Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe szeregu omega-3 charakterystyka, występowanie, znaczenie biologiczne i zdrowotne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe szeregu omega-3 charakterystyka, występowanie, znaczenie biologiczne i zdrowotne"

Transkrypt

1 Szczecin, dnia r. Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe szeregu omega-3 charakterystyka, występowanie, znaczenie biologiczne i zdrowotne Praca specjalizacyjna z farmacji aptecznej mgr farm. Magdalena Ryszkiewicz opiekun specjalizacji: dr n. med. Alicja Ciechanowicz Streszczenie Kwasy tłuszczowe omega-3 charakteryzują się wielokierunkowym działaniem na organizm człowieka: wpływają korzystnie na gospodarkę lipidową, wykazują właściwości przeciwzapalne, przeciwzakrzepowe i hipotensyjne. Związki te wykazują działanie ochronne na układ sercowo-naczyniowy, wspomagają prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i narządu wzroku. Ze względu na swoje działanie są wykorzystywane w leczeniu wielu jednostek chorobowych o podłożu zapalnym. Niektóre badania sugerują istotne znaczenie kwasów omega-3 w profilaktyce chorób nowotworowych. W niniejszej pracy przedstawiono znaczenie biologiczne i wpływ zdrowotny kwasów omega-3, ich zastosowanie w wybranych jednostkach chorobowych, zalecenia spożycia oraz opisano ich interakcje z innymi lekami. Słowa kluczowe: kwasy tłuszczowe omega-3, EPA, DHA, NNKT 1

2 Wprowadzenie Związki lipidowe występują we wszystkich organizmach żywych i są niezbędne do ich prawidłowego funkcjonowania [11]. W ustroju człowieka lipidy pełnią szereg rozmaitych ról: stanowią zapasowy i skondensowany materiał energetyczny organizmu ludzkiego, są też ważnym składnikiem budulcowym, gdyż wchodzą w skład błon komórkowych i istoty białej mózgu [11]. Ponadto lipidy biorą udział w syntezie biologicznie aktywnych substancji, jak: eikozanoidy, hormony i wiele innych [11]. Jako tłuszcz podskórny chronią organizm przed utratą ciepła, a jako tłuszcz okołonarządowy stabilizują położenie nerek i innych narządów wewnątrz ciała [11]. Spożywane z dietą tłuszcze są źródłem witamin lipofilowych i dodatkowo ułatwiają ich przyswajanie z innych produktów [11]. W zależności od obecności podwójnych wiązań w cząsteczkach kwasów tłuszczowych, jak i ich ilości wyróżniamy: kwasy tłuszczowe nasycone (SFA Saturated Fatty Acids), jednonienasycone (MUFA Monounsaturated Fatty Acids) i wielonienasycone (PUFA - - Polyunsaturated Fatty Acids) [11]. Ilość i rodzaj spożywanych tłuszczów w diecie oraz ich niewłaściwe proporcje mogą powodować zagrożenia chorobami cywilizacyjnymi, jak: otyłość, choroby układu krążenia, niektóre nowotwory, a także osłabienie układu odpornościowego [1]. Istotną rolę odgrywa przede wszystkim właściwa proporcja kwasów nasyconych do jedno- i wielonienasyconych [1]. Doniesienia przeprowadzonych dotąd badań potwierdzają słuszność ograniczania spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych, cholesterolu i izomerów trans przy jednoczesnym zwiększaniu spożycia jednonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz NNKT [11]. Charakterystyka i występowanie NNKT Wśród wielonienasyconych kwasów tłuszczowych PUFA istotną grupę stanowią NNKT - - niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, do których zaliczamy: kwas linolowy (LA - Linoleic Acid, kwas oktadekadienowy, n-6), linolenowy (ALA Alpha Linolenic Acid, oktadekatrienowy, n-3) oraz związki należące do ich rodzin, np. kwas arachidonowy (AA - Arachidonic Acid, eikozatetraenowy, n-6), eikozapentaenowy (EPA - Eicosapentaenoic Acid, n-3) i kwas dokozaheksaenowy (DHA - Docosahexaenoic Acid, n-3) [11, 27]. W zależności od położenia pierwszego podwójnego wiązania od strony grupy metylowej mówimy o kwasach szeregu n-3 (ɷ-3) lub n-6 (ɷ-6) [5, 27]. Do przedstawicieli prezentowanej rodziny kwasu linolenowego należą m.in.: kwas eikozapentaenowy oraz kwas dokozaheksaenowy [11]. Kwasy tłuszczowe wielonienasycone, takie jak: kwas linolowy i ɑ-linolenowy są syntetyzowane wyłącznie przez rośliny i muszą być dostarczane człowiekowi z pożywieniem [11]. Źródłem kwasu linolowego są nasiona roślin oraz oleje: krokoszowy, kukurydziany, słonecznikowy, sojowy, arachidowy, rzepakowy bezerukowy i oliwa z oliwek [11]. Kwas ɑ-linolenowy jest komponentem błon chloroplastów roślin oraz składnikiem nasion [11]. Występuje w oleju lnianym, rzepakowym, sojowym i siemieniu lnianym [5, 11]. W naturalnych warunkach kwasy EPA i DHA występują w algach i fitoplanktonie morskim, syntetyzującym te kwasy tłuszczowe [16, 20]. Cennym źródłem kwasu eikozapentaenowego oraz dokozaheksaenowego w diecie człowieka są tłuszcze ryb morskich, żywiących się planktonem lub rybami [16]. Kwasy omega-3 występują w olejach ryb, takich jak: halibut, makrela, śledź, szprot, łosoś atlantycki oraz sardynka, a ich zawartość i proporcje zależą od gatunku i stanu fizjologicznego ryb, pory roku i akwenu połowu [16, 40, 41]. Ryby z zimnych północnych oceanów zawierają duże ilości EPA, a ryby z mórz południowych relatywnie więcej DHA [11]. Słodkowodne wolno żyjące gatunki ryb drapieżnych, takie jak: pstrąg, sum, węgorz, mogą być bogatym źródłem kwasów omega-3 [4, 16]. Na uwagę zasługuje fakt, iż w mięsie popularnych wśród polskich konsumentów karpia i pangi, kwasy szeregu n-3 występują w śladowych ilościach [4]. Kwasy EPA 2

