Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology"

Transkrypt

1 Pac-Kożuchowska E. Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dziecka Vol. 7/2008 Nr 4(25) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dzieci The Fatty Acid Omega-3 and the Childrens Health Elżbieta Pac-Kożuchowska Klinika Pediatrii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie Adres do korespondencji: dr hab. n. med. Elżbieta Pac-Kożuchowska, Zakład Propedeutyki Pediatrii Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, Lublin, ul. Chodźki 2, tel.: (081) , fax. (081) , Słowa kluczowe: kwasy tłuszczowe omega-3, żywienie, suplementacja, dzieci Key words: fatty acid omega-3, nutrition, supplementation, children STRESZCZENIE/ABSTRACT W ostatnich latach rola długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w żywieniu dzieci jest ważnym tematem dyskusji i publikacji naukowych. Problem ten wywołuje wiele kontrowersji i stanowi trudny temat badań. Praca stanowi przegląd piśmiennictwa w zakresie oceny korzystnego działania kwasów omega-3 na stan zdrowia dzieci. Endokrynol. Ped. 7/2008;4(25): The topic of long-chain polyunsaturated fatty acid in relation to the development of children has been important undertaken in medial discussions and publications in recent years. This is a difficult problem for investigation and raises many controversies. This review covers numerous publications dealing with different aspects of the profitably effect the fatty acid omega-3 on the health of children. Pediatr. Endocrinol. 7/2008;4(25): Wstęp Od wielu lat prowadzone są badania, na podstawie których naukowcy starają się odpowiedzieć na pytanie, od czego zależy zdrowie człowieka. Wiadomo, że dużą rolę odgrywają uwarunkowania genetyczne (czynniki endogenne), ale również należy zwrócić uwagę na rolę czynników środowiskowych (egzogennych). Żywienie uznawane jest za jeden z najważniejszych czynników środowiskowych odpowiedzialny za stan zdrowia we wszystkich okresach życia człowieka, a szczególnie w okresie wczesnego dzieciństwa. Dieta, zwłaszcza w pierwszych latach życia, może programować metabolizm ustrojowy poprzez oddziaływanie na aktywność enzymów, układ wewnątrzwydzielniczy czy immunologiczny. Właściwe żywienie dzieci i młodzieży ma nie tylko podstawowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju i dobrego stanu zdrowia, ale również jest najlepszym sposobem profilaktyki niektórych chorób cywilizacyjnych, które występują w późniejszych latach życia, lecz początki mogą mieć już w dzieciństwie. Do nich zaliczamy: podwyższone stężenie cholesterolu i zaburzenia gospodarki lipidowej, otyłość, cukrzycę typu 2, nadciśnienie, miażdżycę czy 49

