakie jeszcze można podjąć w obszarze ochrony zdrowia, podawano właśnie prowadzenie różnego rodzaju działań profilaktycznych. Podczas wywiadów grupowych wskazywano, że generalnie nie ma problemu z dostępem do profilaktycznych badań dla dorosłych takich, jak mammografia czy cytologia w powiatach, które realizowały takie programy, osoby z rodzin zagrożonych wykluczeniem miały do nich dostęp (ocenę w zakresie dostępu rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym do badań profilaktycznych w porównaniu z pozostałymi rodzinami w podziale na powiaty przedstawia mapa poniżej). Badane rodziny słyszały o takich akcjach, ale rzadko w nich uczestniczyły, gdyż nie widziały takiej potrzeby, lub w przypadku kobiet uznawały, że jeszcze nie są w odpowiednim wieku. Rodzice utrzymywali jednocześnie, że są świadomi wagi, jaką ma zdrowie i dostrzegają potrzebę dbania o nie. Jednak ich deklaracje często mijają się z rzeczywistością: często bowiem (jak wynika ze zrealizowanych z nimi wywiadów) palą papierosy, nie biorą udziału w bezpłatnych akcjach badań profilaktycznych i nie uprawiają sportu, tłumacząc się brakiem czasu. W ocenie pracowników instytucji wspierających rodziny zagrożone wykluczeniem społecznym, sytuacja rodzin z powiatów złotowskiego, chodzieskiego, poznańskiego, wolsztyńskiego, kościańskiego, rawickiego, leszczyńskiego, konińskiego oraz w miastach Poznaniu i Koninie, w zakresie dostępu do badań profilaktycznych jest gorsza niż sytuacja pozostałych rodzin z tych powiatów (mapa poniżej). 149

151 Mapa Ocena sytuacji w zakresie dostępu rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym do badań profilaktycznych w porównaniu z pozostałymi rodzinami w podziale na powiaty. Źródło: opracowanie własne na podstawie badania CAWI=N363. Szkolne programy profilaktyczne w zakresie żywienia dla dzieci Zarówno badanie FGI, jak i wywiady przeprowadzone w rodzinach zagrożonych marginalizacją wskazują, że w części szkół czy placówek wychowawczych realizowane były/są programy profilaktyczne skierowane do dzieci (np. szklanka mleka, warzywa w szkole, ulotki, rozmowy 150

152 na lekcjach wychowawczych nt. zdrowego odżywiania). Choć są to działania potrzebne, to wydają się nie przynosić oczekiwanego rezultatu. Dzieci widzą bowiem rozdźwięk między tym, co zobaczą w szkole (gdzie teoretycznie uczą się, jak się zdrowo odżywiać) a tym, co zastają w domu, gdzie nikt nie zwraca na to uwagi. Nikogo więc nie dziwi fakt, że jeśli dziecko ma wybierać, to zawsze chipsy zwyciężą na przykład z jabłkiem [FGI, koniński]. I nawet, jeśli dziecko samodzielnie zarobi trochę pieniędzy, to najczęściej wyda je na słodycze lub lody: Dzieci wolą jeść chipsy, pić Coca-Colę, słodycze, przychodzą z napojami energetyzującymi, w ogóle nie mają nawyków prawidłowego żywienia. Czasem nie znają smaku owoców i warzyw, bo w domu tego nie ma i takie chipsy są dla nich smaczniejsze niż jabłko. Jeżeli proponujemy im zjedzenie jabłka, to oni nas wyśmiewają. Jedno dziecko w szkole nauczone było w domu jedzenia owoców i zabierało pięć jabłek do domu, bo reszta nie chciała [FG, obornicki]. Zdaniem uczestników FGI, szkoły mogłyby kształtować zdrowe nawyki żywieniowe np. poprzez sprzedawanie owoców w sklepiku, które niestety zazwyczaj są przepełnione słodyczami i fastfoodami. W niektórych szkołach, jak wynika z informacji przekazanych podczas wywiadów grupowych, były przeprowadzane takie akcje jak rozprowadzanie owoców, zdrowe dożywianie, itp. Jednak po pierwsze, nie wszystkie szkoły mają odpowiednie warunki (np. brak miejsca na przechowywanie owoców spowodował, że szybko się psuły. więc pomysł został o wycofany), w części szkół brakuje stołówek. Po drugie, akcje te spotykały się z mało entuzjastycznym przyjęciem przez dzieci, które zdarzało się, że wyrzucały otrzymaną zdrową żywność. Edukacja rodziców w zakresie zdrowego żywienia Ponieważ nawyki żywieniowe kształtuje się domu, ważne w opinii osób pracujących z rodzinami, jest organizowanie programów edukacyjnych przede wszystkim dla rodziców. Choć były podejmowane próby takich działań, okazało się, że zainteresowanie rodziców tym tematem jest znikome i zależne np. od godziny spotkania (przecież nie może ono kolidować z godziną ulubionego serialu w telewizji [FGI, m. Konin]). Natomiast w ocenie części uczestników wywiadów grupowych kluczowe jest edukowanie rodziców nt. zdrowego żywienia, gdyż często problemy zdrowotne dzieci nie wynikają z braku jedzenia, ale z jego złej jakości, potraw z najtańszych produktów (Często po zapachu poznam, co jest na obiad. Czuję, że w garnku jest kapusta, cebula; czuć też, że wszystko robią na smalcu, tłustym i niezdrowym [FGI, śremski]). Działania profilaktyczne w zakresie uzależnień Podobnie, jak do edukowania rodziców w zakresie zdrowego żywienia, zdaniem uczestników zogniskowanych wywiadów grupowych niezbędne są działania dotyczące uświadamiania rodzicom niebezpieczeństw wynikających z uzależnień, z jakimi spotykają się ich dzieci. Mimo prowadzenia różnych działań w tym zakresie czy to organizowanych przez ośrodki pomocy społecznej, czy też przez Urząd Wojewódzki w Poznaniu 48 rodzice zdają się twierdzić, że ich to nie dotyczy lub, że to przesada. Również akcje informacyjne prowadzone w szkołach podczas zebrań rodziców mają ograniczoną skuteczność, gdyż jak wynika z wywiadów rodzice, których dzieci korzystają z tego typu środków, najczęściej są po prostu nieobecni. Poniżej, w podziale na województwa, przedstawiono zestawienie realizowanych programów interwencyjno-profilaktycznych dla młodzieży z problemami alkoholowymi. Jak widać, zarówno 48 Konkursy dla organizacji pozarządowych na realizację zadań z zakresu pomocy społecznej w zakresie profilaktyki uzależnień wśród młodzieży i osób dorosłych. 151

153 pod względem wysokości środków przeznaczonych na tego typu działania, jak i odsetka gmin, w których były one realizowane, woj. wielkopolskie znajduje się w krajowej czołówce. Wysokość środków przeznaczonych na realizację tych programów, w woj. wielkopolskim były najwyższa wśród wszystkich województw wynosiła zł. Natomiast, pod względem odsetka gmin, w jakich były te programy realizowane, Wielkopolska znajduje się na piątym miejscu. W programach tych w woj. wielkopolskim wzięło udział 959 młodych ludzi oraz 339 rodziców. Tabela Realizacja programów interwencyjno-profilaktycznych dla młodzieży z problemami alkoholowymi ranking w podziale na województwa pod względem wysokości zaangażowanych środków na te programy. Lp Województwo Liczba gmin w woj. Programy interwencyjno profilaktyczne dla młodzieży z problemami alkoholowymi Gminy organizujące programy* Liczba uczestników liczba odsetek uczniowie rodzice Wysokość przeznaczonych środków 1 Wielkopolskie % Mazowieckie % Śląskie % Pomorskie % Kujawsko Pomorskie % Łódzkie % Lubelskie % Zachodniopomorskie % Warmińsko Mazurskie % Małopolskie % Dolnośląskie % Opolskie % Podkarpackie % Świętokrzyskie % Podlaskie % Lubuskie % Źródło: obliczenia własne na podstawie danych Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Profilaktyka i rozwiązywanie problemów alkoholowych w Polsce w samorządach gminnych w 2010 roku. Zestawienia statystyczne. Str. 49. *dane dotyczą gmin, które odesłały ankiety dot. realizacji programów odsetek tych gmin był różny w zależności od województwa wynosił od 94 do 100%. Oprócz działań skierowanych do rodziców prowadzone są też akcje, których adresatami jest sama młodzież. Są to działania, które mają na celu uświadomienie jej tragicznych skutków uzależnień. Jak wynika z badania z uczniami z wielkopolskich szkół, ponad 73% z nich uczestniczyło w zajęciach, 152

154 na których omawiano problemy związane ze skutkami spożywania alkoholu, narkotyków, przemocy. Jednak ankietowani uczniowie wskazali na dalszą potrzebę realizacji takich zajęć, które pomogłyby w rozwiązywaniu ich problemów 66% z nich zgodziło się z opinią, że większość uczniów zarówno z ich szkoły, jak i klasy, powinno uczestniczyć w tego typu zajęciach, 15% wyraziło przeciwną opinię, a co piąty badany nie potrafił się ustosunkować do tej kwestii (wykres poniżej). Wykres Potrzeba organizacji zajęć z profilaktyki uzależnień. Uważam, że większość uczniów z mojej szkoły powinna uczestniczyć w tego typu zajęciach 36% 30% 10% 5% 19% Uważam, że większość uczniów z mojej klasy powinna uczestniczyć w tego typu zajęciach 37% 29% 9% 6% 19% Zgadzam się Raczej się zgadzam Raczej się NIE zgadzam NIE zgadzam się Trudno powiedzieć Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów, N=1733. Badani poproszeni o konkretyzację tematyki zajęć profilaktycznych wskazali przede wszystkim na problemy dotyczące alkoholu oraz przemocy odpowiednio 43% i 39% wskazań wśród przebadanych uczniów. Niemal jedna trzecia ankietowanej młodzieży (28%) wskazała na tematykę dotyczącą narkotyków, a 40% miało trudności z określeniem tematyki tych zajęć. Wykres Tematyka potrzebnych zajęć profilaktycznych. Z jakich programów profilaktycznych powinni uczestniczyć Twoi znajomi, bo pomogłoby to im w ich problemach? Alkohol 43% Trudno powiedzieć 39% Przemoc/agresja 39% Narkotyki 28% Inne 6% % 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów, N=1704. Oprócz realizacji zajęć w szkołach ciekawą inicjatywą w zakresie profilaktyki może być działające od niedawna Regionalne Centrum Profilaktyki Uzależnień w Rogoźnie, które organizuje kilkudniowe tematyczne turnusy np. z zakresu wiedzy o uzależnieniach. Dzieci mają tam również zapewnioną 153

155 pomoc psychologiczną, rozwiązują też inne dotyczące ich problemy nie jedynie kwestie związane ze spożywaniem używek. Dostęp do zajęć sportowych Uczestnicy wywiadów grupowych ocenili, że w ich szkołach dostępne są zarówno sportowe zajęcia pozalekcyjne (np. w formie SKS-ów, czy zajęć tanecznych), jak i często funkcjonują boiska (tzw. Orliki) i baseny, z których dzieci i młodzież często korzysta. Respondenci badania CAWI umiarkowanie pozytywnie ocenili dostęp dzieci pochodzących z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym do uczestnictwa w zajęciach sportowych. Jedynie 29% ankietowanych zgodziło się ze stwierdzeniem, że dzieci te rzadziej uczestniczą w zajęciach sportowych, niemal połowa (42%) ankietowanych nie zgodziła się z tą opinią. Jednak uczęszczanie na zajęcia sportowe jak wynika z wywiadów z rodzinami w mniejszym stopniu wynika ze świadomości rodziców dotyczącej dbania o zdrowie dzieci, lecz stanowi formę spędzania wolnego czasu, na którą decyduje się sama młodzież. Warto też podkreślić zróżnicowanie w dostępie do korzystania z tych obiektów (o czym więcej w rozdziale Czas wolny ). Jak wynika zarówno z wywiadów z rodzinami, jak i z wywiadów grupowych, jest ono utrudnione głównie dla dzieci i młodzieży z bardziej oddalonych miejsc/małych miejscowości poprzez brak możliwości dojazdu. Oceniając adekwatność wsparcia pomocy społecznej w zakresie stanu zdrowia dzieci i kondycji fizycznej, około jedna trzecia respondentów uznała ją za adekwatną (dobrą), odmienną ocenę wystawiła niemal 1/5 badanych (odpowiednio 24% odpowiedzi w zakresie wspierania stanu zdrowia oraz po ok. 22% w zakresie kondycji fizycznej dzieci i młodzieży). Wykres Ocena wsparcia rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym w zakresie zdrowia i kondycji fizycznej dzieci. Ocena wsparcia rodzin z dziećmi zagrożonych wykluczeniem społecznym pod względem adekwatność do potrzeb Kondycja fizyczna dzieci 2% 20% 34% 1% 42% Stan zdrowia dzieci 3% 21% 30% 1% 45% Źródło: ankieta CAWI, N= Podsumowanie Bardzo złe Raczej złe Raczej dobre Dobre Trudno powiedzieć Deficyty dzieci i młodzieży w zakresie ochrony zdrowia korespondują z dwoma najniższymi poziomami potrzeb wyróżnionymi przez Abrahama Maslowa potrzebami fizjologicznymi i bezpieczeństwa. Stopień zaspokojenia potrzeb w zakresie należytej ochrony zdrowia, przekazania przez rodziców właściwych wzorów postępowania oraz właściwej troski zarówno o dobry stan psychiczny, jak i odpowiednią kondycję fizyczną i higienę, przekłada się bezpośrednio na relacje społeczne dzieci i młodzieży. Zachowanie odpowiedniej higieny osobistej dziecka jest niezbędnym minimum, które umożliwia mu wejście w relacje z innymi. Natomiast wszelkie braki w tym obszarze natychmiast skazują młodą osobę na ostracyzm i utrudniają mu społeczne funkcjonowanie. 154

156 Tymczasem badanie wskazuje, że właśnie w obszarze higieny osobistej dzieci i młodzieży istnieją znaczne deficyty, które wyróżniają je w negatywny sposób na tle rówieśników. Innym negatywnym wyróżnikiem dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych marginalizacją jest częstsze występowanie zaburzeń zachowań lub emocjonalnych. Wynikają one zarówno z chorób, których przyczyną są dysfunkcje w rodzinie (problemy alkoholowe), jak i z braku odpowiednich kompetencji wychowawczych rodziców. Zaburzenia takie również zwiększają potencjalną możliwość wykluczenia. Badanie wskazuje także na zagrożenie, jakim jest obniżanie się wieku inicjacji seksualnej młodzieży i sięganie po używki (alkohol, narkotyki, papierosy) oraz bierność lub obojętność większości rodziców na dysfunkcyjne zachowania ich dzieci. Przedstawione w powyższym rozdziale czynniki wpływające na zaspokojenie potrzeb dzieci i młodzieży w zakresie ochrony zdrowia można podzielić na czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Do czynników zewnętrznych niezależnych od dzieci i młodzieży i ich rodzin, powiązanych natomiast z uwarunkowaniami środowiskowymi i systemem instytucjonalnym państwa należą: Utrudniony dostęp do specjalistycznej opieki medycznej i psychologicznej; Miejsce zamieszkania, wpływające na dostęp zarówno do specjalistów, jak i podstawowej opieki medycznej, ale także na dostęp dzieci do ośrodków i obiektów sportowych; Niewystarczająca liczba lekarzy dentystów; Brak higienistek/pielęgniarek w szkołach; Bezsilność pracowników pomocy społecznej w niektórych obszarach pomocy psychologicznej; Brak skutecznych działań skierowanych do rodziców, mających uświadomić im potrzebę dbania o zdrowe żywienie i pokazanie im sposobu przygotowania tanich i pożywnych posiłków. Do czynników wewnętrznych wpływających na deficyty dzieci w obszarze ochrony zdrowia, powiązanych z sytuacją samego dziecka lub jego rodziny zaliczyć można: Zachowanie rodziców, którzy nie przekazują dobrych nawyków w zakresie ochrony zdrowia (brak dobrych wzorów); Nieświadomość wagi higieny osobistej i brak przywiązania do kwestii z nią związanych (zarówno wśród dzieci i młodzieży, jak i ich rodziców); Brak chęci rodziców do uczestniczenia w badaniach i programach profilaktycznych; Obojętność lub bagatelizowanie problemów swoich dzieci w zakresie stosowania używek; Trudna sytuacja rodzinna powodująca stany agresji i zaburzeń emocjonalnych/ psychologicznych; Wczesna inicjacja seksualna i stosowanie używek (w tym nowych, np. dopalaczy ); Wykorzystywanie choroby dziecka jako potencjalnego źródła dochodu; Brak pieniędzy na leczenie, wykupywanie leków. 155