3 i DHA występują także w owocach morza: homarach, krabach, krewetkach i ostrygach [16, 40]. W przemyśle spożywczym i farmaceutycznym oleje rybie bogate w kwasy EPA i DHA otrzymywane są z całych ryb lub ich tkanki podskórnej i kości lub z rybich wątrób [16]. Produkty powstałe z tych ostatnich zwane są tranem i stanowią bogate źródło witaminy A i D [16]. Innowacyjnym źródłem kwasów EPA i DHA są hodowle mikroalg i grzybów planktonu morskiego, z których otrzymuje się oleje o dużej zawartości omega-3 określane jako s.c.o. - single cell oils [16]. Proponowanym ostatnio źródłem kwasów EPA i DHA są śródlądowe i morskie skorupiaki [16]. Tabela 1. Występowanie wybranych wielonienasyconych NNKT [4, 10, 11, 16, 17, 27, 40]. Nazwa kwasu Źródło występowania kwas linolowy 18:2, n-6 kwas arachidonowy 20:4, n-6 kwas linolenowy 18:3, n-3 eikozapentaenowy dokozaheksaenowy 20:5, 22:6, n-3 olej krokoszowy, kukurydziany, słonecznikowy, sojowy, arachidowy, bawełniany, z zarodków pszennych i z pestek winogron, rzepakowy niskoerukowy, oliwa, orzechy włoskie produkty zwierzęce, mięso, jaja oleje: lniany, rzepakowy, sojowy, canola warzywa liściaste ryby morskie: halibut, łosoś atlantycki, makrela, śledź, tuńczyk, dorsz, szprot, sardynka ryby słodkowodne: pstrąg i inne łososiowate, sum, węgorz, szczupak, sandacz, sieja, miętus owoce morza: małże, homary, krewetki, ostrygi, kraby algi Wielonienasycone kwasy tłuszczowe ze względu na obecność podwójnego wiązania mają dużą zdolność przyłączania tlenu (jełczenia) [11]. Utlenione tłuszcze są szkodliwe dla zdrowia, dlatego też w celu uniknięcia niekorzystnych zmian, podaży NNKT w diecie powinien towarzyszyć naturalny przeciwutleniacz, jakim jest witamina E [11]. Metabolizm NNKT Organizm człowieka nie ma zdolności syntetyzowania wiązań podwójnych w położeniu n-6 i n-3 łańcucha węglowego, dlatego też wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3 i omega-6 nie są wytwarzane de novo w ustroju ludzkim [11]. Tkanki ludzkie posiadają zdolność przebudowy LA oraz ALA i syntezy niewielkich ilości niektórych NNKT [11]. Jest to możliwe dzięki aktywności enzymów: desaturaz - odpowiedzialnych za wprowadzanie wiązań podwójnych i elongaz wydłużających łańcuch węglowy [1]. W konsekwencji szeregu reakcji z kwasu linolowego powstaje kwas arachidonowy [11]. Kwas arachidonowy ulega dalszym przemianom do eikozanoidów dienowych: leukotrienów oraz tromboksanów, odpowiedzialnych za procesy zapalne i prozakrzepowe [11, 40]. Z kolei kwas ɑ-linolenowy jest substratem do produkcji kwasu EPA i DHA [1]. Pod wpływem cyklooksygenazy kwas EPA jest przekształcany do prostaglandyn, prostacyklin i tromboksanów trienowych (np. PGI 3, TXA 3 ), konkurujących z wielokrotnie aktywniejszymi dienowymi produktami przemian kwasu arachidonowego [16, 41]. Podobne właściwości wypierające mają leukotrieny powstałe pod wpływem lipooksygenazy z EPA w porównaniu z tymi, które powstały z AA [11, 41]. W rezultacie leukotrieny i tromboksany powstałe z kwasów omega-3 wywołują efekt przeciwzapalny i antyagregacyjny [40]. Wzajemne proporcje LA i ALA w diecie mogą modyfikować powstawanie eikozanoidów [11]. Duża podaż kwasu ɑ-linolenowego sprzyja intensywniejszym przemianom kwasów szeregu 3

4 n-3 z jednoczesnym zahamowaniem syntezy kwasów z rodziny n-6 i na odwrót: wzrost ilości LA w diecie nasila metabolizm kwasów szeregu n-6 i działa hamująco na produkcję kwasów omega-3 [11]. Uważa się, że jedynie 5% spożytego z dietą ALA ulega przemianie do EPA i DHA, co wynika ze znacznie większej podaży kwasów omega-6 we współczesnej diecie [16, 41]. Dla wyrównania niedoborów kwasów omega-3 zaleca się spożywanie oleju rybiego bogatego w EPA i DHA, stanowiących końcowe produkty metabolizmu kwasu ɑ-linolenowego [41]. U osób starszych obserwuje się zmniejszoną syntezę DHA ze względu na obniżoną aktywność 4-desaturazy [16]. Znaczenie biologiczne i wpływ zdrowotny kwasów omega-3 Długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe określa się jako niezbędne w organizmie człowieka, gdyż są one konieczne do prawidłowego rozwoju oraz odpowiadają za poprawne funkcjonowanie mózgu i siatkówki oka [1]. Kwasy z rodziny omega-3 i omega-6 są składnikiem budulcowym fosfolipidów błon komórkowych, a ich proporcja w diecie w dużym stopniu odzwierciedla ich wzajemne proporcje w tkankach organizmu [1]. W błonach komórkowych mózgu i rdzenia kręgowego zawartość LA i ALA jest stosunkowo niewielka, większy udział mają natomiast długołańcuchowe pochodne tych NNKT [1]. Długołańcuchowe PUFA są składnikiem osłonek mielinowych nerwów obwodowych, błon synaptycznych i neurotransmiterów [44]. Stanowią ważny budulec receptorowej części siatkówki, a ich odpowiednia zawartość wpływa na prawidłowy jej rozwój [44]. Wchodząc w skład fotoreceptorów oraz komórek nerwowych, wpływają na percepcję wrażeń wzrokowych i ich zamianę na impulsy nerwowe [44]. Dostarczenie NNKT jest istotnym zagadnieniem w żywieniu dzieci i młodzieży, które potrzebują ich do prawidłowego rozwoju umysłowego oraz stanowi ważny element odpowiedzialny za prawidłowe funkcjonowanie organizmu dorosłego człowieka [1]. Kwasy z szeregu n-3 wraz z kwasami z rodziny omega-6 wpływają na prawidłową budowę i funkcje skóry [23]. Kwasy omega-3 zapobiegają jej nadmiernemu wysuszeniu i chronią przed uszkodzeniem, zaś kwasy szeregu n-6 odpowiadają za gojenie ran i odnowę naskórka [23]. Mechanizm działania kwasów omega-3 na poziomie molekularnym wynika z konkurencji z kwasami omega-6 w tworzeniu eikozanoidów, tworzenia eikozanoidów o mniejszym działaniu zapalnym, wytwarzania mediatorów wygaszających zapalenie oraz wpływu na ekspresję genów i czynniki transkrypcyjne [9]. Wpływ zdrowotny NNKT związany jest w dużym stopniu z efektami aktywności eikozanoidów powstałych z PUFA po ich uwolnieniu z fosfolipidów [16]. Eikozanoidy wpływają na regulację czynności układu sercowo-naczyniowego, ciśnienie krwi, krzepnięcie, stężenie trójglicerydów w osoczu, odpowiedź immunologiczną i procesy zapalne, proliferację komórek i rozwój nowotworów, regulację czynności hormonów i neuromediatorów, ekspresję genów, funkcjonowanie nerek, odczuwanie bólu oraz zmniejszenie dawki terapeutycznej i toksyczności niektórych leków [16]. Do eikozanoidów zaliczane są: prostaglandyny (PG), prostacykliny (PGI), tromboksany (TXA), lipoksyny i leukotrieny (LT) [11, 16]. Prostacykliny odpowiadają za rozszerzenie naczyń wieńcowych i zwiększenie siły skurczu mięśnia sercowego oraz hamują zlepianie płytek krwi [11]. Tromboksany i prostaglandyny powstałe z AA działają proagregacyjnie [11]. Wpływ kwasów omega-3 na układ sercowo-naczyniowy Protekcyjne działanie kwasów omega-3 na układ sercowo-naczyniowy jest m.in. wynikiem ich działania przeciwzapalnego, przeciwzakrzepowego i przeciwmiażdżycowego [40]. Kwasy omega-3 poprawiają funkcje śródbłonka, nieznacznie obniżają ciśnienie krwi, redukują poziom 4