2 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 7/2008;4(25):49-54 osteoporozę [1, 2]. W ostatnich latach wiele uwagi poświęca się opracowaniu zaleceń żywieniowych, zarówno dla dorosłych, jak i dla dzieci, których celem jest między innymi obniżenie ryzyka chorób cywilizacyjnych [3, 4, 5, 6]. Zapotrzebowanie na tłuszcz zależy od zapotrzebowania energetycznego organizmu, które jest związane z wiekiem, płcią, rodzajem wykonywanej pracy, a u kobiet również ze stanem fizjologicznym, tj., okresem ciąży i laktacji. Ze względu na bardzo zróżnicowany metabolizm, zapotrzebowanie na energię i różne składniki odżywcze na poszczególnych etapach rozwoju dziecka, istnieje potrzeba opracowania specjalnych zaleceń żywieniowych dla poszczególnych grup wiekowych. Szczególnie ważne jest opracowanie zaleceń dotyczących roli tłuszczu w żywieniu niemowląt i małych dzieci [7]. W ustalaniu zaleceń żywieniowych dla dzieci ważna jest nie tylko ilość dostarczanego w pożywieniu tłuszczu, ale także udział poszczególnych kwasów tłuszczowych. W tłuszczach pożywienia występują kwasy tłuszczowe nasycone i nienasycone (jednonienasycone i wielonienasycone). Z punktu widzenia fizjologii najważniejsze są kwasy wielonienasycone: kwas linolowy (n-6) i alfa linolenowy (n-3) oraz ich długołańcuchowe pochodne. Kwas linolowy i alfa linolenowy oraz ich pochodne mają właściwości kwasów niezbędnych. W wyniku przemian (elongacja i desaturacja) zachodzących w wątrobie i mózgu, kwas linolowy metabolizowany jest do kwasu arachidonowego (AA), a kwas α-linolenowy do kwasu eikozapentaenowy (EPA) i dekozaheksaenowego (DHA). Kwasy te spełniają w organizmie bardzo ważne funkcje. Długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe są ważnym składnikiem błon komórkowych, stanowią istotny składnik ludzkiego mózgu i biorą udział w różnych jego funkcjach. Kwas dokozaheksaenowy (DHA) jest obecny w dużej ilości w tkankach mózgu i w siatkówce oka. Odgrywa ważną rolę w dojrzewaniu siatkówki oka, poprawia ostrość widzenia oraz pełni ważną rolę w funkcjonowaniu komórek mózgowych, przeciwdziała depresji i stresowi. Natomiast kwas eikozapentaenowy (EPA) bierze udział w syntezie eikozanoidów, które wykazują działanie przeciwzakrzepowe, przeciwzapalne i hamują nadmierną kurczliwość naczyń krwionośnych. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe zapewniają także prawidłowe tempo wzrostu i rozwoju, odgrywają istotną rolę w regulacji wzrostu i regeneracji tkanek oraz modulacji procesów immunologicznych [8, 9, 10, 11, 12]. Są one odpowiedzialne za odpowiedni rozwój płodu, za wyższą średnią masę urodzeniową noworodków, a następnie za prawidłowy rozwój noworodka i małego dziecka. W okresie życia płodowego dziecko czerpie długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe od matki poprzez łożysko. Najbardziej decydującym dla rozwoju mózgu i narządu wzroku płodu jest trzeci trymestr ciąży. W tym czasie zachodzi intensywne gromadzenie kwasu DHA w tkance mózgowej. A więc, wcześniaki są szczególnie narażone na niedobory długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Niedobór kwasów omega-3 powoduje zaburzenia w rozwoju i funkcjonowaniu układu nerwowego u dzieci urodzonych przedwcześnie. Łożysko pełni rolę selektywnego transportera i między innymi dlatego, stężenia kwasu DHA we krwi pępowinowej są wyższe niż u matki. Przedwczesny poród uniemożliwia gromadzenie kwasu DHA przez płód w tkankach i wcześniak musi go czerpać z pokarmu, ponieważ własna synteza nie jest wystarczająca. Pokarm kobiecy zawiera procentowo dużą ilość tłuszczu, ale jednocześnie ma optymalny i unikalny skład, jeśli chodzi o jego jakość. Skład tłuszczów w mlekach do żywienia sztucznego został opracowany w oparciu o wzorzec pokarmu kobiecego, w którym tłuszcze są głównym źródłem energii (40-55% energii). Pokarm kobiecy zawiera 50% kwasów tłuszczowych nienasyconych, 40% kwasów tłuszczowych jednonienasyconych oraz 10% kwasów tłuszczowych wielonienasyconych. Spośród kwasów wielonienasyconych w pokarmie kobiecym zawarte są głównie kwas linolowy (LA) i α-linolenowy (ALA), ale także obecne są pewne ilości ich pochodnych. Wg rekomendacji ESPGHAN, aby zapewnić odpowiednią gęstość energetyczną pożywienia i dobre tempo przyrostu masy ciała, zawartość tłuszczów w mlekach początkowych dla zdrowych niemowląt w pierwszym kwartale życia i w mlekach dla wcześniaków powinna wynosić 40-55% energii, natomiast w mlekach następnych (dla niemowląt powyżej piątego miesiąca życia) 35-55% energii. Kwas linolowy (n-6) i α-linolenowy (n-3) muszą być bezwzględnie zawarte w mieszankach dla niemowląt. Zalecana zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych dla niemowląt powinna wynosić 4-6% całkowitej energii, a proporcje pomiędzy kwasami szeregu n-3 i n-6 w granicach 1/5 do 1/15 [13, 14]. Ze względu na ogromne znaczenie intensywnego rozwoju ośrodkowego układu nerwowego we 50