157 6.4 Czas wolny / samorealizacja Wprowadzenie Potrzeby i deficyty dzieci i młodzieży w obszarze czasu wolnego wiążą się z potrzebami wyższego rzędu piramidy Maslowa, co przedstawia poniższa tabela. Tabela Poziomy potrzeb wyróżnione przez A. Maslowa powiązane z czasem wolnym Poziom potrzeb Przynależność Szacunek i uznanie Zagadnienia analizowane w ramach czasu wolnego udział w dodatkowych zajęciach grupowe sposoby spędzania czasu wolnego nawiązywanie bliskich kontaktów z ludźmi w wolnym czasie Zaufanie do siebie, poczucie własnej wartości, kompetencje, szacunek u innych Możliwość wykazania się i zdobycia uznania w oczach innych Samorealizacja Posiadanie celów, możliwość realizacji swoich pasji i zainteresowań, możliwości zaspokojenia swoich ambicji, zaspokajanie potrzeby nabywania wiedzy, zrozumienia świata, poszukiwania doznań estetycznych Źródło: opracowanie własne Jako, że są to potrzeby wyższego rzędu, ich zaspokojenie zależy w dużym stopniu od stopnia zaspokojenia potrzeb podstawowych: fizjologicznych i bezpieczeństwa. Z definicji bowiem wynika, że trudno zaspokoić wyższe potrzeby, gdy niższe, bardziej podstawowe, są niezaspokojone. Czynności wykonywane w czasie wolnym mogą być sposobem na zaspokojenie danej potrzeby lub kilku potrzeb jednocześnie. Przykładowo, udział dziecka w zajęciach sportowych przyczynia się do zaspokojenia jego potrzeb z kilku poziomów jednocześnie aktywność sportowa wykonywana w grupie może wpływać na zaspokojenie potrzeby przynależności, stwarzając jednocześnie okazję do samorealizacji oraz zdobycia szacunku i uznania. Sposoby spędzania czasu wolnego przez młodzież Z badania kwestionariuszowego wśród dzieci wynika, iż dzieci swój wolny czas spędzają przede wszystkim we własnym zakresie (nie korzystając z oferty instytucji). Ze wskazań dzieci i młodzieży (zliczenie odpowiedzi często i od czasu do czasu ) wynika, że najczęściej: słuchają one muzyki (94%), korzystają z Internetu (Facebook, Nasza Klasa itp.) 91%, spotykają się ze znajomymi 90%, oglądają telewizję 82%. Ponad 4/5 z nich często zajmuje się również odrabianiem lekcji i pomaganiem w domu (opiekowanie się rodzeństwem, sprzątanie, gotowanie itd.). Jedynie 2/5 respondentów wskazało, że często lub od czasu do czasu w wolnym czasie odpoczywa (w znaczeniu, że np. śpi). Warto zwrócić uwagę, iż ponad połowa uczniów częściej lub rzadziej, ale przyznała się, że pracuje zarobkowo. Poza tym, tylko co piąty badany uczeń w ogóle nie chodzi na dodatkowe zajęcia (naukę 156

158 języka obcego, zajęcia związane z ich zainteresowaniami itp.), co oznacza, że przeważająca większość w mniejszym lub większym stopniu bierze w nich udział. Korepetycje są trochę mniej popularne, ale w dalszym ciągu 58% uczniów nawet rzadko, ale je pobiera. Większość uczniów deklaruje, iż przynajmniej od czasu do czasu czyta, a także chodzi do teatru. Z kolei co może zaskakiwać do częstego grania na komputerze przyznało się tylko 27% respondentów. Bardzo mały odsetek (7%) w ogóle nie uprawia sportu. Marginalny odsetek (3%) w ogóle nie spędza czasu z rodziną. Wykres Stwierdzenia uczniów odnośnie czynności wykonywanych w czasie wolnym. Stwierdzenia uczniow odnośnie czynności wykonywanych w wolnym czasie Słucham muzyki 69% 25% 5% 1% Korzystam z internetu (Facebook, Nasza Klasa itp.) 61% 30% 7% 3% Spotykam się ze znajomymi 52% 38% 8% 2% Oglądam telewizję 45% 37% 14% 4% Pomagam w domu pomagam rodzicom (opiekuję się rodzeństwem, sprzątam, gotuję itd.) 42% 41% 15% 2% Odrabiam lekcje 42% 38% 14% 6% Uprawiam sport 33% 35% 25% 7% Spędzam czas z rodziną (rozmawiam, wspólnie wychodzimy itd.) 31% 43% 23% 3% Gram na komputerze, konsoli itd. 29% 31% 26% 14% Chodzę na dodatkowe zajęcia (naukę języka obcego, zajęcia związane z Twoimi zainteresowaniami itp.) 28% 28% 23% 22% Czytam dla przyjemności 17% 33% 35% 14% Odpoczywam (śpię w ciągu dnia, nic nie robię ) 14% 29% 36% 20% Chodzę na korepetycje 14% 19% 22% 45% Pracuję (i dostaję wynagrodzenie) 9% 17% 27% 47% Często Od czasu do czasu Rzadko Nie spędzam tak wolnego czasu Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=1733 Można zauważyć, iż wyniki badania kwestionariuszowego pozostają w sprzeczności z wypowiedziami przedstawicieli instytucji, których zdaniem młodzi ludzie w wolnym czasie włóczą się po ulicach, 157

159 spędzają czas pod blokiem spectrum czynności wskazywanych przez uczniów jest bowiem znacznie szersze. Da się to jednak wytłumaczyć tym, że liczba zajęć w wolnym czasie zależy w dużej mierze od sytuacji społeczno-ekonomicznej rodziny danego dziecka. Im wyższe są bowiem zarobki rodziców, tym większa jest aktywność danego dziecka na różnych polach przykładowo uczęszczanie na dodatkowe zajęcia było częściej wskazywane przez dzieci z rodzin, które określono jako mające wyższe zarobki niż inni, o czym więcej poniżej w rozdziale Deficyty i potrzeby Deficyty i potrzeby Główne deficyty w obszarze czasu wolnego Deficyty dzieci w zakresie czasu wolnego można podzielić na czynniki zewnętrzne (przede wszystkim problematyczny dojazd oraz ograniczenia finansowe), jak i równie istotne, jeśli nie istotniejsze wewnętrzne (brak chęci i motywacji). Mniejsze możliwości spędzania czasu wolnego przez dzieci z mniejszych miejscowości Z badań ilościowych wśród uczniów, jak i z wywiadów z przedstawicielami instytucji zaangażowanych we wsparcie dzieci i młodzieży wynika, iż dzieci zamieszkałe na wsi bądź w mniejszych miejscowościach mają mniejsze możliwości udziału w różnorodnych zajęciach i rozwijania swoich zainteresowań. W swoim miejscu zamieszkania nie mają dostępu do zbyt wielu możliwości spędzenia czasu wolnego (gdyż np. dana miejscowość nie posiada świetlicy, nie mówiąc już o domu kultury, basenie czy kinie). Teoretycznie dzieci mogłyby przejeżdżać do większych miejscowości, lecz często dojazd jest problematyczny infrastruktura transportowa nie jest odpowiednio rozbudowana, przykładowo: Są takie sytuacje, że dzieci dojeżdżają autobusem szkolnym i nie mogą zostać na różnego rodzaju zajęcia, które są dostępne dla dzieci, które mieszkają na przykład w Szydłowie. Bo autobus szkolny przyjeżdża tam o godzinie czternastej i rozwozi dzieci, a potem jak rodzice nie mają możliwości przywiezienia tych dzieci, to one nie biorą udziału w takich zajęciach, nie rozwijają swoich dodatkowych zainteresowań. [FGI, p. pilski] Przewijanie się tego wątku w licznych wywiadach wskazuje, że natężenie tego deficytu jest znaczne. Innym ograniczeniem możliwości rozwijania zainteresowań, które jest tym bardziej kłopotliwe, im gorsze są możliwości dojazdu, jest długość trwania obowiązkowych zajęć lekcyjnych obecnie realizowany program w szkołach jest na tyle absorbujący, że nie pozostawia dzieciom dużo czasu wolnego (zwłaszcza tym, które muszą daleko dojeżdżać do szkoły). Bywa, że zajęcia obowiązkowe trwają do godz. 16, a potem jeszcze często organizowane są różnego rodzaju zajęcia realizowane w ramach projektów unijnych. Z pewnością służą one podniesieniu wiedzy ich uczestników, jednak ograniczają czas, podczas którego dzieci mogłyby realizować swoje własne zainteresowania Cytując jedną z wypowiedzi w trakcie wywiadu grupowego: Często się zdarza, że nauczyciel ma też sporo zajęć i teraz jak są takie dodatkowe zajęcia, to nauczyciel chce je wykonać zaraz po swoich zajęciach, żeby mieć niekiedy już je z głowy. I dzieci, które są cały dzień w szkole zostają jeszcze godzinę lub dwie dłużej i przychodzą do domu wykończone. [FGI, p. czarnkowsko-trzcianecki] Inna wypowiedź: I było tak, że dzieciaki płakały, bo nie mogły tam na wieś chodzić, bo trzeba było chodzić na unijne zajęcia.[fgi, p. czarnkowsko-trzcianecki] 158

160 Ograniczenia finansowe Możliwości spędzania czasu wolnego przez dzieci są również ograniczane przez możliwości finansowe ich rodziców, jak i gminy, w której mieszkają. W mniej zamożnych rodzinach nie wszystkie talenty dzieci mogą być rozwijane, gdyż np. brakuje środków na pokrycie kosztów kursu gitarowego i zakupu gitary. Czasami zła sytuacja finansowa rodziny powoduje, że dziecko nie korzysta nawet z oferowanych mu możliwości. W części wywiadów przedstawiciele OPS wskazywali, że dla niektórych rodziców problemem może być nawet wysłanie dziecka na opłacone przez instytucje wakacje, gdy dziecko nie posiada np. odpowiedniego ubrania. Przeprowadzone wywiady indywidualne z rodzinami (przeważnie matkami) objętymi wsparciem JOPS wskazują, iż z powodu złej sytuacji ekonomicznej rodziny dzieci mają zwłaszcza ograniczony dostęp do tzw. wyjść do kina, czy na basen. Jak powiedziała jedna matka: W wolnym czasie wszystkim dzieciom marzy się pójście na basen, ale mnie na to nie stać [IDI, matka]; inna wypowiedź w podobnym tonie: trzeba wstęp opłacić sobie. Tak, że dla nas takie rozrywki i kino, teatr to są nieosiągalne [IDI, matka]. Z kolei inna matka musiała swojemu dziecku odmówić kupna kredek, żeby przeznaczyć pieniądze na zakup żywności 50. Uboga infrastruktura względem czasu wolnego na terenie niektórych powiatów Z danych GUS prezentowanych szerzej w podrozdziale Podejmowane działania i ich adekwatność wynika, że powiaty woj. wielkopolskiego bardzo różnią się od siebie pod względem oferowanej infrastruktury do spędzania czasu wolnego (liczby ośrodków kultury, liczby organizowanych imprez, liczby boisk i pływalni, kin i teatrów itd.). Niektóre powiaty mają w tym względzie znaczne deficyty przykładowo na ich terenach w ogóle brakuje pływalni czy kina, lub jest ich zbyt mało, biorąc pod uwagę liczbę ludności. Stosunkowo najbogatszą infrastrukturą charakteryzuje się powiat m. Poznań, gostyński, ostrowski, pilski, szamotulski, poznański, koniński, m. Konin i m. Kalisz. Natomiast, stosunkowo gorsza sytuacja dotyczy powiatu śremskiego, grodziskiego, kaliskiego, leszczyńskiego, kępińskiego, kościańskiego, międzychodzkiego oraz jarocińskiego. Mapy ukazujące zróżnicowanie powiatów woj. wielkopolskiego pod kątem poszczególnych wskaźników zamieszczone są w podrozdziale Podejmowane działania i ich adekwatność. Brak chęci Oprócz czynników zewnętrznych opisanych powyżej, istotnym problemem dotyczącym czasu wolnego dzieci i młodzieży wydaje się być stosunkowo małe zainteresowanie, czy też niekiedy jego brak ze strony dzieci: Ogromna grupa ludzi jest też taka, że dzieci mają co robić, propozycje w szkołach są, tylko nie wszyscy chcą z tego korzystać, nie wszyscy na takie zajęcia zostają. Więc na pewno są dzieci, które pójdą w kierunku marginesu społecznego, taki trend był, jest i będzie. [FGI p. koniński] 50 Najmłodsza córka też po swojemu rysuje domki. Chce, żebym kupowała kredki, ale mówię, że na razie nie mam, a moje dzieci są tak wychowane, że jak mówię, że nie ma, że te pieniądze muszą być na chlebek i na mleczko, a kolorowanki będą później.[idi matka] 159

161 Mniejsze zainteresowanie dodatkowymi zajęciami wyrażają często dzieci z rodzin zdefiniowanych w badaniu jako zagrożone wykluczeniem społecznym. Można próbować to wytłumaczyć, nawiązując do koncepcji potrzeb Maslowa. Zgodnie z nią, potrzeba samorealizacji (posiadanie celów, spełnienie swojego potencjału, potrzeby estetyczne i poznawcze) stanowi najwyższy poziom potrzeb. Zgodnie z piramidą potrzeb, człowiek podejmuje działania z gatunku potrzeb wyższego rzędu dopiero po zaspokojeniu potrzeb niższego stopnia, więc np. człowiek głodny nie będzie zajmować się kulturą. Trudno, żeby dzieci skupiały się na potrzebach wyższego rzędu, gdy nie mają nieraz zaspokojonych podstawowych potrzeb, (co zostało opisane przede wszystkim w rozdziale Bezpieczeństwo bytowe ). Mówi o tym wprost jeden z przedstawicieli instytucji: tam gdzie jest walka o byt na poziomie najniższym, to nie ma żadnych aspiracji. Nie rozwijają się w ogóle. To jest walka o przetrwanie [FGI p. chodzieski]. Przedstawiciele instytucji niejednoznacznie ocenili, czy dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym mają taką samą możliwość realizacji swoich zainteresowań, jak inne dzieci (41% respondentów zgodziło się z tym stwierdzeniem, a 43% miało przeciwne zdanie). Natomiast respondenci jednoznacznie wskazali, że młodzież zagrożona marginalizacją rzadziej korzysta z oferty domów kultury (z tym stwierdzeniem zgodziło się 62%) oraz rzadziej uczestniczy w wydarzeniach kulturalnych (jak wskazało 2/3 osób). Podobny odsetek był zdania, że takie dzieci mają mniejszy dostęp do Internetu. Prawie 1/3 stwierdziła, że takie dzieci rzadziej uczestniczą w zajęciach sportowych. Wykres Ocena możliwości spędzania czasu wolnego dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem. Ocena możliwości sposobów spędzania czasu wolnego dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym - mają taką samą możliwość realizacji zainteresowań, jak inne dzieci 18% 25% 12% 28% 13% 4% - rzadziej korzystają z oferty domów kultury 5% 9% 18% 37% 25% 6% - rzadziej uczestniczą w wydarzeniach kulturalnych 6% 7% 17% 42% 24% 4% - mają mniejszy dostęp do internetu 4% 14% 16% 36% 26% 4% - rzadziej uczestniczą w zajęciach sportowych 13% 29% 22% 22% 7% 8% NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Warto zauważyć, że sytuacja dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym znacznie się różni w podziale na powiaty. Pod względem uczestniczenia dzieci i młodzieży w wydarzeniach kulturalnych w oparciu o wyniki badania ilościowego CAWI wśród przedstawicieli instytucji, sytuacja wygląda 160

162 stosunkowo najlepiej w powiatach: wrzesińskim, pleszewskim, kaliskim grodzkim oraz ostrowskim, a najgorzej w międzychodzkim, leszczyńskim ziemskim oraz ostrzeszowskim. Mapa Ocena uczestnictwa dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem w wydarzeniach kulturalnych w podziale na powiaty. Źródło: ankieta CAWI, N=363. Biorąc pod uwagę korzystanie z oferty domów kultury, sytuacja dzieci zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle innych dzieci najlepiej przedstawia się w powiatach: kaliskim grodzkim, 161

163 poznańskim ziemskim i złotowskim. Wyniki znacznie poniżej średniej osiągają natomiast powiaty: koniński, gostyński oraz leszczyński ziemski. Mapa Ocena korzystania dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem z oferty domów kultury w podziale na powiaty. Źródło: ankieta CAWI, N=363. Wyniki ankiety audytoryjnej przeprowadzonej wśród dzieci potwierdzają te wyniki dzieci z rodzin biedniejszych, jak i dzieci z mniejszych miejscowości czyli te dzieci, które z racji biedy lub miejsca zamieszkania są bardziej zagrożone wykluczeniem społecznym rzadziej chodzą na przedstawienia teatralne, do kina, na koncerty itp., rzadziej spotykają się ze znajomymi, rzadziej uczestniczą 162

164 w zajęciach sportowych. Widoczne jest to na obydwu poniższych wykresach. Jedynie czytelnictwo książek zdaje się nie zależeć od wykształcenia rodziców i u dzieci z różnych grup znajduje się na stałym poziomie. Wykres Aktywność dzieci w wolnym czasie w zależności od zarobków ich rodziców. Aktywność dzieci w wolnym czasie Częstość aktywności (im niższa średnia, tym częściej) 2,44 2,31 1,90 1,69 1,36 3,03 2,76 2,82 2,69 2,52 2,55 2,60 2,47 2,34 2,42 2,44 2,11 2,15 2,01 1,92 2,00 1,72 1,75 1,61 1,60 są dużo wyższe są trochę wyższe są podobne są trochę niższe są dużo niższe zarobki rodziców dzieci w porównaniu do innych rodziców Chodzę na dodatkowe zajęcia (naukę języka obcego, zajęcia związane z Twoimi zainteresowaniami itp.) Uprawiam sport Czytam dla przyjemności Spotykam się ze znajomymi Chodzę na przedstawienia teatralne, do kina, na koncerty itd. Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. Skala: 1 Często, 2 od czasu do czasu, 3 rzadko. 163

165 Wykres Aktywność dzieci w wolnym czasie w zależności od ich miejsca zamieszkania. Aktywność dzieci w wolnym czasie Częstość aktywności (im niższa średnia, tym częściej) 2,78 2,78 2,56 2,48 2,42 2,27 2,18 2,05 1,62 1,62 2,57 2,46 2,39 2,28 1,49 2,66 2,28 2,07 1,69 2,11 1,94 1,72 1,56 Wieś Miasto do 50 tys. miasto tys. miejsce zamieszkania miasto tys. miasto pow. 500 tys. Chodzę na dodatkowe zajęcia (naukę języka obcego, zajęcia związane z Twoimi zainteresowaniami itp.) Uprawiam sport Czytam dla przyjemności Spotykam się ze znajomymi Chodzę na przedstawienia teatralne, do kina, na koncerty itd. Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. Skala: 1 Często, 2 od czasu do czasu, 3 rzadko. Mimo nienajlepszych warunków bytowych część dzieci mogłaby w ciekawszy sposób spędzać swój wolny czas. Jest to istotne, gdyż dzieci z rodzin dysfunkcyjnych często i tak wychodzą z domu w poszukiwaniu miejsca dla siebie: zauważyłam taką kwestię, że młodzież, a szczególnie ta gimnazjalna, licealna, opuszcza dom, żeby nie spędzać w domu czasu, ponieważ rodzice mają problemy finansowe, często tam dochodzi do kłótni. Dzieciaki szukają alternatywy, miejsca, gdzie będą jakoś zaakceptowane i właśnie też tam ten problem występuje, ucieczka z domu, wyjścia [FGI p. koniński]. Warto zatem właśnie tej grupie stwarzać warunki i motywować do poszukiwania własnej, ambitniejszej drogi samorealizacji. Brak tradycji samorozwoju i odpowiednich wzorców osobowościowych Uczestnicy wywiadów grupowych wskazują, iż w wielu rodzinach zagrożonych wykluczeniem społecznym dzieci nie otrzymują od rodziców odpowiednich wzorców dotyczących spędzania kreatywnie swojego czasu wolnego czy realizowania siebie. Jako że ten wątek pojawił się w większości wywiadów można założyć, że natężenie deficytu w tym obszarze jest znaczne. Mowa jest o tym, że brak choćby takiego minimalnego poziomu kultury rodziny, tradycji w tej rodzinie, sposobów spędzania wolnego czasu [FGI p. chodzieski] oraz, że następuje utrwalanie i powielanie takiego schematu życia w rodzinie bardzo ograniczonych potrzeb i aspiracji. To nie jest oczywiście norma, ale niestety duży odsetek jest takich rodzin. [FGI p. pilski] 164

166 Wiele wypowiedzi przedstawicieli instytucji zaangażowanych we wsparcie dzieci i młodzieży wskazuje, że dzieci często nie mają odpowiednich wzorów zachowania w rodzinie, co wynika z braku odpowiedniej wiedzy czy postawy ich własnych rodziców: Nie mają właściwych wzorców. Matki z książką przez całe życie nie widzieli, to dlaczego on ma chcieć sięgnąć po książkę.( ) Tam nie ma rozmowy, nie jadą do kina czy do teatru. Tylko telefon komórkowy, jakaś śmieszna gierka. Wszystkie te gadżety głupie, jakie są na rynku, mimo trudnej sytuacji, mają. Bo rodzice kupują, to pewnie z tej niewiedzy wynika, że to nie tędy droga do rozwoju. [FGI p. chodzieski] Z wywiadów indywidualnych przeprowadzonych z rodzinami będącymi klientami pomocy społecznej wynika, że nawet, o ile rodzice mają dobrą wolę i pewną świadomość tego, że warto, by ich dzieci interesująco spędzały wolny czas (jak powiedziała jedna z matek: Zawsze patrzeć trzeba, żeby wykorzystać ten czas [IDI matka]), o tyle same nie dają im w tym zakresie specjalnie dobrego przykładu. Dla tych rodziców bowiem wolny czas jest przede wszystkim okazją do odpoczynku (np. przy herbacie lub przed telewizorem), w ich wypowiedziach nie pojawia się natomiast kwestia rozwoju ich rodziców zainteresowań czy możliwości samorealizacji. Tak jakby nie dopuszczali do siebie żadnej refleksji odnośnie tego, co mogliby robić ciekawego w wolnym czasie przykładowo jedna z matek na pytanie, co by chciała robić, gdyby miała taką możliwość, odpowiada: Nigdy się nad tym nie zastanawiałam, gdybym miała możliwości, dlatego że nie mam czasu się zastanawiać, co chciałabym zrobić, gdybym to miała mieć [IDI matka]. Ponadto, wyniki badań jakościowych wskazują również na fakt, że niektórzy rodzice zbyt małą uwagę zwracają na swoje dzieci, nie są odpowiednio wyczuleni na ich potrzeby, przez co nie otrzymują one odpowiedniego wsparcia potrzebnego do rozwoju. Na podstawie badań kwestionariuszowych wśród uczniów można oszacować, że odsetek takich rodziców niewiedzących, w jaki sposób ich dzieci spędzają wolny czas i nieinteresujących się tym, oscyluje wokół 16-18% czyli prawie co szóste dziecko zadeklarowało, że jego rodzice nie wiedzą lub nie interesują się tym, co robi w wolnym czasie. Wykres Opinia dzieci i młodzieży dotycząca tego, czy ich rodzice wiedzą, jak spędzają one czas wolny oraz czy się tym interesują. Moi rodzice wiedzą jak spędzam wolny czas 42% 36% 13% 5% 4% Moi rodzice interesują się tym jak spędzam wolny czas 41% 39% 11% 5% 4% Tak Raczej tak Raczej nie Nie Trudno powiedzieć Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=1733 Analiza średnich wskazuje, że nieco większą wiedzę, jak dzieci spędzają swój wolny czas mają rodzice dzieci zamieszkałych na wsi niż w dużych miastach. Z kolei, biorąc pod uwagę zarobki rodziny, dzieci z bardziej zamożnych rodzin wskazały, że ich rodzice interesują się, jak spędzają wolny czas, lecz już 165

167 znacznie rzadziej niż w przypadku dzieci z biedniejszych rodzin zgodziły się ze stwierdzeniem, że ich rodzice wiedzą, co robią w wolnym czasie. Wykres Opinia dzieci i młodzieży dotycząca tego, czy ich rodzice wiedzą, jak spędzają one czas wolny oraz czy się tym interesują w zależności od zarobków rodziny oraz od miejsca zamieszkania. 2,50 2,50 2,00 2,00 1,50 1,50 1,00 1,00,50,50,00 Zarobki w mojej rodzinie są dużo wyższe niż rodzin znajomych Zarobki w mojej rodzinie są trochę wyższe niż rodzin znajomych Zarobki w mojej rodzinie są podobne do zarobków rodziców znajomych Zarobki w mojej rodzinie są trochę niższe niż rodzin znajomych Zarobki w mojej rodzinie są dużo niższe niż rodzin znajomych,00 Wieś Miasto do 50 tys. miasto tys. miasto tys. miasto pow. 500 tys. Moi rodzice interesują się tym jak spędzam wolny czas Moi rodzice wiedzą jak spędzam wolny czas Moi rodzice interesują się tym jak spędzam wolny czas Moi rodzice wiedzą jak spędzam wolny czas Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=1733 Warto dodać, iż część rodziców nie tylko nie wspiera dzieci w rozwijaniu swoich zainteresowań, ale wręcz zniechęca je do udziału w różnego typu aktywnościach. Z badań jakościowych wynika, że - zwłaszcza w przypadku organizowanych wakacji/ferii zdarza się, iż rodzice powstrzymują dziecko przed skorzystaniem z wyjazdu. Zdaniem przedstawicieli instytucji, tego typu zachowanie rodziców nie ma logicznego wytłumaczenia 51, a wynika przede wszystkim z braku świadomości rodziców, jaką szansą dla dziecka jest tego typu wyjazd Konsekwencje deficytów i potrzeb Deficyty w obszarze czasu wolnego mogą wpłynąć na niezaspokojenie trzech potrzeb wyższego rzędu piramidy Maslowa potrzeby przynależności, szacunku i uznania oraz samorealizacji. Niezaspokojenie w czasie wolnym potrzeby afiliacji czyli nawiązywania bliskich kontaktów z ludźmi może doprowadzić do zamknięcia się w sobie czy samotności, co niekorzystnie odbije się na funkcjonowaniu człowieka oraz jego efektywności. Podobne konsekwencje pociągają ze sobą niezrealizowane potrzeby szacunku i uznania oraz samorealizacji. Do zaspokojenia potrzeby szacunku i uznania nie wystarczają uczucia bliskich, ważne jest, aby inni dostrzegli działania dziecka i docenili je. Z kolei, potrzeby samorealizacji to potrzeby wynikające z dążenia jednostki do zajmowania się tym, do czego czuje powołanie do zaspokajania własnych ambicji. Zaspokajać najwyższą potrzebę samorealizacji oznacza zaspokajać potrzebę nabywania wiedzy, zrozumienia świata, poszukiwania 51 Przykład: Ta dziesiątka tych dzieci pojechała na wakacje, po tygodniu przyjechała ich odwiedzić mama, mama narobiła awanturę, spakowała i zabrała dzieci. Potem się okazało, jak nam ta pani tłumaczyła, to ona tak naprawdę nie wiedziała, dlaczego je spakowała i zabrała. A naprawdę to one jeszcze tam mogły zostać, bo się już zaaklimatyzowały. Już im się podobała ta kolonia. [FGI p. gostyński] 166

168 doznań estetycznych. To potrzeby związane z pełnym wykorzystaniem własnego potencjału i osiąganiem celów, które przynoszą satysfakcję. Potrzeby te dają możliwość ciągłego indywidualnego doskonalenia i co ważne są to potrzeby, które nigdy nie będą w pełni zaspokojone. Zaspokajając jedną potrzebę, ciągle pojawiają się kolejne, stanowiące o rozwoju jednostki. W przypadku występowania poważnych deficytów dziecko nie realizuje swojej potrzeby samorealizacji nie rozwija się, co może pociągać za sobą kolejne negatywne konsekwencje, opisane dalej w tym rozdziale. Wpływ czynników związanych ze spędzaniem czasu wolnego dziecka na jego rozwój W badaniu kwestionariuszowym CAWI pracowników różnych instytucji zapytano, jak poszczególne czynniki związane z samorealizacją dziecka wpływają na jego rozwój. Udzielone odpowiedzi wskazują, że negatywny wpływ na dziecko mogą mieć zwłaszcza nieodpowiednie kontakty z rówieśnikami: złe towarzystwo grup przestępczych (96% wskazań), doświadczanie przejawów dyskryminacji ze strony rówieśników (94%), słabe więzi z rówieśnikami (90%). Zdaniem prawie wszystkich respondentów, negatywnie na rozwój dziecka wpływa również jego niskie poczucie własnej wartości (tak wskazało 95%), brak wiary we własne kompetencje (94%), słabe zaufanie, niewielka wiara w siebie (93%) oraz niewielki szacunek u innych (92%). Pewnym sposobem na przezwyciężenie negatywnego wpływu przynajmniej części z czynników może być właśnie samorealizacja. Zdaniem bowiem 88% respondentów możliwość rozwijania swoich zainteresowań wpływa pozytywnie na rozwój dzieci, podobnie jak możliwość rozwijania wrażliwości na sztukę (z tą opinią zgodziło się 84% respondentów) oraz poczucie realizacji swojego potencjału (74%). 167

169 Wykres Ocena wpływu różnych czynników na rozwój dziecka. Ocena wpływu następujących czynników na rozwój dziecka - Złe towarzystwo grupy przestępcze 84% 1% 12% 1% 1% - Doświadczanie przejawów dyskryminacji od rówieśników 70% 24% 2% 4% - Słabe więzi z rówieśnikami 53% 37% 2% 8% - Słabe zaufanie do siebie niewielka wiara w siebie 52% 41% 1% 1% 4% 1% - Niskie poczucie własnej wartości 60% 35% 1% 4% - Niewielki szacunek u innych 54% 38% 3% 4% - Brak wiary we własne kompetencje 56% 38% 1% 1% 3% 1% - Poczucie realizacji swojego potencjału 7% 10% 2% 25% 49% 7% - Możliwość rozwijania swoich zainteresowań 2% 6% 1% 20% 68% 4% - Możliwość rozwijania wrażliwości na sztukę 2% 5% 2% 26% 58% 7% Wpływa negatywnie Raczej wpływa negatywnie Nie wpływa Raczej pozytywny wpływ Pozytywny wpływ Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Zderzając opinie przedstawicieli instytucji z wynikami przeprowadzonej ankiety audytoryjnej wśród uczniów w woj. wielkopolskim widać, że sytuacja większości dzieci przedstawia się optymistycznie. Przeważająca większość dzieci deklaruje postawę, którą można określić jako asertywną to znaczy twierdzą, iż potrafią odmówić znajomym, gdy ci namawiają go do czegoś złego (tak odpowiedziało 87% badanych uczniów), bronią swojego zdania, nawet wtedy, gdy jest inne niż zdanie kolegów (87%). Należy zauważyć, że asertywność ma bardzo duże znaczenie w przypadku zagrożenia złym wpływem rówieśników dziecko asertywne powinno być w stanie w dużym stopniu się mu oprzeć. Poza tym, relacje towarzyskie uczniów wydają się być dobre przykładowo 87% zgodziło się ze stwierdzeniem, że w razie kłopotów mogą liczyć na pomoc przyjaciół, podobny odsetek wskazał, iż ma kilku prawdziwych przyjaciół, łatwo dogaduje się z innymi ludźmi, jest lubiany w klasie. 168

170 Odsetek uczniów umiejących mówić o swoich uczuciach jest trochę mniejszy, ale wciąż jest to znaczna większość 70%. Tylko nieco ponad 1/4 uczniów przyznała się, że często wpada w złość i nie jest w stanie tego opanować tacy uczniowie mogą w którymś momencie przejawić np. zachowania agresywne. Jeśli chodzi o zagadnienia, które dotyczą poczucia sprawczości danego dziecka, to prawie 3/4 uczniów czuje się pewnymi siebie, a aż 81% twierdzi, że osiąga cele, które sobie stawia. Trochę mniejszy odsetek (ok. 60%) wie, co będzie robiło w przyszłości. Przy czym fakt, że część respondentów nie ma sprecyzowanych planów na przyszłość, nie powinien dziwić, zważywszy na ich młody wiek. 37% dzieci zgodziło się ze stwierdzeniem, że często ma problemy ze skoncentrowaniem się na zadaniu, które ma zrobić, co może ale nie musi wskazywać na zaburzenia zachowania. Dekoncentracja może bowiem wynikać ze złego znoszenia braku ruchu, bądź też innych niezaspokojonych potrzeb. Wreszcie dzieci w większości (w 3/4) stwierdziły, że mają możliwość realizacji swoich marzeń i, że ich rodzice ich w tym wspierają (tak zadeklarowało 77%). Wykres Samoocena dziecka. Samoocena dziecka -Potrafię odmówić moim znajomym, wtedy gdy namawiają mnie do czegoś złego. -Bronię mojego zdania, nawet wtedy, gdy jest inne niż zdanie moich kolegów i koleżanek. 39% 51% 48% 36% 6% 4% 3% 8% 4% -Mogę powiedzieć, że mam kilku prawdziwych przyjaciół 55% 28% 9% 4% 4% -W razie kłopotów mogę liczyć na pomoc przyjaciół 52% 35% 5% 3% 4% -Łatwo dogaduję się z innymi ludźmi. 38% 51% 2% 5% 3% -Jestem lubiany a przez kolegów koleżanki z klasy 30% 54% 4% 2% 10% -Umiem mówić o tym, co czuję. 31% 39% 17% 7% 6% -Często wpadam w złość i nie jestem w stanie tego opanować 10% 17% 38% 31% 4% -Czuję się pewny a siebie 22% 51% 14% 6% 8% -Często mam problemy ze skoncentrowaniem się zadaniu, które mam zrobić. 13% 24% 40% 19% 4% -Osiągam cele, które sobie stawiam. 21% 60% 8% 2% 8% -Wiem co będę robił a w przyszłości 24% 35% 16% 14% 11% - Mam możliwość realizacji swoich marzeń 29% 45% 13% 4% 9% - Rodzice pomagają mi realizować moje marzenia 40% 37% 9% 5% 9% Tak Raczej tak Raczej nie Nie Trudno powiedzieć Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=

171 Analizując powyższe wyniki należy pamiętać, że wypowiedzi uczniów to deklaracje będące odbiciem nie tylko rzeczywistych zachowań, ale również norm społecznych, które dziecko poznało. Zatem część odpowiedzi (nie wiadomo jednak, jaka) wskazuje na to, jak dzieci i młodzież uważają, że należy się zachowywać, a nie na to, jak zachowują się w rzeczywistości. Biorąc pod uwagę powyższe zastrzeżenia, na podstawie wyników ankiety audytoryjnej wśród uczniów można oszacować odsetek tych, których potrzeba więzi może być zagrożona. Jest to niewielki odsetek przykładowo tylko 6% wskazało, że w razie kłopotów nie może liczyć na przyjaciół, 10% nie potrafi odmówić, gdy jest namawiane przez kolegów do czegoś złego. Analizując odpowiedzi uczniów w zależności od ich miejsca zamieszkania (patrz: wykres poniżej), widoczna jest tendencja, że wraz ze wzrostem wielkości miejscowości, w której dzieci mieszkają, uczniowie w większym stopniu deklarują się jako pewni siebie, lubiani i posiadający prawdziwych przyjaciół, a także sprawczy (odpowiedź osiągam cele, które sobie stawiam ). Jedynie deklarowana asertywność dzieci ( potrafię odmówić moim znajomym, wtedy gdy namawiają mnie do czegoś złego ) niewiele różni się w zależności od tego, gdzie dany uczeń mieszka. Wykres Samoocena dziecka w zależności od miejsca zamieszkania. Samoocena dzieci w zależności od miejsca zamieszkania 3,00 (im niższa średnia, tym większa zgoda ze stwierdzeniem) 2,50 2,00 1,50 1,00 Wieś Miasto do 50 tys. miasto tys. miasto tys. miasto pow. 500 tys. Czuję się pewny a siebie Jestem lubiany a w klasie Osiągam cele, które sobie stawiam. Potrafię odmówić moim znajomym, wtedy gdy namawiają mnie do czegoś złego. Mogę powiedzieć, że mam kilku prawdziwych przyjaciół Wiem co będę robił a w przyszłości Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=1733 Mniejsze różnice w samoocenie dzieci wynikają z wykształcenia ich rodziców, choć również nieznacznie częściej dzieci wykształconych rodziców wskazywały na odpowiedzi związane z bardziej pozytywną samooceną, zwłaszcza jeśli zestawić je z odpowiedziami dzieci rodziców o podstawowym wykształceniu. 170

172 Wykres Samoocena dziecka w zależności od wykształcenia jego rodziców. Samoocena dzieci w zależności od wykształcenia ich rodziców 3,00 (im niższa średnia, tym większa zgoda ze stwierdzeniem) 2,50 2,00 1,50 1,00 Zawodowe lub podstawowe Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=1733 Podobnie z zarobkami, im zarobki rodziny zostały ocenione przez dzieci jako wyższe w porównaniu do rodzin znajomych, tym ich odpowiedzi wskazują, że dzieci są bardziej pewne siebie, lubiane i sprawcze. Wykres Samoocena dziecka w zależności od zarobków jego rodziców na tle zarobków rodzin znajomych. 3,50 3,00 (im niższa średnia, 2,50 tym większa zgoda ze 2,00 stwierdzeniem) 1,50 1,00,50,00 Źródło: ankieta audytoryjna wśród uczniów. N=1733 Średnie techniczne Średnie ogólnokształcące Pomaturalne Czuję się pewny a siebie Jestem lubiany a w klasie Osiągam cele, które sobie stawiam. Potrafię odmówić moim znajomym, wtedy gdy namawiają mnie do czegoś złego. Mogę powiedzieć, że mam kilku prawdziwych przyjaciół Wiem co będę robił a w przyszłości Samoocena dzieci w zależności od zarobków ich rodziców na tle innych rodzin Zarobki w mojej Zarobki w mojej rodzinie są dużo rodzinie są wyższe niż rodzintrochę wyższe niż znajomych rodzin znajomych Zarobki w mojej rodzinie są podobne do zarobków rodziców znajomych Zarobki w mojej rodzinie są trochę niższe niż rodzin znajomych zarobki rodziców dzieci w porównaniu do innych rodziców Czuję się pewny a siebie Jestem lubiany a w klasie Osiągam cele, które sobie stawiam. Potrafię odmówić moim znajomym, wtedy gdy namawiają mnie do czegoś złego. Mogę powiedzieć, że mam kilku prawdziwych przyjaciół W razie kłopotów mogę liczyć na pomoc przyjaciół Wiem co będę robił a w przyszłości Wyższe ( w tym licencjat) Zarobki w mojej rodzinie są dużo niższe niż rodzin znajomych 171

173 Konsekwencje deficytów Brak odpowiednio zagospodarowanego czasu wolnego przyczynia się do wzrostu wśród młodzieży liczby zachowań odbiegających od przyjętych norm społecznych (wczesna inicjacja seksualna, problemy alkoholowe, zachowania agresywne, narkomania i zachowania przestępcze): Takie szwendanie się po mieście ( ) to niesie za sobą alkoholizm, narkotyki, ciąże. Często jest tak, że matka w ciąży i córka w ciąży i razem dzieci wychowują. [FGI p. czarnkowsko-trzcianecki] Zachowania odbiegające od przyjętych norm społecznych często przyczyniają się do przedwczesnego wypadania dzieci i młodzieży z systemu oświaty, co uniemożliwia rozwój kompetencji kluczowych, a przez to znacznie zmniejsza szanse na prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie. Wiąże się to również z późniejszym niedostosowaniem edukacyjnym uczniów do rynku pracy, przez co trudniej im też adaptować się do zmieniających się warunków społecznych i ekonomicznych. W ten sposób powstaje kolejne pokolenie, w dużym stopniu zagrożone wykluczeniem społecznym. Istotne jest również, że dzieci z rodzin z dysfunkcjami z reguły nie mają możliwości wyjścia poza swoje środowiska, nie udaje im się też nawiązać trwałych relacji z ludźmi z innych, bardziej zintegrowanych społecznie środowisk. Jak o tym mówi uczestnik wywiadu grupowego: Ciągle spotykają się w kręgu tylko swoim, w kamiennym, naprawdę zaklętym kręgu, nasze dzieci nie nawiązują za bardzo relacji z innymi, nie są dopuszczane do innych rodzin, i tak dalej. Do ogniska, do świetlicy, ( ) czy tam przychodzą dzieci z rodzin, które dbają i inwestują w swoje dzieci? Absolutnie nie. Więc one zostają społecznie w tym samym kręgu [FGI p. koniński]. W związku z tym zmniejszają się szanse, że dziecko nabędzie dobre wzorce od innych dzieci, pochodzących z rodzin, w których zaspokajane są również wyższe potrzeby dziecka. Tak więc, jest to jednocześnie przyczyna i konsekwencja zagrożenia wykluczeniem społecznym pewnej grupy dzieci. Warto podkreślić, iż od tej reguły zdarzają się wyjątki. Przeprowadzone wywiady wskazują, że trafiają się dzieci, które niezależnie od swojej sytuacji materialnej, często niejako wbrew swojemu środowisku aktywnie się rozwijają. Przywoływane są przykłady pojedynczych dzieci, które pochodziły z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym, a udało im się skończyć studia i obecnie podjęły normalną pracę. Z reguły jednak te dzieci, które osiągnęły lepszą pozycję, dokonały tego odcinając się od swojej rodziny i swojego środowiska Podejmowane działania i ich adekwatność Instytucjonalne możliwości spędzania czasu wolnego przez dzieci i młodzież Sposoby spędzania czasu wolnego przez dzieci i młodzież (w tym z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym) zależą w dużej mierze od dostępu dzieci do odpowiedniej infrastruktury oraz od uzyskania odpowiedniego wsparcia. W roku 2009 było w Wielkopolsce 379 domów i ośrodków kultury, klubów i świetlic, w porównaniu do roku 2007 zmniejszyła się liczba tego typu instytucji na wsi (patrz: wykres poniżej). 172

174 Wykres Liczba domów i ośrodków kultury, klubów i świetlic w woj. wielkopolskim. Domy i ośrodki kultury, kluby i świetlice l WIELKOPOLSKIE WIELKOPOLSKIE - miasto WIELKOPOLSKIE - wieś rok Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. 173

175 Mapa Liczba domów i ośrodków kultury, klubów i świetlic w woj. wielkopolskim i powiatach w 2009 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Największa liczba domów i ośrodków kultury występuje w powiecie szamotulskim (39), poznańskim (34), gostyńskim (34) i w mieście Poznań (30). Zaś najmniej ich jest w powiecie śremskim (2), oraz jarocińskim, kępińskim, krotoszyńskim i kościańskim (po 3 ośrodki kultury). 174

176 Natomiast liczba organizowanych imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach od roku 2005 wzrosła, ale znaczący wzrost jest dostrzegalny właściwie tylko w miastach. Wykres Liczba imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach w woj. wielkopolskim. l Liczba imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach WIELKOPOLSKIE WIELKOPOLSKIE - miasto WIELKOPOLSKIE - wieś rok Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. 175

177 Mapa Liczba imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach w woj. wielkopolskim i w powiatach w 2009 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Najwięcej imprez zorganizowano w Poznaniu (2665), w drugim w kolejności powiecie gostyńskim w 2009 r. urządzono 1244 imprez, a w powiecie ostrowskim Dla porównania, najmniej wydarzeń odbyło się w trzech powiatach (śremskim, grodziskim i kaliskim), w których w 2009 r. zorganizowano mniej niż 100 imprez. 176

178 Jeśli zaś chodzi o liczbę uczestników imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach, to od 2005 utrzymuje się ona na zbliżonym poziomie nieznacznie spadła liczba uczestników imprez w miastach (najwyraźniej mimo tego, że samych imprez organizowanych było więcej). Wykres Liczba uczestników imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach w woj. wielkopolskim. l. osób Liczba uczestników imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach rok WIELKOPOLSKIE WIELKOPOLSKIE - miasto WIELKOPOLSKIE - wieś Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. 177

179 Mapa Liczba uczestników imprez w domach i ośrodkach kultury, klubach i świetlicach w woj. wielkopolskimi powiatach w 2009 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Co ciekawe, największą liczbę uczestników imprez zgromadził powiat, w którym ich liczba była znacznie mniejsza niż w Poznaniu był to powiat pilski (206 na 252 uczestników). Dziesięciokrotnie mniej było uczestników w powiecie o najmniejszej liczbie ludzi uczestniczących w wydarzeniach kulturalnych (powiat kępiński). 178

180 W woj. wielkopolskim w 2010 r. było 320 boisk wielozadaniowych oraz 36 pływalni krytych. O ile liczba boisk była wyrównana na wsi i w mieście, o tyle z wykresu poniżej wynika, iż basenów jest zdecydowanie więcej na terenie miast województwa. Zróżnicowane usytuowanie basenów jest zrozumiałe w kontekście ekonomicznym ich funkcjonowania, jednak konieczność dojazdu ogranicza możliwość korzystania z nich dzieciom i młodzieży mieszkających w oddalonych od nich wsiach. Wykres Liczba boisk wielozadaniowych oraz pływalni krytych w woj. wielkopolskim. Liczba boisk i basenów w 2010 r. WIELKOPOLSKIE WIELKOPOLSKIE - miasto boiska uniwersalnewielozadaniowe pływalnie kryte WIELKOPOLSKIE - wieś Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. 179

181 Mapa Liczba dzieci (do lat 17) przypadających na jedno boisko (do gier wielkich, małych lub uniwersalno-wielozadaniowe) w 2010 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Najwięcej boisk zlokalizowanych jest w powiecie poznańskim (110), najmniej w powiecie miasta Konin (0), Leszno (1) i powiecie obornickim (5). Biorąc pod uwagę liczbę dzieci w danych powiatach (liczbę ludności do 17 lat) widać, że stosunkowo najlepsza sytuacja pod względem dostępu do boiska przedstawia się w powiatach: międzychodzkim i kępińskim (w których na 1 boisko przypada koło 250 dzieci), najgorsza zaś w wymienionych powiatach, w których prawie nie ma boisk, ale również w powiecie m. Kalisz, m. Poznań oraz w powiecie ostrzeszowskim. Pod względem dostępności basenów, stosunkowo najlepsza sytuacja występuje w powiecie grodziskim oraz międzychodzkim (niecałe 4 tys. dzieci przypadających na basen), z kolei najwięcej dzieci przypada na pływalnie w powiecie gnieźnieńskim (prawie 30 tys.), przy czym w pięciu powiatach w ogóle nie ma pływalni (powiat kaliski, kolski, koniński, słupecki, leszczyński). 180

182 Mapa Liczba dzieci (do lat 17) przypadających na jedną pływalnię (krytą bądź otwartą) w 2010 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Średnio, na podobnym poziomie utrzymuje się dostępność kin w woj. wielkopolskim na 1 miejsce w kinach stałych w 2010 r. przypadało 139 osób. 181

183 Wykres Liczba ludności na 1 miejsce w kinach stałych w woj. wielkopolskim. Liczba ludności na 1 miejsce w kinach stałych l. osób rok WIELKOPOLSKIE Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Tabela Liczba ludności na 1 miejsce w kinach stałych w 2010 r. WIELKOPOLSKIE 139 Powiat poznański 1514 Powiat koniński 753 Powiat nowotomyski 541 Powiat śremski 513 Powiat szamotulski 478 Powiat gnieźnieński 418 Powiat złotowski 409 Powiat pleszewski 409 Powiat średzki 407 Powiat ostrowski 399 Powiat jarociński 360 Powiat wrzesiński 353 Powiat kolski 294 Powiat wągrowiecki 283 Powiat turecki 279 Powiat kępiński 242 Powiat czarnkowsko-trzcianecki 233 Powiat krotoszyński 217 Powiat ostrzeszowski 185 Powiat gostyński 170 Powiat słupecki 163 Powiat chodzieski 158 Powiat m. Kalisz 139 Powiat pilski 124 Powiat m. Konin

184 Powiat m. Poznań 34 Powiat kaliski brak kina Powiat grodziski brak kina Powiat kościański brak kina Powiat leszczyński brak kina Powiat międzychodzki brak kina Powiat rawicki brak kina Powiat wolsztyński brak kina Powiat m. Leszno brak kina Powiat obornicki brak kina Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Przeciętnie w woj. wielkopolskim przypadało 139 osób na jedno miejsce w kinach stałych, najmniej osób przypadało na kino w powiecie m. Poznań (34) oraz m. Konin (80), gdyż w tych miastach liczba kin jest wysoka. Najwięcej osób na jedno kino przypadało w powiecie poznańskim. Należy jednak zauważyć, że w woj. wielkopolskim znajduje się aż 9 powiatów, w których brakuje stałego kina. Z danych GUS wynika, że w woj. wielkopolskim jest umiejscowionych 12 teatrów i instytucji muzycznych ta liczba nie zmieniła się przez ostatnie 3 lata ( ). Liczba widowisk w stałych salach teatralnych również utrzymuje się na zbliżonym poziomie, zarówno w 2009, jak i 2010 r. najwięcej było przedstawień w teatrach dramatycznych (ponad tysiąc). Wykres Liczba przedstawień w stałych salach teatralnych w woj. wielkopolskim Widowiska w stałych salach teatralnych - przedstawienia WIELKOPOLSKIE teatr dramatyczny teatr muzyczny rozrywkowy, operetka - teatru tańca, baletu, musicalu teatr operowy teatr lalkowy Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Również liczba widzów przedstawień teatralnych w ciągu ostatnich 2 lat przedstawia się podobnie, bardziej znaczący wzrost liczby widzów nastąpił jedynie w teatrze operowym. 183

185 Wykres Liczba widzów przedstawień w stałych salach teatralnych w woj. wielkopolskim Widowiska w stałych salach teatralnych - widzowie WIELKOPOLSKIE teatr dramatyczny teatr muzyczny rozrywkowy, operetka - teatru tańca, baletu, musicalu teatr operowy teatr lalkowy Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Liczba muzeów, podobnie jak teatrów, w woj. wielkopolskim utrzymuje się na stałym poziomie w 2008 r. było ich 85, zaś w (GUS, BDL). Zmienia się natomiast liczba odwiedzających muzea w 2010 r. muzea odwiedziło łącznie osób Wykres Liczba zwiedzających muzea i oddziały w woj. wielkopolskim. l. osób Zwiedzający muzea i oddziały rok WIELKOPOLSKIE Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Wskaźnik liczby ludności przypadającej na jedną placówkę biblioteczną w woj. wielkopolskim jest stały w 2010 r. było to średnio 3400 osób. Na wsi ten wskaźnik jest niższy, co oznacza, że mniej osób przypada na jedną bibliotekę. Statystycznie zatem, ludzie na wsi mają do niej lepszy dostęp niż ludzie w miastach, ale nie należy zapominać, że główną barierę w korzystaniu z niej tak, jak omawiano to już wcześniej stanowi dojazd. 184

186 Wykres Liczba ludności przypadającej na jedną placówkę biblioteczną w woj. wielkopolskim. ludność na 1 placówkę biblioteczną l. osób WIELKOPOLSKIE WIELKOPOLSKIE - miasto WIELKOPOLSKIE - wieś rok Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. 185

187 Mapa Liczba ludności przypadającej na jedną placówkę biblioteczną w woj. wielkopolskim w 2010 r. Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Większy wybór książek dostępny jest natomiast w miastach w mieście księgozbiór bibliotek przypadających na tys. ludności jest nieznacznie większy i wynosi 3 535, zaś na wsi

188 Wykres Liczba woluminów książek bibliotek przypadających na 1000 ludności w woj. wielkopolskim. wol. 3600,0 3550,0 3500,0 3450,0 3400,0 3350,0 księgozbiór bibliotek na 1000 ludności 3576,5 3546,6 3536,0 3534,6 3512,0 3496,7 3508,0 WIELKOPOLSKIE 3482,0 WIELKOPOLSKIE - miasto 3448,6 WIELKOPOLSKIE - wieś rok Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS, BDL. Wskaźnik liczby woluminów książek bibliotek przypadających na 1000 ludności w woj. wielkopolskim w 2010 r. nie różnicuje powiatów woj. wielkopolskiego tak znacznie jak inne wskaźniki, niemniej pewne różnice są widoczne najwięcej książek (prawie 5 tys.) przypada na mieszkańców rawickiego, gostyńskiego i chodzieskiego, najmniej (niecałe 3 tys.) w powiecie tureckim, obornickim i m. Poznań (źródło: GUS, BDL). Z badania kwestionariuszowego CAWI wynika, iż respondenci w większości (54%) pozytywnie oceniają dostęp do instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego w woj. wielkopolskim. Jednak zauważyć należy, że prawie 1/3 badanych ten dostęp oceniła jako raczej zły czy nawet bardzo zły, co wskazuje, że sytuacja może różnie wyglądać w zależności od gminy/powiatu. 187

189 Wykres Ocena wsparcia udzielanego przez różne instytucje w obszarze czasu wolnego. Ocena wsparcia udzielanego przez państwo/ngo/ Kościół w następujących obszarach - Dostęp do instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) 12% 18% 50% 4% 15% - Korzystanie z instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) 12% 26% 39% 5% 18% - Pomoc rodziców w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji dzieci i młodzieży 10% 42% 17% 1% 30% - Uczestniczenie w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji dzieci i młodzieży 5% 33% 26% 3% 34% Bardzo złe Raczej złe Raczej dobre Dobre Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Korzystanie z możliwości spędzania czasu wolnego zostało gorzej ocenione niż sam dostęp do tych możliwości (tylko 2/5 respondentów oceniło korzystanie jako raczej dobre ). Negatywnie oceniono również pomoc rodziców w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań dzieci i młodzieży. Sytuacja dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałych rodzin została oceniona w tych kwestiach jeszcze gorzej. Zdaniem tylko ok. połowy (58%) respondentów, dostęp dzieci z rodzin dysfunkcyjnych do możliwości spędzania czasu wolnego jest podobny, jak dla innych dzieci, 1/3 zaś uważa, że jest gorszy. Ponadto 44% badanych było zdania, że dzieci są w gorszej sytuacji pod względem korzystania z przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego, a 70% uważa, że pomoc rodziców z rodzin dysfunkcyjnych w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań jest znacznie mniejsza niż w pozostałych rodzinach. 188

190 Wykres Ocena sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem na tle pozostałych rodzin w obszarze czasu wolnego. Ocena sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem na tle pozostałych rodzin w następujących obszarach - Dostęp do instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) 1% 58% 24% 5% 12% - Korzystanie do instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) 2% 42% 37% 7% 12% - Pomoc rodziców w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji dzieci i młodzieży 2% 19% 45% 24% 10% - Uczestniczenie w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji dzieci i młodzieży 1% 25% 44% 18% 13% Raczej lepsza niż w pozostałych rodzinach Podobna Raczej gorsza w stosunku do tej z pozostałych rodzin Zdecydowanie gorsza niż w pozostałych rodzinach Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Pod względem dostępu do instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) przez dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym na tle pozostałej populacji dzieci, najlepiej zostały ocenione powiaty: kępiński, koniński grodzki, kościański, leszczyński grodzki, ostrzeszowski, poznański ziemski, wągrowiecki, wrzesiński. Najgorzej pod tym względem oceniono natomiast powiaty: ostrowski, międzychodzki oraz wolsztyński. 189

191 Mapa Ocena sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem na tle pozostałych rodzin pod względem dostępu do instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) Źródło: ankieta CAWI, N=363. Z badania ilościowego CAWI wynika, że pod względem korzystania przez dzieci zagrożone wykluczeniem z infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) najlepiej sytuacja wygląda w powiatach: kępińskim, 190

192 leszczyńskim grodzkim oraz wągrowieckim. Najgorzej zaś w powiatach: wolsztyńskim, międzychodzkim i chodzieskim. Mapa Ocena sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem na tle pozostałych rodzin pod względem Korzystanie z instytucji, infrastruktury i przedsięwzięć umożliwiających spędzanie czasu wolnego (domy kultury, obiekty sportowe, Internet, itd.) Źródło: ankieta CAWI, N=

193 Pomoc rodziców w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji dzieci i młodzieży z rodzin zagrożonych wykluczeniem została przez przedstawicieli instytucji oceniona najwyżej w powiatach: leszczyńskim grodzkim, czarnkowsko-trzcianeckim oraz słupeckim, najgorzej pod tym kątem prezentują się powiaty: chodzieski, pleszewski i międzychodzki. Mapa Ocena sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem na tle pozostałych rodzin pod względem pomocy rodziców w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji Źródło: ankieta CAWI, N=

194 Z badania ilościowego CAWI wynika, że dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem stosunkowo w największym stopniu uczestniczą w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji szczególnie w powiecie leszczyńskim grodzkim, a następnie w powiatach kościańskim i czarnkowsko-trzcianeckim. Ich uczestnictwo, w porównaniu do reszty dzieci jest zaś najmniejsze w powiatach: wolsztyńskim, międzychodzkim i chodzieskim. 193

195 Mapa Ocena sytuacji dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem na tle pozostałych rodzin pod względem uczestniczenia w działaniach zmierzających do rozwoju zainteresowań, samorealizacji. Źródło: ankieta CAWI, N=363. Generalnie dzieci mogą przede wszystkim korzystać z oferty poszczególnych szkół oraz domów kultury i świetlic (w tym socjoterapeutycznych). 194

196 Oferta szkoły W szkołach organizowane są różnego rodzaju zajęcia pozalekcyjne (przede wszystkim wyrównawcze), często w ramach projektów finansowanych z EFS 52. W szkole mogą być bowiem organizowane nadobowiązkowe zajęcia pozalekcyjne w wymiarze ustalonym przez dyrektora szkoły, stosownie do posiadanych środków finansowych. Szkoła może więc, ale nie musi, organizować zajęcia tego typu. Na terenie szkoły dzieci mają również dostęp do obiektów sportowych. Dzięki rządowemu programowi Moje Boisko Orlik 2012 w większości gmin (175) województwa wielkopolskiego wybudowano kompleks sportowy składający się z boiska piłkarskiego i boiska wielofunkcyjnego wraz z zapleczem sanitarno-szatniowym. W badaniach jakościowych, tzw. Orliki zebrały bardzo pozytywne oceny zwracano uwagę, że zapewniają one możliwość aktywnego spędzenia czasu wolnego, zwłaszcza chłopcom. Świetlice W ramach świetlic szkolnych dzieci mogą brać udział w zajęciach kompensacyjno-korekcyjnych wyrównujących różnorodne braki edukacyjne, a także skorzystać z pomocy przy odrabianiu zadań domowych. W świetlicach socjoterapeutycznych dodatkowo udzielane jest wsparcie psychologiczne i pedagogiczne, skierowane zwłaszcza do dzieci z rodzin dotkniętych problemem alkoholowym, narkomanią, przemocą itp. W woj. wielkopolskim funkcjonują 82 placówki wsparcia dziennego, czyli świetlice finansowane ze środków pomocy społecznej 53. Przy czym, sieć tych świetlic jest równomiernie rozłożona w całym województwie. Z danych gromadzonych przez Wydział Pomocy Społecznej Urzędu Wojewódzkiego wynika, że na terenie dawnego województwa konińskiego jest ich zdecydowanie więcej niż w innych częściach regionu, a w 12 powiatach nie ma ich wcale. Działania świetlic finansowane są z tzw. kapslowego. W 2010 r. ze środków tych finansowano w woj. wielkopolskim pracę 202 świetlic realizujących program socjoterapeutyczny i 528 realizujących program opiekuńczo-wychowawczy 54. Domy Kultury Domy Kultury oferują różnorodne zajęcia nakierowane na rozwój zainteresowań dzieci: zajęcia teatralne, plastyczne, taneczne, itp. Zgodnie z Ustawą o samorządzie gminnym, zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, takich jak prowadzenie bibliotek gminnych i innych instytucji kultury, 52 Przykładowo w ramach projektu Zagrajmy o sukces dofinansowywano w szkołach zajęcia ICT /Informatyczne, zajęcia z przedmiotów przyrodniczo-matematycznych, języki obce, pomoc psychologiczną, zajęcia sportowo-wychowawcze (stanowiące element zachęcający młodzież do uczestnictwa w projekcie). Projekt miał objąć 195 szkół z terenu Wielkopolski. 53 Źródło: Rejestr placówek wsparcia dziennego działających na podstawie ustawy z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej; Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu, stan na Źródło: Profilaktyka i rozwiązywanie problemów alkoholowych w Polsce w samorządach gminnych w 2010 roku, PARPA

197 należy do zadań własnych gminy (o charakterze obowiązkowym). Ponadto instytucje kultury mogą otrzymywać dotacje na zadania, objęte mecenatem państwa z budżetu państwa, lecz z zasady to jednostki samorządu terytorialnego zobowiązane są do zapewnienia środków niezbędnych do rozpoczęcia i prowadzenia działalności kulturalnej oraz do utrzymania obiektu, w którym ta działalność jest prowadzona. Ustawa o prowadzeniu działalności kulturalnej przewiduje możliwość zlikwidowania instytucji kultury. Spowodowane to może być szczególnie uzasadnionymi przypadkami, m.in. brakiem środków finansowych. Zdarza się, że w najbiedniejszych gminach instytucje są likwidowane właśnie z takich powodów, co znacznie ogranicza lub uniemożliwia dzieciom w nich mieszkających, dostęp do kultury. Oferta instytucji zewnętrznych Należy także pamiętać, że duża część zajęć dodatkowych organizowana jest przez firmy działające na podstawie Ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Zajęcia te są płatne, co różnicuje dzieci na te, których rodziców stać na zajęcia, oraz na takie, których rodzice nie mogą sobie na nie pozwolić 55. Wakacje i ferie Dzieci mogą również skorzystać z organizowanych przez rożne instytucje wakacji/ferii. Środki na ten cel pochodzą zarówno z pomocy społecznej, tzw. kapslowego, jak i pozyskiwane są przez organizacje pozarządowe. Istotną rolę odrywa tu Caritas, organizując co roku letni wypoczynek dla ok dzieci, w większości z rodzin ubogich. NGO mogą pozyskać finansowanie, np. z Urzędu Wojewódzkiego 56. Z wywiadów z przedstawicielami instytucji wynika, że tego typu oferty cieszą się wśród dzieci dużym zainteresowaniem. Niekiedy wyjazdy kierowane są tylko do dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem, co nie wydaje się być dobrą praktyką, gdyż w jakimś stopniu naznacza dzieci (tworząc pewnego rodzaju getto ). Dużo lepsze rezultaty przynoszą oferty wyjazdowe kierowane do szerszej grupy dzieci (a wśród nich do dzieci z rodzin z dysfunkcjami) dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem chętniej biorą w nich udział, a jeśli skład uczestników wyjazdów jest mieszany przyczyniają się one do skutecznej integracji społecznej. Poza wyjazdami organizowane są różne oferty zajęć na miejscu półkolonie, akcje Lato w mieście czy Zima w mieście umożliwiające bezpłatny udział w zajęciach zorganizowanych oraz bezpłatne korzystanie z infrastruktury sportowej czy kulturalnej. Adekwatność wsparcia Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, iż generalnie wsparcie udzielanie dzieciom w zakresie organizacji czasu wolnego wydaje się być adekwatne. Zdaniem przedstawicieli 55 por. Edukacja małych dzieci: standardy, bariery, szanse: raport / pod red. Anny Gizy, Fundacja Rozwoju Dzieci im. Jana Amosa Komeńskiego, Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności, Rzecznik Praw Dziecka, Warszawa Wielkopolski Urząd Wojewódzki w Poznaniu na organizację czasu wolnego w miejscu zamieszkania w okresie wakacyjnym dla dzieci i młodzieży ze środowisk szczególnie zagrożonych wykluczeniem społecznym w 2011 r. przeznaczył ,00 zł. 196

198 świetlic, domów kultury itp. świadczy o tym fakt, że dzieci chętnie z niego korzystają, przychodzą na zajęcia, wykazują zainteresowanie. Sytuacja wygląda jednak trochę inaczej w przypadku dzieci z biedniejszych, dysfunkcyjnych rodzin one często nie wyrażają zainteresowania ofertą, należałoby przedsięwziąć zatem specjalne środki by je zachęcić, o czym poniżej. Edukacja rodziców Aby dzieci z rodzin zagrożonych marginalizacją mogły w pełni korzystać z oferowanych form wsparcia w samorealizacji, potrzebna jest zmiana postaw rodziców. Niektórym rodzicom należy bowiem uświadomić, że ich dziecko ma jakiś talent, ma jakieś zdolności, które należy rozwijać. Być może wtedy rodzice bardziej wspieraliby swoje dziecko przede wszystkim zachęcając do udziału w różnego rodzaju zajęciach, w tym także wyjazdach letnich. Finansowanie świetlic Jeśli chodzi o wyposażenie instytucji to wydaje się one być adekwatne 57, choć z pewnością można je dalej jeszcze uzupełniać, co wynika chociażby z dofinansowania Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu w ramach programu Świetlica Dzieci Praca 58. Wywiady jakościowe wskazują, że szczególnie w biedniejszych gminach/powiatach potrzebne jest zwiększenie nakładów finansowych, aby dzieci miały ciekawe możliwości spędzania czasu wolnego. Samo powstawanie świetlic finansowane jest, m.in. na terenach wiejskich w ramach Programu PROW , oś Leader. Problemem są środki na utrzymanie tych lokali. Gminny muszą brać na siebie koszt utrzymania tych lokali, co dla tych biedniejszych stanowi problem, czy też raczej nie jest kwestią priorytetową (inwestowanie w infrastrukturę społeczną jest wśród władz samorządowych mniej popularne od inwestycji w tzw. twardą infrastrukturę). Z kolei, założenia konkursów dla organizacji pozarządowych w większości przypadków pozwalają na pokrycie kosztów działań merytorycznych, ale już w znacznie mniejszym stopniu lokalu czy mediów. Ułatwienie możliwości dojazdu i wychodzenie z ofertą do dzieci w miejscu ich zamieszkania Wydaje się, że w ramach udzielanego wsparcia należy zwrócić szczególną uwagę na zdiagnozowany problem dojazdu dzieci z mniejszych miejscowości na zajęcia. W przypadku wielu projektów finansowanych z EFS przewidziano pokrycie kosztu dojazdu dzieci na zajęcia (np. poprzez opłacenie specjalnego busa). Innym ciekawym rozwiązaniem, zastosowanym przez oddział Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Koninie, był program Pedagog ulicy w jego ramach pedagodzy i psycholodzy proponowali dzieciom różne sposoby spędzenia czasu wolnego (m.in. gry i zabawy, zajęcia sportowe, wycieczki) odwiedzając ich w tych miejscach, w których zwykle przebywają na podwórku, na ulicy itp. 59 W ten sposób udało się dotrzeć do dzieci, które same na dodatkowe zajęcia się nie zgłaszają, 57 Przykładowy cytat: Warunki to mamy dobre, świetlica dobrze wyposażona ma kilka pomieszczeń, nie można narzekać na to, gmina zabezpiecza sytuację materialną, dzieci mają zakupione różnego rodzaju gry, przyrządy sportowe; posiadamy różne gry logopedyczne, dzięki którym różne deficyty u dzieci są likwidowane. [IDI dyrektor świetlicy środowiskowej] 58 O dofinansowanie będą mogły się ubiegać ogniska wychowawcze i koła zainteresowań dla dzieci i młodzieży, świetlice środowiskowe i kluby młodzieżowe, organizujące zajęcia terapeutyczne. 20 najlepszych ofert otrzyma wsparcie w wysokości 40 tys. zł.(za: 59 Streetworkerzy pracują także w Poznaniu. 197

199 proponując im alternatywne sposoby spędzania wolnego czasu. Należy zatem rozważyć prowadzenie streetworkingu nie tylko w miastach, ale także na terenach wiejskich, np. z wykorzystaniem odpowiednio przystosowanego autobusu 60. Dbanie o atrakcyjność oferty Innym dobrym pomysłem jest zmotywowanie dzieci do działania poprzez stworzenie odpowiednio atrakcyjnej oferty przykładowo poprzez organizację imprezy w jakimś atrakcyjnym lokalu czy też poprzez organizację wycieczek, wyjazdów, wycieczek: jak mamy okazję zorganizować na przykład jakiś karnawał w lokalu, to wtedy jest to dla naszych dzieci i młodzieży o wiele atrakcyjniejsze niż jak to samo jest organizowane w ośrodku. Inna wypowiedź: jeżeli to jest oferta dla pomocy społecznej, to nie ma być to uboga oferta, to ma być oferta taka, jaką byśmy dla swoich dzieci chcieli przedstawić i zapewnić. Ja nie mówię o jakiś fanaberiach, bo po prostu oni tam się mają uczyć tego, czego nie mają w domu, ale mają wtedy też możliwość porównania. ( ) Więc niech to będzie ładne miasto, czyste, odremontowane place zabaw, niech będą rozdawane bilety do kina. Niech na wycieczce zatrzymają się w restauracji [FGI p. pilski]. Oddziaływanie poprzez autorytety Dobrą praktyką jest także oddziaływanie na dzieci poprzez osobę z odpowiednim autorytetem takim autorytetem może być naturalnie rodzic, ale również nauczyciel czy sąsiad. Potrzeba autorytetów dla młodego pokolenia była w przeprowadzonych wywiadach grupowych bardzo silnie podkreślana: Jeżeli w szkole jest autorytet, jest fajny pan, fajna pani, to miejsce jest nieistotne. Jeżeli on ogłasza w klasie, że jutro o 16 czy 18 jest to i to, nie ważne czy to jest szkoła czy to jest boisko szkolne czy park, to ta młodzież do niego przyjdzie. Nie ze względu na miejsce, tylko na ten autorytet. Moim zdaniem wychodzą na ludzi takie dzieci, które trafią na taki autorytet. Jeżeli trafi w szkole podstawowej na fajnego gościa, który zaszczepi chęć grania w piłkę, to on wykorzysta tę piłkę do wypracowania systematyczności, pracowitości i tak dalej [FGI p. turecki]. W zacytowanym wywiadzie warto zwrócić uwagę na to, że rozwój zainteresowań dzieci nie tylko służy rozwojowi ich pasji, ale też jest sposobem na przekazanie im istotnych wartości typu pracowitość, systematyczność, a także higiena pracy, obowiązkowość, itp. Jak zostało bowiem powiedziane w innym wywiadzie: Często jest tak, że te zajęcia rozwijają pasje, ale też jakiegoś kodeksu uczą [FGI p. złotowski]. Zapewnienie możliwości prezentowania dokonań przez dzieci i młodzież Motywujące dla dzieci i młodzieży jest również stworzenie im możliwości zaprezentowania swoich talentów szerszej publiczności. Przykładowo, jak wynika z FGI w Szamotułach, w jednym z Domów Dziennego Pobytu zorganizowano pokazy artystyczne dzieci, które oglądali seniorzy. W efekcie, dzieci poczuły się dowartościowane i zmotywowane do dalszej pracy. 60 Wiele alternatywnych form edukacji małego dziecko testuje i upowszechnia w polskich warunkach Fundacja Rozwoju Dzieci im. Jana Amosa Komeńskiego; 198

200 Wolontariat Dobrą praktyką jest również zachęcanie dzieci do angażowania się w wolontariat. W ten sposób mogą one ciekawie i pożytecznie spędzić czas, robiąc coś dla swojej społeczności lokalnej i jednocześnie integrując się z innymi mieszkańcami. Między innymi w powiecie ostrowskim, w ramach zorganizowanego projektu unijnego, dzieci wspólnie robiły drobne remonty naprawiały stare krzyże, reperowały płoty, sadziły kwiaty itd., w powiecie kościańskim brały udział w zawodach organizowanych przez Ochotniczą Straż Pożarną, w powiecie leszczyńskim uczniowie udzielali się w ramach Stowarzyszenia Polsko-Niemiecka Współpraca w Poczdamie Podsumowanie Zgodnie z koncepcją Maslowa, dziecku należy stworzyć warunki umożliwiające samodzielne zaspokojenie podstawowych potrzeb, a także identyfikację i rozwój potrzeb wyższego rzędu. W ten sposób stymulowany jest rozwój potencjalnych umiejętności dziecka. W czasie wolnym dziecko może, i powinno realizować swoje potrzeby przynależności, szacunku i uznania, a zwłaszcza samorealizacji. Deficyty dzieci w zakresie czasu wolnego można podzielić na generowane przez czynniki zewnętrzne (przede wszystkim problematyczny dojazd oraz ograniczenia finansowe gminy/powiatu, jak i danej rodziny), jak i wewnętrzne (brak chęci i motywacji). Dzieci zamieszkałe na wsi, bądź w mniejszych miejscowościach, często w swoim miejscu zamieszkania nie mają dostępu do zbyt wielu możliwości organizacji czasu wolnego. Z reguły też dojazd jest problematyczny infrastruktura transportowa nie jest odpowiednio rozbudowana. Możliwości spędzania czasu wolnego przez dzieci są również ograniczane przez możliwości finansowe ich rodziców, jak i gminy, w której mieszkają. Z drugiej strony, w wielu rodzinach zagrożonych wykluczeniem społecznym dzieci nie otrzymują od rodziców odpowiednich wzorców dotyczących spędzania kreatywnie swojego czasu wolnego, czy realizowania siebie. Poza tym, niektórzy rodzice (ten problem dotyczy co siódmego dziecka) zbyt małą uwagę zwracają na swoje dzieci, nie są odpowiednio wyczuleni na ich potrzeby, przez co dziecko nie otrzymuje z ich strony odpowiedniego wsparcia potrzebnego do rozwoju. W efekcie, w przypadku, gdy znaczna część uczniów nie ma odpowiednio zagospodarowanego czasu wolnego, przyczynia się to do wzrostu wśród młodzieży liczby zachowań odbiegających od przyjętych norm społecznych (wczesna inicjacja seksualna, problem alkoholowy, zachowania agresywne, narkomania i zachowania przestępcze). Zachowania takie często przyczyniają się do przedwczesnego wypadania dzieci i młodzieży z systemu oświaty, co uniemożliwia rozwój kompetencji kluczowych, a przez to znacznie zmniejsza szanse na prawidłowe funkcjonowanie w społeczeństwie. Trudno o poprawę sytuacji w tym zakresie, gdyż dzieci z rodzin z dysfunkcjami najczęściej nie mają możliwości wyjścia poza swoje środowiska, przeważnie bowiem nie udaje im się nawiązać trwałych relacji z ludźmi z innych, bardziej zintegrowanych społecznie środowisk, choć warto podkreślić, iż zdarzają się wyjątki od tej reguły. By zapobiec deficytom dzieci i młodzieży w obszarze czasu wolnego, istotne jest podejmowanie przez przedstawicieli wszystkich instytucji mających kontakt z dzieckiem i/bądź z jego rodziną (szkoła, NGO, 199

201 OPS, itp.) działań wzmacniających motywację w celu zwiększenia aktywności dzieci w wolnym czasie. Z obecnej oferty bowiem część dzieci zupełnie nie korzysta, chociaż nie ze względu na ograniczenia zewnętrzne głównym powodem jest ich brak zainteresowania oraz brak zachęty ze strony rodziców. W tym kontekście ważne jest również odpowiednie dokształcenie/ zmotywowanie rodziców, np. w formie indywidualnych rozmów, szkoleń, czy tak jak, np. odbywa się to w Gostyniu poprzez organizację szkoleń wyjazdowych dla matek z dziećmi, podczas których matki uczone są zajmowania się dziećmi w czasie wolnym. Ponadto, warto mieć na uwadze, iż dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem są bardzo często skazane na zamknięcie w swoim środowisku, z którego trudno im się wydostać. W efekcie, nie mogą czerpać wzorców z innych, bardziej społecznie przystosowanych środowisk. Jest to ważny element, który trzeba uwzględnić przy organizacji wsparcia. Na przykład, organizując letni wypoczynek wyjazdowy nie należy wyodrębniać turnusów dla dzieci, których wyjazd finansuje w całości pomoc społeczna. Dzieci te nie powinny także stanowić większości uczestników tego typu wyjazdów. Gdy się tak dzieje, nagromadzenie dysfunkcji i problemów jest tak duże, że niekiedy przerasta możliwości nawet doświadczonych terapeutów i psychologów. Praca w grupach pochodzących z różnych środowisk jest łatwiejsza i przede wszystkim przynosi więcej pożytku dla dzieci najbardziej potrzebujących. 200

202 6.5 Współpraca instytucji udzielających wsparcia Wprowadzenie Mimo, że za omówione wyżej obszary (tzn. bezpieczeństwo bytowe, edukację, zdrowie czy czas wolny odpowiadają różne instytucje), to jak jednoznacznie wynika z wywiadów grupowych podejmowanie działań w każdym z nich z osobna nie byłoby tak skuteczne, gdyby nie było prowadzone we współpracy z innymi instytucjami. Współpraca zatem może występować pomiędzy instytucjami pomocy społecznej a organizacjami pozarządowymi, kościołami, związkami wyznaniowymi itp. Dotyczy to także Policji, wymiaru sprawiedliwości, instytucji oświaty i służby zdrowia. Obrazuje to poniższy rysunek. Rysunek Instytucje w mniejszym lub większym stopniu współpracujące z pomocą społeczną. Źródło: opracowanie własne. Współpraca instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego jest zróżnicowana w powiatach i gminach. W niektórych przebiega bardzo dobrze, a w części prawie nie występuje czy też jest stricte formalna i nie przynosi efektów. Mimo pewnych uwarunkowań prawnych (m.in. zespołów interdyscyplinarnych) współpraca między różnymi instytucjami zależy przede wszystkim od postaw konkretnych ludzi, ich wzajemnych relacji oraz typów instytucji, jakie reprezentują. Zespoły interdyscyplinarne W dniu 1 sierpnia 2010 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Powołała ona tzw. zespoły interdyscyplinarne. Zespół interdyscyplinarny tworzy wójt, burmistrz albo prezydent miasta, powołując do niego przedstawicieli: jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, Policji, oświaty, ochrony zdrowia 201

203 i organizacji pozarządowych. W skład zespołu wchodzą także kuratorzy sądowi, jak również prokuratorzy oraz przedstawiciele instytucji działających na rzecz przeciwdziałania przemocy. Obsługę organizacyjno-techniczną zespołu zapewnia ośrodek pomocy społecznej. Posiedzenia zespołu interdyscyplinarnego odbywają się w zależności od potrzeb, jednak nie rzadziej niż raz na trzy miesiące. Zespół ma za zadanie m.in. diagnozowanie problemu przemocy w rodzinie, następnie podejmowanie działań w środowisku zagrożonym przemocą w celach zapobiegawczych, bądź podejmowanie interwencji w środowisku dotkniętym patologią Deficyty i potrzeby Współpraca w ramach zespołach interdyscyplinarnych Z badań jakościowych wynika, że ocena powstałych zespołów interdyscyplinarnych jest niejednoznaczna. Część osób ocenia powołanie zespołów pozytywnie: Lepsze komunikowanie jest dzięki tym zespołom interdyscyplinarnym, bo są tam członkowie instytucji, którzy działają na terenie gminy, powiatu [FGI p. złotowski]. W wywiadach podkreślano, iż zespoły interdyscyplinarne są bardzo przydatne w przypadkach wykrycia przemocy: Teraz dopiero powstały zespoły interdyscyplinarne i teraz dopiero to się ujawnia. Bo tak do tej pory policja zrobiła jakąś notatkę i na tym się kończyło. Nawet jak doszło to do prokuratury, to umarzali. A teraz jest niebieska karta, którą policja wypełnia, trafia na zespół interdyscyplinarny, idzie do prokuratury ( ) A wcześniej zgłaszane to było na policję, szedł rodzic i wycofywał. A jak już taka linia zostanie uruchomiona, to nie można się wycofać z pewnych rzeczy. Wtedy już każdy swoje działania musi podjąć. Każda instytucja ma jakieś tam działania i musi coś zrobić z tym [FGI p. czarnkowsko-trzcianecki]. Jednak wiele innych wypowiedzi wskazuje na negatywne aspekty tego zagadnienia. Przy czym negatywnie oceniono nie samą ideę zespołów interdyscyplinarnych, lecz raczej sposób jej wdrożenia. Krytykowano, że na dyskusje w ramach zespołów jest bardzo mało czasu, a także to, że z założenia aby powołać zespół interdyscyplinarny trzeba spełnić pewne określone wymogi, co utrudnia ich zawiązanie 61. Przede wszystkim jednak głosy krytyki tyczą się tego, że z punktu widzenia formalnego organizacja zespołów interdyscyplinarnych wymusza konieczność przygotowania obfitej dokumentacji, przez co de facto mniej czasu można poświęcić tym, którzy pomocy potrzebują 62. Krytykowane jest również mało operacyjne podejście niektórych osób biorących udział w tego typu zespołach, w tym skupienie się na autopromocji a nie na problemach do rozwiązania 63. Oznacza to, że 61 Żeby gmina mogła powołać taki zespół to uchwała musi być, grupy robocze, i jest określone, jakie osoby mają w tych grupach być. Musi być pracownik socjalny z danego rejonu, dzielnicowy, pedagog, psycholog [FGI p. czarnkowskotrzcianecki]. 62 Ja mam takie wrażenie, że zespoły interdyscyplinarne wręcz hamują, ograniczają. Bo ludzie są ograniczeni, żeby przyjść na jedną godzinę, spotkać się w jednym miejscu i coś na ten temat powiedzieć. A myśmy normalnie współpracowali, cały czas była ta współpraca. Tylko to zawsze było tak, że pracownik socjalny zawsze kontaktował się na przykład z dzielnicowym, z policją. Ale to w odpowiednich warunkach, kiedy policji pasowało, kiedy pracownik socjalny, kiedy zachodziła potrzeba. A teraz to jest sztuczny twór stworzony i nic więcej. Naprawdę nie służy nikomu. Jest dużo dokumentacji, ciągły stres, a to zgłosić, a to w formie pisemnej, a to jakiś protokół napisać, a to zawiadomić burmistrza. Na to nie ma czasu. To jest po prostu nasze oderwanie od podopiecznego, kosztem zajęcia się dokumentacją [FGI p. kościański]. 63 Pamiętam, 2 lata temu to było, próbowaliśmy w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie stworzyć taki zespól interdyscyplinarny w sprawach dziecka. Byłam na tym spotkaniu. Chyba się odbyło jedno albo dwa. I wyszłam stamtąd z wielkim niesmakiem, ponieważ spotkaliśmy się przy dużym stole, przedstawiciele wszystkich instytucji, które mają kontakt z dzieckiem - zaczynając od pedagogów ze szkół i tak dalej. Ale odniosłam takie wrażenie, że niektóre osoby przyszły tam 202

204 nad podejściem różnych instytucji do współpracy należy jeszcze pracować. Mimo wszystko jednak, zespoły interdyscyplinarne wydają się być krokiem naprzód, bo pozwalają na nawiązanie współpracy, wypracowanie pewnych rozwiązań, nawet jeżeli wymaga to dużego wysiłku. Obrazuje to cytat: Był taki pomysł zespołów interdyscyplinarnych, praktycznie przepiękny. Straciliśmy kupę czasu, kłóciliśmy się, MOPS na nas, na pedagogów i tak dalej, ale to było dobre, bo w końcu można się było w jednym miejscu spotkać i porozmawiać o tych problemach, co stoi na przeszkodzie, że nie ma tej komunikacji, tego kontaktu [FGI p. gnieźnieński]. W wywiadach grupowych podawano także przykłady dobrej współpracy w zespołach interdyscyplinarnych i to od lat, niezależnie od ustawy, na przykład w Koninie, czy w powiecie wągrowieckim: Mogę powiedzieć, że współpracujemy rewelacyjnie. ( ) Czy się dzieje coś w poszczególnej gminie, to mam telefon, słuchaj jest taka i taka sprawa. Powstaje coś nowego, nowa rodzina, nawet jak nie ja, to koleżanki jadą i się wymieniamy. ( ). Z pozycji CPR mogę powiedzieć, że komunikacja, współpraca pomiędzy gminami, kuratorami, sądem jest bardzo dobra. Bo my bez żadnych ustaw żeśmy sobie wypracowali taki system, że jak jest potrzeba zebrania się w trzech i w tym dzielnicowy, komendant, kurator, to my się po prostu spotykamy, bo trzeba zaradzić [FGI p. wągrowiecki]. Współpraca w zakresie wywiadu środowiskowego Poza zespołami interdyscyplinarnymi, różne instytucje współpracują z OPS przede wszystkim poprzez zgłaszanie informacji o osobach lub rodzinach, którym być może przydałaby się pomoc społeczna. Z badań jakościowych wynika, że jeśli współpraca przebiega dobrze, to dyrektorzy bądź nauczyciele, pedagodzy szkolni, pracownicy NGO, lekarze itp. informują pracowników socjalnych o tym, że zauważyli pewne problemy np. gdy jakieś dziecko wygląda na zaniedbane. Podobnie przebiega współpraca z sołtysami i radnymi wymiana informacji doprowadza do wywiadu środowiskowego. Bywa, że informacja przepływa również w drugą stronę gdy przykładowo pracownicy socjalni dzwonią do szkoły w celu zwrócenia uwagi na potencjalne problemy 64. Bywa jednak, że współpraca nie przebiega tak dobrze, że informacje nie są odnotowywane i przekazywane do innych instytucji np. nauczyciele nie sygnalizują, że dziecko ma jakieś problemy a potem okazuje się, że trafia do szpitala i ma zdiagnozowaną anemię. Inny przykład przywołany w trakcie wywiadu grupowego wskazujący na niedostatek współpracy mogący mieć bardzo negatywne konsekwencje dla życia dziecka: Mieliśmy taką sytuację, gdzie podejrzewaliśmy o molestowanie seksualne dziewczynki w rodzinie. Wiemy, że jest to straszna patologia. Szkoła niby obserwuje to dziecko, ale to my widzimy i my wiemy, że ojciec ją molestuje. Szkoła odpisała nam informacje ogólne, po zapytaniu do dyrektora:,,nie, nic się nie dzieje, to dobra rodzina, dobre środowisko. Mamy drogę zamkniętą, nic nie możemy zrobić [FGI p. ostrowski]. po to, żeby pokazać, jaką one mają wysoką rangę. A nie po to, że możemy się spotkać i jeszcze mają pomóc.[fgi p. czarnkowsko-trzcianecki] 64 Sam telefon do szkoły i nawet, jeżeli ta pani mi nie udzieli żadnych informacji, bo jest rzetelna, to już samo, to, że zadzwoniłam powinno ją skłonić do jakiś działań. Bo myślę, że to tak działa, że jak ja dzwonię, dopytuję się o jakiegoś ucznia, to powinna jej się czerwona lampka zapalić, że pewnie się coś dzieje. I zacznie się sama na swoim terenie orientować, dlaczego był ten telefon. Zacznie ją to intrygować. [FGI p. poznański] 203

205 Współpraca z kuratorem sądowym Pracownicy OPS podkreślają znaczenie współpracy z kuratorem sądowym. Kurator sądowy wypełnia zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, które są związane z wykonywaniem orzeczeń sądu. Z punktu widzenia dobra dzieci szczególnie istotne jest, by kuratorzy sądowi wykonujący orzeczenia w sprawach rodzinnych i nieletnich podejmowali kluczowe dla dalszego rozwoju i życia dziecka decyzje w porozumieniu z ludźmi, którzy dane dziecko i daną rodzinę lepiej znają (czyli np. z nauczycielami, pracownikami socjalnymi itd.). W wywiadach grupowych jako problem wskazano, że dany kurator ma mało czasu na wyrobienie sobie opinii o rodzinie. W efekcie, łatwo może podjąć złą decyzję i na przykład niesłusznie pozbawić rodziców praw rodzicielskich, mimo że np. z obserwacji pracowników OPS wynika, iż w danej rodzinie nastąpiła znaczna poprawa zachowania. W kilku wypowiedziach padły przykłady bardzo pozytywnej roli kuratora, która wynikała często z jego dużego zaangażowania i dobrej woli (rola kuratora została określona jako rola przyjaciela rodziny 65 ). Jako przykład można przywołać kuratora, który pracował na rzecz ograniczenia zjawiska eurosierot. Jego działania zmierzały do powrotu rodziców zza zagranicy lub zabrania dzieci ze sobą do Anglii, czy Niemiec. Ponoć w ten sposób w wielu przypadkach udało się połączyć dane rodziny, z bardzo dużą korzyścią dla dzieci. Współpraca z PCPR Jeśli chodzi o współpracę OPS z PCPR, pracownicy OPS wskazali, że powinna mieć miejsce większa współpraca z PCPR w zakresie wspierania dzieci korzystających z pomocy społecznej w usamodzielnianiu się po 18 roku życia. Pewne nadzieje w tym względzie pracownicy wiążą z nową ustawą: Za małe mamy kontakty z Powiatowym Centrum ( ) Natomiast ta nowa ustawa o pieczy zastępczej, która wejdzie w życie, może to poprawić i ich wyposażyć w jeszcze większe narzędzia. To ona wprowadza nowe uregulowania, które niekoniecznie mogą poprawić sytuację, ale z drugiej strony wymuszą kooperację na co dzień. To trzeba poprawić. Fakty są takie, że nie wystarcza ten przepływ informacji ( ), bo proces przygotowawczy powinien być jednak dłuższy, wszyscy zainteresowani powinni mu ten spadochron przygotować, żeby w dzień swojej samodzielności nie był zostawiony sam sobie [FGI p. pilski]. Współpraca z organizacjami kościelnymi Przeprowadzone wywiady grupowe wskazują, że współpraca jednostek państwowych z organizacjami kościelnymi (zwłaszcza z Caritasem) jest prowadzona w woj. wielkopolskim na niewielką skalę i ma charakter wyłącznie nieformalny. Jest to ważne, gdyż organizacje kościelne kierują wsparcie do podobnych grup, co pomoc społeczna. Jednak brakuje większej wymiany informacji, która byłaby wskazana celem jak to określił jeden z przedstawicieli OPS wyeliminowania zjawiska pasożytnictwa : Można by było wyeliminować coś w rodzaju, może brzydko to zabrzmi, ale pasożytnictwa. Czyli że są osoby, które to potrafią, wiedzą dokładnie, do których drzwi zapukać, co powiedzieć i jak powiedzieć, żeby uzyskać pomoc. I wykorzystują niewiedzę innych instytucji. Czyli de facto ta pomoc mogłaby trafiać do większego grona, ale skupia się ciągle na tych samych osobach 65 Do rodziny wchodził kurator, ale z pozycji takiego przyjaciela, który miał mówić informować, jakie są instytucje, które mogą pomóc i bardzo ważne, mnie się przynajmniej wydaje, że wychodziło to z takiej pozycji osoby życzliwej. [FGI p. słupecki] 204

206 [FGI p. chodzieski]. Pracownicy instytucji zauważyli bowiem, że organizacje kościelne nie udostępniają list osób objętych wsparciem i oferują wsparcie bez konsultacji z Ośrodkiem Pomocy Społecznej, niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie te dzieci naprawdę tego potrzebują. W wyniku tego, wsparciem mogą zostać objęci ludzie niekoniecznie najbardziej tego potrzebujący (Z drugiej jednak strony zdaniem autorów raportu bezwzględnie uznać należy prawo niezależnej organizacji do działania na zasadach określonych przez siebie). Jednak z pewnością lepsza współpraca umożliwiłaby ograniczenie liczby osób, których sposobem na życie jest korzystanie ze wsparcia instytucji pomocowych. Warto przy tym pamiętać (o czym już była mowa w rozdziale Bezpieczeństwo bytowe), iż organizacje kościelne odgrywają istotną rolę we wspieraniu potrzebujących grup, uzupełniając system pomocy społecznej, który ma swoje odgórne ograniczenia (dokładnie określone, kto kwalifikuje się do otrzymania pomocy społecznej, a kto nie). Przykładowa wypowiedź odnośnie tej sytuacji w powiecie pleszewskim: U mnie jest współpraca pozytywna, bo jeżeli na przykład jakaś rodzina nie kwalifikuje się na to, żeby dostać jakąś pomoc z pomocy społecznej, na przykład typu obiadek. A wiadomo środowisko jest małe, a po prostu i ksiądz i członkowie Caritasu stwierdzą, że taka jest konieczność, to pomogą [FGI p. pleszewski]. Poza tym zdarza się, iż instytucja pomocy społecznej korzysta np. z budynków należących do Kościoła jak jest w powiecie gostynińskim: my mamy budynek zakonu Bonifratrów, oni nam użyczyli budynek, Starostwo go wyremontowało i nadal użyczają nam go bezpłatnie, a Starostwo, Gminy i Ośrodki Pomocy Społecznej go utrzymują [FGI p. gostyński]. Współpraca z organizacjami pozarządowymi Z wywiadów wynika, że między instytucjami pomocy społecznej a organizacjami pozarządowymi współpraca występuje w małym stopniu, a wręcz niekiedy odczuwana jest pewna rywalizacja o klientów pomocy społecznej. Tam, gdzie organizacje występują (czyli raczej w miastach) są one traktowane głównie jako wykonawcy zadań zleconych (np. kolonii letnich), a nie jako partnerzy. Relacje ze służbą zdrowia Współpraca ze służbą zdrowia przez przedstawicieli instytucji zaangażowanych we wsparcie dzieci została określona jako niezadawalająca. Z opinii prezentowanych w trakcie wywiadów grupowych wynika, iż lekarze mimo że zapraszani z reguły nie uczestniczą w spotkaniach zespołów interdyscyplinarnych 66. Dodatkowo wbrew ustawie gwarantującej wypisywanie zaświadczeń do celów pomocy społecznej za darmo zdarza się, że pobierają za to opłaty. Ponadto, odczuwany jest brak wsparcia lekarzy w sytuacjach, gdy potrzebna jest konsultacja lekarza na miejscu m.in. gdy istnieje obawa iż dana osoba może okazać się chora psychicznie i/lub agresywna. W wywiadach grupowych podawano nieliczne, pojedyncze przykłady lekarzy, którzy informują pomoc społeczną o niepokojących symptomach (np. niedożywienie, brak higieny osobistej) u dzieci, które do nich trafiają. 66 Przykładowy cytat: Lekarze tak się zachowują jakby to ich nie dotyczyło, to nie jest problem. ( ) na tych wszystkich interdyscyplinarnych spotkaniach jedynym środowiskiem, które nie jest właśnie reprezentowane to jest służba zdrowia [FGI p. wrzesiński]. 205

207 Współpraca między instytucjami pomocy społecznej Warto zwrócić uwagę na współpracę między instytucjami tego samego obszaru i szczebla z wywiadów wynika, iż jest ona efektywna i tyczy się np. tego, jak należy interpretować niektóre przepisy: Czasem konsultujemy różne przypadki z koleżankami, kierowniczkami z innych ośrodków, bo ja np. nie wstydzę się przyznać, że czegoś nie wiem. Bo przepis jest suchy i wieloznaczny [FGI p. złotowski]. Współpraca z instytucjami na poziomie województwa Przedstawiciele instytucji pomocy społecznej odczuwają potrzebę wymiany informacji poprzez współpracę z instytucjami wyższego szczebla (na poziomie województwa). Przedstawiciele instytucji niższego rzędu (gminnych i powiatowych) wskazują, że przydałaby im się zwłaszcza pewna pomoc merytoryczna odnośnie interpretowania wchodzących w życie nowych ustaw oraz podejmowania decyzji w zakresie bieżących problemów 67. Przydałaby się także promocja dobrych praktyk 68. Jeśli chodzi o ocenę ROPS, to przedstawiciele instytucji wyrazili pozytywne opinie odnośnie organizowanych przez ROPS szkoleń: Te szkolenia właściwie pozwalały też na to, żeby spotykać się z ludźmi z branży, wymieniać doświadczenia i tak dalej [FGI p. pleszewski]. Obecnie jednak sądząc na podstawie przeprowadzonych wywiadów grupowych można zidentyfikować pewne deficyty w tym zakresie. Bowiem przedstawiciele OPS/PCPR wskazali, że liczba organizowanych szkoleń zmniejszyła się. Poza tym, zdaniem niektórych, warto by zmienić formułę proponowanych szkoleń tak by nie dotyczyły tylko ogólnych kwestii (np. przygotowania i realizacji projektów EFS), lecz aby skupiały się na podwyższaniu konkretnych zawodowych umiejętności: Brakuję mi szkoleń typowo dla pracowników z zakresu niepełnosprawności intelektualnej, na przykład. Konkretnie specjalistyczne, ale dla pracownika, dla terapeuty, dla pielęgniarki. Bo ja nie chcę ciągle jeździć na szkolenia z zakresu gospodarki samorządowej, czy pozyskiwania środków unijnych [FGI p. pleszewski] Konsekwencje deficytów i potrzeb W przypadku, gdy występują deficyty we współpracy między różnymi instytucjami organizującymi wsparcie dla dzieci i młodzieży w woj. wielkopolskim organizowane wsparcie bywa mniej adekwatne, słabiej zsynchronizowane i gorszej jakości. W ten sposób wsparcie może nie trafiać do rodzin najbardziej go potrzebujących, może też nie być dopasowane do ich potrzeb. W konsekwencji sytuacja dzieci nie dosyć, że nie ulegnie poprawie, to może jeszcze ulec pogorszeniu. Przykładowo, w wyniku niepopartej pogłębionym wywiadem środowiskowym decyzji sądu o odebraniu dziecka rodzicom i przekazaniu go do rodziny zastępczej. 67 Teraz nie wiadomo do kogo z czym. Mamy mnóstwo przypadków, kiedy nie wiadomo co zrobić, pracownik wówczas bierze na siebie całą odpowiedzialność a pomocy nie ma znikąd. I tu nie chodzi o tworzenie koordynatora, który znowu by chciał bilansów, analiz. Musiałby być ktoś, do kogo można by zadzwonić uzyskać konkretną informację i to osoba, na którą można byłoby się imiennie powołać. ( ) Potrzebna jest taka pomoc merytoryczna. [FGI p. śremski] 68 Ja bardzo chciałabym wiedzieć ( ) co w poradniach w Trzcince, Czarnkowie, czy gdzieś tam się coś robi w zakresie profilaktyki, a może robią bardzo ciekawe rzeczy i mogłabym to ściągnąć do nas. Teraz jeżdżę do Poznania na zajęcia i wtedy na poziomie województwa się dowiaduję wielu ciekawych rzeczy. Ale bezpośrednio z terenu to trudno przenieść. [FGI p. pilski] Inna wypowiedź w podobnym tonie: żeby można było umożliwić pewnym grupom przy okazji innych tematów jako dyskusje, wymianę tematów. ( ) marszałek województwa ma tu znaczną rolę, bo strategiczne dokumenty opracowuje, i jest jakaś wymiana na szczeblu samorządu chociażby, ( ) zapewne taki punkt widzenia z góry bardzo byłby przydatny. [FGI p. pilski] 206

208 6.5.4 Podejmowane działania i ich adekwatność W oparciu o wyniki przeprowadzonego badania ilościowego widać, iż przedstawiciele instytucji dotychczasowy przebieg współpracy instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego na terenie gminy/powiatu oceniają umiarkowanie pozytywnie tylko 2/5 uznało, że widoczny jest efekt synergii we współpracy pomiędzy instytucjami. Zdaniem przedstawicieli instytucji, współpraca tyczy się przede wszystkim działań w sytuacjach kryzysowych (z tą opinią zgodziło się prawie 70% respondentów) oraz polega na wymianie informacji (63%). W mniejszym stopniu zaś przekłada się na działania systemowe, codzienne oraz wykrywanie nieprawidłowości tylko 44% zgodziło się z tą opinią. Wykres Ocena współpracy instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego na terenie gminy/powiatu. Ocena kwesti związanych ze współpracą instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego na terenie gminy/powiatu - Widoczny jest efekt synergii we współpracy pomiędzy instytucjami 9% 9% 25% 35% 8% 15% - Wykrywanie nieprawidłowości 4% 7% 26% 36% 13% 15% - Działanie systemowe (codzienne) 7% 11% 26% 33% 12% 10% - Działanie w sytuacjach kryzysowych 7% 5% 10% 45% 25% 9% - Wymiana informacji 6% 7% 15% 39% 24% 9% NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Analiza powyższych danych w podziale na typ instytucji wskazuje, że pozytywnie współpracę szczególnie skłonni byli oceniać przedstawiciele organizacji pozarządowych, w mniejszym stopniu przedstawiciele OPS, a w najmniejszym JST. Z kolei biorąc pod uwagę podział na powiaty, widoczne jest, że współpraca między instytucjami pod kątem wszystkich 5 kryteriów (wymiana informacji, działanie w sytuacjach kryzysowych, działanie systemowe (codzienne), wykrywanie nieprawidłowości, efekt synergii we współpracy pomiędzy instytucjami) najlepiej oceniona została w powiecie ostrowskim, leszczyńskim ziemskim, poznańskim grodzkim, wolsztyńskim. Najgorzej zaś w powiecie śremskim i kaliskim grodzkim (patrz: mapa poniżej). 207

209 Mapa Ocena współpracy instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego (w zakresie wymiany informacji, działań w sytuacjach kryzysowych, działań systemowych (codziennych), wykrywania nieprawidłowości, synergii we współpracy pomiędzy instytucjami) przez przedstawicieli instytucji na terenie poszczególnych powiatów. Źródło: ankieta CAWI, N=363. Zdaniem połowy uczestników badania CAWI samorządy lokalne są zainteresowane grupą dzieci zagrożonych marginalizacją, prowadzą różnorodne działania zmierzające do wyrównania szans tej grupy, a prowadzone działania trafiają do właściwych osób. Jednak dużo mniejszy odsetek (blisko 1/3) był zdania, iż działania JST mają odpowiednią skalę do problemu występującego na terenie gminy/powiatu, a tylko co piąta osoba zgodziła się, że działania obejmują wszystkich, których 208

210 powinny objąć. Najwyraźniej konieczne jest działanie na szerszą skalę i objęcie wsparciem większej grupy osób. Wykres Ocena współpracy instytucji związanych z niwelowaniem wykluczenia społecznego na terenie gminy/powiatu. Ocena działania gminy/powiatu (wyłączając działalność OPS) w kwestii przeciwdziałania marginalizacji wśród dzieci i młodzieży - JST jest zainteresowane tą grupą dzieci 6% 11% 18% 37% 22% 7% - Prowadzi różnorodne działania zmierzające do wyrównania szans tej grupy dzieci - Działania prowadzone przez JST trafiają do właściwych osób - Działania JST mają odpowiednią skalę do problemu występującego na terenie gmiy powiatu - Działania obejmują wszystkich, których powinny objąć 5% 13% 4% 6% 20% 28% 11% 16% 19% 21% 34% 33% 25% 26% 20% 18% 20% 18% 8% 7% 8% 12% 14% 15% NIE zgadzam się Ani się zgadzam, ani się nie zgadzam Zgadzam się Raczej się NIE zgadzam Raczej się zgadzam Trudno powiedzieć Źródło: ankieta CAWI, N=363. Biorąc pod uwagę podział na powiaty, przy odpowiedzi Działania JST mają odpowiednią skalę do problemu występującego na terenie gminy/powiatu (patrz: mapa poniżej) widać, że adekwatność działań JST szczególnie dobrze oceniono w powiecie konińskim grodzkim, następnie wrzesińskim, kępińskim i obornickim. Sytuacja pod tym względem była zaś najgorsza w powiecie kaliskim grodzkim, a następnie międzychodzkim i szamotulskim. 209

211 Mapa Ocena sytuacji na terenie konkretnego powiatu pod względem tego czy działania JST mają odpowiednią skalę do problemu występującego na terenie gminy/powiatu. Źródło: ankieta CAWI, N=

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Urzędów i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim

Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej w województwie Lubuskim Obserwatorium Integracji Społecznej Zielona Góra, sierpień r. Główne powody udzielania osobom i rodzinom pomocy społecznej

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers 10-12 milionów Romów w Europie 6 milionów mieszkających w U E Irlandia Polska Republika Czeska Turcja Populacja społeczności romskiej w liczbach Irlandia Polska

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata

UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata UCHWAŁA Nr XVI/99/2012 Rady Gminy Żukowice z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie: przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2012-2014 Na podstawie art. 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r.

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia badawczo-analityczne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Doświadczenia badawczo-analityczne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego Dominika Błasiak, Krzysztof Ciupek Doświadczenia badawczo-analityczne Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej Województwa Śląskiego Warsztaty,

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014

UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE. z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 PROJEKT UCHWAŁA NR. RADY MIEJSKIEJ W ZAWIDOWIE z dnia. w sprawie: Programu Wspierania Rodziny Gminy Miejskiej Zawidów na lata 2012 2014 Na podstawie art. 176 pkt 1, 179 ust. 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2011

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REKRUTACJI I UCZESTNICTWA W SZÓSTEJ EDYCJI

REGULAMIN REKRUTACJI I UCZESTNICTWA W SZÓSTEJ EDYCJI REGULAMIN REKRUTACJI I UCZESTNICTWA W SZÓSTEJ EDYCJI PROJEKTU SYSTEMOWEGO SZANSA-POMOC-AKTYWIZACJA CZYLI SPA W MIEJSKIM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W ZGORZELCU 1 Informacje o projekcie 1. Szósta edycja projektu

Bardziej szczegółowo

Lokalny program pomocy społecznej. obejmujący problematykę dożywiania. oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice

Lokalny program pomocy społecznej. obejmujący problematykę dożywiania. oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice Załącznik do uchwały Nr XXVI/229/2013 Rady Gminy Zębowice z dnia 10 września 2013r. Lokalny program pomocy społecznej obejmujący problematykę dożywiania oraz zdrowego żywienia w Gminie Zębowice na lata

Bardziej szczegółowo

PROGRAM POMOCY SPOŁECZNEJ NA 2013 R.

PROGRAM POMOCY SPOŁECZNEJ NA 2013 R. Pomoc społeczna jako instytucja polityki społecznej państwa ma na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Model for Youth Monitoring in the Regional Labour Markets: Practical Results of Soft Modelling (Polish regions example)

Model for Youth Monitoring in the Regional Labour Markets: Practical Results of Soft Modelling (Polish regions example) Model for Youth Monitoring in the Regional Labour Markets: Practical Results of Soft Modelling (Polish regions example) Marta Sosnowska Regional Labour Office in Białystok, Poland 24 th September 204,

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r.

UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r. PROJEKT WNIOSKODAWCA WÓJT GMINY WODZIERADY UCHWAŁA NR /2013 RADY GMINY WODZIERADY z dnia. 2013 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013 2015. Na podstawie art. 176 pkt 1

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 Załącznik do uchwały Nr XIX/119/12 Rady Gminy Lubawa z dnia 31 października 2012r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE LUBAWA NA LATA 2012 2014 1 Spis treści Wstęp. 3 1. Diagnoza środowiska lokalnego..

Bardziej szczegółowo

O potrzebie triangulacji. Metody jakościowe w badaniach ubóstwa i wykluczenia społecznego. Dr Przemysław Nosal Instytut Socjologii UAM

O potrzebie triangulacji. Metody jakościowe w badaniach ubóstwa i wykluczenia społecznego. Dr Przemysław Nosal Instytut Socjologii UAM O potrzebie triangulacji. Metody jakościowe w badaniach ubóstwa i wykluczenia społecznego Dr Przemysław Nosal Instytut Socjologii UAM Ubóstwo jest obiektywne aż do bólu (choćby z powodu głodu i zimna),

Bardziej szczegółowo

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r.

Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. Diagnoza podstawą działania. Funkcjonowanie Obserwatorium Polityki Społecznej w perspektywie 2020 r. W latach 2009-2014 w funkcjonowało Obserwatorium Integracji Społecznej: projekt ogólnopolski w ramach

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/56/2015 Rady Gminy Kobylnica z dnia 19 marca 2015 roku

UCHWAŁA NR X/56/2015 Rady Gminy Kobylnica z dnia 19 marca 2015 roku UCHWAŁA NR X/56/2015 Rady Gminy Kobylnica z dnia 19 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia sprawozdania z realizacji zadań z zakresu wspierania rodziny dla Gminy Kobylnica w roku 2014roku Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Program Pomocy Społecznej na rok 2014

Program Pomocy Społecznej na rok 2014 Program Pomocy Społecznej na rok 2014 Pomoc społeczna jako instytucja polityki społecznej państwa ma na celu umożliwienia osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

THE PROFILE OF PRIMARY LANGUAGE TEACHER. Mariola Bogucka Warszawa, 29.9.2011

THE PROFILE OF PRIMARY LANGUAGE TEACHER. Mariola Bogucka Warszawa, 29.9.2011 THE PROFILE OF PRIMARY LANGUAGE TEACHER Mariola Bogucka Warszawa, 29.9.2011 Cross European Studies quality FL teaching & learning for YLs Nikolov M., Curtain H. (2000) An early Start: Young Learners and

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O PRZYZNANIE POMOCY FINANSOWEJ UCZNIOM NA ZAKUP PODRĘCZNIKÓW I MATERIAŁÓW EDUKACYJNYCH

WNIOSEK O PRZYZNANIE POMOCY FINANSOWEJ UCZNIOM NA ZAKUP PODRĘCZNIKÓW I MATERIAŁÓW EDUKACYJNYCH ... dnia... DO DYREKTORA.... (nazwa i adres szkoły) WNIOSEK O PRZYZNANIE POMOCY FINANSOWEJ UCZNIOM NA ZAKUP PODRĘCZNIKÓW I MATERIAŁÓW EDUKACYJNYCH 1. Dane osoby ubiegającej się o pomoc: Imię i nazwisko:......

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Zakres działania: Główne cele pomocy społecznej:

Zakres działania: Główne cele pomocy społecznej: Zakres działania: Pomoc społeczna umożliwia przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych tym, którzy nie są w stanie sami ich pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Wspiera ich

Bardziej szczegółowo

Poznań, 15 września 2011 r. ROPS.VIII/45102/6/2011 ZAPYTANIE OFERTOWE

Poznań, 15 września 2011 r. ROPS.VIII/45102/6/2011 ZAPYTANIE OFERTOWE Poznań, 15 września 2011 r. ROPS.VIII/45102/6/2011.. ZAPYTANIE OFERTOWE Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu zaprasza do złożenia oferty na wykonanie badania pt. Kompleksowe i pogłębione studium

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015

GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Załącznik do uchwały Nr XXVII/204/2013 Rady Gminy Kołczygłowy z dnia 11 marca 2013 r. GMINNY PROGRAM WSPIERANIA RODZINY NA LATA 2013-2015 Gmina Kołczygłowy I. Wprowadzenie Rodzina to podstawowa komórka

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA N R 4 IM. WŁADYSŁAWA SZAFERA W EŁKU W LADYSLAW SZAFER S PRIMARY SCHOOL N O. 4 IN ELK. EŁK, 10.10.2012r.

SZKOŁA PODSTAWOWA N R 4 IM. WŁADYSŁAWA SZAFERA W EŁKU W LADYSLAW SZAFER S PRIMARY SCHOOL N O. 4 IN ELK. EŁK, 10.10.2012r. EŁK, 10.10.2012r. STRUKTURA SYSTEMU EDUKACYJNEGO STRUCTURE OF EDUCATIONAL SYSTEM WYCHOWANIE PRZEDSZKOLNE PRE-PRIMARY SZKOŁA PODSTAWOWA PRIMARY SCHOOL WIEK AGE 3 (6)7 WIEK (6)7 13 AGE GIMNAZJUM LOWER SECONDARY

Bardziej szczegółowo

Wiek w chwili przystąpienia do projektu. Nr domu/mieszkania Miejscowość Obszar miejski wiejski

Wiek w chwili przystąpienia do projektu. Nr domu/mieszkania Miejscowość Obszar miejski wiejski ANKIETA REKRUTACYJNA dla uczestników projektu systemowego pn. RAZEM MOŻEMY WIĘCEJ realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Grodzisku Wielkopolskim w 2013 roku. Priorytet: VII. Promocja integracji

Bardziej szczegółowo

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2014/2015

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2014/2015 UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2014/2015 Do kogo kierowana jest pomoc? W roku szkolnym 2014/2015 pomoc skierowana zostaje do: uczniów z klas II-III szkoły podstawowej,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/6/16 RADY GMINY ZBÓJNA. z dnia 31 marca 2016 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata

UCHWAŁA NR X/6/16 RADY GMINY ZBÓJNA. z dnia 31 marca 2016 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata UCHWAŁA NR X/6/16 RADY GMINY ZBÓJNA z dnia 31 marca 2016 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2016 2018 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej z 12 marca 2004 roku (tekst jednolity Dz.U. z 2013r. poz.182 z późn. zm.)

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej z 12 marca 2004 roku (tekst jednolity Dz.U. z 2013r. poz.182 z późn. zm.) P O M O C S P O Ł E C Z N A Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej z 12 marca 2004 roku (tekst jednolity Dz.U. z 2013r. poz.182 z późn. zm.) Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą

Bardziej szczegółowo

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2013/2014

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2013/2014 UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2013/2014 Do kogo kierowana jest pomoc? W roku szkolnym 2013/2014 pomoc skierowana zostaje do: uczniów z klas I-III szkoły podstawowej,

Bardziej szczegółowo

W Y P R A W K A S Z K O L N A W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

W Y P R A W K A S Z K O L N A W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 W Y P R A W K A S Z K O L N A W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Na podstawie Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 lipca 2014r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania pomocy finansowej uczniom na zakup

Bardziej szczegółowo

Pomoc finansowa udzielana na zakup podręczników i materiałów edukacyjnych, w ramach Rządowego programu pomocy uczniom w 2015 r.

Pomoc finansowa udzielana na zakup podręczników i materiałów edukacyjnych, w ramach Rządowego programu pomocy uczniom w 2015 r. Pomoc finansowa udzielana na zakup podręczników i materiałów edukacyjnych, w ramach Rządowego programu pomocy uczniom w 2015 r. Wyprawka szkolna Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 23 czerwca

Bardziej szczegółowo

ANALIZA Strategii Rozwiazywania Problemów Społecznych w Gminie Zbąszynek na lata 2008-2013

ANALIZA Strategii Rozwiazywania Problemów Społecznych w Gminie Zbąszynek na lata 2008-2013 Problem 1: Problemy Kierunki działania Sposób realizacji Właściwa ocena możliwości lokalnego systemu pomocy społecznej i jego rozwój zgodnie ze zmieniającymi się potrzebami społecznymi. ANALIZA Strategii

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI GIMNAZJUM NR 1 IM. H. SIENKIEWICZA W ŁOWICZU Program został uchwalony przez Radę Rodziców w porozumieniu z Radą Pedagogiczną w dn. 22. 09. 2015 roku Spis treści I. Podstawa

Bardziej szczegółowo

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2015/2016

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2015/2016 UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2015/2016 Do kogo kierowana jest pomoc? W roku szkolnym 2015/2016 pomoc skierowana zostaje do: uczniów : uczniów klasy III szkoły podstawowej,

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/244/13 Rady Gminy Wilczyn z dnia 26 marca 2013 r. PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE WILCZYN NA LATA 2013 2015

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/244/13 Rady Gminy Wilczyn z dnia 26 marca 2013 r. PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE WILCZYN NA LATA 2013 2015 Załącznik do Uchwały Nr XXXV/244/13 Rady Gminy Wilczyn z dnia 26 marca 2013 r. PROGRAM WSPIERANIA RODZINY W GMINIE WILCZYN NA LATA I. WSTĘP Program Wspierania Rodzin Gminy Wilczyn na lata zwany dalej Programem

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 UCHWAŁA NR IX/50/15 RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia 24 czerwca 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach MPiPS-3-P MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ, ul. Nowogrodzka 1/3/5, -513 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej: Tel. 774835949 Fax 774835949 MOPS Kędzierzyn-Koźle 47-224 Kędzierzyn-Koźle

Bardziej szczegółowo

Wyprawka szkolna w roku szkolnym 2014 /2015

Wyprawka szkolna w roku szkolnym 2014 /2015 Wyprawka szkolna w roku szkolnym 2014 /2015 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI UDZIELANIA POMOCY FINANSOWEJ UCZNIOM NA ZAKUP PODRĘCZNIKÓW I MATERIAŁÓW EDUKACYJNYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 W RAMACH RZĄDOWEGO PROGRAMU

Bardziej szczegółowo

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2015/2016

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2015/2016 UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2015/2016 Do kogo kierowana jest pomoc? W roku szkolnym 2015/2016 pomoc skierowana zostaje do: uczniów klasy III szkoły podstawowej,

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 14 lutego 2013 r. Poz. 899 UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu

Bardziej szczegółowo

W Y P R A W K A S Z K O L N A W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

W Y P R A W K A S Z K O L N A W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 W Y P R A W K A S Z K O L N A W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Na podstawie projektu Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków udzielania pomocy finansowej uczniom na zakup podręczników i

Bardziej szczegółowo

Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025

Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025 Ankieta jest anonimowa! Ankieta Wypracowanie Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych w Gminie Solina na lata 2015-2025 Mieszkańcy Gminy Solina Urząd Gminy Solina przystąpił do wypracowania Strategii

Bardziej szczegółowo

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r.

Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r. Gminny Program Wspierania Rodziny na lata 2012 2014r. Podstawy Prawne: Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz. U. Nr 142 poz. 1591 z 2001r.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU. z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Projekt z dnia 11 czerwca 2015 r. Zatwierdzony przez... UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W CZERWIEŃSKU z dnia... 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Progamu Wspierania Rodziny na lata 2015-2017 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

ANKIETA do badań społecznych

ANKIETA do badań społecznych ANKIETA do badań społecznych 1. Jakie problemy społeczne uważa Pan/Pani za najważniejsze na terenie Państwa gminy? (prosimy zaznaczyć maksymalnie 3 odpowiedzi) Ubóstwo, niewydolność materialna rodziny

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

Gmina Pruszcz Gdański. Przyjazna Oświacie Commune education friendly

Gmina Pruszcz Gdański. Przyjazna Oświacie Commune education friendly Gmina Pruszcz Gdański Przyjazna Oświacie Commune education friendly Gmina logistycznie idealna Gmina Pruszcz Gdański od kilku lat kładzie duży nacisk na inwestycje w oświacie. To szczególnie ważna dziedzina

Bardziej szczegółowo

Zadania realizowane przez gminy

Zadania realizowane przez gminy Zadania realizowane przez gminy Zadania własne gminy o charakterze obowiązkowym : opracowanie i realizacja gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych ze szczególnym uwzględnieniem programów

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

Wniosek ... Do Dyrektora ... Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 394/2015 Prezydenta Miasta Bydgoszczy z dnia 9 lipca 2015 r.

Wniosek ... Do Dyrektora ... Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 394/2015 Prezydenta Miasta Bydgoszczy z dnia 9 lipca 2015 r. Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 394/2015 Prezydenta Miasta Bydgoszczy z dnia 9 lipca 2015 r.... (wnioskodawca: imię, nazwisko)... ( miejscowość, data)... (adres zamieszkania) Do Dyrektora... Wniosek...

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem

Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem Załącznik do Uchwały Nr XXXV/211/2010 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 27 kwietnia 2010 r. Gminny System Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną na lata 2010-2013 I. Wstęp II. Założenia ogólne III.

Bardziej szczegółowo

The Non-Public Youth Educational centrer is rehabilation and revalidation facility intended fro girls suffering from social

The Non-Public Youth Educational centrer is rehabilation and revalidation facility intended fro girls suffering from social Province: Świętokrzyskie Voievodeship District: Jędrzejów Municipality: Słupia Jędrzejowska Świętokrzyskie Voievodeshift is a picturesque region in which Świętokrzyskie Mountains are located. Węgrzynów

Bardziej szczegółowo

Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym

Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym Ankieta Problemy społeczne w środowisku lokalnym Szanowni Państwo! W związku z rozpoczęciem prac nad Strategią Rozwiązywania Problemów Społecznych dla Gminy Gierałtowice uprzejmie prosimy o wypełnienie

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Załącznik nr 1 Psychicznego Mieszkańców Gminy Bojszowy na lata 2013-2015 Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. cel szczegółowy

Bardziej szczegółowo

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach MPiPS-3-R Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej: WPS Woj. Lubuskie 66-4 Gorzów Wlkp. ul. Jagiellończyka 8 Tel. 95 7115-248 Fax 95 7115-374 MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ, ul. Nowogrodzka 1/3/5,

Bardziej szczegółowo

STATUT Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Ełku. Rozdział 1 Postanowienia ogólne

STATUT Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Ełku. Rozdział 1 Postanowienia ogólne Załącznik nr 1 Do Uchwały... Rady Powiatu w Ełku z dnia... STATUT Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Ełku Rozdział 1 Postanowienia ogólne 1. Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Ełku, zwane dalej Centrum,

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Fundacja Edukacji Europejskiej

Fundacja Edukacji Europejskiej Scenariusz Indywidualnego Wywiadu Pogłębionego (IDI) ankieta badawcza na potrzeby innowacyjnego projektu pn. młodzieży wykluczonej lub zagrożonej wykluczeniem społecznym współfinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Szczutowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Szczutowo Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Szczutowo ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Szczutowo i ma na celu

Bardziej szczegółowo

MPiPS - 03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach

MPiPS - 03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej ( pieczęć) MPiPS - 03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy

Bardziej szczegółowo

Ankieta diagnostyczna dla potrzeb opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Miasta Sokołów Podlaski

Ankieta diagnostyczna dla potrzeb opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Miasta Sokołów Podlaski Ankieta diagnostyczna dla potrzeb opracowania Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Miasta Sokołów Podlaski Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców

Bardziej szczegółowo

WYPRAWKA SZKOLNA 2015 dla uczniów szkół podstawowych i gimnazjum gminy Markowa

WYPRAWKA SZKOLNA 2015 dla uczniów szkół podstawowych i gimnazjum gminy Markowa WYPRAWKA SZKOLNA 2015 dla uczniów szkół podstawowych i gimnazjum gminy Markowa Zgodnie z Rząwym programem pomocy uczniom Wyprawka szkolna w 2015 r. (Rozporządzenie Rady Ministrów z 23 czerwca 2015 r. w

Bardziej szczegółowo

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych,

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, MINISTERSTWO PRACY i POLITYKI SPOŁECZNEJ, ul. Nowogrodzka 1/3/5, 00-513 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej Tel:. Fax:. Numer identyfikacyjny - REGON MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Principles of Marketing. on the study program: Administration

PROJECT. Syllabus for course Principles of Marketing. on the study program: Administration Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Principles of Marketing on the study program: Administration I. General information

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016

Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016 Program Bezpieczna i przyjazna szkoła na lata 2014-2016 Rada Ministrów uchwałą nr 130/2014 z dnia 8 lipca 2014 r. przyjęła rządowy program na lata 2014 2016 Bezpieczna i przyjazna szkoła. Cel główny: Zwiększenie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r.

UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA. z dnia 19 grudnia 2012 r. UCHWAŁA NR XXIV/268/2012 RADY MIASTA SANDOMIERZA z dnia 19 grudnia 2012 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata 2013-2015 w Gminie Sandomierz Na podstawie art. 18 ust.2 pkt.15

Bardziej szczegółowo

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2014/2015

UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2014/2015 UWAGA RODZICE!!! DOFINANSOWANIE ZAKUPU PODRĘCZNIKÓW WYPRAWKA SZKOLNA 2014/2015 Do kogo kierowana jest pomoc? W roku szkolnym 2014/2015 pomoc skierowana zostaje do: uczniów z klas II-III szkoły podstawowej,

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta i Gminy Nowogród Bobrzański ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31]

The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] The list of 20 abstracts, prepared in March 2005 CIS (994-1013) [Nr 31] 994. pracy w Polsce do standardów Unii Europejskiej : Część A. Program realizacji badań naukowych i prac rozwojowych 1.01 31.12.2002.

Bardziej szczegółowo

Program promocji zdrowia psychicznego

Program promocji zdrowia psychicznego Program promocji zdrowia psychicznego Cel główny 1: Promocja zdrowia psychicznego i zapobieganie zaburzeniom psychicznym. Załącznik nr 1 Psychicznego Mieszkańców Gminy Bojszowy na lata 2011-2012 cel szczegółowy

Bardziej szczegółowo

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach

MPiPS-03 Sprawozdanie półroczne i roczne z udzielonych świadczeń pomocy społecznej - pieniężnych, w naturze i usługach Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej: Tel. Fax MOPS Rzeszów 35-25 Rzeszów Jagiellońska 26 MPiPS-3-R MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ, ul. Nowogrodzka 1/3/5, -513 Warszawa MPiPS-3 Sprawozdanie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 27 stycznia 2015 r. Poz. 740 UCHWAŁA NR III/17/2014 RADY GMINY STARA KORNICA. z dnia 30 grudnia 2014 r.

Warszawa, dnia 27 stycznia 2015 r. Poz. 740 UCHWAŁA NR III/17/2014 RADY GMINY STARA KORNICA. z dnia 30 grudnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 27 stycznia 2015 r. Poz. 740 UCHWAŁA NR III/17/2014 RADY GMINY STARA KORNICA z dnia 30 grudnia 2014 r. w sprawie zatwierdzenia i realizacji Gminnego

Bardziej szczegółowo