5 trójglicerydów w osoczu, według niektórych badaczy zmniejszają podatność na arytmie komorowe oraz zagrożenie nagłym zgonem sercowym [40]. Ich korzystne działanie udowodnione zostało zarówno w zakresie pierwotnej, jak i wtórnej profilaktyki chorób układu sercowo-naczyniowego [40]. Rezultaty wielu badań wykazały, że duże dawki EPA i DHA (>2g/dobę) mogą obniżać stężenie trójglicerydów we krwi na czczo i po posiłku nawet o ok % [5]. Zależna od dawki redukcja poziomu trójglicerydów jest związana z hamowaniem ich resyntezy w ścianie jelit i wątrobie oraz zwiększeniem katabolizmu w procesie beta-oksydacji [16]. Systematyczne spożywanie ryb i kwasów omega-3 pochodzenia morskiego obniża ciśnienie tętnicze [41]. Przeprowadzona przez Morrisa i wsp. metaanaliza 31 badań klinicznych dowodzi, iż 1g/dobę spożywanych kwasów PUFA obniża ciśnienie skurczowe średnio o 0,66 mmhg a rozkurczowe o 0,35 mmhg [41]. Efekt ten jest zależny od dawki [41]. Najlepszą hipotensyjną odpowiedź na PUFA uzyskiwano w grupach pacjentów z nadciśnieniem tętniczym oraz hipercholesterolemią [41]. Efektu takiego nie zaobserwowano u osób z prawidłowym ciśnieniem krwi [41]. Mechanizm hipotensyjnego działania kwasów omega-3 związany jest ze zwiększeniem poziomu prostacyklin i czynników wazodilatacyjnych oraz hamowaniem syntezy TXA 2 i PGE 2 [16]. PGE 2 jest czynnikiem odpowiadającym za wydzielanie reniny i resorpcję zwrotną jonów sodu [16]. Wyniki badań dowodzą, iż za aktywność hipotensyjną oleju rybiego odpowiada głównie kwas dokozaheksaenowy [37]. Kwasy tłuszczowe n-3 wydają się zmniejszać hipertrofię i włóknienie tkanek w układzie krążenia [5]. Wykazano na przykład, że zmniejszają one niepożądany wpływ angiotensyny II na mięśniówkę gładką naczyń [5]. Udowodniono korzystny wpływ kwasów tłuszczowych n-3 na poprawę podstawowej podatności tętnic oraz podatności tętnic w odpowiedzi na fizjologiczne stresory [5]. Badania nad antyarytmicznym wpływem kwasów tłuszczowych szeregu n-3 wykazały, iż ALA podwyższa próg arytmii [5]. Mechanizm tego działania nie jest w pełni poznany [5]. Liczne eksperymenty in vitro, a także badania na modelach zwierzęcych sugerują, że kwasy tłuszczowe omega-3 mogą bezpośrednio modulować działanie kanałów sodowych, potasowych i wapniowych [5]. W wyniku wbudowywania się w fosfolipidową strukturę błony komórkowej kwasy omega-3 prawdopodobnie wpływają na sekwencję pobudzeń mogących prowadzić do arytmii oraz na wewnątrzkomórkowe enzymy kontrolujące cykle skurczu i rozkurczu miocytów [5]. Zahamowanie arytmii komorowych może być następstwem blokowania wpływu katecholamin na miokardium [5]. Antyarytmiczne działanie kwasów omega-3 w badaniach doświadczalnych nie zostało potwierdzone w warunkach klinicznych u pacjentów z kardiomiopatią, przyjmujących leki, u których często występują choroby towarzyszące [5]. Rezultaty badania przeprowadzonego przez Mozaffariana i wsp. dowodzą, iż spożywanie ryb trzy i więcej razy w tygodniu przyczynia się do spowolnienia rytmu pracy serca [6]. W badanej grupie redukcja tempa pracy serca wynosiła średnio 3 uderzenia na minutę [6]. Działanie przeciwzakrzepowe długołańcuchowych kwasów omega-3 wynika z hamowania tworzenia substancji silnie protrombotycznych, jak: TXA 2, interleukina 1, lipoproteina a i czynnik aktywujący płytki krwi (PAF - Platelet Activating Factor), wzrostu poziomu prostacyklin, hamujących agregację płytek, a także zwiększenia aktywności tkankowych aktywatorów plazminogenu i angiotensyny III, co skutkuje przedłużeniem czasu krwawienia, poprzez zmniejszenie podatności płytek krwi na zlepianie się [16]. Efekt ten jest szczególnie widoczny u Eskimosów, u których czas krwawienia jest znacznie dłuższy niż wśród Europejczyków, co m.in. przeciwdziała tworzeniu się skrzepów wewnątrznaczyniowych [16]. Większą aktywnością antyagregacyjną charakteryzuje się kwas eikozapentaenowy [37]. Działanie przeciwmiażdżycowe kwasów omega-3 wynika najprawdopodobniej z modyfikacji w syntezie eikozanoidów, zwiększenia syntezy lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL - High Density Lipoprotein), hamowania adhezji płytek i hiperplazji mięśniówki gładkich naczyń 5

6 krwionośnych [16]. Istnieje szereg badań nad prewencyjnym działaniem kwasów omega-3 na układ sercowo- -naczyniowy ale ich wyniki są niezwykle sprzeczne [5]. W zakresie prewencji pierwotnej zaobserwowano zmniejszenie ryzyka nagłej śmierci sercowej w grupie pacjentów spożywających w diecie ryby [5]. Duże badanie GISSI, dotyczące oceny skuteczności kwasów omega-3 w prewencji wtórnej u pacjentów po niedawnym zawale mięśnia sercowego, wykazało ok. 20% zmniejszenie śmiertelności ogólnej i 45% zmniejszenie częstości nagłych zgonów przy niezmienionej częstości zawałów i udarów niezakończonych zgonem [40]. Badanie to potwierdza większą skuteczność przeciwarytmiczną kwasów omega-3 w przypadku arytmii związanych ze świeżym niedokrwieniem [40]. Późniejsze badanie GISSI-HF nie potwierdziło działania prewencyjnego kwasów omega-3 w tym zakresie [42]. Lorgeril i wsp. sugerują, iż brak prewencyjnego działania kwasów omega-3 na układ sercowo-naczyniowy w badaniach przeprowadzonych w ostatnich latach może wynikać z jednoczesnego podawania pacjentom statyn [22]. Według badaczy w wyniku interakcji tych związków dochodzi do zahamowania metabolizmu kwasów omega-3 [22]. Wyniki ostatnich badań dowodzą, iż skuteczność kwasów omega-3 może zależeć od ich stężenia w erytrocytach [22]. Większych korzyści zdrowotnych z suplementacji kwasów omega-3 należy spodziewać się w grupie pacjentów z niskim stężeniem kwasów omega-3, u których ryzyko powikłań sercowo-naczyniowych jest większe [22]. Działanie przeciwzapalne oraz wpływ na układ kostno-stawowy Kwasy omega-3 hamują nadmierną odpowiedź immunologiczną oraz zmniejszają syntezę PGE 2 i LTB 4, interleukiny 1 i czynnika martwicy nowotworu (TNF - Tumor Necrosis Factor) - - silnych mediatorów procesów zapalnych [16]. Ponadto stymulują syntezę cytokin przeciwzapalnych, takich jak: transformujący czynnik wzrostu TGF (Transforming Growth Factor) i interleukina 2 [16]. Efekt przeciwzapalny zaobserwowano u pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów, wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, astmą, łuszczycą, atopią i innymi schorzeniami autoimmunologicznymi [16]. Odnotowano znaczące korzyści ze stosowania kwasów omega-3 w przebiegu takich chorób, jak: choroba Crohna, toczeń rumieniowaty, stwardnienie rozsiane oraz migrenowe bóle głowy [38]. Korzyści z zażywania EPA i DHA w chorobie zwyrodnieniowej stawów związane są m.in. z przemianą tych kwasów do rezolwin i innych pochodnych wygaszających zapalenie, konkurencją z kwasami omega-6 w tworzeniu eikozanoidów oraz tworzeniem eikozanoidów o mniejszym działaniu prozapalnym niż eikozanoidy dienowe powstałe z AA [9]. Skuteczność kwasów omega-3 nie została jednoznaczne potwierdzona w warunkach klinicznych [9]. Wyniki przeprowadzonych badań sugerują, iż 18-tygodniowa suplementacja kwasami omega-3 w dawce 3,6mg EPA i DHA u pacjentów z RZS zmniejsza dolegliwości związane z zapaleniem stawów i poprawia niektóre parametry, takie jak poranne sztywnienie stawów [9]. Dobroczynne działanie NNKT na stawy potwierdzają badania prowadzone nad skutecznością ekstraktu lipidowego z nowozelandzkiego małża zielonego Perna canaliculus [43]. Jego przeciwzapalne działanie wynika z synergizmu 4 lub 5 wielononienasyconych kwasów tłuszczowych, jak EPA, DHA, DPA - kwasu dokozapentaenowego i być może kilku jeszcze nieopisanych [43]. Dodatek ekstraktu z małża do standardowego leczenia może skutkować redukcją bólu i obrzęków stawowych i umożliwić zmniejszenie dawek leków podstawowych [43]. Kwasy omega-3 poprzez zmniejszenie poziomu prozapalnych cytokin oraz wpływ na równowagę wapnia, aktywność osteoblastów oraz proces osteoblastogenezy korzystnie wpływają na metabolizm kości zwierząt [26]. Orchard i wsp. sugerują, iż potencjalne działanie ochronne kwasów omega-3 na układ kostny może być wzmocnione przez wapń, niektóre witaminy i minerały bądź oleje bogate w inne PUFA lub ich kombinacje, przy czym prawdopodobnie istnieją różnice w działaniu ALA, DHA i EPA na układ kostny [33]. 6