3 Pac-Kożuchowska E. Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dziecka wczesnym okresie niemowlęcym, metody oceny wpływu długołańcuchowych kwasów tłuszczowych dotyczą głównie czynności mózgu i siatkówki oka. Niestety ośrodkowy układ nerwowy jest trudnym przedmiotem badań, tym bardziej, gdy mają być oceniane niewielkie zaburzenia jego funkcji. W badaniach posługiwano się najczęściej oceną narządu wzroku i wykładnikami rozwoju ostrości widzenia oraz testami oceniającymi rozwój psychoruchowy. Znane są wyniki badań klinicznych, w których suplementacja kwasem dokozaheksaenowym poprawiała ostrość widzenia w pierwszych miesiącach życia zarówno u wcześniaków, jak i u niemowląt urodzonych o czasie. Wykazano także korzystny wpływ podawania LC-PUFA na rozwój psychoruchowy niemowląt w pierwszych miesiącach życia, który był oceniany za pomocą skali Brunet-Lezine. Prowadzono również badania oceniające wpływ karmienia piersią na parametry neurofizjologiczne u dzieci jednorocznych i starszych, które pierwszy raz były badane w okresie niemowlęcym. Wskaźnik rozwoju umysłowego oraz wskaźnik rozwoju psychomotorycznego oceniano posługując się testem Bayley [15]. Korzystny wpływ wielonienasyconych kwasów tłuszczowych można badać oceniając słuch za pomocą wywołanych potencjałów słuchowych oraz ostrość widzenia za pomocą wywołanych potencjałów wzrokowych. Dostępne dane w piśmiennictwie dowodzą, że zbilansowana podaż długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w mieszankach mlecznych jest bezpieczna, co znajduje odbicie w obecnych zaleceniach dotyczących stosowania mieszanek mlecznych dla niemowląt [14]. Wiele przeprowadzonych badań wskazuje na istnienie związku między sposobem żywienia dzieci w okresie niemowlęcym a występowaniem zaburzeń gospodarki lipidowej oraz chorób układu sercowo-naczyniowego w wieku dojrzałym, a także na ochronną rolę karmienia naturalnego. Singhal i wsp. prowadzili badania długofalowe i oceniali wpływ karmienia piersią na stężenie cholesterolu w surowicy u dzieci w kolejnych latach życia. Badania prowadzono u dzieci w wieku lat. W tej grupie były dzieci urodzone o czasie oraz przedwcześnie. Analizowano sposób żywienia od urodzenia (karmienie mlekiem matki lub sztucznie) oraz oceniano parametry przemiany lipidowej i białko C-reaktywne (CRP). W wyniku przeprowadzonych badań u dzieci w wieku lat, stwierdzono niższe stężenie cholesterolu oraz białka CRP w surowicy u tych dzieci, które były karmione piersią, niezależnie od ich wieku płodowego. Badania te potwierdzają korzyści wynikające z karmienia mlekiem matki w profilaktyce miażdżycy [16]. Bardzo ciekawe wyniki badań przedstawili Owen i in. W wyniku przeprowadzonej metaanalizy wykazano, że niemowlęta karmione w sposób naturalny mają wyższe średnie stężenie cholesterolu całkowitego w surowicy krwi, w porównaniu z żywionymi sztucznie, ale osoby dorosłe, które były karmione piersią w okresie niemowlęcym, mają niższe stężenie cholesterolu całkowitego [17]. Do końca drugiego roku życia nie należy ograniczać tłuszczu i cholesterolu jako składników niezbędnych do prawidłowego rozwoju układu nerwowego. W tym okresie szczególnie ważne jest dostarczenie odpowiedniej ilości długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Po ukończeniu drugiego roku życia podaż tłuszczów w diecie dziecka powinna być stopniowo zmniejszana tak, aby w wieku 5 lat otrzymywało nie mniej niż 20% a nie więcej niż 30% kalorii z tłuszczów na dobę. Wartość energii pochodząca z tłuszczów nasyconych nie powinna przekraczać 10%. Natomiast niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe powinny pokrywać 6-10% energii, a proporcje kwasów omega-6 do omega-3 powinny wynosić 5-8%: 1-2%. Takie zalecenia dotyczące spożycia tłuszczów powinny być stosowane u dzieci i młodzieży do 18. roku życia. W ustalaniu proporcji kwasów tłuszczowych w żywieniu dzieci należy również zwrócić uwagę na ograniczenia w stosowaniu nasyconych kwasów tłuszczowych. Wysokie spożycie tych kwasów, a szczególnie kwasu laurynowego i mirystynowego, powoduje wzrost stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu we frakcji LDL i VLDL w surowicy, zwiększenie krzepliwości krwi, a także dysfunkcję śródbłonka naczyniwego. Izomery trans kwasów tłuszczowych uważane są także za czynnik aterogenny [18]. Badania doświadczalne wykazują, że izomery trans kwasów tłuszczowych nienasyconych znajdujących się w pożywieniu przechodzące przez łożysko do płodu mogą wpływać na niską masę urodzeniową noworodków, a w wyniku karmienia piersią mogą przechodzić do organizmu niemowlęcia [18]. Natomiast u dzieci na miażdżycorodny typ diety mają wpływ szczególnie popularne w tym wieku produkty typu fast food, zawierające dużo tłuszczów i kwasów tłuszczowych trans, słodycze źródło cukrów prostych oraz jogurty zwiększające spożycie tłuszczów nasyconych [19]. 51

4 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 7/2008;4(25):49-54 W okresie poniemowlęcym zachodzą istotne zmiany w sposobie żywienia. Jest to okres, w którym zaczynają kształtować się nawyki żywieniowe, a także często występują niedobory pokarmowe, które hamują procesy wzrastania. W żywieniu dzieci powyżej roku zalecany jest już szeroki asortyment produktów, z uwzględnieniem ich wysokiej wartości odżywczej, wysokiego udziału węglowodanów złożonych i produktów o obniżonej zawartości tłuszczu. Dzieci i młodzież w wieku szkolnym, to kolejna grupa wiekowa, która charakteryzuje się intensywnym dojrzewaniem i wzrastaniem, a więc jest szczególnie wrażliwa na niedobory ilościowe, jak i jakościowe. Dziecko od najwcześniejszych lat powinno zdobywać informacje o roli żywienia w zachowaniu zdrowia i zapobieganiu chorobom dietozależnym. W kształtowaniu nawyków żywieniowych dziecka główną rolę odgrywa środowisko rodzinne i szkolne. Dzieci i młodzież stanowią grupę społeczną szczególnie podatną na skutki niewłaściwego żywienia [20]. Skuteczną metodą profilaktyki wielu chorób jest prawidłowa dieta wzbogacona w produkty żywności funkcjonalnej, a więc zawierająca sterole i stanole roślinne, probiotyki, prebiotyki, witaminy oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe [20, 21]. Intensywny rozwój i dojrzewanie ośrodkowego układu nerwowego obserwuje się we wczesnym dzieciństwie (do drugiego roku życia dziecka). Kwasy tłuszczowe omega-3 mają duże znaczenie dla prawidłowego rozwoju niemowląt, dzieci w okresie wczesnego dzieciństwa, w wieku przedszkolnym i szkolnym. Wywierają one korzystny wpływ na rozwój i czynność układu nerwowego, rozwój funkcji poznawczych oraz prawidłowy rozwój fizyczny i psychoruchowy. Przeprowadzono badania oceniające funkcje poznawcze u zdrowych, 4-letnich dzieci po zastosowaniu kwasu dokozaheksaenowego (400 mg/dzień) przez cztery miesiące. W analizie regresji wykazano dodatnią, istotną statystycznie korelację pomiędzy stężeniem tego kwasu we krwi a wyższą oceną według skali PPVT (Peabody Picture Vocabulary Test) [22]. Kwasy tłuszczowe omega-3 w diecie małego dziecka poprawiają zdolność zapamiętywania, przyspieszają procesy myślowe, usprawniają koncentrację oraz podwyższają współczynnik inteligencji (IQ). Odgrywają także ważną rolę w regulacji snu, łagodzą stres, agresję i nadpobudliwość dziecięcą, poprawiają wzrok oraz wykazują skuteczność w leczeniu dysleksji u dzieci. W prowadzonych badaniach wykazano, że suplementacja kwasami omega-3, omega-6 i flawonoidami może prowadzić do zmniejszenia objawów zespołu ADHD u dzieci [23]. Wyniki badań oceniających wpływ kwasów omega-3 u dzieci z zespołem ADHD nadal nie są jednoznaczne, ale pozytywne efekty są widoczne po zastosowaniu wysokich dawek tych kwasów. Biologiczna rola kwasów omega-3 polega również na ich korzystnym wpływie na gospodarkę lipidową, ciśnienie krwi, podatność tętnic i funkcje śródbłonka, a także na działaniu przeciwzakrzepowym i przeciwzapalnym. Wykazują one więc działanie przeciwmiażdżycowe [24]. Podstawowym źródłem kwasów omega-3 jest tłuszcz ryb morskich. W przeprowadzonych badaniach wykazano, że dzienne spożycie g tłustych ryb morskich wiąże się ze zmniejszeniem o 50% ryzyka zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca [25]. Natomiast w innych badaniach stwierdzono, że spożywanie mięsa ryb powodowało zmniejszenie ogólnego wskaźnika śmiertelności, a nie tylko zgonów na skutek choroby niedokrwiennej serca [26]. Biorąc pod uwagę wyniki ostatnich badań wskazujących na bardzo niskie spożycie ryb morskich w naszym kraju, w szczególności w kilku rejonach Polski, należy sądzić, iż niewystarczające jest pokrycie zapotrzebowania na niezbędne kwasy tłuszczowe omega-3 tj.: EPA kwas eikozapentaenowy i DHA kwas dokozaheksaenowy. Właściwe pokrycie powinno dostarczać tych kwasów na poziomie 0,2-0,3% wydatkowanej energii. Polskie Towarzystwo Pediatryczne i Polskie Towarzystwo Badań nad Miażdżycą postanowiły wspólnie podjąć działania mające na celu zapobieganie tym niedoborom w codziennym żywieniu ludzi, szczególnie w populacji kobiet w ciąży, niemowląt i dzieci. Jest bowiem faktem dobrze udokumentowanym zarówno w badaniach podstawowych, jak i klinicznych, że kwasy EPA i DHA mają bezpośredni i znaczący wpływ na rozwój płodowy dziecka oraz jego dalszy dobry stan zdrowia w przyszłości. Przygotowane przez ekspertów zalecenia zawierają zarówno podstawowe dane dotyczące biologicznych mechanizmów działania kwasów omega-3 (EPA i DHA), jak i wskazówki praktyczne dla lekarzy pediatrów, lekarzy rodzinnych oraz producentów suplementów i żywności funkcjonalnej. W sytuacji niedoborów kwasów omega-3 w diecie wskazana jest suplementacja preparatami zawierającymi te kwasy. Eksperci Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego i Polskiego Towarzystwa 52

5 Pac-Kożuchowska E. Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dziecka Badań nad Miażdżycą zalecają w codziennym żywieniu kobiet w ciąży i niemowląt od 6 tygodnia życia, łączne spożycie kwasów EPA i DHA od 1,0 do 1,5 g. W zalecanych dawkach spożycie kwasów omega-3 jest w pełni bezpieczne. Dzieci do drugiego roku życia powinny otrzymywać wyłącznie kwasy EPA i DHA w postaci suplementów po konsultacji z lekarzem pediatrą, ale tylko jako preparaty podlegające kontroli przez odpowiednie władze sanitarne. Należy podkreślić, że kobiety w ciąży i dzieci pomiędzy 2. a 7. rokiem życia nie powinny spożywać ryb morskich, a w szczególności tuńczyka i łososia, częściej niż 1 raz w tygodniu ze względu na zwiększone ryzyko zatrucia rtęcią i/lub dioksynamii. W tej grupie uzupełnieniem niedoborów w diecie powinny być suplementy o kontrolowanej zawartości EPA i DHA. Dla dzieci od 7. roku życia zalecane jest spożycie ryb morskich przynajmniej 2 razy w tygodniu w szczególności śledzi, makreli, halibuta, dorsza, sardynek. Dodatkowym cennym źródłem roślinnym kwasów omega-3, mogą być orzechy i produkty otrzymywane z ziaren o wysokiej zawartości kwasu ALA (alfa-linolenowy). Suplementy zawierające EPA i DHA są szczególnie wskazane dla dzieci obciążonych rodzinną historią chorób układu krążenia oraz nadwagą i otyłością, gdyż mogą zapobiegać zaburzeniom gospodarki lipidowej i nadciśnieniu tętniczemu. Stała suplementacja kwasów tłuszczowych omega-3 w diecie zapobiega arytmii i agregacji płytek, a więc jest także zalecana w profilaktyce chorób układu sercowo-naczyniowego [27]. Regularne spożywanie gotowych preparatów zawierających kwasy omega-3 oraz witamin (D i E) daje pewność dostarczenia organizmowi stałej dawki tych składników. Dodatkową zaletą gotowych preparatów jest niski poziom toksyn oraz możliwość stałej kontroli jakości, co zapewnia, że ich spożycie jest bezpieczne. PIŚMIENNICTWO/REFERENCES [1] Ziemlański S., Socha P.: Normy i zalecenia dotyczące spożycia tłuszczów ze szczególnym uwzględnieniem dzieci oraz kobiet ciężarnych i karmiących. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka, 1999:1, 2/3, [2] Socha J.: Żywienie a rozwój dziecka w pierwszym roku życia. Standardy Medyczne, 2003:9 supl., [3] Szostak W.B., Cybulska B.: Narodowy Program Profilaktyki Cholesterolowej w Polsce: dokonania i wyzwania przyszłości. Med. Metab., 1999:3, [4] Kłosiewicz-Latoszek L., Grzybek A.: Żywienie w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia. Terapia, 1999:7, [5] Książyk J.: Karmienie naturalne a rozwój. Standardy Medyczne, 2003:9 supl., [6] Innis S.M.: Polyunsaturated fatty acids in human milk: an essential role in infant development. Adv. Exp. Med. Biol., 2004:554, [7] Książyk J.: Zasady żywienia dzieci i młodzieży. Pediatria, 2005:6, [8] Birch E.E., Garfield S., Hoffman D.R. et al.: A randomized controlled trial of early dietary supply of long-chain polyunsaturated fatty acids and mental development in term infants. Dev. Med. Child. Neurol., 2000:3, [9] Makrides M., Neumann M.A., Simmer K., Gibson R.A.: A critical appraisal of the role of dietary long-chain polyunsaturated fatty acids on neural indices of term infants: a randomized, controlled trial. Pediatrics., 2000:1, [10] Innis S.M: The role of dietary n-6 and n-3 fatty acids in the developing brain. Dev. Neurosci., 2000:5-6, [11] Hoffman D.R., Birch E.E., Castaneda Y.S. et al.: Visual function in breast-fed term infants weaned to formula with or without longchain polyunsaturates at 4 to 6 months: a randomized clinical trial. J Pediatr., 2003:6, [12] Koletzko B., Sauerwald U., Keicher U. et al.: Fatty acid profiles, antioxidant status, and growth of preterm infants fed diets without or with long-chain polyunsaturated fatty acids. A randomized clinical trial. Eur J. Nutr., 2003:5, [13] Socha P.: Znaczenie długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych w żywieniu niemowląt. Ped. Pol., 1999:3, [14] Socha P., Kwiecień J., Stolarczyk A.: Znaczenie tłuszczu w żywieniu niemowląt i małych dzieci. Standardy Medyczne., 2003:9 supl., [15] Dangour A.D., Uauy R.: N-3 log-chain polyunsaturated fatty acid for optimal function during brain development and agein. Asia. Pac. J. Clin. Nutr., 2008:17, suppl.1, [16] Singal A., Cole T.J., Fewtrell M., Lucas A.: Breastmilk feeding and lipoprotein profile in adolescents born preterm: follow-up of a prospective randomised study. Lancet, 2004:363, [17] Owen C.G., Whincup P.H., Odoki K. et al.: Fant feeding and blood cholesterol a study in adolescents and a systematic reviev. Pediatrics., 2002:110, [18] Ballabriga A.: Lipids in Childchood Nutrition: Importance of Fats in Food Composition. Nestle Nutrition Services. Feeding from Toddlers to Adolescence. Nestec Ltd., Vevey, Switzerland [19] Amorim-Cruz J.A.: Dietary habits and nutritional status in adolescents over Europe-Southern Europe. Eur. J. Clin. Nutr., 2000:54/suppl, 1,

6 Praca przeglądowa Endokrynol. Ped., 7/2008;4(25):49-54 [20] Kozłowska-Wojciechowska M.: Tłuszcze pokarmowe w profilaktyce miażdżycy. Medycyna po dyplomie, 2003:2, [21] Szostak W.B., Cybulska B.: Profilaktyka miażdżycy w świetle postępów wiedzy. Czynniki Ryzyka., 2002:2-3, [22] Ryan A.S., Nelson E.B.: Assessing the effect of docosahexaenoic acid on cognitive functions in healthy, preschool children a randomized placebo-controlled, double-bind study. Clinical Pediatrics, 2008:47,4, [23] Kidd P.M.: Attention deficit/hyperactivity disorder (ADHD) in children: rationale for its integrative management. Altern. Med. Rev., 2000:5, [24] Mori T.A., Woodman R.J.: The independent effects of eicosapentaenoic acid and docosahexaenoic acid on cardiovascular risk factors in human. Curr. Opin. Clin. Nutr. Metab. Care., 2006:9, [25] Marckmann P., Gronbaek M.: Fish consumption and coronary heart disease mortality. A systematic review of prospective cohort studies. Eur. J. Clin. Nutr., 1999:53, [26] Mozaffarian D., Rimm E.B.: Fish intake, contaminants, and human health: evaluating the risk and the benefits. Jama., 2006:296, [27] Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego (PTP) i Polskiego Towarzystwa Badań nad Miażdżycą (PTBnM). Czynniki Ryzyka, 2007:1,

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Piotr Socha. Interdyscyplinarna szkoła zimowa, 2014

Piotr Socha. Interdyscyplinarna szkoła zimowa, 2014 Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Interdyscyplinarna szkoła zimowa, 2014 Zdjęcie Holenderki Zima 1944/45 2414 urodzonych w

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny WPROWADZENIE Żywienie niemowląt, a zwłaszcza odpowiedź na pytania: co? kiedy? jak? budzi

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI

ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI ZASADY ŻYWIENIA NIEMOWLĄT I MAŁYCH DZIECI Optymalnym i fizjologicznym sposobem żywienia niemowląt jest karmienie piersią. Pokarm kobiecy wytwarzany w wystarczających ilościach przez zdrową matkę w pełni

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

- szac. zapotrzebowanie O pok. naturalny

- szac. zapotrzebowanie O pok. naturalny Białko w żywieniu niemowląt i małych dzieci D. Gruszfeld Klinika Neonatologii, Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka IP CZD Plan Rola białka Skutki niedoboru białka Skutki nadmiaru białka Ocena zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013

Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii i Zaburzeń Odżywiania Instytut Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka Warszawa, III Kongres Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego, 12 października 2013 Nieskuteczna

Bardziej szczegółowo

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(Tekst mający znaczenie dla EOG) L 119/4 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 7.5.2011 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 440/2011 z dnia 6 maja 2011 r. w sprawie udzielenia i odmowy udzielenia zezwolenia na niektóre oświadczenia zdrowotne

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 25 stycznia 2011 r. (25.01) (OR. en) 5610/11 DENLEG 7

RADA UNII EUROPEJSKIEJ. Bruksela, 25 stycznia 2011 r. (25.01) (OR. en) 5610/11 DENLEG 7 RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 25 stycznia 2011 r. (25.01) (OR. en) 5610/11 DENLEG 7 PISMO PRZEWODNIE Od: Komisja Europejska Data otrzymania: 21 stycznia 2011 r. Do: Sekretariat Generalny Rady Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009

Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 ZALECENIA EKSPERTÓW / EXPERTS RECOMMENDATIONS 57 Polskie zalecenia dotyczące profilaktyki niedoborów witaminy D 2009 Zalecenia opracowane przez Zespół Ekspertów w składzie: Prof. Jadwiga Charzewska Kierownik

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Część II Omówienie poszczególnych składników odżywczych Nutritional guidelines for healthy children aged 1 3 years Polish

Bardziej szczegółowo

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci.

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Obecnie nie ulega wątpliwości, że niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów

Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Normy żywienia zdrowych dzieci w 1 3. roku życia stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów Część I Zapotrzebowanie na energię i składniki odżywcze Nutritional guidelines for healthy children aged 1 3 years Polish

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3

UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3 UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3 WSTĘP WSTĘP Wprowadzenie na rynek żywności funkcjonalnej przeznaczonej w szczególności dla dzieci,

Bardziej szczegółowo

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /1/ Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Omega-3 Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /2/ Dlaczego kwasy tłuszczowe Omega-3 są ważne? Kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

LAMININE OMEGA +++ Informacje o produkcie

LAMININE OMEGA +++ Informacje o produkcie LAMININE OMEGA +++ Informacje o produkcie NAWIĄZUJĄC DO DANYCH GŁÓWNEGO URZĘDU STATYSTYCZNEGO W POLSCE W 2011r. Z powodu chorób układu krążenia zmarło 440,9 na każde 100 tys. osób W Polsce wykryto cukrzycę

Bardziej szczegółowo

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r.

Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. Mlekovita największym producentem mleka w Polsce w 2015 r. 594 mln litrów mleka, czyli 20% całej polskiej produkcji tyle w ubiegłym roku wyprodukowała wysokomazowiecka spółdzielnia mleczarska. Tym samym

Bardziej szczegółowo

Banting - tabletki Tiens kategoria: ZIOŁA, HERBATKI i SUPLEMENTY > Tiens

Banting - tabletki Tiens kategoria: ZIOŁA, HERBATKI i SUPLEMENTY > Tiens Glinka Agency Zapraszamy do sklepu www.multistore24.pl mail;sklep@multistore24.pl Warszawa tel. +48 602 395 051 Banting - tabletki Tiens kategoria: ZIOŁA, HERBATKI i SUPLEMENTY > Tiens Producent: Tiens

Bardziej szczegółowo

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Spis treści 1. Co to dieta?... 2 2. Dlaczego ludzie przechodzą na dietę?... 3 3. Od czego zależy jaki rodzaj diety

Bardziej szczegółowo

standardy medyczne prof. Ewa Helwich konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii

standardy medyczne prof. Ewa Helwich konsultant krajowy w dziedzinie neonatologii Stanowisko grupy ekspertów w sprawie suplementacji kwasu dokozaheksaenowego i innych kwasów tłuszczowych omega-3 w populacji kobiet ciężarnych, karmiących piersią oraz niemowląt i dzieci do lat 3 Position

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka

INSTYTUT MATKI I DZIECKA w Warszawie, Klinika Patologii i Intensywnej Terapii Noworodka Ocena ryzyka nieprawidłowego rozwoju dzieci urodzonych przedwcześnie Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i pomoc rodzinie doświadczenia i rekomendacje Warszawa, 10 12 grudnia 2007 Ewa Helwich Klinika Neonatologii

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Żywność, żywienie, zdrowie

Żywność, żywienie, zdrowie Żywność, żywienie, zdrowie est modus in rebus Roman Cichon CM UMK 2013 ŻYWNOŚĆ BEZPIECZNA pod względem higienicznym, UMOŻLIWIAJĄCA dostarczanie potrzebnych składników odżywczych, UMOŻLIWIAJĄCA prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Tajemnica magnezu (część pierwsza)

Tajemnica magnezu (część pierwsza) Tajemnica magnezu (część pierwsza) Magnez, wapń, potas i sód są podstawowymi jonami niezbędnymi do zachowania równowagi pomiędzy poszczególnymi fizjologicznymi procesami w organizmie. Odchylenia od prawidłowego

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie dr n. med. Tomasz Stępieo Dział Nauki, Badao i Rozwoju Marinex International www.clinicaltrial.gov Omega-3, fish oil, n-3

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Interwencje żywieniowe w zapobieganiu alergii Dieta w czasie ciąży lub laktacji Karmienie

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA:

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: - są konieczne do prawidłowej budowy, rozwoju i funkcjonowania całego Twojego organizmu: Stężenie kwasów tłuszczowych w organizmie człowieka [g/100g stężenia całkowitego]

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

1.1. Znaczenie rodziny dla jednostki... 17 1.2. Określenie rodziny złożoność pojęcia... 21 1.3. Rozwojowe spojrzenie na rodzinę...

1.1. Znaczenie rodziny dla jednostki... 17 1.2. Określenie rodziny złożoność pojęcia... 21 1.3. Rozwojowe spojrzenie na rodzinę... Spis treści 1. Rodzina jej znaczenie i rozwój Anna Kwak 17 1.1. Znaczenie rodziny dla jednostki.............. 17 1.2. Określenie rodziny złożoność pojęcia........... 21 1.3. Rozwojowe spojrzenie na rodzinę.............

Bardziej szczegółowo

Żywienie dzieci a rozwój chorób cywilizacyjnych

Żywienie dzieci a rozwój chorób cywilizacyjnych Żywienie dzieci a rozwój chorób cywilizacyjnych Elżbieta Pac-Kożuchowska Klinika Pediatrii, III Katedra Pediatrii Uniwersytet Medyczny, Lublin Dziecięcy Szpital Kliniczny, Lublin Choroby cywilizacyjne

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji

Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji Szkolenie 2011 r. Witamina D znana i nieznana Znaczenie suplementacji witaminą D u niemowląt oraz u kobiet w okresie ciąży i laktacji Program 1. Prawdy i mity o witaminie D i krzywicy 2. Nowe spojrzenie

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) organizm nie jest w stanie ich produkować

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia Nazwa programu (kierunku) Pielęgniarstwo Poziom i forma studiów studia I stopnia stacjonarne Specjalność: Ścieżka dyplomowania: Nazwa

Bardziej szczegółowo

Rola tłuszczy w żywieniu ELBW

Rola tłuszczy w żywieniu ELBW Rola tłuszczy w żywieniu ELBW Ryszard Lauterbach Klinika Neonatologii UJ CM Oddział Kliniczny Neonatologii Szpitala Uniwersyteckiego Bielsko Biała 2014 Niewystarczająca podaż składników odżywczych potęguje

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 718 722 Ewa Stefańska, Lucyna Ostrowska, Danuta Czapska, Jan Karczewski OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA Zakład Higieny i Epidemiologii

Bardziej szczegółowo

MIEJSCE WIEPRZOWINY W ZDROWEJ DIECIE

MIEJSCE WIEPRZOWINY W ZDROWEJ DIECIE Sfinansowano z Funduszu Promocji Mięsa Wieprzowego Sfinansowano Funduszu Promocji Mięsa Wieprzowego MIEJSCE WIEPRZOWINY W ZDROWEJ DIECIE Wieprzowina mięso dla każdego Wieprzowina jest mięsem uniwersalnym

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

ABC żywienia dzieci, czyli dlaczego jedzenie jest najważniejsze?

ABC żywienia dzieci, czyli dlaczego jedzenie jest najważniejsze? ABC żywienia dzieci, czyli dlaczego jedzenie jest najważniejsze? Odżywianie jest rozumiane jako przyjmowanie pokarmu w celu zaspokojenia podstawowej potrzeby fizjologicznej każdego żywego organizmu, niezależnie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 lipca 2014 r. (OR. en)

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 lipca 2014 r. (OR. en) Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 lipca 2014 r. (OR. en) 12284/14 ADD 1 DENLEG 138 AGRI 520 SAN 304 PISMO PRZEWODNIE Od: Komisja Europejska Data otrzymania: 24 lipca 2014 r. Do: Sekretariat Generalny

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 4, str. 987 991 Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska WARTOŚĆ ENERGETYCZNA ORAZ ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W DIETACH LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH

Bardziej szczegółowo

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE Dr hab.n.med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM Czy to są probiotyki? Żywe bakterie kiszonki jogurt naturalny kwas chlebowy Mikroorganizmy Organizm

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie

Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Gazetka uczniów Publicznej Szkoły Podstawowej im. Bohaterów Września w Węgrzynowie Opracowali uczestnicy/uczestniczki koła dziennikarskiego Numer poświęcony programowi Owoce i warzywa w szkole 1 Program

Bardziej szczegółowo

Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt. Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu.

Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt. Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu. Aktualne (2014) wytyczne żywienia niemowląt Prof. Hanna Szajewska Dr hab. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.edu.pl PTGHiŻDz 2014 Wyłączne karmienie piersią Kontynuacja karmienia

Bardziej szczegółowo

Dlaczego karmienie piersią jest najlepsze?

Dlaczego karmienie piersią jest najlepsze? Dlaczego karmienie piersią jest najlepsze? Mleko kobiece jest doskonałym, naturalnym pożywieniem, zapewniającym Twojemu dziecku najlepszy start w życie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca karmienie

Bardziej szczegółowo

Suplementy diety. Lek. Agata Tabiszewska Klinika Pediatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego

Suplementy diety. Lek. Agata Tabiszewska Klinika Pediatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Suplementy diety Lek. Agata Tabiszewska Klinika Pediatrii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego 1 Witamina D (kalcyferol) Grupa steroidowych związków organicznych rozpuszczalnych w tłuszczach Źródła: Egzogenne

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz?

Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz? Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz? Kiedy jakiś czas temu zajrzałem do hasła dotyczącego kwasów tłuszczowych omega- 3 w Wikipedii oraz przejrzałem inne poświęcone temu tematowi strony, stwierdziłem,

Bardziej szczegółowo

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA mgr Katarzyna Liptak Nauczyciel wych. wczesnoszkolnego, Trener Wellness Co to jest ODŻYWIANIE? To proces życiowy polegający na pozyskiwaniu przez organizm ze środowiska

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży

Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży Synergia aktywności fizycznej i odżywiania w rozwoju dzieci i młodzieży dr Dariusz Szymczuk Wprowadzenie organizm obciążony wysiłkiem fizycznym ma większe zapotrzebowanie na pożywienie organizm dobrze

Bardziej szczegółowo

DuŜo wiem, zdrowo jem

DuŜo wiem, zdrowo jem DuŜo wiem, zdrowo jem Projekt edukacyjny: Pogadanki do dzieci w przedszkolach, szkołach podstawowych i gimnazjach oraz prezentacje do ich rodziców Cel projektu: Podniesienie świadomości na temat odżywiania

Bardziej szczegółowo

Czy stać nas na. złe. żywienie dzieci. Warszawa, 14 listopada 2012 roku

Czy stać nas na. złe. żywienie dzieci. Warszawa, 14 listopada 2012 roku Warszawa, 14 listopada 2012 roku Czy stać nas na złe żywienie dzieci Stowarzyszenie Promocji Zdrowego Żywienia Dzieci Choroby cywilizacyjne to dziś jeden z najważniejszych problemów, jakie stoją przed

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo