UMYSŁ KROK PO KROKU. Wstęp

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UMYSŁ KROK PO KROKU. Wstęp"

Transkrypt

1 UMYSŁ KROK PO KROKU Wstęp Umysł, rz. Tajemnicza forma materii, wydzielina mózgu. Główne jego działanie sprowadza się do dąŝenia do wyjaśnienia własnej natury; daremność tych starań wynika z faktu, Ŝe umysł poza samym sobą nie dysponuje innym narzędziem poznania. AMBROSE BIERCE, The Devil s Dictionary Pora jest wtedy, gdy pojawia się moŝliwość, a moŝliwość wówczas, gdy nie ma wielkiej nadziei... Wyzdrowienie jest kwestią czasu, ale jest takŝe kwestią moŝliwości. HIPOKRATES, O epidemiach Ziemię zamieszkują róŝni ludzie mający róŝne umysły. Mózg kaŝdego człowieka jest niepowtarzalny. Pewne umysły zostały zaprogramowane do tworzenia symfonii czy sonetów, inne przystosowane są do konstruowania mostów, autostrad i komputerów, do projektowania samolotów i układu dróg, do prowadzenia cięŝarówek i taksówek lub do szukania lekarstwa na raka piersi albo na nadciśnienie. Doskonalenie się społeczeństwa i postęp na całej kuli ziemskiej zaleŝą od wyrobienia w naszych dzieciach, a takŝe w nas samych, akceptacji współistnienia róŝnych odmian umysłów i wzajemnego poszanowania ich odmienności. Rodzice ponoszą szczególną odpowiedzialność za poznanie i rozwój umysłu swych dzieci; jego śledzenie jest równocześnie źródłem ich radości. Niewłaściwe kształtowanie, a czasem nawet złe wykorzystanie umysłu dziecka prowadzi do tragicznych skutków! Zdarza się to, niestety, bardzo często. Jestem pediatrą i uwaŝam, Ŝe mam zadanie do wykonania. Mam obsesję na punkcie pomocy dzieciom w osiąganiu powodzenia w szkole. Pracowałem w najrozmaitszych środowiskach i po latach pracy nadal porusza mnie istnienie całej masy zrozpaczonych chłopców i dziewcząt, którzy naprawdę starają się, ale nic z tego im nie wychodzi, którzy załamują się, sprawiają zawód nauczycielom i rodzinie, a, co najgorsze, sobie samym. Przykro, naprawdę bardzo przykro jest sprawiać zawód. Doszedłem do wniosku, Ŝe udzielanie pomocy tym dzieciom w odnajdywaniu ich własnej drogi jest równie waŝnym obowiązkiem pediatry, jak leczenie ataków astmy czy zapalenia ucha. Dzieci, które nie potrafią wykorzystać swojego umysłu tak, by spełnić stawiane im wymagania, mają okropne samopoczucie. Zmartwieni rodzice nie mogą spać po nocach z powodu dziecka, które czyta, nie rozumiejąc, ma trudności z nawiązaniem przyjaźni bądź teŝ nie potrafi w szkole skupić uwagi. Nauczyciele bywają niekiedy zrozpaczeni, a czasami czują się teŝ niekompetentni, widząc, Ŝe uczeń, nie wiadomo dlaczego, nagle osiąga coraz gorsze wyniki. Niektóre dzieci płacą kolosalną cenę za to, Ŝe urodziły się z takim umysłem, jaki mają. Nie ich winą jest posiadanie mózgu, który z jakiegoś powodu niezbyt dobrze radzi sobie ze stawianymi przed nim wyzwaniami, takimi, jak konieczność opanowania ortografii, kaligrafii, szybkiego czytania, wydajnego uczenia się czy automatycznego przypominania sobie tabliczki mnoŝenia. Dorośli mogą znaleźć pracę, która odpowiada specyficznym uzdolnieniom ich mózgu, ale dzieci są bezlitośnie oceniane za wszystko, co muszą robić. Obserwując wielokrotnie

2 udręki tych, którzy od wczesnego wieku odczuwają smak poraŝki, zaangaŝowałem się mocno w ich sprawy, a takŝe w sprawy ich rodziców i ich nauczycieli. Wszyscy oni są pełnymi najlepszych zamiarów, niewinnymi ofiarami szczególnej budowy układów neurologicznych dziecka. Bardzo często jadę wieczorem po pracy do domu przygnębiony i przybity smutnymi opowieściami dzieci, dla których szkoła wiąŝe się z ciągłym poniŝaniem. Wiele z nich musiało pogodzić się z przyklejoną im etykietką, zgodnie z którą stale odbiegają od normy, albo cierpią na zaburzenia w rodzaju ADD (attention deficit disorder zespół zaburzeń uwagi) czy LD (learning disability upośledzenie uczenia się). Inne, chcąc nie chcąc, muszą przyjmować leki, w których pokłada się nadzieję na jakieś uporządkowanie, uspokojenie czy wyciszenie ich umysłów. Uczniowie mający kłopoty w szkole, oprócz konieczności pokonywania pełnego tortur szlaku, odnoszą jeszcze cięŝkie urazy na skutek manii oceniania, jaka ogarnęła społeczeństwo. Ich intelektualna toŝsamość jest zredukowana do listy z wynikami egzaminów, które decydują o ich przyszłym losie, lecz które nie rzucają Ŝadnego światła na ich rzeczywiste zdolności, słabości i potrzeby edukacyjne. Nie chcę stać na uboczu, widząc, Ŝe dzieci te cierpią z powodu zaniŝonego poczucia własnej wartości. Znacznej ich części świat dorosłych nie rozumie, dręczy je, fałszywie je oskarŝa albo upraszcza ich problemy. A przecieŝ powinno nas martwić to, co te niewinne ofiary własnych układów neurologicznych myślą o sobie. Pewne dziecko Ŝaliło mi się w liście: Niczego nie umiem dobrze zrobić. Moja mama i nauczyciele stale na mnie wrzeszczą. Czuję się tak, jakbym był najgłupszy w klasie. Myślę, Ŝe urodziłem się przegrany. Nikt nie powinien wzrastać z takim uczuciem. A biorąc pod uwagę wszystkie najnowsze wyniki badań na temat róŝnic w procesie uczenia się, nie ma potrzeby, by ktokolwiek takie uczucia przeŝywał. Scenariusz jest uniwersalny. Nie kaŝde dziecko ma powaŝne urazy spowodowane złym oprogramowaniem mózgu, nie przystosowanym do bieŝących wymagań, ale wszyscy, prędzej czy później, spotykamy się z oczekiwaniami, które powodują frustrację i w jakimś stopniu wywołują paniczne uczucie nieprzydatności. Nikogo to nie omija. KaŜdy z nas moŝe sobie przypomnieć, ile to razy w Ŝyciu, porównując się z innymi, czuł się niemal bezwartościowy. Na szczęście, większość z nas jest dość odporna i umie odsunąć od siebie owo poczucie niŝszości; jednakŝe niektórzy ludzie nigdy się po poraŝkach nie podniosą. Pomyślmy tylko o tragedii, jaką przeŝywa dziecko, które, idąc przez Ŝycie, słyszy wciąŝ tę samą zgryźliwą śpiewkę: Wiemy, Ŝe stać cię na więcej ; Zacznie mieć dobre wyniki, jak tylko będzie chciał ; Problem polega na jego nastawieniu gdy tymczasem stwierdzenia tego rodzaju są po prostu niezgodne z prawdą. Nasuwają one bowiem przypuszczenie, Ŝe postępowanie dziecka w szkole jest w pewnym sensie niemoralne, Ŝe to przede wszystkim ono jest winne własnej klęski! Tak, wszystkie dzieci mogą mieć lepsze wyniki, ale tylko i wyłącznie pod warunkiem, Ŝe dorośli je lepiej zrozumieją i pomogą im w osiągnięciu powodzenia. Rodzice i nauczyciele mogą zrobić bardzo duŝo dla ocalenia tych małych ludzi, którzy posiadają godne uwagi uzdolnienia czekające na wykorzystanie. Właśnie to jest dla mnie największym bodźcem do działania, gdy los mi daje okazję wpłynięcia na ich Ŝycie. Bo wszystkim dzieciom moŝna pomóc, jeśli pozna się zalety ich umysłu oraz przeszkody, stojące na drodze do osiągnięcia przez nie sukcesu lub mistrzostwa w jakiejś dziedzinie. MoŜemy rozwijać ich umysły poprzez oddziaływanie na słabe strony i wzmacnianie mocnych stron ich swoistych funkcji neurozwojowych.

3 Pisząc tę ksiąŝkę, pragnę osiągnąć kilka celów. Przedstawiając walkę dzieci nie osiągających powodzenia, pragnę rzucić światło na stojące przed mózgiem wyzwania, wyzwania, które sami przeŝywamy i które obserwujemy latami u naszych dzieci. Ponadto ksiąŝka ta ma stanowić mapę drogową dla rodziców oraz nauczycieli, a w latach szkolnych, w okresie dorastania i dojrzewania dziecka ma umoŝliwić im obserwację rozwoju jego waŝnych funkcji umysłowych, odgrywających główną rolę w jego osiągnięciach w nauce (później zaś w pracy zawodowej). Z tego względu ksiąŝkę tę mogą czytać zarówno rodzice, jak i pedagodzy zainteresowani moŝliwie wczesnym wykrywaniem przyczyn niepowodzeń w szkole, a tak-ŝe szybkim dostrzeganiem szczególnych uzdolnień dziecka. Kilkadziesiąt lat temu napisanie podobnej ksiąŝki byłoby jeszcze niemoŝliwe. Dopiero w ostatnich latach prowadzone szerokim frontem badania nad procesami związanymi z uczeniem się, działaniem mózgu i z kłopotami w szkole pozwoliły nam opracować sposoby poznawania młodych umysłów. Umysł krok po kroku jest takŝe wezwaniem do broni. Wzywam rodziców, nauczycieli i działaczy politycznych do zainteresowania się problemem ogromnych róŝnic, jakie występują między młodymi umysłami i do uświadomienia sobie, Ŝe musimy zaspokoić potrzeby edukacyjne tych odmiennych umysłów oraz rozwijać ich uzdolnienia, by umoŝliwić dzieciom spełnienie ich nadziei w przyszłości. KsiąŜkę tę postanowiłem oprzeć głównie na doświadczeniach wyniesionych z okresu mojej własnej trzydziestoletniej praktyki pediatry, realizującego programy kliniczne i pracującego w najrozmaitszych szkołach, w klasach od zerówki do dwunastej (z okresowymi wypadami do pracy z uczniami pierwszych lat szkół policealnych). Podczas owych trzydziestu lat byłem kronikarzem historii ich własnych badanych dzieci, i zbieraczem wypowiedzi oraz opisów toczonych przez nie prawdziwych walk w szkole. Wszystkie te historie i relacje były dla mnie niczym podręcznik uczenia się i rozwoju umysłu. JeŜeli mam okazję dobrze dziecko poznać, dowiaduję się o nim więcej niŝ z zestawienia wyników komputerowych badań testowych. W rzeczywistości, ilekroć brałem udział w badaniach jakiegoś dziecka, poznawałem takie cechy jego mózgu, z jakimi nigdy przedtem się nie spotkałem. W ksiąŝce tej pragnę przekazać to, czego dowiedziałem się od uczniów, ich rodziców i ich nauczycieli. Jakkolwiek śledzę dokładnie badania naukowe w tej dziedzinie, sądzę, Ŝe lepiej zrobiłem, opierając się wyłącznie na obiektywnej obserwacji klinicznej; stąd na treść mojej ksiąŝki składają się głównie opowieści dzieci, ich rodzin i nauczycieli (nazwiska i inne dane, pozwalające ustalić toŝsamość, zostały, oczywiście, zmienione). Nim przystąpię do dalszego ciągu, chciałbym, celem wprowadzenia, podać kilka typowych przykładów z badań klinicznych. Wszystkie one dotyczą dzieci dobrych rodziców, którzy, zrozpaczeni, szukali pomocy u moich kolegów i u mnie. Zacznę od Caleba. Caleb, chłopiec mieszkający pod Bostonem, zaczyna chodzić do przedszkola w wieku prawie czterech lat. W ciągu następnych dwóch lat edukacji jest w przyjacielskich stosunkach ze swymi małymi kolegami z klasy, współpracuje z nimi, przestrzega obowiązujących zasad i innych wymagań codziennego Ŝycia w Happy Mountain Preschool and Kindergarten. Rodzice mają powód do zadowolenia i dumy. W wieku lat sześciu dziecko musi wykazać się opanowaniem kilku bardzo potrzebnych umiejętności, często zwanych umiejętnościami przedszkolnymi. To znaczy, musi umieć posługiwać się noŝyczkami, pisać czytelne litery, liczyć koraliki, rozumieć opowiadania o róŝnych przygodach i postępować zgodnie ze słownymi poleceniami. Pod względem ruchowym Caleb dorównuje innym, ale na polecenia reaguje powoli i

4 nie interesuje się opowiadaniami. Rodziców stopniowo ogarnia niepokój, poniewaŝ Caleb zaczyna mówić, Ŝe nienawidzi zerówki. Bardzo często przekonująco narzeka na ból brzucha. Rodzice martwią się, lecz naprawdę nie mogą się dopatrzyć Ŝadnych przyczyn trudności z nauką. W pierwszej i drugiej klasie wymaga się, by uczniowie opanowali kilka podstawowych działań z matematyki; Calebowi przychodzi to z łatwością. Jak inne dzieci musi odróŝniać głoski języka angielskiego i bez trudności wypowiadać je oddzielnie (na przykład odróŝnić angielskie bowl od ball ), a takŝe zacząć utoŝsamiać głoski z symbolami. To ostatnie jest podstawą umiejętności czytania. Niespodziewanie, niczym piorun z jasnego nieba, Caleb oświadcza pewnego wieczoru przy kolacji: Szkoła jest ohydna, nienawidzę szkoły. Jest głupia, a ja jestem najgłupszy w klasie. Ucieka we łzach do łóŝka. W szkole zaczyna utykać i mieć złe wyniki, a przyczyną są trudności językowe nie potrafi wyraźnie rozróŝniać głosek, z których składają się słowa. Rozgląda się i widzi, Ŝe jego koledzy z klasy łamią językowy kod czytania; czuje się okropnie i wpada w panikę. Matka i ojciec zastanawiają się, czy nie byłyby potrzebne korepetycje albo badania, ale ich pediatra twierdzi, Ŝe Caleb jest zdolny i Ŝe z wiekiem trudności niewątpliwie znikną. W trzeciej i czwartej klasie wymagania językowe rosną; szybko rozszerza się słownictwo, naleŝy rozumieć i umiejętnie stosować trudną gramatykę. Caleb zostaje coraz bardziej w tyle. Teraz leci w szkole na łeb, na szyję. Zupełnie nie potrafi wyrazić myśli słowami i przelać ich na papier, mimo Ŝe litery pisze dobrze. Rodzice są naprawdę zmartwieni. PrzyjeŜdŜają do mnie, do Północnej Karoliny, i proszą, bym go przebadał. Okazuje się, Ŝe ich syn boryka się z pewnymi powaŝnymi słabościami językowymi. Rodzice zapewniają mu znaczną pomoc. W okresie tych kłopotów Caleb jeszcze lepiej opanowuje matematykę, a ponadto odkrywa w sobie fantastyczny talent plastyczny. Zaczyna chodzić na lekcje gry na trąbce i ma doskonałe osiągnięcia muzyczne. W sporcie skutecznie współzawodniczy z rówieśnikami, ale nie zdradza specjalnych uzdolnień. Rodzice odwiedzają mnie raz do roku i kontaktują się ze mną przez faks oraz przez pocztę elektroniczną. Pokonując tor przeszkód, zwany powszechnie gimnazjum, Caleb zaczyna nadrabiać opóźnienia w czytaniu. Stale korzystając z pomocy, w połowie klasy ósmej zaczyna dorównywać poziomowi reszty uczniów i znacznie więcej pisać. Dostaje same piątki z matematyki, w naukach przyrodniczych równieŝ nie ma opóźnień, jednakŝe, z powodu utrzymujących się kłopotów językowych, mnóstwo abstrakcyjnych terminów z zakresu nauk społecznych i przyrodniczych sprawia mu trudności. Z bezlitosną presją rówieśników, która w okresie gimnazjum stanowi największą siłę działającą na dziecko, radzi sobie skutecznie. Z powodzeniem teŝ walczy z ogromnym napływem pamięciowego materiału, który pojawia się w gimnazjum do pamięci naleŝy wprowadzić wszystkie dane z dziedziny nauk przyrodniczych, daty historyczne, wzory matematyczne i miejscowości geograficzne. Odrabia zadania domowe, dotrzymuje wyznaczonych terminów i wypełnia inne obowiązki. Zadowoleni rodzice odczuwają ulgę. Są przekonani, Ŝe niebezpieczeństwo minęło. Niestety, w dziewiątej klasie, czyli w pierwszej klasie liceum, oceny Caleba znów gwałtownie się pogarszają. Szkoła zupełnie przestaje go interesować, czuje się beznadziejnie przytłoczony, wydaje mu się, Ŝe nigdy juŝ nie zdoła uzyskać dobrych stopni. Jest zagubiony wśród 2800 uczniów i przepracowanych, źle wynagradzanych, pełnych dobrych intencji nauczycieli, którzy jednak są w stanie zapamiętać, co najwyŝej, imiona uczniów; z rozpoznaniem ich indywidualnych potrzeb jest znacznie gorzej. Caleb nigdy nie traktował czytania jako

5 przyjemności; teraz uwaŝa je za cięŝar nie do zniesienia. Nawet z matematyki, która była dotychczas jego mocną stroną, dostaje oceny gorsze. Dziewiąta klasa to po prostu kompletna posucha, jeśli chodzi o powodzenie w szkole. Chłopakowi dotkliwie brakuje sukcesów. Rodzice wpadają w panikę. Zwracają się do mnie o radę; kilkakrotnie rozmawiam przez telefon z Calebem i omawiam z nim sytuację. Załatwiam mu takŝe wizytę u psychologa w szpitalu dla dzieci w Bostonie. Caleb twierdzi, Ŝe nie ma trudności, i odmawia korzystania z jakiejkolwiek pomocy. Ludzie, jeŝeli po prostu zmyjecie się i przestaniecie mnie męczyć, to nic mi nie będzie. Poza tym nie lubię Ŝadnego nauczyciela i Ŝaden z moich przyjaciół nauczycieli nie lubi. Ojciec i matka odnoszą wraŝenie, jakby przez ostatnie dziesięć lat jeździli w lunaparku kolejką górską. Matka tak opisuje syna: To delikatny chłopiec. On jest taki dobry. Ma dobre zamiary. Pragnie naszego szacunku, ale sądzi, Ŝe nie jest nas godny. Teraz czuje się taki poniŝony, cały czas jest taki przygnębiony. A my wiemy, Ŝe jest zniechęcony, bardzo zniechęcony. My teŝ. Nie mamy pojęcia, co się dzieje, dlaczego Caleb w szkole tak przegrywa i dlaczego tak niewątpliwie się poddaje. Gdy ponownie spotykam Caleba, zachowuje się wojowniczo. Rozmowa z nim jest bardzo nieprzyjemna. Unika patrzenia w oczy i uparcie utrzymuje, Ŝe jest tępy, leniwy ; oświadcza, Ŝe nie Ŝyczy sobie, by dr Mel Levine mu to mówił. Nasz zespół diagnostyczny poddaje chłopca ponownemu badaniu; okazuje się zadziwiająco gotowy do współpracy sygnalizuje to, Ŝe w głębi serca rozpaczliwie pragnie pomocy. Wykrywamy kilka dręczących go, powaŝnych problemów językowych. Jest oczywiste, Ŝe wymagania szkoły średniej pod względem opanowania języka osiągnęły dla niego niebotyczny poziom. Umysł Caleba prycha i gaśnie, jak cięŝarówka, która nie moŝe podjechać pod zbyt stromą górę. Rozmawiam z nim dość długo i przypominam mu jego trudności językowe i ich związek z tymi kłopotami w szkole, jakie miał w ciągu kilku minionych lat. Mam wraŝenie, Ŝe widzę cud, gdy obserwuję zmianę, jaka w nim zachodzi, kiedy słucha moich zapewnień, Ŝe nie jest tępy, Ŝe ma tylko bardzo specyficzne problemy z werbalną stroną nauki. Jego rodzice chyba takŝe odczuwają ulgę. Omawiamy następnie, w jaki sposób moŝna mu pomóc w posługiwaniu się językiem, zaczynając przy tym od przedmiotów, które lubi. Uwielbia wszystko, co wiąŝe się z samochodami, zwłaszcza wyścigowymi. Zachęcamy go zatem, by rozmawiał i pisał o samochodach, by czytał jak najwięcej magazynów samochodowych. Ludzie podobni do Caleba często muszą rozwijać umiejętności językowe w tych dziedzinach, którymi się pasjonują i o których bardzo duŝo wiedzą. W dziesiątej klasie Calebem bardzo się zainteresował pan Peters, nauczyciel geometrii (przypadkowo równieŝ kierownik orkiestry szkolnej). Dochodzi między nimi do bliŝszej współpracy; chłopak zaczyna mieć celujące wyniki z geometrii, gra takŝe świetnie w orkiestrze. Pan Peters staje się jego przyjacielem i opiekunem, a to stwarza zupełnie nową sytuację. Pan Peters i jego Ŝona zabierają kilkakrotnie Caleba i kilku jego przyjaciół na wędrówkę z plecakami. Caleb uwielbia te wyprawy. Następne lato spędza na długiej wędrówce po górach. I oto odkrywa samego siebie. Wykonuje wszystkie zadania szkolne, w jedenastej i dwunastej klasie uczy się z przyjemnością. Później uczęszcza na stanowy uniwersytet; jego przedmiotem kierunkowym jest inŝynieria; na studiach osiąga znakomite wyniki. Rodzice nie posiadają się z dumy. Trzymają kciuki. Obecnie Caleb jest inŝynierem, specjalistą od akustyki. Jest udziałowcem spółki, która zajmuje się akustyką sal koncertowych, teatrów i kościołów w całych Stanach Zjednoczonych. Kocha swą pracę. Znalazł dla siebie miejsce w Ŝyciu. W liście, jaki niedawno od niego otrzymałem, pisze: Wychodząc rano do pracy, nie

6 mogę się doczekać, kiedy się tam juŝ znajdę. Uwielbiam to, co robię. Jego rodzice są w siódmym niebie. Mama Caleba wyraziła to w sposób tak wzruszający, Ŝe zapisałem jej słowa wiernie w karcie ewidencyjnej pacjenta. Powiedziała: Widząc, jaki jest teraz z siebie dumny, uświadamiam sobie, ile wycierpiał. Dzieci podobne do Caleba wchodzą do szkoły ze swym niepowtarzalnym umysłem, a z biegiem czasu wiele obwodów w ich mózgach ulega modyfikacji i udoskonaleniu. Stykając się z takimi dziećmi, nie mogę opędzić się od myśli, Ŝe młodym ludziom o róŝnej osobowości przeznaczone są w dorosłym wieku róŝne sposoby Ŝycia. Umysł szuka i powinien znaleźć najlepszy dla siebie sposób działania w okresie szkolnym, kiedy mózg wysyła słabe sygnały, zdradzające, do czego jest, a do czego nie jest zaprogramowany. Czy ktoś te sygnały odbiera? Historia Caleba czegoś uczy. OtóŜ, stale obserwując odpowiednio przygotowanym okiem i uchem postępy dziecka, moŝemy włączyć się do dramatu, jaki przeŝywa młody, kształtujący się umysł. A ponadto, moŝemy wywierać korzystny wpływ na przebieg tego dramatu (tak, jak to zrobił pan Peters) i na zmiany, zachodzące w umyśle w miarę zbliŝania się do dorosłego wieku. A teraz kolej na Carsona, chłopca, któremu rodzice nieustannie powtarzali, Ŝe nigdy do niczego nie dojdzie. Jego nauczyciele wtórowali tym ponurym, złowrogim przepowiedniom. Dorośli byli przekonani, Ŝe fatalne wyniki Carsona w szkole naleŝy po prostu przypisać jego lenistwu i brakowi zasad moralnych, i stale wytykali mu jego winy. W wieku trzynastu lat ten miły i przystojny chłopak z Nowego Jorku przyłączył się do znacznie starszych podrostków, i hulał z nimi, przejmując ich obyczaje, które doprowadziły go do powaŝnego uzaleŝnienia od narkotyków i alkoholu. Carsonowi pochlebiało zainteresowanie starszych przyjaciół, tym bardziej Ŝe od nikogo ze świata dorosłych nie usłyszał nigdy niczego, co moŝna byłoby uznać za aprobatę. Nim skończył czternaście lat, rodzice musieli go kilkakrotnie wyciągać z więzienia. Ojciec, ogromnie zaniepokojony i przygnębiony zgubnym stylem Ŝycia syna, powiedział mu, Ŝe jest nieudacznikiem, Carson zaś uznał, Ŝe jest to prawdziwa etykieta. A jednak rodzice Carsona, nauczyciele, a nawet on sam byli w błędzie. Wszyscy mylili się w ocenie jego umysłu. Chłopak miał zawsze frustrujące kłopoty z matematyką i pisaniem, mimo Ŝe pierwszorzędnie czytał i Ŝe w dyskusjach klasowych często wyróŝniał się wnikliwymi spostrzeŝeniami. Wiele wyraźnie wskazywało na to, Ŝe miał on paraliŝujące trudności z zadaniami, które wymagały bardzo dobrej pamięci. Wydawało się, Ŝe twierdzenia matematyczne, ortografia, nawet pisanie odręczne i interpunkcja przekraczają u Carsona jej pojemność. Chłopak zupełnie nie zdawał sobie sprawy z braków swojej pamięci, rodzice takŝe sobie tego nie uświadamiali, nauczyciele równieŝ. Gdyby o tym wiedziano, w szkole podstawowej moŝna byłoby go nauczyć metod umoŝliwiających lepsze zapamiętywanie, jak, na przykład, obrazowania, skojarzeń i znajdowania przykładów zapamiętywanych faktów. MoŜna byłoby mu podpowiedzieć, Ŝeby przy rozwiązywaniu zadań z matematyki korzystał z kalkulatora, a takŝe, by uczył się moŝliwie jak najwcześniej uŝywać klawiatury, co złagodziłoby kłopoty związane z pisaniem. Trzy tygodnie przed piętnastymi urodzinami Carson o mało nie umarł na skutek przedawkowania narkotyków. Był w stanie śpiączki przez trzydzieści sześć godzin i nie wiadomo było, czy z niej wyjdzie. Poznałem Carsona mniej więcej w dwa miesiące od czasu wyjścia ze szpitala i wpisania go na listę uczestników programu rehabilitacji osób uzaleŝnionych od alkoholu i narkotyków. Temu pokonanemu przez los nastolatkowi nadal groziła

7 szkoła. W czasie wstępnej oceny wyznał: Jeśli chodzi o naukę, utonąłem. Jestem tak daleko w tyle, Ŝe mam wraŝenie, iŝ znajduję się na dnie Oceanu Spokojnego. Nawet śni mi się, Ŝe tonę prawie co noc, a idąc na dno, widzę nad sobą moich nauczycieli pędzących w łodzi. Ojciec Carsona stwierdził: Myślę, Ŝe on całkiem nieźle radzi sobie z problemem naduŝywania narkotyków, ale truchleje na myśl o powrocie do szkoły. Po prostu boi się ponownych niepowodzeń. A ja się boję o niego. Przez całe lata trzymałem go krótko, a teraz zastanawiam się, czy nie za krótko. Carson przeszedł badania w kierowanej przeze mnie Clinical Center for the Study of Development and Learning (Ośrodek Kliniczny Badań Rozwoju i Uczenia się) przy University of North Carolina Medical School (Szkole Medycyny Uniwersytetu Północnej Karoliny). Zespół diagnostyczny potwierdził, Ŝe chłopak ma powaŝne trudności z matematyką i pisaniem. Z badań wynikało teŝ, Ŝe ma uderzające zdolności językowe, niezwykłe umiejętności społeczne i całe mnóstwo innych korzystnych cech i uzdolnień, w tym równieŝ oryginalne i wnikliwe poglądy na bieŝącą politykę oraz na zagadnienia międzynarodowe. Carson studiował w gazecie kaŝdą linijkę i o wszystkim miał wyrobioną opinię. Gdy jednak, w czasie przeprowadzanego przeze mnie testu, poprosiłem go o powtórzenie kilku cyfr, ten wyraźnie bardzo inteligentny młody człowiek mylił kolejność. Nie potrafił takŝe odtworzyć z pamięci rysunków, zazwyczaj pomijał najwaŝniejsze szczegóły. Ocena jego pamięci długo- i krótkotrwałej ujawniła kilka powaŝnych luk. Wydawało się wykluczone, by mógł sobie przypominać potrzebne dane na tyle szybko i dokładnie, aby dobrze zaliczać klasówki. Pod koniec porannych badań mogłem juŝ Carsonowi wyjaśnić, na czym polegają jego trudności oraz przedstawić, jemu i rodzicom, słabe i mocne strony jego umysłu. Powiedziałem mu o znakomitym opanowaniu przezeń funkcji języka, o jego niezwykłych zdolnościach twórczych i nadzwyczajnym talencie do nawiązywania kontaktu z ludźmi. Wskazałem na wysoki poziom umiejętności czytania i ostrym jak brzytwa myśleniu krytycznym. Wspomniałem, Ŝe widzę, iŝ mając zaledwie szesnaście lat, mógłby obronić swój pogląd w czasie dyskusji z kaŝdym zespołem z koledŝu. Obserwując wyraz jego twarzy, odnosiłem wraŝenie, Ŝe chłopak nigdy dotąd nie usłyszał niczego dobrego o swoim mózgu! Rozpłomienił się jak fajerwerki w dniu Czwartego Lipca (rocznica ogłoszenia amerykańskiej Deklaracji Niepodległości). Rozmawialiśmy potem o tych obszarach jego umysłu, nad którymi powinien popracować. Powiedziałem, Ŝe kaŝdy ma takie obszary. Wyjaśniłem mu, Ŝe w Ŝadnym razie nie jest głupi, Ŝe jego komunikatywność i wnikliwe myślenie świadczą o naprawdę wybitnej inteligencji. Dodałem następnie, Ŝe, moim zdaniem, znacznie lepiej pojmuje i wyjaśnia zagadnienia aniŝeli je zapamiętuje, przyczyną zaś jego niepowodzeń w szkole były właśnie trudności z zapamiętywaniem oraz z wyciąganiem z pamięci długotrwałej informacji i pewnych umiejętności. PosłuŜyłem się opracowanym przez siebie schematem, który nazwałem Fabryką pamięci, by mu pokazać, jakie aspekty jego pamięci nie spełniają oczekiwań. Przedstawiłem przykłady róŝnych metod, które mógłby stosować w celu bardziej systematycznego zapamiętywania danych i sprawdzania swych wiadomości. Zapewniłem go, Ŝe z czasem, jeŝeli podczas nauki będzie miał stale na uwadze swoją pamięć, jego zdolność zapamiętywania prawdopodobnie wzrośnie. Powiedziałem mu takŝe, Ŝe wtłaczanie do pamięci ton informacji jest normą w szkole, ale w pracy zawodowej najczęściej nie ma to aŝ tak duŝego znaczenia, a zatem rysują się przed nim ciekawe perspektywy, o ile znajdzie odpowiednie dla siebie miejsce w Ŝyciu. Podsyciłem jego optymizm, omawiając z nim wszystkie interesujące z jego punktu widzenia moŝliwości

8 wyboru zawodu, w którym mógłby osiągnąć świetne wyniki, korzystając po prostu z tych zdolności, jakie ma. Kilka dni po badaniach ojciec Carsona zadzwonił do mnie, by się ze mną podzielić niezwykłą nowiną: Mogę panu powiedzieć, Ŝe ten dzieciak jest w siódmym niebie, mówi nawet, Ŝe chyba w przyszłym tygodniu wróci do szkoły wygląda na to, Ŝe zobaczył przed sobą realną szansę. Jesteśmy szczęśliwi. Carson wrócił do szkoły (ze zrozumiałym niepokojem). Zorganizowaliśmy dla niego potrzebną mu pomoc z matematyki. Nauczył się kilku dobrych metod zapamiętywania. Nauczyciele potraktowali go po ludzku i zastosowali pewne ułatwienia. Na przykład nauczyciel historii zgodził się nie zadawać mu w klasie szczegółowych pytań, na które musiałby natychmiast odpowiadać, a w zamian za to wymagał od niego opinii o danym zagadnieniu. Ze względu na trudności z pismem chłopak pomagał sobie pisaniem na komputerze. Carson studiuje obecnie w City College w Nowym Jorku. Nie bierze narkotyków i nie pije alkoholu, specjalizuje się w dziennikarstwie, został wybrany redaktorem naczelnym uczelnianej gazety. Zawsze lubił podróŝe, więc chce zostać zagranicznym korespondentem. Odwiedził mnie w czasie przerwy wiosennej. Powiedział: Myślę, Ŝe wziąłem się w garść. Szkoła nadal bardzo mnie niepokoi; mam czasami kłopoty na egzaminach, ale w zeszłym semestrze znalazłem się na liście dziekana. Po raz pierwszy zaczynam się czuć jak zwycięzca. Carson wiedział, Ŝe jestem pediatrą, ale spytał mnie, czy nie mógłby od czasu do czasu przyjść do mnie do Chapel Hill, po prostu, aby powiedzieć, co się z nim dzieje. Prosząc o to, wydawał się trochę zmieszany; mnie jednak jego prośba ogromnie ucieszyła. To wizyty takich Carsonów i Calebów przekonują mnie, Ŝe moŝemy przyczynić się do rozwoju wszystkich rodzajów umysłów. Ponadto tak bardzo identyfikuję się z tymi dziećmi, Ŝe zaczynam uwaŝać się za ich wujka. I jeszcze jedna prawdziwa historia, o Nanie z Illinois. Była to bardzo energiczna dziewczynka, często popadająca w tarapaty, bez zastanowienia bowiem robiła zbyt szybko zbyt wiele rzeczy naraz. Była z natury gwałtowna, ale nikt w całej okolicy nie mógł się oprzeć jej urokowi. Jej zaraźliwy śmiech, podskakujące loki złocistych włosów i błazeńskie poczucie humoru zwracały uwagę i zapewniały jej sympatię innych dzieci, a takŝe dorosłych. Dawała sobie radę z nauką w szkole, mimo raczej słabej zdolności koncentracji i ogromnej impulsywności. Zawsze robiła to, co akurat wpadło jej do głowy, nie zastanawiając się zbytnio nad tym, co robi. Kiedyś powiedziała nauczycielce: Mam skaczący mózg. Nie oglądając się na nic, stale wpada na coś nowego. Impulsywność była jedną z przyczyn jej kłopotów z uwagą, które trapiły ją od czasów, gdy była jeszcze małym dzieckiem. Pewnego dnia po południu, gdy miała około dziewięciu lat, wysiadając ze szkolnego autobusu pokłóciła się okropnie z Juanitą, koleŝanką z klasy. W kilka chwil po odjeździe autobusu, w przypływie impulsu, popchnęła Juanitę na jezdnię. Dziewczynka wpadła pod nadjeŝdŝającą z przeciwnej strony furgonetkę i doznała złamania kości udowej oraz miednicy. Przeszła operację i leŝała kilka tygodni w szpitalu. Na szczęście, obyło się bez kalectwa, ale jeszcze długo po wypadku wyraźnie kulała. Nana nie mogła się po tej historii pozbierać. Miała koszmary; śniło się jej, Ŝe przez nią koleŝanka umiera. Ilekroć widziała na dworze utykającą Juanitę, tylekroć ogarniało ją poczucie winy i przygnębienie. W czasie pierwszych czterech lat szkoły Nanę często dotkliwie karano za niespokojne zachowanie, ale nikt się nie zastanawiał nad jego przyczyną, nikt teŝ się nad Naną nie uŝalał. Gdyby rodzice uświadomili sobie, Ŝe ich dziecko moŝe mieć trudności z kontrolą uwagi, trudności, którym często towarzyszy nadpobudliwość, moŝe by doszli do wniosku, Ŝe naleŝy zasięgnąć porady u specjalisty. Korzystając z fachowej pomocy, Nana mogłaby poznać niebezpieczne

9 skutki swojej impulsywności i nauczyć się pewnych sposobów panowania nad sobą; mogłaby się zatrzymać i odliczyć, pomyśleć, zanim coś zrobi. Mogłaby takŝe przyjmować jakieś lekarstwa, które by jej kontrolę uwagi wzmocniły. Na szczęście, dziewiętnastoletniej juŝ Nanie udzielił pomocy miejscowy specjalista zdrowia psychicznego, który wyjaśnił jej róŝne aspekty zaburzeń uwagi. Ostatnio zaczęła przyjmować środki, które ograniczają impulsywność, lecz rozumie, Ŝe nie mogą one wyręczyć jej w panowaniu nad sobą. Nana skończyła liceum i obecnie pracuje w salonie piękności; w tego rodzaju pracy bardzo dobra umiejętność nawiązywania kontaktów z ludźmi ogromnie jej się przydaje. Psycholog, który opowiedział mi jej historię, wspomniał, Ŝe Nana powaŝnie zastanawia się nad studiami w koledŝu. Chciałaby zostać pracownicą opieki społecznej. MOśLIWOŚCI UMYSŁU W społeczeństwie dorosłych przyjmujemy za rzecz oczywistą, Ŝe nie moŝemy być wszechstronnie wykształceni w kaŝdej dziedzinie nauki, sztuki i rzemiosła. A mimo to wywieramy olbrzymi nacisk na nasze dzieci, Ŝeby wszystko dobrze opanowały. Oczekujemy, Ŝe zawsze będą błyszczały w matematyce, czytaniu, pisaniu, wypowiadaniu się, ortografii, zapamiętywaniu, rozumieniu, rozwiązywaniu problemów, stosunkach z ludźmi, sporcie i Ŝe będą bezbłędnie pojmowały polecenia ustne. Niewiele dzieci moŝe sobie przyswoić wszystkie te przedmioty ; być moŝe, nawet Ŝadne nie jest do tego zdolne. Podobnie jak Ŝaden z dorosłych. Wszystkie umysły mają takie lub inne specjalności i słabości. KaŜdy z nas wyposaŝony jest od urodzenia w bardzo złoŝony zespół obwodów z niezliczonymi, rozgałęziającymi się połączeniami i blokadami. Niektórzy z nas mają mózg zaprogramowany na przyjmowanie naraz bardzo wielu informacji, mózg innych moŝe wchłonąć i przetworzyć tylko kilka z nich jednocześnie (często dokładniej). Są wśród nas tacy, których mózgi magazynują i przywołują dane z pamięci szybko i precyzyjnie, inni posiadają mózgi, w których dostęp do danych jest powolniejszy lub mniej selektywny. Pewne umysły wolą same dochodzić do własnych, oryginalnych poglądów niŝ opierać się na pomysłach cudzych, a inne odwrotnie. Istnieją ludzie, których umysły sprawnie tworzą obrazy złoŝonych, politycznych, a nawet religijnych koncepcji, inni chętniej wyraŝają swoje myśli za pomocą słów i zdań. Tak więc wszyscy Ŝyjemy z umysłem zaprogramowanym na bardzo dobre działanie w jednej dziedzinie, a poraŝ-kę w innej. Przy odrobinie szczęścia odkrywamy i obieramy drogę, która odpowiada specjalności naszego umysłu, a takŝe Ŝyciowej pasji. Przez wszystkie lata szkoły i pracy zawodowej nasze zdolności i niedociągnięcia podlegają ocenie; kaŝdego dnia stajemy wobec jakichś wyzwań. Wszyscy przeŝywamy zawsze czającą się groźbę, Ŝe nie sprostamy wymaganiom narzuconym lub wyznaczonym przez nas samych. Jedenastolatek, który nigdy na cenzurze nie miał stopnia poniŝej 4+, traci błyskawicznie poczucie własnej wartości, gdy stwierdzi, Ŝe nauka języka obcego sprawia mu wielkie trudności. Mały chłopiec robi z siebie fajtłapę, próbując zaserwować w meczu siatkówki na lekcji wychowania fizycznego nie jest w stanie przerzucić piłki nad siatką. Reakcją na jego widoczną słabość motoryczną są poniŝające gwizdy rozzłoszczonych, bezlitośnie krytycznych piątoklasistów z druŝyny. Zawsze się płaci jakąś cenę, niewielką lub znaczną, gdy zmusza się umysł do nauczenia się bądź wykonania czegoś, do czego nie jest zaprogramowany. Od

10 czasu do czasu wszystkim się to zdarza, ale gdy zmuszanie nieprzystosowanego umysłu do wykonywania wielu waŝnych zadań staje się codzienną praktyką, a na domiar złego nic o tym nieprzystosowaniu umysłu nie wiadomo, moŝe to doprowadzić do tragicznych skutków. Takie właśnie zjawisko występuje codziennie w kaŝdej ze szkół. Z PERSPEKTYWY PEDIATRY Pragnąc ułatwić czytelnikom zrozumienie okoliczności, które doprowadziły do powstania tej ksiąŝki, czuję się zmuszony przedstawić skromny zarys autobiograficzny. Jestem tak zwanym pediatrą rozwojowo-behawioralnym. Jest to nowa dziedzina pediatrii, zajmuje się ona rozwojem dziecka, problemami zachowania i uczenia się. Po studiach w Harvard Medical School (Szkole Medycyny Uniwersytetu Harvarda) i Children s Hospital (Szpitalu Dziecięcym) w Bostonie słuŝyłem w wojsku w randze kapitana jako lekarz szkolny w Clark Air Force Base (Bazie Sił Lotniczych Clark) na Filipinach. Tam właśnie zacząłem się pasjonować niezwykłymi metodami, dzięki którym współpracujący ze sobą pediatrzy i pedagodzy mogą pomóc dzieciom w znalezieniu własnego miejsca w Ŝyciu. Po zakończeniu słuŝby wojskowej wróciłem do Bostonu i kierowałem ambulatorium klinicznym przy Children s Hospital (Szpital Dziecięcy). Zaskoczyła mnie duŝa liczba dzieci, które przychodziły do nas wcale nie z powodu zwykłych chorób, lecz z powodu trudności, z jakimi się na co dzień stykały, zwłaszcza w szkole. Wydawało mi się, Ŝe nie są to dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi, tępe czy leniwe; kryło się w nich coś innego, bardziej subtelnego, pozornie niewinnego, coś, co czekało na wykrycie i na właściwą pomoc. Wkrótce te ukryte zaburzenia stały się moją obsesją i w końcu całą pracę zawodową poświęciłem próbom ich wyjaśnienia, by, po wykryciu przyczyn, moŝna było dzieciom z owymi zaburzeniami pomóc. Zostałem następnie profesorem pediatrii i dyrektorem Clinical Center for the Study of Development and Learning przy University of North Carolina Medical School (Szkole Medycyny Uniwersytetu Północnej Karoliny); stanowisko to zajmuję nadal. W 1995 roku załoŝyłem (wspólnie z Charlesem Schwabem) All Kinds of Minds (Wszystkie Rodzaje Umysłów) niekomercjalny instytut badania róŝnic w uczeniu się. Instytut prowadzi szeroko zakrojoną akcję szkolenia nauczycieli; zapoznajemy ich z róŝnicami w moŝliwościach uczenia się i z odpowiednimi metodami nauczania. Program obejmuje równieŝ pracę z rodzicami, klinicystami i dziećmi; jej celem jest dobre poznanie odmian umysłów dzieci i zapewnieniem wszystkim odpowiedniego wykształcenia. Instytut rozwija się szybko i z zadowoleniem mogę stwierdzić, Ŝe ma powaŝny wpływ na losy dzieci na całym świecie. Jak prawie kaŝdy, choć na ogół byłem dobrym uczniem, w dzieciństwie musiałem uporać się ze swoim udziałem dręczących starć z oprogramowaniem własnego mózgu. Kolorując obrazki w zerówce zawsze wykraczałem poza linię. Nie potrafiłem posługiwać się noŝyczkami we właściwy sposób (nadal nie umiem). Radość, jaka płynie z rysowania lub wycinania po linii prostej była uczuciem, które mogłem obserwować tylko u moich kolegów z klasy. W kaŝdym stadium szkolnej kariery moje osiągnięcia artystyczne znajdowały się poniŝej poziomu przyzwoitości, toteŝ pochylałem się nisko nad moimi rysunkami i innymi dziełami plastycznymi, zasłaniając je przed wścibstwem kolegów. Moim artystycznym poraŝkom niewątpliwie sprzyjał daltonizm (nie mogłem odróŝnić koloru zielonego od czerwonego), który dość późno wykryto. Do dziś czuję się

11 upokorzony, gdy próbuję złoŝyć arkusz papieru o wymiarach 22 cm 29 cm tak, by dobrze mieścił się w kopercie. Nadal nie potrafię dokonać tego niezwykłego wyczynu, a na dokładkę wciąŝ zadziwia mnie, jak inni to robią! Jestem prawie równie bezradny, gdy mam złoŝyć mapę drogową; upycham ją do schowka w samochodzie jak nadzienie do indyka. A dalej, skoro juŝ zacząłem zdradzać słabości mojego osobistego oprogramowania, powinienem dodać, Ŝe od początków przedszkola do dnia dzisiejszego nie potrafię posługiwać się temperówką do ołówków. I w tym przypadku obserwowałem z nękającą mnie zazdrością moich rówieśników, którzy bez wysiłku robili to w mistrzowski sposób; ja, ile razy wsadzałem ołówek do temperówki, wyciągałem zawsze tępy, drewniany kołek. Nigdy nie byłem sportowcem. Wprawdzie całkiem dobrze interpretowałem złoŝone teksty, nie mogłem jednak zrozumieć ani słowa z tego, co nauczyciel wychowania fizycznego mówił w mojej obecności (prawdopodobnie nadal bym nie rozumiał). Dno neurorozwojowe osiągnąłem w czasie lekcji tańca z figurami, poniewaŝ w Ŝaden sposób nie mogłem przełoŝyć słownych instrukcji na odpowiednie ruchy nieuchronnie ciągnąłem moją partnerkę w nieodpowiednim kierunku. Co za wstyd! Przez całe moje dzieciństwo wybierano mnie do zespołów sportowych na samym końcu. Czasami czułem się tak, jakbym stał w szeregu w czasie konfrontacji organizowanej przez policję. Lekcje gimnastyki niszczyły moje poczucie własnej wartości ze skutecznością bomby atomowej. W gimnazjum, w czasie gimnastyki, schronem przeciwlotniczym był gabinet pielęgniarki. Często kryłem się tam, narzekając na cięŝki ból Ŝołądka. I rzeczywiście odczuwałem ból. Schwytanie lub rzucenie piłki wykraczało poza wrodzony zakres działania mojego mózgu. Gdy byłem nastolatkiem, ojciec namówił mnie, Ŝebym wziął kilka lekcji gry w golfa. Po kilku próbach instruktor uprzejmie zasugerował, bym zechciał zająć się inną formą sportu rekreacyjnego, poniewaŝ, robiąc zamach, rzadko trafiałem w piłkę. Zamiast uprawiać sport, wolałem zostać naczelnym redaktorem gazety mojego liceum (co raczej nie wpłynęło na poprawę mego wyglądu). W piątej klasie miałem powaŝne trudności z ułoŝeniem poprawnych stosunków z moją nauczycielką, panną Briggs. Nieporządnie odrabiałem prace domowe i nieładnie pisałem. Zacząłem troszczyć się tylko o moje zwierzaki (owczarka szkockiego, Ŝółwia i stadko róŝnych tropikalnych rybek), które uwielbiałem. Tego roku czułem się w szkole źle. Panna Briggs codziennie krytykowała mnie bezlitośnie wobec całej klasy, groziła pozostawieniem w piątej klasie, ale, dzięki Bogu, moi rodzice nie chcieli o tym słyszeć, częściowo dlatego, Ŝe w testach uzyskałem ze wszystkich przedmiotów bardzo dobre wyniki. Przeszedłem, i w szóstej klasie nadal miałem na ogół piątki. Jak bardzo wielu innych poznałem w szkole lęk i ból poniŝenia. Od lat cięŝko pracuję, by złagodzić ten ból tysiącom uczniów, którym nie wiedzie się w szkole i którzy, mimo starań, nie uzyskują dobrych wyników w nauce, lub nie znajdują miejsca w wymagającym świecie rówieśników; uczniów, którzy nie mogą spełnić nadziei i oczekiwań kochających ich rodziców. Myślę, Ŝe w toku pracy nabrałem ogromnego szacunku dla rodziców i nauczycieli, a jednocześnie nauczyłem się traktować dzieci, mające trudności w nauce jak współczesnych bohaterów i bohaterki, którzy odnoszą wielokrotnie rany, gdyŝ ich daremna walka o zadowalające wyniki w szkole jest na ogół źle rozumiana przez rodziców i nauczycieli, a takŝe przez nich samych. Badając te nieszczęśliwe dzieci i starając się im pomóc, poznałem trochę proces uczenia się. Przekonałem się, Ŝe kaŝdy umysł jest niepowtarzalny. Zmusiło mnie to do myślenia o umyśle krok po kroku i, na koniec, do napisania tej ksiąŝki. Mogłaby ona mieć podtytuł: Czego uczymy się o nauce od dzieci, które źle się

12 uczą, poniewaŝ stwierdziłem nieoczekiwanie, Ŝe badanie trudności w nauce rzuca światło na całość uczenia się i na sposób, w jaki ono prawdopodobnie przebiega. Trzydzieści lat klinicznej obserwacji, wieloletnia współpraca ze szkołami na całym świecie, znajomość literatury naukowej z tej dziedziny oraz badania, które sam prowadzę, umoŝliwiły mi stworzenie modelu nauczania, i to modelu, który próbuje uwzględnić takie sposoby uczenia się, jakie zaobserwowałem, stykając się z wieloma najrozmaitszymi umysłami. Model ów umoŝliwia zrozumienie przyczyn słabych wyników w nauce i przezwycięŝenie trudności z uczeniem się w przypadkach, w których funkcje mózgu dziecka nie mogą sprostać wymaganiom szkoły. Gdy ludzie dorośli i dzieci dowiadują się o szczególnych cechach swych mózgów, często dają wykaz uczuciu ulgi, a nawet o nim mówią, poniewaŝ po raz pierwszy w Ŝyciu mogą dokładnie zrozumieć, dlaczego tak się męczyli, chcąc sprostać pewnym wymaganiom. Teraz wreszcie juŝ wiedzą, jak mogą pokonać lub obejść przeŝywane trudności. Nareszcie mogą sobie wybaczyć i starać się wzmocnić swoją osobowość. Gdy wyjaśniłem Calebowi, Ŝe miał kłopoty ze zrozumieniem złoŝonego języka, jakim posługiwał się nauczyciel i z jakim stykał się, gdy coś czytał, przestał sądzić, Ŝe jest beznadziejnie opóźniony w stosunku do innych dzieci. Gdy omawiałem z Carsonem jego problemy z pamięcią, twarz mu się rozjaśniła. A więc to tak jest. A ja myślałem, Ŝe urodziłem się z cięŝkim uszkodzeniem mózgu. oświadczył. Gdy Nana pojęła, co oznacza impulsywność, przestała sądzić, Ŝe jest złym człowiekiem. Zrozumienie wyzwala i daje wybaczenie.

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Broszura informacyjna dla rodziców W okresie nauki w szkole podstawowej dziecko będzie pisało standaryzowane sprawdziany umiejętności czytania

Bardziej szczegółowo

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa Marian Chwastniewski Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa WYSPA ODKRYĆ A WYSPA ZAGADEK Laboratorium ma na celu wdroŝenie autorskiego programu pedagogicznego WYSPA rozwijającego postawy twórcze i badawcze

Bardziej szczegółowo

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Interpretacja wyników w skali standaryzowanej W okresie nauki w szkole podstawowej dziecko będzie pisało standaryzowane sprawdziany umiejętności

Bardziej szczegółowo

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne W celu zbadania efektywności uczenia się, przygotowałam i przeprowadziłam wśród uczniów mojej klasy ankietę na temat Czy potrafisz się uczyć?. Test przeprowadziłam

Bardziej szczegółowo

Dorota Sosulska pedagog szkolny

Dorota Sosulska pedagog szkolny Czasem zapominamy o prostych potrzebach, które dzieci komunikują nam na co dzień. Zapraszam więc wszystkich dorosłych do zatrzymania się w biegu, pochylenia się nad swoimi pociechami i usłyszenia, co mają

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa klasy IV-VI

Szkoła Podstawowa klasy IV-VI Szkoła Podstawowa klasy IV-VI ZASADY PRACY NA LEKCJACH JĘZYKA ANGIELSKIEGO: - Głównym celem obecności ucznia na lekcji jest maksymalne wykorzystanie przekazywanych przez nauczyciela treści. W tym celu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów :

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: II. Podręcznik: III.Tematyka realizowanych modułów : Wymagania edukacyjne z języka angielskiego dla klas czwartych I. Program nauczania: Program nauczania języka angielskiego dla II etapu edukacyjnego (szkoła podstawowa, klasy IV VI), autorzy: Ewa Piotrowska

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com Raport o kursie Strona 0 Raport o kursie Marcin Tereszkiewicz Raport o kursie Strona 1 Oczyszczanie Umysłu Oczyść swój umysł aby myśleć pozytywnie i przyciągać to czego chcesz Raport o kursie Strona 2

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń:

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI W KLASACH IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W SIEMIANOWICACH ŚLĄSKICH Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: Gramatyka i słownictwo: Potrafi poprawnie operować prostymi

Bardziej szczegółowo

PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I

PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNO- WYCHOWAWCZYCH BEZPIECZNA SZKOŁA PRZEZNACZONY DLA UCZNIÓW KLASY I AUTOR: mgr Ewa Herczyńska MIEJSCE ZAJĘĆ: sala szkolna PROWADZĄCY: autor programu 1 CELE PROGRAMU: OGÓLNE 1.

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

zdecydowanie tak do większości zajęć do wszystkich zajęć zdecydowanie tak do większości do wszystkich do wszystkich do większości zdecydowanie tak

zdecydowanie tak do większości zajęć do wszystkich zajęć zdecydowanie tak do większości do wszystkich do wszystkich do większości zdecydowanie tak Kwestioriusz ankiety dla uczniów "Moja szkoła" Dzień bry, Odpowiedz, proszę, pytania temat Twojej szkoły. Odpowiedzi udzielone przez Ciebie i Twoje koleżanki i kolegów pomogą rosłym zobaczyć szkołę Waszymi

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ 1 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowany na podstawie: -Rozporządzenia MEN z dnia 19.04.1999r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO OBOWIĄZUJĄCY W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W LĘDZINACH

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO OBOWIĄZUJĄCY W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W LĘDZINACH PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO OBOWIĄZUJĄCY W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W LĘDZINACH Zadaniem PSO jest zapewnienie trafnego, rzetelnego, jawnego i obiektywnego oceniania wspierającego

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ W CHEŁMIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ W CHEŁMIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ W CHEŁMIE NAUCZYCIEL PROWADZĄCY: mgr Olga Kamińska-Gamrot I. PODSTAWY PRAWNE Podstawa programowa języka obcego Program

Bardziej szczegółowo

Piotr Pawlik - opis i analiza przypadku rozpoznawania. i rozwiązywania problemu edukacyjnego (uczeń zdolny)

Piotr Pawlik - opis i analiza przypadku rozpoznawania. i rozwiązywania problemu edukacyjnego (uczeń zdolny) Piotr Pawlik - opis i analiza przypadku rozpoznawania i rozwiązywania problemu edukacyjnego (uczeń zdolny) Jonasz i Ernest- dwaj bracia, byli uczniami wybitnie uzdolnionymi. Praca z nimi była dla mnie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W ŁOWICZU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W ŁOWICZU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 1 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W ŁOWICZU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 A. Wiadomości. B. Umiejętności. C. Postawa ucznia i jego aktywność. I Przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):...

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Kwestionariusz AQ wersja dla młodzieży 12-15 lat Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Płeć osoby wypełniającej kwestionariusz:... Wiek:... Wykształcenie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III. Język angielski

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III. Język angielski PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA W KLASACH I III Język angielski Nauczanie języka angielskiego w Szkole Podstawowej Nr 2 w Twardogórze odbywa się według,,program nauczania języka angielskiego do edukacji

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO 1. Przedmiotowy System Oceniania jest zgodny z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania 2. Poziom wiedzy i umiejętności oceniany

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI. realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości. nr. POKL.09.01.

PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI. realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości. nr. POKL.09.01. Mołodiatycze, 22.06.2012 PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości nr. POKL.09.01.02-06-090/11 Opracował: Zygmunt Krawiec 1 W ramach projektu

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO 1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów; 2. Ocenianiu podlegać mogą: Wypowiedzi ustne : Kilkuzdaniowa wypowiedź Dialog Prezentacja

Bardziej szczegółowo

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim

Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim Projekt Otwarte Przedszkola został zrealizowany w Zespole Placówek Oświatowych w Zatorach. Byliśmy jedną z nielicznych placówek w powiecie pułtuskim uczestniczących w projekcie. Wzięło w nim udział 48

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO.

REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. 1. W klasach I-III uczniowie są oceniani w sposób opisowy uwzględniający rozwój indywidualny ucznia i jest dostosowana

Bardziej szczegółowo

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy?

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? Jak działa nasz umysł? Lewa półkula odpowiada za: Czytanie Pisanie Uczenie Podział czasu Rozumowanie

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego. Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Tarnobrzegu

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego. Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Tarnobrzegu Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Kopernika w Tarnobrzegu I etap edukacyjny: klasy I-III Co będziemy sprawdzać? Czy uczeń 1) rozumie proste polecenia

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Zasady Oceniania uczniów klas 1 3 w Szkole Podstawowej im. Stefana Krasińskiego w Chotomowie

Wewnątrzszkolne Zasady Oceniania uczniów klas 1 3 w Szkole Podstawowej im. Stefana Krasińskiego w Chotomowie Wewnątrzszkolne Zasady Oceniania uczniów klas 1 3 w Szkole Podstawowej im. Stefana Krasińskiego w Chotomowie A. Cele i zasady oceniania w klasach 1 3 I. Ocenianie to proces gromadzenia informacji o uczniach.

Bardziej szczegółowo

Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r

Konferencja Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym Warszawa, 23.10.2013r Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r E W A K O S U N I W E R S Y T E T Ł Ó D Z K I K W E S T I O N A R I U S Z P R E D Y S P O Z Y C J I Z A W O D O W Y

Bardziej szczegółowo

CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM. Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie

CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM. Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM CZYTAJMY RAZEM Program Czytajmy razem realizowany jest w naszej szkole na etapie nauczania zintegrowanego. Jego głównym celem jest rozwijanie aktywności czytelniczej naszych

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ

PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ PROGRAMY PROFILAKTYKI MŁODZIEŻOWEJ Nazwa Kierownik Miejsce realizacji Liczba i rodzaj odbiorców Okres realizacji Rok szkolny 2009/2010 Osiągane cele SPRAWOZDANIE Z PROJEKTU PROFILAKTYCZNEGO PROGRAM PROFILAKTYCZNY

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. w kl. IV-VI Szkoły Podstawowej Nr 1 w Ząbkach

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. w kl. IV-VI Szkoły Podstawowej Nr 1 w Ząbkach PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA z JĘZYKA ANGIELSKIEGO w kl. IV-VI Szkoły Podstawowej Nr 1 w Ząbkach Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano w oparciu o program nauczania dla klas IV

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach I - III PSO jest zgodny z WSO i jest jego integralną częścią. Zasady ogólne dotyczące oceniania i klasyfikowania znajdują się w Statucie Szkoły,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego

Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego jest zgodny z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania Publicznego Gimnazjum w Łochowie 1. Sposoby oceniania

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU OPRACOWANIE ANNA MAZUR EWA KWIATKOWSKA OBSZARY AKTYWNOŚCI UCZNIA PODLEGAJĄCE OCENIE I ICH KRYTERIA Nauka języków obcych

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy I - III Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI Ocenie podlegają umiejętności i wiadomości ujęte w planie metodycznym nauczyciela. Wykaz umiejętności podany jest do wiadomości uczniów na bieżąco

Bardziej szczegółowo

projektu na wiedzę, umiejętności i postawy uczniów. Ankietę wypełniły 52 osoby: 27 dziewcząt i 25 chłopców.

projektu na wiedzę, umiejętności i postawy uczniów. Ankietę wypełniły 52 osoby: 27 dziewcząt i 25 chłopców. Wstęp RAPORT EWALUACYJNY Z ANKIET DOTYCZĄCY DŁUGOFALOWEGO WPŁYWU PROJEKTU Uczyć się, ale jak? współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Ankieta została przeprowadzona

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ANKIETA DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM 5. To, jak Ci idzie w szkole jest dla Twoich rodziców (opiekunów): A niezbyt ważne B ważne C bardzo ważne 1 kod ucznia Drodzy Pierwszoklasiści! Niedawno rozpoczęliście naukę

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowany na podstawie: -Rozporządzenia MEN z dnia 19.04.1999r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W KLASACH I-III. Język angielski

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W KLASACH I-III. Język angielski PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA W KLASACH I-III Język angielski Nauczanie języka angielskiego w Szkole Podstawowej Nr 2 w Twardogórze odbywa się według programu,, Język angielski w nauczaniu zintegrowanym.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej

Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej Zespół Szkół w Szubinie Szkoła Podstawowa nr 2 w Szubinie Ul. Tysiąclecia 1 Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej (drugi etap edukacyjny) Ewa Strzyżewska

Bardziej szczegółowo

1. Formułuje krótkie wypowiedzi ze zdań prostych w większości poprawnie zbudowanych na tematy bliskie uczniowi, związane z ilustracjami.

1. Formułuje krótkie wypowiedzi ze zdań prostych w większości poprawnie zbudowanych na tematy bliskie uczniowi, związane z ilustracjami. UMIEJĘTOŚCI WSPANIALE BARDZO DOBRZE DOBRZE PRACUJ WIĘCEJ JESZCZE NIE POTRAFISZ 1 2 3 4 5 6 MÓWIENIE 1.Samodzielnie bogatym słownictwem, wypowiada się na temat treści literackiego, określa jego nastrój,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM Przedmiotowy system oceniania z języków obcych jest zgodny ze Statutem Zespołu

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ Wielu rodziców znajduje się w sytuacji, gdy ich dziecko poświęca dużo czasu na naukę, natomiast jego wyniki szkolne nie są zadawalające. Wielokrotnie dzieci opowiadają, że

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie Wewnątrzszkolnego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo

Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo Andrzej Graca BEZ SPINY CZYLI NIE MA CZEGO SIĘ BAĆ Andrzej Graca: Bez spiny czyli nie ma czego się bać 3 Copyright by Andrzej Graca & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Andrzej Graca ISBN 978-83-7859-138-2

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE Co to jest ocenianie kształtujące? Ocenianie jest integralną częścią procesu edukacyjnego. Najczęściej mamy do czynienia z ocenianiem podsumowującym, które dzięki testom i egzaminom,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI w Szkole Podstawowej im. Janusza Korczaka w Biedaszkach.

Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI w Szkole Podstawowej im. Janusza Korczaka w Biedaszkach. Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI w Szkole Podstawowej im. Janusza Korczaka w Biedaszkach. Podstawa prawna: Rozporządzenie MENiS z dnia 7 września 2004 roku w sprawie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. W. SIEMIONA W KRUSZEWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. W. SIEMIONA W KRUSZEWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. W. SIEMIONA W KRUSZEWIE I. Kontrakt z uczniami: 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości. 2. Ocenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

Ocena zachowania zawiera informację dotyczącą rozwoju społecznego i emocjonalnego dziecka.

Ocena zachowania zawiera informację dotyczącą rozwoju społecznego i emocjonalnego dziecka. I. Formy oceniania, poziomy osiągnięć i wymagania edukacyjne w klasach I III. 1. Ustala się trzy rodzaje oceniania dziecka: a) Ocenianie bieżące, podczas każdego zajęcia; b) Ocenianie okresowe, na pierwszy

Bardziej szczegółowo

1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej:

1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej: 1 1. W klasach 1-3 przyjmuje się następujące formy oceny bieżącej: POZIOM OSIĄGNIĘĆ Wspaniały Bardzo dobry Dobry Wystarczający OCENA WYMAGANIA EDUKACYJNE WSPANIALE oznaczane literą A Wymagania dotyczą

Bardziej szczegółowo

MOCNE STRONY OSOBOWE:

MOCNE STRONY OSOBOWE: MOCNE STRONY OSOBOWE: To ja Kreatywność / pomysłowość Znajduję różne rozwiązania problemów Łatwo wpadam na nowe pomysły Mam wizjonerskie pomysły Szukam nowych możliwości i wypróbowuję je Potrafię coś zaprojektować

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS IV VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W OSTROWIE WIELKOPOLSKIM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS IV VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W OSTROWIE WIELKOPOLSKIM PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA KLAS IV VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W OSTROWIE WIELKOPOLSKIM I CEL OCENY Przedmiotem oceny jest: 1. Aktualny stan wiedzy ucznia i jego umiejętności.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania w Szkole Podstawowej nr 5

Przedmiotowy system oceniania w Szkole Podstawowej nr 5 Przedmiotowy system oceniania w Szkole Podstawowej nr 5 Język angielski dla klas 4-6 Ocenianie postępów poszczególnych uczniów jest przeprowadzane pisemnie i ustnie. Jedną z form sprawdzania opanowania

Bardziej szczegółowo

Poziom gotowości szkolnej dziecka, Nowa postawa programowa, Przygotowanie szkoły, Demografia.

Poziom gotowości szkolnej dziecka, Nowa postawa programowa, Przygotowanie szkoły, Demografia. 6-LATEK W SZKOLE Poziom gotowości szkolnej dziecka, Nowa postawa programowa, Przygotowanie szkoły, Demografia. Umysłowa Emocjonalnospołeczna GOTOWOŚĆ SZKOLNA Fizyczna Percepcyjno - motoryczna 1. Diagnozą

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania Przedmiotowy System Oceniania PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO GIMNAZJUM NR 2 W GOLENIOWIE ROK SZKOLNY 2013/2014 Podstawa prawna do opracowania Przedmiotowego Systemu Oceniania: 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy IV - VI Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ

OCENIANIE W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ OCENIANIE W EDUKACJI WCZESNOSZKOLNEJ I. Założenia ogólne. W edukacji wczesnoszkolnej ocenianie jest procesem gromadzenia danych o zachowaniu i osiągnięciach szkolnych dziecka; to proces sprawdzania i orzekania,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE i PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZGODNY Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ DLA KLAS 1 3 GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE i PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZGODNY Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ DLA KLAS 1 3 GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE i PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ZGODNY Z NOWĄ PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ DLA KLAS 1 3 GIMNAZJUM Przedmioty: Język angielski Język niemiecki PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA OKREŚLA: 1. Cele

Bardziej szczegółowo

W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec

W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec Trening rozwoju osobistego przez Internet Chcesz zmienić swoje

Bardziej szczegółowo

DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH

DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH DOSTOSOWANIE WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH UWZGLĘDNIANIE OPINII PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH WSKAZÓWKI DLA NAUCZYCIELI Rozporządzenie MEN z dn. 30.04.2007 Nauczyciel jest obowiązany, na podstawie opinii poradni

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia na rozgrzewkę

Ćwiczenia na rozgrzewkę Ćwiczenia na rozgrzewkę DOKĄD ZMIERZA EDUKACJA XXI WIEKU? Co ma wspólnego uczenie się z wielbłądem doprowadzonym do wodopoju? Oroooo czyli o różnych aspektach tworzenia atmosfery sprzyjającej uczeniu

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania język angielski klasy I III

Przedmiotowy system oceniania język angielski klasy I III Przedmiotowy system oceniania język angielski klasy I III Szkoła Podstawowa nr 12 im. Mariana Batki w Łodzi 1. Kryteria oceniania z języka angielskiego zostały opracowane zgodnie ze Statutem Szkoły oraz

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE II rok szkolny 2014/2015

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE II rok szkolny 2014/2015 KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE II rok szkolny 2014/2015 EDUKACJA POLONISTYCZNA PISANIE - dba o prawidłowy i bardzo staranny kształt liter i cyfr; - potrafi samodzielnie napisać kilka zdań na każdy temat,

Bardziej szczegółowo

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego z języka obcego

Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego z języka obcego Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego z języka obcego nowożytnego w roku szkolnym 2013/2014 Analiza wyników egzaminu gimnazjalnego z języka angielskiego na poziomie podstawowym Arkusz składał się z 40

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1 Imię i nazwisko ucznia Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA Współdziałanie z rówieśnikami i osobami dorosłymi. Potrafi odróżnić co jest dobre, a co

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

ZASADY OCENIANIA W KLASACH I - III W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 50

ZASADY OCENIANIA W KLASACH I - III W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 50 ZAŁĄCZNIK DO STATUTU SZKOŁY ZASADY OCENIANIA W KLASACH I - III W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 50 1. W klasach I - III szkoły podstawowej śródroczne i roczne oceny klasyfikacyjne z zajęć edukacyjnych są ocenami

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ W BESKU SZKOŁA PODSTAWOWA W BESKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W KLASACH IV VI

ZESPÓŁ SZKÓŁ W BESKU SZKOŁA PODSTAWOWA W BESKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W KLASACH IV VI ZESPÓŁ SZKÓŁ W BESKU SZKOŁA PODSTAWOWA W BESKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MATEMATYKI W KLASACH IV VI mgr Aneta Pisula mgr Agnieszka Wojtoń I. GŁÓWNE ZAŁOśENIA PRZEDMIOTOWEGO SYSTEMU OCENIANIA 1. Ocenianie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W Gimnazjum Nr 4 Sportowym w Zielonej Górze

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W Gimnazjum Nr 4 Sportowym w Zielonej Górze PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO W Gimnazjum Nr 4 Sportowym w Zielonej Górze Ocenianie osiągnięć polega na rozpoznawaniu przez nauczycieli poziomu oraz postępów w opanowaniu przez ucznia

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów klas V-VI SP nr 1 i SP nr 2 w Mińsku Mazowieckim Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju i

Wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów klas V-VI SP nr 1 i SP nr 2 w Mińsku Mazowieckim Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju i Wyrównywanie szans edukacyjnych uczniów klas V-VI SP nr 1 i SP nr 2 w Mińsku Mazowieckim Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju i Pomocy Q Zmianom Urząd Miasta Mińsk Mazowiecki Projekt finansowany ze środków

Bardziej szczegółowo

Jak motywować swoje dziecko do nauki?

Jak motywować swoje dziecko do nauki? Jak motywować swoje dziecko do nauki? Praktyka szkolna pokazuje, że uczniowie uczą się mechanicznie wtedy, kiedy nie znają celu i przeznaczenia wiedzy, gdy wątpią w jej wartość oraz zastosowanie w życiu.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA I ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania w Zespole Szkół przy ul. Grunwaldzkiej 9 w Łowiczu.

KRYTERIA I ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania w Zespole Szkół przy ul. Grunwaldzkiej 9 w Łowiczu. KRYTERIA I ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania w Zespole Szkół przy ul. Grunwaldzkiej 9 w Łowiczu. Nauczanie matematyki w szkole podstawowej w klasach IV VI odbywa

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO I. KONTROLI PODLEGAJĄ ZARÓWNO SPRA2WNOŚCI PRODUKTYWNE (MÓWIENIE I PISANIE), JAK I RECEPTYWNE (ROZUMIENIE I PISANIE TEKSTU CZYTANEGO I SŁUCHANEGO). 1a. Mówienie. Umiejętności

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

SP im. św. Maksymiliana Kolbego w Teresinie. Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego dla klas I- III

SP im. św. Maksymiliana Kolbego w Teresinie. Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego dla klas I- III SP im. św. Maksymiliana Kolbego w Teresinie Przedmiotowy system oceniania z języka angielskiego dla klas I- III 1. Oceny bieżące, śródroczne i roczne ustalane są wg WSO Szkoły Podstawowej w Teresinie.

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Scenariusz godziny wychowawczej

Scenariusz godziny wychowawczej Scenariusz godziny wychowawczej Temat zajęć: Dlaczego warto się uczyć? Cele: uczeń: - wyjaśnia znaczenie słowa motywacja - podaje motywy uczenia się - zna rodzaje motywacji: wewnętrzną i zewnętrzną i ich

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolny System Oceniania

Wewnątrzszkolny System Oceniania Wewnątrzszkolny System Oceniania w klasach I-III Szkoła Podstawowa Im. Władysława Broniewskiego W Główczycach Elementy Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania w klasach I - III 1.Zestaw ogólnoszkolnych narzędzi

Bardziej szczegółowo