7 Badania in vitro wykazały korzystne działanie kwasu EPA na profil cytokin w przypadku osteopenii wywołanej przez cyklosporynę A [31]. Ze względu na małą ilość dostępnych danych trudno ocenić ich przydatność w praktyce klinicznej, choć doniesienia ostatnich badań są obiecujące i dają spore nadzieje na wykorzystanie tej grupy związków w leczeniu powikłań u pacjentów przewlekle leczonych cyklosporyną A [26, 31]. Działanie przeciwnowotworowe Dane epidemiologiczne i doświadczalne sugerują ochronne działanie kwasów rodziny omega-3 w przypadku niektórych nowotworów, jak rak piersi, okrężnicy i być może prostaty [36]. Mechanizm tego działania wiąże się z najprawdopodobniej z zahamowaniem syntezy eikozanoidów powstających z kwasów omega-6 [36]. W rezultacie dochodzi do zmniejszenia karcinogenezy, hamowania wzrostu komórek i apoptozy [36]. Badania doświadczalne wykazują, iż dieta bogata w omega-3 hamuje karcinogenezę poprzez redukcję powstawania PGE 2, TNF i interleukiny 1 oraz hamowanie ekspresji onkogenów [16]. Analiza wyników badań przeprowadzonych w latach nad wpływem kwasów omega-3 na zachorowalność na nowotwory sugeruje brak prewencyjnego działania omega-3 w tym zakresie [25]. Kwasy omega-3 najprawdopodobniej nie zmniejszają ryzyka zachorowania na nowotwory górnych dróg oddechowych, płuc, pęcherza moczowego, piersi, jajnika, prostaty, żołądka, trzustki, jelita grubego, skóry oraz chłoniaki, choć wyniki badań na zwierzętach i modelach in vitro sugerują inaczej [25]. Wprawdzie w kilku analizowanych badaniach wykazano zmniejszoną zachorowalność na raka piersi, płuc i prostaty, jednakże wyniki innych dowodzą, iż kwasy omega-3 zwiększają ryzyko wystąpienia tych nowotworów [25]. Rezultaty ostatnich badań sugerują, iż przeciwnowotworowa aktywność kwasów omega-3 w przypadku raka prostaty może zależeć od współczynnika kwasów omega-6 do omega-3 w diecie [3]. Przypuszcza się, że niski współczynnik może opóźnić progresję nowotworu prostaty [3]. Odnotowano liczne korzyści wynikające ze zmniejszenia proporcji kwasów omega-6 do omega-3 poniżej 4-5:1 w przebiegu takich chorób, jak: rak jelita grubego i rak piersi [38]. Działanie przeciwdepresyjne Doniesienia badań epidemiologicznych sugerują, że niski poziom omega-3 w diecie ma związek ze wzrostem częstości występowania depresji [16]. Wyniki przeprowadzonych dotychczas badań uzasadniają stosowanie kwasów omega-3 jako dodatku do standardowego leczenia przeciwdepresyjnego w zaburzeniach afektywnych jedno- i dwubiegunowych oraz w monoterapii w leczeniu depresji przed- i poporodowej [29, 35]. Mechanizm potencjalnego działania przeciwdepresyjnego nie jest w pełni poznany. Jest bardzo prawdopodobne, iż kwasy omega-3 oddziaływują poprzez modyfikację sygnalizacji białka G, będącego markerem depresji [8]. Możliwe jest też wpływ EPA i DHA na neuroprzekaźnictwo serotoninergiczne, zmniejszenie syntezy prozapalnych eikozaniodów i cytokin, hamowanie systemu fosfatydyloinozytolu oraz kinazy białkowej C [19]. Leczenie autyzmu i ADHD Rezultaty pilotażowego badania, oceniającego skuteczność leczenia zaburzeń autystycznych kwasami omega-3 w dawce 1,5g/dobę, przeprowadzonego w grupie dzieci z autyzmem z towarzyszącymi napadami agresji, złości i próbami samookaleczenia, sugerują, iż kwasy omega-3 mogą być skuteczne w leczeniu nadpobudliwości w tej grupie pacjentów [2]. W badaniu przeprowadzonym wśród dzieci i młodzieży z zespołem nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi (ADHD - Attention Deficit Hyperactivity Disorder) zaobserwowano, iż kwasy omega-3 w połączeniu z kwasami omega-6 mogą powodować ponad 25% redukcję objawów 7

8 choroby [15]. Efekt taki zaobserwowano u połowy badanych, a najlepszą odpowiedź uzyskano u pacjentów z podtypem ADHD z izolowanymi deficytami uwagi ze współistniejącymi zaburzeniami rozwoju układu nerwowego [15]. Łagodzenie objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego Przeprowadzono pilotażowe badanie oceniające skuteczność kwasów omega-3 w łagodzeniu objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego. Po 45 i 90 dniach od rozpoczęcia leczenia zbadano stopień nasilenia symptomów i czas ich trwania. Po 45 dniach zaobserwowano spadek stopnia nasilenia objawów depresji oraz skrócenie czasu jej trwania. Złagodzeniu uległy też takie symptomy, jak niepokój czy brak koncentracji. Po 90 dniach od rozpoczęcia leczenia zaobserwowano skrócenie czasu i zmniejszenie nasilenia wszystkich badanych objawów, takich jak: depresja, niepokój, nerwowość i brak koncentracji. Ponadto suplementacja kwasami omega-3 powodowała złagodzenie dolegliwości somatycznych, jak bóle głowy, wzdęcia i tkliwość piersi [39]. Zwyrodnienie plamki żółtej Kwasy omega-3 stanowią ważny składnik strukturalny siatkówki oka [18]. Zawartość kwasu DHA w błonach zewnętrznych segmentów fotoreceptorów wynosi 50% wszystkich NNKT [18]. DHA pełni istotną rolę funkcjonalną i ochronną w obrębie siatkówki: przyspiesza eliminację resztek lipidowych z fotoreceptorów, odpowiada za prawidłowy rozwój neuronów i fotoreceptorów w życiu płodowym, współuczestniczy w przemianach rodopsyny na wielu poziomach [18]. Ponadto DHA zwiększa przeżycie fotoreceptorów, zmniejsza obszar uszkodzenia siatkówki w przebiegu niedotlenienia i niedokrwienia, zmniejsza wydzielanie prozapalnych cytokin, działa też przeciwzakrzepowo i przeciwmiażdżycowo w obrębie naczyń krwionośnych [18]. Wyniki przeprowadzonych badań dowodzą, iż spożywanie ryb zmniejsza ryzyko wystąpienia zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD - Age-related Macular Degeneration) [18]. Im większe spożycie kwasów omega-3 i ryb przy obniżonej podaży LA, tym większy spadek ryzyka wystąpienia AMD i progresji schorzenia do postaci wysiękowej [18]. Interakcje i działania niepożądane kwasów omega-3 Wyniki najnowszych analiz sugerują, iż statyny mogą znosić prewencyjne działanie kwasów omega-3 na układ sercowo-naczyniowy [22]. Jest prawdopodobne, iż statyny aktywują metabolizm kwasów omega-6, co z kolei przyczynia się do zahamowania przemian kwasów szeregu n-3 [22]. Interakcja ta może wyjaśniać brak skuteczności ochronnego działania kwasów omega-3 na układ sercowo-naczyniowy w randomizowanych badaniach prowadzonych przez ostatnie lata u pacjentów z grupy ryzyka, w porównaniu z wynikami badań przeprowadzonych do 2005 roku, kiedy stosowanie statyn nie było rozpowszechnione [22]. Liczne badania wykazały jednak, że połączenie statyn z kwasami omega-3 jest dobrze tolerowane i dodatkowo pozwala na zmniejszenie działań niepożądanych stosowanej terapii. Naba i wsp. w badaniu przeprowadzonym na szczurach dowiedli, iż podawanie etylowej pochodnej EPA wraz z prawastatyną zmniejsza nasilenie rabdomiolizy spowodowanej statyną [24]. Suplementacja kwasami omega-3 w dawce powyżej 3g/dobę wpływa na wydłużenie czasu krwawienia, choć fakt ten uważa się za klinicznie nieistotny, podobnie jak wzrost poziomu glukozy i lipoproteiny niskiej gęstości (LDL Low Density Lipoprotein) będący następstwem zwiększonej podaży EPA i DHA [10]. Należy jednak rozważyć potencjalne ryzyko interakcji kwasów omega-3 z innymi lekami przeciwzakrzepowymi, prowadzące do nasilenia ich działania [10]. W literaturze odnotowano przypadki wzrostu współczynnika INR (INR - International Normalized Ratio) u pacjentów leczonych warfaryną po zwiększeniu dawki oleju rybiego [30]. Nasilenie efektu 8

9 przeciwzakrzepowego zaobserwowano także po połączeniu EPA i DHA z kwasem acetylosalicylowym i klopidogrelem oraz kropidogrelem i olejem lnianym [32]. Kwasy omega-3 zmniejszają nadciśnienie tętnicze oraz nefrotoksyczność, które są wynikiem leczeniem cyklosporyną A (CyA) [13, 28]. Podawanie szczurom po przeszczepie nerki kwasu DHA wraz z cyklosporyną skutkowało zmniejszeniem nefrotoksyczności stosowanego leku, redukcją białkomoczu i hiperlipidemii [28]. Mechanizm ochronnego działania na nerki wynika najprawdopodobniej ze zwiększania przez DHA biodostępności tlenku azotu w tkankach nerek [28]. Podawanie oleju rybiego pozwala zredukować dawki terapeutyczne kortykosteroidów i niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) [10]. Ponadto u pacjentów stosujących kwasy omega-3 rzadziej odnotowywano działania niepożądane po NLPZ [10]. Rezultaty licznych badań wykazały, iż olej rybi działa ochronnie na błonę śluzową żołądka [34]. Podanie szczurom czystego DHA chroniło błonę śluzową żołądka przed szkodliwym działaniem indometacyny, a uzyskany efekt był porównywalny do działania omeprazolu [34]. Działanie gastroprotekcyjne kwasu DHA wiąże się najprawdopodobniej z zahamowaniem wywołanego przez indometacynę wzrostu poziomu leukotrienu B4 silnego czynnika chemotaktycznego [34]. Najczęściej występujące działania niepożądane podczas stosowania preparatów z olejami rybnymi to głównie dolegliwości dyspeptyczne, takie jak: nudności, wymioty, wzdęcia, zaburzenia smaku ("rybi smak"), refluks [7]. Zalecenia spożycia omega-3 Zalecane spożycie kwasów omega-3 wynosi 0,5-2% całkowitej dostarczanej energii [23]. Według rekomendacji American Heart Association dorośli powinni spożywać posiłki składające się z ryb o dużej zawartości tłuszczu przynajmniej dwa razy w tygodniu, w przypadku pacjentów z rozpoznaną chorobą wieńcową zaleca się codzienne przyjmowanie 1g EPA i DHA [5]. Zaleca się zachowanie ostrożności w spożywaniu ryb morskich u kobiet w ciąży i dzieci do lat 7 ze względu na obecność w nich dioksyn i polichlorowanych bifenyli [44]. Mimo iż korzyści z jedzenia ryb znacznie przewyższają szkody spowodowane przez występujące w nich zanieczyszczenia, dorośli powinni sięgać po ryby o małej zawartości rtęci, które znajdują się niżej w łańcuchu pokarmowym [5]. Ryby o dużej zawartości zanieczyszczeń, takie jak: makrela królewska, rekin, płytecznik powinno się zamienić na ryby o stosunkowo małej ich zawartości, jak łosoś czy tuńczyk [5]. Food and Drug Administration w ograniczonym zakresie uznało podawanie EPA i DHA za dopuszczalną suplementację diety, a za bezpieczne uznała spożywanie suplementów pochodzenia morskiego dostępnych bez recepty w dawce do 3g/dobę [5]. Polskie normy żywienia człowieka zalecają spożycie kwasów omega-6 w ilości 4-8% energii całodziennej diety [45]. W przypadku kwasów omega-3 zaleca się spożycie: 2g/dobę kwasu alfa-linolenowego i 200mg/dobę długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych LC-PUFA [45]. Preparaty z omega-3 najlepiej przyjmować podczas posiłków i w połączeniu z antyoksydantami [12]. Przeciwwskazaniem do suplementacji są: ostre i podostre zapalenie trzustki, ostra martwica trzustki, ostre i przewlekłe schorzenia wątroby, zapalenie pęcherzyka żółciowego oraz zaburzenia krzepnięcia [12]. Istotne znaczenie w diecie człowieka mają wzajemne proporcje kwasów szeregu n-6 i n-3 [38]. Wyniki licznych badań sugerują, że wartość współczynnika omega-6/omega-3 powinna być możliwie niska, a za optimum uznaje się stosunek kwasów omega-6 do omega-3 równy ok. 4-5:1 [16, 38]. Ponadto uważa się, iż wysoki współczynnik proporcji kwasów szeregu n-6 do n-3 w diecie sprzyja rozwojowi chorób układu sercowo-naczyniowego, nowotworom, chorobom o podłożu zapalnym i autoimmunologicznym [38]. 9

10 Suplementacja kwasami omega-3 w ciąży Eksperci Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego zalecają kobietom w ciąży, których dieta uboga jest w kwas DHA, zażywanie 500mg DHA już od pierwszego miesiąca ciąży [44]. Stanowisko European Food Safety Authority potwierdza konieczność zapewnienia odpowiedniej podaży kwasu DHA płodowi i noworodkowi celem umożliwienia prawidłowego rozwoju poznawczego i ostrości widzenia [44]. Prawidłowa podaż DHA podczas ciąży powoduje nieznaczne wydłużenie czasu jej trwania, a ponadto wpływa na zwiększenie masy urodzeniowej noworodka oraz prawdopodobnie zmniejsza ryzyko przedwczesnego porodu [44]. W przypadkach istnienia ryzyka przedwczesnego porodu zaleca się przyjmowanie 1000mg DHA dziennie [44]. Wyniki badań sugerują, iż odpowiednie spożycie DHA podczas ciąży zmniejsza ryzyko wystąpienia depresji w czasie jej trwania [23]. Skuteczność omega-3 w zapobieganiu depresji poporodowej wydaje się być kontrowersyjna [23]. Rezultaty badań przeprowadzonych w grupie kobiet ciężarnych wykazują, iż przyjmowanie DHA w ciąży zwiększa odporność przyszłego potomstwa [14]. Suplementacja kwasem DHA w dawce 400mg/dobę rozpoczęta między 18 a 22 tygodniem ciąży skutkowała zmniejszeniem częstości zachorowań noworodków na przeziębienia w pierwszym miesiącu życia [14]. Ponadto zaobserwowano skrócenie czasu występowania różnych objawów przeziębienia w 1, 3 i 6 miesiącu życia dzieci matek przyjmujących kwasy omega-3 podczas ciąży [14]. Istotnym problemem suplementacji DHA u ciężarnych jest dostarczenie wysokiej jakości źródła tego kwasu [44]. Ze względu na podniesioną zawartość dioksyn i polichlorowanych bifenyli w tłuszczu łososi i śledzi bałtyckich Państwowy Zakład Higieny odradza spożywanie tych ryb kobietom ciężarnym, karmiącym oraz małym dzieciom [44]. Bezpiecznym źródłem jest DHA uzyskiwany metodą biotechnologiczną z alg rodzaju Schizochytrium sp., które, aby zapobiec wbudowaniu w ich strukturę różnych zanieczyszczeń pochodzących z wody morskiej, są hodowane w warunkach kontrolowanych, gwarantujących czystość i bezpieczeństwo pozyskiwanego w procesie tłoczenia DHA [44]. Podsumowanie Kwasy omega-3 mają dobroczynny wpływ na układ sercowo-naczyniowy, wykazują aktywność przeciwzapalną, korzystnie wpływają na rozwój i funkcjonowanie układu nerwowego i narządu wzroku. Dzięki tak wielokierunkowemu działaniu związki te znajdują zastosowanie w monoterapii niektórych schorzeń, są też wykorzystywane jako środki wspomagające leczenie, zmniejszające działania uboczne innych leków bądź obniżające dawki leków podstawowych. Dodatkowym atutem tej grupy związków jest stosunkowo mała ilość występujących działań niepożądanych. Ocena skuteczności omega-3 w wielu jednostkach chorobowych wymaga dalszych i bardziej wnikliwych badań, podobnie jak ocena bezpieczeństwa stosowania tych preparatów u określonych grup pacjentów. W związku z doniesieniami o interakcjach kwasów omega-3 ze statynami należy zbadać interakcje z innymi grupami leków i składnikami żywności, co z pewnością przyczyni się do efektywniejszego wykorzystania EPA i DHA w lecznictwie. Kwasy omega-3 maja niezwykle cenne właściwości zdrowotne, dlatego korzystne jest spożywanie posiłków zawierających ryby co najmniej dwa razy w tygodniu. W związku z obecnością zanieczyszczeń w mięsie ryb poławianych z niektórych akwenów, zaleca się by możliwie urozmaicać ryby w diecie pod względem ich pochodzenia. W uzasadnionych sytuacjach zalecana jest suplementacja preparatami z olejami rybnymi. Przy doborze preparatu należy kierować się źródłem pochodzenia EPA i DHA, szczególnie w przypadku kobiet ciężarnych, karmiących i małych dzieci. 10

11 Piśmiennictwo: 1. Achremowicz K., Szary-Sworst K.: Wielonienasycone kwasy tłuszczowe czynnikiem poprawy stanu zdrowia człowieka. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2005; 3 (44): Amminger G., Bergerb G., Schäfer M., Klier C., Friedrich M., Feucht M.: Omega-3 fatty acids supplementation in children with autism: a double-blind randomized, placebo-controlled pilot study. Biological Psychiatry, 2007; 61 (4): Apte S.A., Cavazos D.A., Whelan K.A., Degraffenried L.A.: A low dietary ratio of omega-6 to omega-3 fatty acids may delay progression of prostate cancer. Nutrition and Cancer, 2013; 65 (4): Bienkiewicz G., Domiszewski Z., Kuszyński T.: Ryby słodkowodne jako źródło niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych NNKT, Technologia Przemysłu Rybnego, 2008; 3 (63): Block R., Pearson T.: The cardiovascular implications of omega-3 fatty acids. Folia Cardiologica, 2006; 13 (7): Cabo J., Alonso R., Mata P.: Omega-3 fatty acids and blood pressure. British Journal of Nutrition, 20 12; 107: Cangemi F.: An open case control study of an oral antioxidant and omega-3 supplement for dry AMD. BMC Ophthalmology, 2007; 7:3. 8. Cszysz A.H., Rasenick M.M.: G-Protein Signaling, Lipid Rafts and the Possible Sites of Action for the Antidepressant Effects of N-3 Polyunsaturated Fatty Acids. CNS & Neurological Disorders - Drug Targets, 2013; 12 (4): Dzielska-Olczak M., Nowak J.: Leczenie przeciwzapalne w chorobie zwyrodnieniowej stawów z uwzględnieniem kwasów tłuszczowych omega 3 i omega 6. Polski Merkuriusz Lekarski, 2012; 32 (191): Fetterman J.W., Zdanowicz M.M.: Therapeutic potential of n-3 polyunsaturated fatty acids in disease. American Journal of Health-System Pharmacy, 2009; 66 (13): Gawęcki J.: Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu, Wydawnictwo naukowe PWN, 2010; Warszawa 12. Gröber U.: Mikroskładniki odżywcze, Medpharm Polska, 2010; Wrocław 13. Holm T., Andreassen A.K., Aukrust P., Andersen K., Geiran O.R., Kjekshus J., Simonsen S., Gullestad L.: Omega-3 fatty acids improve blood pressure control and preserve renal function in hypertensive heart transplant recipients. European Heart Journal, 2001; 22 (5): Imhoff-Kunsch B., Stein A., Martorell R., Parra-Cabrera S., Romieu I., Ramakrishnan U.: Prenatal docosahexaenoid acid suplementation anf infant morbidity. Pediatrics, 2011; 128: Johnson M., Östlund S. i wsp.: Omega-3/Omega-6 fatty acids for attention deficit hyperactivity disorder. Journal of Attention Disorders, 2009; 12 (5): Kolanowski W.: Długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 - znaczenie zdrowotne w obniżaniu ryzyka chorób cywilizacyjnych. Bromatologia i Chemia Toksykologiczna, 2007; 3: Kornacewicz-Jach Z., Przybycień K.: Rola kwasów omega-3 w optymalizacji standardowej farmakoterapii w prewencji wtórnej choroby wieńcowej. Postępy w Kardiologii Interwencyjnej, 2009; 5, 2 (16): Kowalski M., Borucka A., Szaflik J.: Kwasy omega-3 w profilaktyce zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem. Forum Medycyny Rodzinnej, 2008; 2 (3): Krawczyk K., Rybakowski J.: Augmentation of antidepressants with unsaturated fatty acids omega-3 in drugresistant depression. Psychiatria Polska, 2012; 46 (4): Lenihan-Geels G., Bishop K.S., Ferguson L.R.: Alternative sources of omega-3 fats: can we find a sustainable substitute for fish? Nutrients, 2013; 18;5 (4): Lorente-Cebrián S., Costa A.G., Navas-Carretero S., Zabala M., Martínez J.A., Moreno-Aliaga M.J.: Role of omega-3 fatty acids in obesity, metabolic syndrome, and cardiovascular diseases: a review of the evidence. Journal of Physiology and Biochemistry, Lorgeril M., Salen P., Defaye P., Rabaeus M.: Recent findings on the health effects of omega-3 fatty acids and statins and their interactions: do statins inhibit omega-3? BMC Medicine, 2013; 11 (5): Łoś-Rycharska E., Czerwionka-Szaflarska M.: Długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe szeregu omega-3 w diecie kobiet ciężarnych, karmiących, niemowląt i małych dzieci. Gastroenterologia Polska, 2010; 17 (4): Naba H., Kakinuma C., Ohnishi S., Ogihara T.: Improving effect of ethyl eicosapentanoate on statin-induced rhabdomyolysis in Eisai hyperbilirubinemic rats. Biochemical and Biophysical Research Communications, 2006; 340 (1): MacLean C.i wsp.: Effects of omega-3 fatty acids on cancer risk. Journal of the American Medical Association, 2006; 295 (4): Maggio M., Artoni A., Lauretani F., Borghi L., Nouvenne A., Valenti G., Ceda G.: The impact of omega-3 fatty acids on osteoporosis. Current Pharmaceutical Design, 2009; 15 (36): Marciniak-Łukasiak K.: Rola i znaczenie kwasów tłuszczowych omega-3. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2011; 6 (79):

12 28. Mariee A., Abd-Ellah M.: Protective effect of docosahexaenoic acid against cyclosporine A-induced nephrotoxicity in rats: a possible mechanism of action. Renal Failure, 2011; 33 (1): McNamara R.K., Strawn J.R.: Role of long-chain omega-3 fatty acids in psychiatric practice. PharmaNutrition, 2013; 1 (2): Mousa S.: Antithrombotic effects of naturally derived products on coagulation and platelet function. Methods in Molecular Biology, 2010; 663: Musacchio E., Priante G., Valvason C., Baggio B., Sartori L.: Eicosapentaenoic acid modulates CyA-induced proinflammatory cytokine over-expression in osteoblastic cells in vitro. Journal of Biological Regulators and Homeostatic Agents, 2012; 26 (4): Necyk C., Ware M.A., Arnason J.T., Tsuyuki R.T., Boon H., Vohra S.: Increased bruising with the combination of long-chain omega-3 fatty acids, flaxseed oil and clopidogrel. Canadian Journal, 2013; 146 (2): Orchard T.S., Pan X., Cheek F., Ing S.W., Jackson R.D.: A systematic review of omega-3 fatty acids and osteoporosis. British Journal of Nutrition, 2012; 107 (2): Pineda-Peña E.A., Jiménez-Andrade J.M., Castañeda-Hernández G., Chávez-Piña A.E.: Docosahexaenoic acid, an omega-3 polyunsaturated acid protects against indomethacin-induced gastric injury. European Journal of Pharmacology, 2012; 697 (1-3): Qureshi N.A., Al-Bedah A.M.: Mood disorders and complementary and alternative medicine: a literature review. Journal of Neuropsychiatric Disease and Treatment, 2013; 9: Rose D., Connolly J. : Omega-3 fatty acids as cancer chemopreventive agents. Pharmacology and Therapeutics, 1999; 88 (3): Russell F.D., Bürgin-Maunder C.S.: Distinguishing health benefits of eicosapentaenoic and docosahexaenoic acids. Marine Drugs, 2012; 10 (11): Simopoulos A.: The importance of the omega-6/omega-3 fatty acid ratio in cardiovascular disease and other chronic diseases. Experimental Biology and Medicine, 2008; 233 (6): Sohrabi N., Kashanian M., Ghafoori S.S., Malakouti S.K.: Evaluation of the effect of omega-3 fatty acids in the treatment of premenstrual syndrome: "A pilot trial". Complementary Therapies in Medicine, 2013; 21 (3): Sominka D., Kozłowski D.: Efekt kardioprotekcyjny kwasów omega-3. Geriatria, 2008; 2: Stołyhwo-Szpajer M., Piękosz K., Bellwon J., Stołyhwo A., Rynkiewicz A.: Wielonienasycone kwasy tłuszczowe i ich wpływ na czynniki ryzyka miażdżycy ze szczególnym uwzględnieniem ciśnienia tętniczego. Arterial Hypertension, 2001; 5 (3): Witte K., Clark A.: Wielonienasycone kwasy tłuszczowe z ryb morskich w leczeniu niewydolności serca. Polskie Archiwum Medycyny Wewnętrznej, 2009; 119 (3): Zawadzki M., Szechiński J., Kowalczyk A., Kozłowski D.: Skuteczność ekstraktu lipidowego Perna canalicus w leczeniu chorób układu ruchu w starszym wieku. Geriatria, 2010; 4: Zespół Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego: Rekomendacje Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania kwasów omega-3 w położnictwie. Ginekologia Polska, 2010; 81: Jarosz M.: Normy żywienia człowieka. PZWL, 2008; Warszawa 12

13 13

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA:

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: - są konieczne do prawidłowej budowy, rozwoju i funkcjonowania całego Twojego organizmu: Stężenie kwasów tłuszczowych w organizmie człowieka [g/100g stężenia całkowitego]

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT:

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 1 Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (nnkt) EPA + DHA omega-3 chronią organizm człowieka przed chorobą zatorowo-zakrzepową, stanami zapalnymi i miażdżycą. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI

Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI Izabela Dobrowolska ROLA ULTRACZYSTEGO EPA W LECZENIU STANÓW ZAPALNYCH I DEPRESJI krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) organizm nie jest w stanie ich produkować

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /1/ Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Omega-3 Ekskluzywna receptura wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię /2/ Dlaczego kwasy tłuszczowe Omega-3 są ważne? Kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. PRODUCENT: NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. PRODUCENT: NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE 1 Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (nnkt) EPA + DHA omega-3 chronią organizm człowieka przed chorobą zatorowo-zakrzepową, stanami zapalnymi i miażdżycą. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ

Bardziej szczegółowo

EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI. dr Izabela Dobrowolska

EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI. dr Izabela Dobrowolska EPA - ZDROWIE ZAKLĘTE W ZŁOTEJ KROPLI dr Izabela Dobrowolska NASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NIENASYCONE KWASY TŁUSZCZOWE NP. C18:2n-w6 krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku

Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku Wartośćodżywcza wybranych gatunków ryb na polskim rynku dr inż. Joanna Szlinder-Richert Morski Instytut Rybacki-Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni Gdańsk, 24 maj 2013 Dlaczego zaleca sięjedzenie ryb Strawne

Bardziej szczegółowo

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie

Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie Nnkt omega-3 niezbędny element zdrowej diety - czy ilości i źródła mają znaczenie dr n. med. Tomasz Stępieo Dział Nauki, Badao i Rozwoju Marinex International www.clinicaltrial.gov Omega-3, fish oil, n-3

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. 18 października 2012 EMA/653433/2012 EMEA/H/A-5(3)/1319 Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Omega 3 Sandoz, 1000 mg, kapsułki, miękkie 2. SKŁAD JAKOSCIOWY I ILOŚCIOWY Każda kapsułka miękka zawiera 1000 mg omega-3 kwasów estry

Bardziej szczegółowo

Ryby prosto z naszych kutrów www.gadus.pl

Ryby prosto z naszych kutrów www.gadus.pl Ryby prosto z naszych kutrów www.gadus.pl PASTA RYBNA Z MAKRELI Składniki: wędzone makrele, kwaśna śmietana, sok z połówki cytryny, kiszone ogórki, kapary, sól i pieprz. Świetnie pasuje do pieczywa lub

Bardziej szczegółowo

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW

Żywienie a aktywność tarczycy. prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Żywienie a aktywność tarczycy prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz Katedra Dietetyki SGGW Podwzgórze TRH Przysadka Oś podwzgórzowo przysadkowo - tarczycowa TSH Tarczyca T 4, T 3, rt 3 Osoczowe białka

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Tłuszcze. Podział i budowa tłuszczów

Tłuszcze. Podział i budowa tłuszczów Tłuszcze dr hab. n. med. Lucyna Ostrowska Określenie tłuszcze obejmuje zarówno składniki pokarmowe, jak i produkty spożywcze nazywane potocznie tłuszczami, takie jak masło, smalec, margaryny i oleje jadalne.

Bardziej szczegółowo

NEOGLANDYNA OMEGA 6 olej z nasion ogórecznika zawiera tłuszcze życia nienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędne dla naszego organizmu.

NEOGLANDYNA OMEGA 6 olej z nasion ogórecznika zawiera tłuszcze życia nienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędne dla naszego organizmu. piątek, 11 kwietnia 2014 10:12 Poprawiony piątek, 15 sierpnia 2014 15:21 NEOGLANDYNA OMEGA 6 olej z nasion ogórecznika zawiera tłuszcze życia nienasycone kwasy tłuszczowe są niezbędne dla naszego organizmu.

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Tajemnica magnezu (część pierwsza)

Tajemnica magnezu (część pierwsza) Tajemnica magnezu (część pierwsza) Magnez, wapń, potas i sód są podstawowymi jonami niezbędnymi do zachowania równowagi pomiędzy poszczególnymi fizjologicznymi procesami w organizmie. Odchylenia od prawidłowego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci.

Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Pro-zdrowotne działanie substancji aktywnych, których źródłem są batoniki Omisie med dla prawidłowego wzrostu i rozwoju dzieci. Obecnie nie ulega wątpliwości, że niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Lipasterix, 1000 mg, kapsułki, miękkie 2. SKŁAD JAKOSCIOWY I ILOŚCIOWY Każda kapsułka miękka zawiera 1000 mg omega-3 kwasów estry etylowe

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

Kwasy Omega 3. kwas α-linolenowy ALA występuje w olejach roślinnych np. w oleju lnianym i oleju konopnym;

Kwasy Omega 3. kwas α-linolenowy ALA występuje w olejach roślinnych np. w oleju lnianym i oleju konopnym; Kwasy Omega 3 Mają fundamentalne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Stanowią wyjątkowy budulec naszych komórek. Dzięki nim błona komórkowa lepiej funkcjonuje, a to usprawnia wszystkie

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM

Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan. Wszstkie prawa zastrzeżone COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Źródła kwasów tłuszczowych omega-3 dla wegan COPYRIGHT RAWPEOPLE.COM Wszstkie prawa zastrzeżone Kwasy tłuszczowe omega-3 są obecnie gorącym tematem w świecie dietetyki. Do niedawna naukowcy sugerowali,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM

CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM CHOLESTEROL NA CENZUROWANYM Wszyscy doskonale wiemy, że utrzymanie prawidłowej i pełnowartościowej diety u osób przewlekle dializowanych i po przeszczepie nerki jest rzeczą bardzo ważną, ale również niezmiernie

Bardziej szczegółowo

Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz?

Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz? Kwasy tłuszczowe omega-3 co o nich wiesz? Kiedy jakiś czas temu zajrzałem do hasła dotyczącego kwasów tłuszczowych omega- 3 w Wikipedii oraz przejrzałem inne poświęcone temu tematowi strony, stwierdziłem,

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

ANEKS I. Strona 1 z 5

ANEKS I. Strona 1 z 5 ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC WETERYNARYJNYCH PRODUKTÓW LECZNICZYCH, GATUNKI ZWIERZĄT, DROGA PODANIA, PODMIOT ODPOWIEDZIALNY POSIADAJĄCY POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

Banting - tabletki Tiens kategoria: ZIOŁA, HERBATKI i SUPLEMENTY > Tiens

Banting - tabletki Tiens kategoria: ZIOŁA, HERBATKI i SUPLEMENTY > Tiens Glinka Agency Zapraszamy do sklepu www.multistore24.pl mail;sklep@multistore24.pl Warszawa tel. +48 602 395 051 Banting - tabletki Tiens kategoria: ZIOŁA, HERBATKI i SUPLEMENTY > Tiens Producent: Tiens

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(Tekst mający znaczenie dla EOG) L 119/4 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej 7.5.2011 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 440/2011 z dnia 6 maja 2011 r. w sprawie udzielenia i odmowy udzielenia zezwolenia na niektóre oświadczenia zdrowotne

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna

Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Niedoczynność tarczycy typu Hashimoto jako współistniejąca choroba autoimmunizacyjna Choroby autoimmunizacyjne grupa chorób, w których układ odpornościowy organizmu niszczy własne komórki lub tkanki jest

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3

UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3 UNIKALNA, PROZDROWOTNA KONCEPCJA PROZDROWOTNYCH MLECZNYCH BATONIKÓW OMISIE DLA DZIECI Z KWASAMI OMEGA 3 WSTĘP WSTĘP Wprowadzenie na rynek żywności funkcjonalnej przeznaczonej w szczególności dla dzieci,

Bardziej szczegółowo

Dieta śródziemnomorska i oleje rybie ratują życie w walce z chorobami nowotworowymi.

Dieta śródziemnomorska i oleje rybie ratują życie w walce z chorobami nowotworowymi. 4 Dieta śródziemnomorska i oleje rybie ratują życie w walce z chorobami nowotworowymi. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 93-446 Łódź, ul. Placowa 4 www.marinex.com.pl BUDUJEMY

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska Interakcje leków z żywnością Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska wchłanianie dystrybucja metabolizm synergizm wydalanie Efekty interakcji lek-pożywienie Osłabienie działania leku Wzmocnienie działania

Bardziej szczegółowo

cz. III leki przeciwzapalne

cz. III leki przeciwzapalne Oddziaływanie leków z celami molekularnymi cz. III leki przeciwzapalne Prof. dr hab. Sławomir Filipek Wydział Chemii oraz Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytet Warszawski 1 Leki przeciwzapalne

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC)

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) SUBSTANCJE CZYNNE Desogestrel GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod ATC: G03AC09 PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 lipca 2014 r. (OR. en)

Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 lipca 2014 r. (OR. en) Rada Unii Europejskiej Bruksela, 29 lipca 2014 r. (OR. en) 12284/14 ADD 1 DENLEG 138 AGRI 520 SAN 304 PISMO PRZEWODNIE Od: Komisja Europejska Data otrzymania: 24 lipca 2014 r. Do: Sekretariat Generalny

Bardziej szczegółowo

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL INTERNATIONAL--POLSKA 2006 ParaProteX OSOBISTY OCHRONIARZ www.calivita.com.pl PASOŻYTY ORGANIZMY ŻYJĄCE KOSZTEM SWOICH ŻYWICIELI Mikroparazyty = wirusy

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Czy dieta ma wpływ na działanie leków kardiologicznych? mgr Hanna Wilska

Czy dieta ma wpływ na działanie leków kardiologicznych? mgr Hanna Wilska Czy dieta ma wpływ na działanie leków kardiologicznych? mgr Hanna Wilska Spożycie leków 75,7% Polaków sięga po leki lub suplementy diety Najwyższy odsetek osoby powyżej 60 r.ż (97%) Najniższy osoby w wieku

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo