Propozycje interwencji opartych na my leniu systemowym w przypadku dzieci i młodzie y z diagnoz ADHD STRESZCZENIE Słowa kluczowe: ABSTRACT

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Propozycje interwencji opartych na my leniu systemowym w przypadku dzieci i młodzie y z diagnoz ADHD STRESZCZENIE Słowa kluczowe: ABSTRACT"

Transkrypt

1 Propozycje interwencji opartych na myśleniu systemowym w przypadku dzieci i młodzieży z diagnozą ADHD Suggestions of interventions based on systemic thinking in children and adolescents with ADHD diagnosis Anna Cwojdzińska STRESZCZENIE Niniejsza praca ma na celu przedstawienie możliwych konsekwencji zastosowania myślenia systemowego w pracy z dziećmi i młodzieżą z diagnozą ADHD oraz ich rodzinami. Myślenie systemowe jest podstawową ramą teoretyczną dla terapii systemowej i jest oparte na teorii konstruktywizmu społecznego oraz teorii systemów. Omówiono stosunek teorii terapii systemowej do diagnozy jako konstruktu teoretycznego i jego potencjalne konsekwencje. Przedstawiona została filozofia pracy terapeuty systemowego w kontekście problemu nadpobudliwości, nakierowana na twórcze współdziałanie z klientem i rodziną w celu zwiększania liczby możliwych rozwiązań. Główną część artykułu stanowi omówienie przykładowych interwencji mogących mieć zastosowanie w pracy z dziećmi i młodzieżą z diagnozą ADHD i/lub ich rodzinami. Słowa kluczowe: ADHD, myślenie systemowe, terapia systemowa, diagnoza, interwencja ABSTRACT This paper aims to present the possible consequences of the application of systemic thinking in working with children and adolescents with ADHD diagnosis and their families. Systemic thinking is the basic theoretical frame for systemic therapy and is based on the theory of social constructivism and systems theory. The relationship of systemic therapy theory to the diagnosis, as a theoretical construct, and its potential consequences is discussed. Systemic therapist's working philosophy was presented in the context of the problem of hyperactivity, which aims at creative interaction with the client and family in order to increase the number of possible solutions. The main part of the article is an overview of examples of interventions that may be used in working with children and adolescents with ADHD diagnosis and/or their families. Key words: ADHD, systemic thinking, systemic therapy, diagnosis, intervention

2 Wprowadzenie Konstrukt, jakim jest zespół nadpobudliwości z deficytem uwagi (Attention Deficit Hyperactivity Disorder; ADHD), wskazuje na występowanie u danej jednostki trudności doświadczanych ze względu na nieprawidłowości w funkcjonowaniu procesów uwagi oraz nadruchliwość i impulsywność. Jest rozpoznaniem klinicznym, co oznacza, że nie istnieje pojedynczy test czy badanie pozwalające na zweryfikowanie diagnozy. Dwie aktualnie obowiązujące klasyfikacje chorób i zaburzeń psychicznych nieco odmiennie definiują zespół nadpobudliwości. W ICD 10 zaburzenie to określane jest jako zespół hiperkinetyczny (F90.0) i do jego zdiagnozowania konieczne jest współwystępowanie zarówno nadruchliwości i impulsywności, jak i zaburzeń koncentracji uwagi. DSM IV [1] natomiast wyróżnia trzy podtypy zaburzenia: postać z przewagą nieuwagi, postać z przewagą nadruchliwości oraz postać mieszaną, która najbliższa jest, temu co wcześniej już wspomniane ICD 10 [2] określa jako zespół hiperkinetyczny. Dane na temat rozpowszechnienia zespołu różnią się w zależności od przyjętych kryteriów. Wolańczyk i Komender [3] wskazują na 3 8% przy zastosowaniu kryteriów DSM oraz 1 2% przy uwzględnieniu kryteriów ICD (dane te dotyczą dzieci w wieku szkolnym). Określa się, że średnia częstość występowania ADHD na świecie wynosi 5,29%, przy czym proporcja chłopców do dziewczynek wynosi 3:1 [4]. W niektórych badaniach jednak wskazuje się na prawdopodobieństwo, że chłopców i dziewczynki różnicuje nie tyle częstość występowania zaburzenia, ile jego podtyp (dziewczynki miałyby częściej wykazywać obawy typowe dla postaci z nieuwagą, a chłopcy dla postaci z przewagą nadruchliwości i impulsywnością) [3]. Rozpoznanie zespołu nadpobudliwości najczęściej stawiane jest w początkowym okresie nauki szkolnej dziecka, co związane jest z trudnością w adaptacji dziecka z nadpobudliwością do warunków systemu edukacji [3]. Objawy w nasileniu klinicznym, istotnie upośledzające funkcjonowanie, powinny wystąpić przed 7. rokiem życia

3 dziecka, trwać przynajmniej przez 6 miesięcy i pojawiać się w różnych sytuacjach (np. w domu i w szkole) [3, 5]. W ramach diagnozy różnicowej należy wykluczyć związek symptomów z zażywaniem jakichkolwiek leków, a także przyczyny organiczne (padaczka, hipertyreoza, migrena i inne) oraz inne zaburzenia psychiczne (zaburzenia lękowe, afektywne, psychozy, zaburzenia adaptacyjne, zaburzenia opozycyjnobuntownicze) oraz zaburzenia rozwoju [6]. ADHD określane jest jako zaburzenie neurorozwojowe, a jego objawy często uznaje się za wytłumiające się z wiekiem [7, 8]. Badania prospektywne wskazują jednak, że 40% do 80% adolescentów nadal spełnia kryteria ADHD, a u wielu objawy są obecne także w wieku dorosłym [5]. Mickley i Pisarsky [6] podają wartości rzędu 30 60% osób wykazujących objawy także w wieku młodzieńczym oraz 33% w okresie dorosłości. W literaturze przedmiotu wskazuje się na możliwe liczne powikłania zespołu nadpobudliwości, w tym: trudności szkolne, trudności w kontaktach społecznych z rówieśnikami i dorosłymi (także rodzicami), niską samoocenę, w okresie dojrzewania i później wyższe ryzyko występowania zachowań antyspołecznych, uzależnień, depresji, zaburzeń zachowania i zaburzeń opozycyjno-buntowniczych [3]. W kwestii hipotez wyjaśniających występowanie zespołu nadpobudliwości z deficytem uwagi wymienia się m.in. koncepcje neuropsychologiczne. Na przykład Barkley twierdzi, że podstawowym zaburzeniem w ADHD są nieprawidłowości w zakresie hamowania reakcji, co w następstwie prowadzi do zaburzeń funkcji wykonawczych [9] i obniżenia zdolności kontroli zachowania [10]. Zgodnie z koncepcją innych badaczy [11, 12], osoby z ADHD wykazują zaburzenia funkcjonowania układu nagrody, zaburzenie to miałoby więc, według nich, raczej charakter emocjonalno-motywacyjny niż poznawczy. Badania skupiają się także na poszukiwaniu wyjaśnień na poziomie genotypu [5], funkcjonowania neuroprzekaźników (głównie dopaminy) oraz zmian w strukturze i funkcji mózgowia [3]. Przy badaniu w kierunku ADHD zwykle uznaje się za konieczne współdziałanie psychologa i psychiatry w celu dokonania pełnej i rzetelnej diagnozy. W związku z faktem, że u części dzieci z ADHD współwystępują symptomy towarzyszące, jak tiki, zaburzenia snu czy padaczka, często konieczne jest poszerzenie

4 diagnostyki i opieki medycznej o konsultację lub stały kontakt z neurologiem dziecięcym dotyczy to zwłaszcza dzieci, u których współwystępuje ADHD i padaczka [13]. Postępowanie terapeutyczne powinno być oparte na sporządzonej wcześniej diagnozie i jako takie być dopasowane do indywidualnych właściwości zarówno samego dziecka, jak i systemu rodzinnego. Kluczowym elementem oddziaływań jest psychoedukacja skierowana do dziecka i rodziców dostarczająca informacji na temat tego, czym jest zespół nadpobudliwości, jakie są jego przyczyny oraz potencjalne konsekwencje, prezentująca wiedzę dotyczącą przebiegu zaburzenia oraz przyjętych standardów leczenia. Ważnym punktem jest wsparcie rodziców w zakresie dostosowania strategii i metod wychowawczych oraz wspomagania edukacji dziecka, by możliwe było jak najpełniejsze realizowanie przez dziecko jego potencjału. W przypadku doświadczania przez dziecko i rodzinę także innego rodzaju trudności lub wykazywania znaczących trudności w radzeniu sobie z objawami ADHD konieczne bywa wprowadzenie interwencji o charakterze psychoterapeutycznym, które mogą być nakierowane na dziecko, rodziców lub też na rodzinę jako całość. Obecnie najczęściej zalecaną i najpopularniejszą formą pracy jest praca w nurcie poznawczo-behawioralnym [14]. W sytuacji poważnego upośledzenia funkcjonowania w wyniku znacznego nasilenia objawów i/lub braku skuteczności innych form oddziaływania może istnieć wskazanie do zastosowania farmakoterapii (w Polsce najczęściej stosuje się tu metylofenidat lub amoksetynę). Włączenie leków bywa też konieczne, w sytuacji gdy objawom ADHD towarzyszą inne symptomy, jak wspomniana wcześniej padaczka, tiki lub inne, wymagające leczenia neurologicznego. Charakterystyka podejścia systemowego Terapia systemowa i myślenie systemowe Jeden ze znanych teoretyków terapii systemowej Kurt Ludewig opisując, czym są terapia systemowa i systemowe myślenie, stwierdza: współczesną Terapię Systemową rozumiem jako zastosowanie i wykorzystanie Myślenia Systemowego jako ramy dla rozumienia praktyki psychoterapii, a z kolei Myślenie Systemowe jako całościowy sposób myślenia o ludzkości i ludzkiej wiedzy, która jest epistemologicznie

5 zakorzeniona w konstruktywizmie, a ontologicznie w teorii systemów [15]. Co to jednak tak naprawdę oznacza? Paradygmat systemowy, w oparciu m.in. o koncepcję Humberto Maturany [16], przyjmuje, że to, co spostrzegamy i doświadczamy jako rzeczywistość, jest w istocie jedynie obrazem, jaki kształtujemy, rzeczywistość obserwując i rzeczywistości doświadczając. To czym dysponujemy i na czym opieramy wszelkie swoje działania, pochodzi od obserwatora, nie zaś z rzeczywistości jako takiej. Działamy więc na bazie informacji zawartych w opisie i dalej opis, który tworzymy, zależny jest od naszej struktury (szeroko rozumianej: biologicznej, poznawczej, społecznej i innych). Ludzie mogą za pomocą języka wymieniać i uzgadniać te opisy, tworząc wspólnie doświadczane realności [15]. Mają także możliwość zmiany tych opisów. Klient, opisując problem, opisuje jeden z elementów doświadczanej przez siebie rzeczywistości, zwykle taki, który w danej chwili ma moc organizowania całości doświadczenia, w tym relacji z innymi problem ma zatem moc determinowania systemu (systemów), w jakich porusza się klient (tzw. system zdeterminowany przez problem; Harry Goolishian za [15]). Systemowe myślenie o terapii zakłada pracę nad stopniową dekonstrukcją systemu, jakim jest organizowany problem pacjenta. W procesie terapii bowiem powstaje sytuacja, w której spotykają się opisy terapeuty i klienta na temat spostrzeganej i doznawanej rzeczywistości. Terapeuta systemowy zawierza klientowi w zakresie poznania problemu jest to o tyle konieczne, że tylko uznając język opowieści klienta, jesteśmy w stanie stwarzać optymalne warunki do zmiany system bowiem łatwiej przyjmuje elementy, które uznaje za podobne, niż te wywołujące dysonans. W tym celu terapeuta systemowy zgłębia opowieść klienta, poszukując różnic i wyjątków, poszukując przestrzeni bezproblemowych, by ostatecznie uczynić potencjalnie możliwe podejmowanie aktywności pomimo problemu i poza nim, aż do jego stopniowej dezintegracji. Jednym z najważniejszych zadań, jakie stawia przed sobą terapeuta, jest wywołanie w kliencie reakcji w postaci Do tej pory nie myślałam/em o tym w ten sposób!, czyli prowokowanie do nowego, odmiennego od dotychczasowego spojrzenia nie tylko na problem sam w sobie, ale też na inne (niezakłócone) sfery życia i poszukiwanie zasobów. W tym sensie terapeuta nie stawia sobie za cel uleczenia

6 klienta, ale raczej wierząc w zdolność systemów do autoregulacji i autonaprawy pomoc w usunięciu czynników blokujących naturalną potrzebę i zdolność do rozwoju. Problem diagnozy Terapia systemowa radykalnie odrzuca diagnozę [15], przy czym diagnoza rozumiana jest tu jako rozpoznanie postawione na podstawie kryteriów zawartych w klasyfikacjach, jak ICD czy DSM. Ta odmowa uznania jest konsekwencją przyjęcia przez terapeutę konstruktywizmu, jako sposobu myślenia, który z założenia odrzuca redukcjonistyczne kategoryzacje. W interesie terapeuty systemowego jest utrzymanie jak największej różnorodności i złożoności opisu dostarczanego przez klienta pozwala to na aktywne poszukiwanie wyjątków i pomijanych dotychczas opowieści, które można na powrót włączać w doświadczenie klienta, a tym samym przybliżać do zmiany kolorytu prowadzonej przez niego narracji, czyli dekonstrukcji systemu zdeterminowanego przez problem, a więc zmiany. Terapeuci systemowi, podążając za tą tendencją, opracowali szereg metod, które mogą być stosowane niezależnie od tego, w jaki sposób w kategoriach rozpoznania klinicznego określony zostaje problem klienta [15]. Wszystko to ma na celu zwrócenie większej uwagi terapeuty na klienta, jego opowieść i konsekwencje, jakie ona wprowadza, w miejsce koncentracji na diagnozie. W świecie terapeutów systemowych rozpoznanie samo w sobie nie jest równoważne ze zleceniem, które obie strony procesu terapeutycznego aktywnie negocjują i które miałoby być następnie realizowane w czasie spotkań terapeutycznych. Nie zmienia to jednak faktu, że w przypadku wielu klientów (zwłaszcza tych dłużej obcujących z systemem psychiatrycznej opieki zdrowotnej czy z różnych względów poszukujących biomedycznej definicji doświadczanych trudności) rozpoznanie staje się istotną częścią ich opowieści, którą należy uszanować. Terapia systemowa a rodzinna specyfika i konsekwencje zastosowania myślenia systemowego w pracy z dziećmi i młodzieżą Terapię systemową często utożsamia się z terapią rodzin, tożsamość ta jednak nie ma poparcia merytorycznego. Wprawdzie terapia rodzin, wraz ze swoim skupieniem na wzorcach komunikacji oraz strukturze rodzin, jest traktowana jako poprzedniczka

7 podejścia systemowego, to jednak terapię rodzin prowadzić można także w oparciu o paradygmaty inne niż systemowy. Krótko mówiąc, terapia rodzin może być terapią systemową, jeśli oparta jest na zastosowaniu myślenia systemowego i odwrotnie terapia systemowa może stać się terapią rodziny, jeśli terapeuta uzna za użyteczne włączenie innych osób w realizację procesu terapeutycznego. Praca z rodziną często bywa najbardziej intuicyjnym wyborem, w przypadku gdy tzw. pacjentem identyfikowanym (czyli osobą, która określana jest jako posiadająca trudność/zaburzenie) jest dziecko lub nastolatek. Jeśli bowiem przyjmujemy założenie, że 1) problem ma moc organizowania systemu (także systemu rodzinnego), 2) problem/trudność ma znaczenie komunikacyjne, 3) komunikacja ma moc wpływania na rodzinę jako całość i na poszczególnych jej członków oraz 4) różni członkowie rodziny, ze względu na swoją rolę w rodzinie, mają większy lub mniejszy wpływ na komunikację, to zaproszenie rodziny wydaje się być sensownym rozwiązaniem, prowadzącym do różnorodności i możliwości wprowadzania użytecznych interwencji. Wizyta rodziny pozwala także na obserwowanie wzorców komunikacji. Obserwowanie tego, kto w rodzinie spełnia jaką rolę, kto ma jakie zadania. Jaką rolę odgrywa problem i kto jak z nim sobie radzi, jeśli zdarza się tak, że pojawia się on w czasie prowadzenia wywiadu. Istotnym czynnikiem jest także fakt, że dzieci (zwłaszcza te młodsze) relatywnie rzadko same nazywają swój problem. To nie one stwierdzają mam depresję czy jestem nadpobudliwy zwykle wstępna diagnoza pochodzi od opiekuna i zwykle to u opiekuna pojawia się lęk lub troska związane z pewnymi zachowaniami dziecka czy młodzieńca, co ostatecznie prowadzi do wizyty u psychologa lub psychiatry. Na pierwszej wizycie większość małych klientów nie ma pojęcia, dlaczego znaleźli się w gabinecie! Warto rozmawiać z obojgiem rodziców. Dorośli posiadają bowiem pewne kategorie języka, a więc kryteria obserwacji, które pozwalają im nazwać, a więc dostrzec pewne problemy dzieci, choćby ze względu na swój wiek, poziom rozwoju poznawczego i emocjonalnego, ich (jeszcze) nie posiadają. Co więcej definicje mamy i taty mogą się od siebie różnić, co samo w sobie może stanowić pewnego rodzaju interwencję terapeutyczną. Dalej, to dorośli w ciągu życia poznali, co społeczność określa jako normę. Dzieci często jeszcze nie miały tej okazji lub nie spostrzegają

8 pewnych subtelności. Dodatkowo obecność oraz konstruktywne wsparcie ważnych dorosłych pozwala na skuteczniejszą pracę nad zmianą, bo jej ciężar nie spoczywa już wtedy na samym dziecku. Ważnym zagadnieniem jest także włączanie rodzeństwa w terapię, co szczegółowo opisują Irena Namysłowska i Anna Siewierska [17]. Filozofia pracy w przypadku dziecka z diagnozą ADHD Istniejące wśród terapeutów systemowych kontrowersje dotyczące diagnozy jako takiej, dotyczą one także zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Wielu autorów powiązanych z podejściem systemowym wręcz negowało istnienie ADHD, inni zwracali uwagę na potencjalną jatrogenność takiego rozpoznania, która miałaby polegać głównie na patologizacji zachowania i obarczaniu klienta i jego otoczenia winą za objawy, określaniu deficytów w sposób sprzyjający etykietowaniu oraz stawianiu osoby chorej w pozycji pasywnej, co nie tylko może zwalniać ją z odpowiedzialności za swoje zachowania, ale także odbiera jej sprawstwo w zakresie możliwości radzenia sobie [6]. Moim zdaniem, negowanie lub unikanie diagnozy nadpobudliwości (w sensie: nazwy, określania) jest wątpliwe. Nadpobudliwość psychoruchowa jest chyba jednym z najbardziej znanych wśród laików rozpoznań z kręgu psychiatrii i psychologii klinicznej. Wielu rodziców, zgłaszając się na pierwsze spotkanie, używa pojęcia ADHD czy nadpobudliwość, opisując niepokojące ich zachowania przejawiane przez dziecko i poszukując dla nich wyjaśnienia. Liczne programy telewizyjne, kampanie edukacyjne i społeczne trwające w przeszłości i te nadal realizowane sprawiły, że nie tylko dorośli, ale także rówieśnicy są skłonni stwierdzić Ty masz chyba ADHD w kontakcie z wyjątkowo żywym dzieckiem czy młodzieńcem. Zatem pomijanie tego, co już istnieje w przestrzenie społecznej, w języku, oddalałoby terapeutę od zrozumienia opowieści snutej przez klienta i/lub jego rodzinę. To co wydaje się tu najistotniejsze z punktu widzenia terapeuty systemowego to potrzeba, by sam terapeuta refleksyjnie podchodził do kwestii znaczenia rozpoznania i w sytuacjach gdy może to być użyteczne, korzystał z niego mając jednocześnie świadomość, że jest ono pewnym konstruktem teoretycznym. Dodatkowo, opierając się na własnych doświadczeniach z praktyki, mam wrażenie, że pojawienie się rozpoznania

9 w sensie medycznym w tym akurat przypadku ma ogromną moc uruchamiania postawy kooperacyjnej u rodziców dziecka, ale i w zakresie wsparcia ze strony przedszkola czy szkoły, co na dłuższą metę jest zjawiskiem korzystnym i może mieć ogromne znaczenie terapeutyczne i profilaktyczne (tzn. zapobiegać pewnym powikłaniom, związanym np. z gorszymi wynikami w szkole czy niską samooceną). Kluczowe dla skuteczności postępowania w przypadku dzieci z diagnozą zespołu nadpobudliwości jest włączenie rodziny. W pewnych przypadkach wydaje się ważne zaangażowanie i edukowanie nie tylko rodziców, ale także dziadków czy niani, jeśli pełnią oni ważną rolę w życiu dziecka i mają częsty i realny wpływ na życie codzienne klienta. Ma to na celu także modelowanie przez terapeutę i tworzenie wraz z rodziną pewnej kultury komunikacji, tak by służyła ona rozwojowi rodziny i samego dziecka by w miejsce komunikacji o problemie wprowadzać komunikację o rozwiązaniu [15] i wspomagać konstruktywne strategie radzenia sobie (zagadnienie to zostanie szerzej omówione w części pracy poświęconej przykładowym interwencjom). Podsumowując, należy stwierdzić, że terapeuta systemowy, pracując w kontekście istnienia formalnej diagnozy nadpobudliwości psychoruchowej, w sytuacjach gdy jest to użyteczne, posługuje się konstruktem, jakim jest rozpoznanie psychiatryczne oraz współpracuje z całą rodziną, wspomaga pozytywną służącą rozwiązaniu i konstruktywnemu radzeniu sobie komunikację w rodzinie. Propozycje interwencji w przypadku dziecka z diagnozą ADHD opartych na myśleniu systemowym Przedstawione poniżej propozycje interwencji terapeutycznych są efektem moich poszukiwań inspiracji do pracy zostały zaczerpnięte z literatury dotyczącej terapii rodzin, terapii systemowej, terapii narracyjnej i okazały się użyteczne w czasie spotkań z dziećmi z rozpoznaniem ADHD i ich rodzinami. Nie stanowią całościowych strategii postępowania ani nie są interwencjami przypisanymi do pracy z dziećmi z rozpoznaniem nadpobudliwości. Otwarcie komunikacji Dzieci z diagnozą nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi często natrafiają na pewne trudności w komunikacji z otoczeniem. Pewne ich zachowania, jak

10 nieumiejętność czekania na swoją kolei, wtrącanie się do rozmowy, wyrywanie się do odpowiedzi, hałaśliwość, gadatliwość oraz jednoczesne sprawianie wrażenia, jakby nie słyszały, co się do nich mówi sprawiają, że inni czują się przez nie ignorowani (niektórzy dorośli określają to jako niegrzeczność ), a one same często czują się niezrozumiane. W takiej sytuacji zwykłe poinformowanie bliskich dziecka i jego samego o tym, czym jest ADHD, jakie są kryteria diagnostyczne i które z nich spełnia dziecko, oraz wyjaśnienie etiologii zespołu mogą pozwolić na zidentyfikowanie przez rodzinę tych zachowań, które wynikają z nadpobudliwości i tych, które są zachowaniami nieprawidłowymi, naruszającymi normę społeczną czyli dość standardowa psychoedukacja może okazać się przydatna. Można jednak też w czasie rozmowy zachęcić rodzinę do samodzielnego poszukiwania odpowiedzi na rodzące się wątpliwości, poprzez otwarcie komunikacji dopytywanie i wyjaśnianie znaczeń, modelowanie i zachęcanie do udzielania sobie nawzajem informacji zwrotnych oraz poszukiwanie brakujących wskaźników odniesienia 1 [18]. Co to oznacza w praktyce? Przede wszystkim zachęcanie rodziny do otwartej komunikacji na temat tego, w jaki sposób każdy z członków doświadcza nadpobudliwości, gdzie i w jakich sytuacjach ją zauważa, jakie odczucia, uczucia i interpretacje pojawiają się w sytuacji zetknięcia się z objawami ADHD. Zapytanie o to co robią, jak reagują i czy te reakcje różnią się zależnie od sytuacji. Pokazanie, że nadpobudliwość nie dotyczy tylko i wyłącznie jednej osoby i że nie tylko jedna osoba ma na nią wpływ każdy z członków rodziny ma pewien z nią kontakt i każdy pozostaje z nią w jakiejś relacji. Relacje te mogą się różnić, a różnice te można wykorzystać jako pierwszy krok w poszukiwaniu tego co użyteczne i sprzyjające korzystnemu rozwiązaniu być może jeden ze sposobów jest bardziej skuteczny niż inne... Może to stanowić wstęp do pracy nad sposobami komunikowania się ze sobą nawzajem i z dzieckiem w sposób, który nie będzie obarczony swoistym czytaniem w myślach, ale będzie oparty na autentycznym kontakcie, bieżącym weryfikowaniu słów, odczuć, definicji sytuacji modelowanie tego typu zachowań komunikacyjnych leży w kompetencji terapeuty. Jak bowiem wiadomo, dzieci doświadczające nadpobudliwości mają także często kłopoty z koncentracją i adekwatnym reagowaniem na komunikaty ze 1 Wskaźnik odniesienia występuje w danym sformułowaniu, gdy zdanie wypowiadane przez klienta odnosi się do konkretnej części jego doświadczenia, jeśli nie mówimy o brakującym wskaźniku odniesienia.

11 strony innych odpowiednie strategie komunikacyjne bardzo ułatwiają codzienne życie zarówno im samym, jak i ich bliskim. Te które klienci odkryją sami, mają szansę zostać pełniej i na dłużej wdrożone. Dodatkowo, poszukując wraz z rodziną wspólnie odpowiednich dla nich rozwiązań, dostarczamy model strategii radzenia sobie z trudnością, którą mogą wykorzystać później w odniesieniu do podobnych lub zupełnie innych problemów. Szczegółowe przykłady interwencji dotyczące komunikacji w rodzinie przedstawia w swoich publikacjach Virginia Satir [18, 19, 20]. Odczarowanie diagnozy Jak wspomniałam wcześniej, terapia systemowa z różnych przyczyn odrzuca diagnozę. Czasem warto wraz z rodziną wystawić etykietę ADHD na próbę i zastanowić się, co tak właściwie kryje się pod płaszczykiem rozpoznania (zapewne może to zostać uznane za formę psychoedukacji). Warto dowiedzieć się, kiedy diagnoza została postawiona, jaka jest jej historia i jaki wpływ na rodzinę miał sam fakt poznania diagnozy. Ważne jest pytanie czy rodzina wie, co to jest zespół nadpobudliwości i dokonanie wspólnie dokładnej analizy definicji używanej przez rodzinę stanowi to punkt wyjścia do dalszej części interwencji. Na podstawie definicji sformułowanej przez rodzinę, w razie potrzeby wzbogaconej o wiedzę profesjonalną, można wspólnie zastanowić się nad tym, w jaki sposób poszczególne zachowania związane z nadpobudliwością wpływają na życie tej osoby i życie innych. Pierwszym etapem odczarowywania diagnozy jest powrót do opisu w kategoriach doświadczanych uczuć, myśli i zachowań, czyli wprowadzenie wielowymiarowości i różnorodności. Dzięki nastawieniu pełnemu szacunku i ciekawości oraz aktywnym poszukiwaniu pozytywnych konotacji terapeuta i klient wraz z rodziną mają szansę odkryć wiele potencjalnie zaskakujących rzeczy, dotyczących tych różnorodnych zachowań, z których składa się ADHD. W wyniku tak prowadzonej rozmowy może się okazać, że nadpobudliwość niesie ze sobą nie tylko zagrożenia, ale i przeróżne szanse. Zastanowienie się co byłoby niemożliwe, gdyby nie ADHD wprowadza całkowicie nowy i twórczy kontekst rozważań. Poszukiwanie źródeł szans oraz możliwości ich intencjonalnego kształtowania, odkrywanie w nich zasobów może być

12 drugim elementem odczarowywania. Dzięki temu to co dotychczas było przez rodzinę interpretowane jako wścibstwo może zostać przeformułowane i stać się ciekawością, a kombinowanie pomysłowością. Autentyczny podziw terapeuty dla niespożytej energii dziecka może zaowocować wspólnie wypracowanymi sposobami, co i jak zrobić, by nie marnować tak cennej energii może to być pierwszy krok do sukcesów w sporcie lub do gry na perkusji albo marzeń o karierze strażaka, policjanta lub handlowca. Drugim kluczem do korzystnego rozwiązania jest zatem pozytywne przeformułowanie. Potraktowanie ADHD jako swoistego partnera, którego niezwykłe cechy można wykorzystać, pozwala wielu dzieciom wzrastać i rozwijać się, obniżając ryzyko niskiej samooceny, bo paradoksalnie pozwala realnej ocenić możliwości. Tym samym prowadzi stopniowej dekonstrukcji systemu problemowego. Eksternalizacja Terapia systemowa czerpie wiele inspiracji z terapii narracyjnej. Rozmowa eksternalizująca to technika rozwinięta przez australijskiego psychoterapeutę Michaela White a [21]. Ma ona na celu oderwanie problemu od klienta, uczynienie z doświadczanej trudności czegoś zewnętrznego, a przez to umożliwienie obserwowania, aktywnego wpływania na problem oraz poszukiwania przez klienta, przy współudziale terapeuty, korzystnego rozwiązania. Praca z eksternalizacją jest formą pracy opartej m.in. na metaforze, fantazji, a często także zabawie i jako taka często bardzo przypada małym klientom do gustu. Pierwszym krokiem może być sporządzenie portretu lub całościowego wizerunku doświadczanej trudności, którą w tym przypadku klient może zdefiniować jako ADHD samo w sobie, ale może też skupić się na jednym z jego elementów, np. na trudnościach w zakresie koncentracji uwagi. Wspólnie z klientem sporządza się jak najdokładniejszą charakterystykę obrazu problemu określa się cechy jego wyglądu zewnętrznego, przymioty charakteru i emocjonalności tak jak wtedy, gdy tworzymy charakterystykę osoby (często bardzo pomocne jest nadanie owej trudności jakiegoś imienia lub pseudonimu). Kolejnym krokiem jest poznawanie wpływu problemu na różne sfery życia oraz ocena tych oddziaływań. Analiza strategii stosowanych przez problem posłuży jako punkt wyjścia do planowania działań przeciwko problemowi nie

13 zagłębiamy się zatem w treści poświęcone problemowi samemu w sobie, tylko wprowadzamy elementy komunikacji o rozwiązaniu [15], co sprawia, że dekonstrukcja problemu może się zacząć już w czasie pierwszego spotkania. Dodatkowo, traktując objaw jak coś zewnętrznego ułatwiamy klientowi spostrzeganie trudności jako nie decydujących o jego tożsamości czy wartości. Gdy coś jest na zewnątrz, gdy to widzimy łatwiej o kontrolę, choć przyznam, że w przypadku pracy z ADHD ja i moi klienci częściej staramy się je po prostu oswoić. Dokładny opis prowadzenia rozmowy eksternalizującej, właśnie na przykładzie rozmowy z chłopcem z diagnozą ADHD, został przez Michaela White a przedstawiony w książce Maps of Narrative Practice [21]. Przykładowy przebieg pracy Pracując z dzieckiem z diagnozą zespołu nadpobudliwości i jego rodziną, zwykle przyjmuję następujące założenia robocze : 1) ADHD jest konstruktem określającym pewien zbiór zachowań każde zachowanie może mieć swoje pozytywne i negatywne konsekwencje, 2) zaburzenie/rozpoznanie nie jest równoważne ze zleceniem, 3) problem/rozpoznanie nie stanowi całości doświadczenia danej osoby czy rodziny, 4) zadaniem w terapii jest wspólne poszukiwanie rozwiązania problemu/trudności zgłaszanej przez klienta. Podobnie jak opisuje to Virginia Satir [19], staram się także w sposób systematyczny zawierać w pytaniach pewne założenia językowe (presupozycje), by pomóc rodzinie skupić się na dążeniu do pożądanej zmiany (np. zamiast pytania Czy chcielibyście coś zmienić? stosowana jest forma Co chcecie zmienić?, zamiast Czy zachowania związane z ADHD wpływają na relacje w rodzeństwie? zadawane jest pytanie W jaki sposób zachowania związane z ADHD wpływają na kontakty między Jankiem i jego bratem? ). Przyjęcie założenia, że rozpoznanie nie jest tożsame z potencjalnym problemem klienta pozwala pozostać ciekawym i otwartym na jego historię opowiadaną w kategoriach jego własnego doświadczenia. Rodziny bardzo często na pierwsze pytanie: Co Was do mnie sprowadza? odpowiadają Janek ma ADHD, w sposób jakby te trzy słowa dokładnie i nie pozostawiając wątpliwości opisywały wszystko to, czego doświadczają. Reakcja w postaci stwierdzenia Mhm... (zdziwienie) Czy jest to jakiś problem? po pierwsze zaskakuje, po drugie pokazuje, że powiązanie

14 ADHD=problem nie jest oczywiste i pewne w ten sposób terapeuta otwiera drogę do indywidualnej definicji trudności, ustalenia celów i wspólnego kreatywnego poszukiwania rozwiązań. Poniżej zostaną przedstawione kolejne obszary pracy oraz przykłady pytań służących poznaniu rodziny oraz relacji, jakie łączą ją ze zgłaszaną trudnością 2 (w myśleniu systemowym pytanie samo w sobie jest mikrointerwencją). Definicja zespołu nadpobudliwości Pierwszym krokiem jest zwykle sprawdzenie wiedzy rodziny na temat ADHD oraz poznanie specyfiki obrazu zespołu u konkretnego dziecka, z naciskiem na aktywne poszukiwanie różnorodności na przykład przy wykorzystaniu następujących pytań: Czy możesz opowiedzieć o Twoim ADHD? Co zwykle robi Twoje ADHD? Ile czasu w ciągu dnia spędzasz wspólnie z Twoim ADHD? Jak spędzacie razem czas? Czy są takie chwile, gdy go przy Tobie nie ma? Co robisz, gdy Twoje ADHD jest daleko od Ciebie? Po czym poznajesz, że Twoje ADHD towarzyszy Ci w danej chwili? Co robisz, gdy jest z Tobą ADHD? Po czy mama/tata/brat/siostra mogą poznać, że jest z Tobą ADHD? Jak wygląda Twoje ADHD? Czy Twoje ADHD ma jakieś imię 3? Historia rozpoznania Kolejnym krokiem jest poznanie historii rozpoznania klinicznego: Skąd wiesz, że masz ADHD? Kto powiedział Ci, że masz ADHD? Od kiedy znasz swoje ADHD? 2 Przy założeniu, że klient/rodzina zna już rozpoznanie oraz zgłasza trudność w zakresie radzenia sobie z zachowaniami typowymi dla zespołu nadpobudliwości, bez potencjalnych powikłań czy innych towarzyszących problemów. Kolejne obszary pracy nie oznaczają tematów kolejnych sesji, tempo pracy zależne jest od klienta. Pytania zostały skonstruowane z myślą o rozmowie z dzieckiem w wieku wczesnym szkolnym. 3 Jeśli uda się stworzyć portret ADHD i/lub nadać mu imię, to można w czasie rozmów zamiast medycznej nazwy zespołu używać imienia lub pseudonimu nadanego przez dziecko/rodzinę.

15 Jak i gdzie Ty i Twoje ADHD się poznaliście? Kiedy ADHD z Wami zamieszkało? Kto je pierwszy zauważył, a kto zauważył je ostatni? W jakiej sytuacji zostało zauważone po raz pierwszy? Relacja osoba problem i rodzina problem Prowadzenie rozmowy eksternalizującej [21] ma na celu także umożliwienie klientowi i rodzinie poznanie związków między trudnością a odczuwanymi emocjami i prezentowanym zachowaniem: Co myślisz o swoim ADHD? Jakie emocje Ci towarzyszą, gdy jest z Tobą? Co czujesz, gdy na chwilę Twoje ADHD gdzieś odchodzi? Co robisz, gdy ADHD jest z Tobą? Co robisz, gdy ADHD nie ma z Tobą? Co jest fajnego/co lubisz w swoim ADHD? W czym ADHD Ci pomaga/do czego się przydaje? Co jest kłopotliwe? Co Cię w nim denerwuje? W czym ADHD Ci przeszkadza? Po czym mama/tata/siostra/brat poznaje, że ADHD Was odwiedziło? Po czym mama/tata/siostra/brat poznaje, że ADHD jest poza domem? Co robi mama/tata/siostra/brat, gdy ADHD jest w domu? Co robi mama/tata/siostra/brat, gdy ADHD jest poza domem? Jakie emocje towarzyszą różnym członkom rodziny w czasie obecności/nieobecności ADHD? Kto najbardziej lubi Twoje ADHD? Kogo ADHD złości? Co mama/tata/siostra/brat uważają lubią u ADHD? Co mamę/tatę/siostrę/brata denerwuje u ADHD? Strefy wpływu

16 Dalsza rozmowa może służyć poznaniu stopnia wpływu klienta i jego rodziny na objawy: Co się musi wydarzyć, żeby ADHD Cię odwiedziło? Jak można zaprosić ADHD do zabawy? Co robisz, jeśli chcesz, żeby ADHD poszło sobie na chwilę? Co robi mama/tata/siostra/brat, gdy chcą pobyć tylko z Tobą, bez ADHD? Co robi mama/tata/siostra/brat, gdy ma ochotę pobawić się razem z Tobą i Twoim ADHD? Kto najlepiej potrafi przegonić ADHD? Kto najskuteczniej potrafi je przywołać? Zmiana Po zbadaniu, co rodzina rozumie przez zespół nadpobudliwości psychoruchowej i w jaki sposób wpływa on na funkcjonowanie konkretnego dziecka/rodziny, warto podsumować to, co okazało się korzystne w obecnej sytuacji, oraz to, co dziecko/rodzina chcieliby zmienić. Jest to pierwszy krok do ustalania celu pracy i poszukiwania strategii radzenia sobie. Ważne, by te strategie były oparte na przywoływanych przez rodzinę doświadczeniach dzięki temu mają większą szansę być stosowane. Można wraz z klientami zastanowić się: Co można zrobić inaczej, żeby? Czego potrzebujesz, żeby? Co może zrobić mama/tata/siostra/brat, żeby? a następnie eksperymentować z kolejnymi wypracowanymi na sesjach propozycjami do osiągnięcia wyznaczonego przez rodzinę celu. Jest to podejście nastawione raczej na oddziaływanie terapeutyczne niż klasycznie pojmowaną psychoedukację. Często wymaga o kilka spotkań więcej w porównaniu z przypadkami, gdy nastawieni jesteśmy tylko na przekazanie informacji. Jest to jednak czas, w którym rodzina uczy się wspólnie radzić sobie z tym, co dotyczy ich wszystkich, chociażby ze względu na fakt, że mieszkają w jednym domu. Praca ta pozwala im na doświadczenie i opracowanie metasposobu, pewnej heurystyki w podejściu do trudności, którą mogą wykorzystać także przy innych okazjach w przypadku potencjalnych przyszłych trudności.

17 Zakończenie Przedstawione propozycje interwencji terapeutycznych wybrane zostały w sposób arbitralny spośród wielu różnorodnych metod pracy stosowanych przez terapeutów systemowych. Prezentacja ta w żaden sposób nie wyczerpuje tematu pracy terapeutycznej z dziećmi z diagnozą ADHD i ich rodzinami ani zagadnienia różnorodności interwencji w terapii systemowej, mam jednak nadzieję, że będzie ona zachętą do bliższego przyjrzenia się podejściu systemowemu. Piśmiennictwo 1. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders IV. American Psychiatric Association, Waszyngton Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych rewizja X. Klasyfikacja Zaburzeń Psychicznych i Zaburzeń Zachowania ICD 10; badawcze kryteria diagnostyczne; Vesalius IpiN Wolańczyk T, Komender J. Zaburzenie hiperkinetyczne. W: Namysłowska I. (red), Psychiatria dzieci i młodzieży, PZWL Polanczyk G, de Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA, The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry, 2007;164(6): Seligman MEP, Walker EF, Rosenhan DL, Psychopatologia. Zysk i S-ka Mickley M, Pisarsky BC. Kompleksowa terapia zespołu nadaktywności z deficytem uwagi (ADHD) z perspektywy systemowej. Psychoterapia, 2005; 3(134): Kołakowski A, Wolanczyk T, Pisula A, Skotnicka M, Brynska A. ADHD zespół nadpobudliwosci psychoruchowej. Przewodnik dla rodziców i nauczycieli. GWP Borkowska AR, Słopień A, Pytlińska N i wsp. Funkcje wzrokowo-przestrzenne i organizacja czynności grafomotorycznych u dzieci z ADHD. Psychiatria Polska, 2011; 45(3): Barkley RA, Attention-deficit/hyperactivity disorder, self-regulation and time: toward a more comprehensive theory. J Dev Bahav Pediatr, 1997; 18(4):

18 10. Borkowska AR, ADHD zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. W: Borkowska AR, Domańska Ł. (red) Neuropsychologia kliniczna dziecka, PWN Sonuga-Barke EJ, Sergeant J. The neuroscience of ADHD: multidisciplinary perspectives on complex developmental disorder. Dev Sci, 2005; 8 (2): SagvoldenT, Aase H, Zeiner P, Berger D. Altered reinforcement mechanisms in attention deficit/hyperactivity disorder. Behav Brain Res, 1998; 94(1): Dunn, DW, Austin JK, Harezlak J. ADHD and epilepsy in childhood. Developmental Medicine & Child Neurology, 2003; 45(1): Rakowska, J. Terapia poznawczo-behawioralna. W: L. Grzesiuk (red.), Psychoterapia. Teoria. Podrecznik akademicki. Warszawa: Wydawnictwo Psychologii i Kultury Eneteia Ludewig K. Rzeczywistość i konstrukcja w psychoterapii: sens i nonsens tego rozróżnienia. Wiad Psych, 2010; 13(4): Ludewig K, Maturana H. Conversaciones con Humberto Maturana: Preguntas del psicoterapeuta al biólogo. Temuco, Chile: Ediciones Universidad de La Frontera Namysłowska I, Siewierska A. Znaczenie i rola rodzeństwa w terapii rodzin. Psychoterapia, 2009; 2(149): Bandler R, Grinder J, Satir V. Zmieniamy się wraz z rodzinami. O zdrowej komunikacji. GWP Satir V. Terapia rodziny. Teoria i praktyka. GWP Satir V. Rodzina. Tu powstaje człowiek. GWP White M. Maps of Narrative Practice. W.W. Norton & Company New York London 2007.

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów kształcenia: Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny

Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych efektów kształcenia: Typ przedmiotu/modułu: obowiązkowy obieralny Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I stopnia Przedmiot: Diagnoza wczesnych zaburzeń zachowania Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Praktyczna diagnoza kliniczna dziecka w relacji z opiekunem wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Systemowa terapia rodzin./ Moduł 104..: Wybrane zagadnienia z psychoterapii. 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Systemic family

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Terapia krótkoterminowa./ Moduł 103.: Psychoterapia - miedzy teorią a praktyką 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Brief therapy

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Katedra Psychologii Klinicznej

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Katedra Psychologii Klinicznej OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna dziecka wypełnia instytut/katedra Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek. Mgr Ewa Wyrzykowska

OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek. Mgr Ewa Wyrzykowska OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna dorosłego Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek psychologia

Bardziej szczegółowo

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota)

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota) Ośrodek Rozwoju Edukacji Niepubliczny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Koninie wpisany w rejestr ewidencji Marszałka Województwa Wielkopolskiego Nr DE.III.1.5471.54/3/2014 działający przy Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA:. Podstawy Kod przedmiotu: 104 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO Załącznik nr 1 ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO I Program szkolenia w zakresie podstawowych umiejętności udzielania profesjonalnej pomocy psychologicznej obejmuje: 1) Trening interpersonalny

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży./ Moduł 100.: Psychopatologia rozwoju dzieci i młodzieży 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie nauczycieli ukierunkowane na sukces szkoły/przedszkola

Doskonalenie nauczycieli ukierunkowane na sukces szkoły/przedszkola Część 1 Praca z uczniem młodszym Ewa Wysocka Praca z uczniem młodszym Nauczyciele Dzieci w wieku przedszkolnym osiągnięcia i zmiany rozwojowe w okresie średniego dzieciństwa zna osiągnięcia rozwojowe w

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 015/016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Konsultacja psychologiczna - pierwszy kontakt z klientem./ Moduł 186.: Pomoc psychologiczna w praktyce

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Konsultacja psychologiczna - pierwszy kontakt z klientem./ Moduł 186.: Pomoc psychologiczna w praktyce SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Konsultacja psychologiczna - pierwszy kontakt z klientem./ Moduł 186.: Pomoc psychologiczna w praktyce 2. Nazwa przedmiotu w języku

Bardziej szczegółowo

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy:

Lennard J.Davies. Dlaczego więc nie warto brać tych leków? Powód pierwszy: Lennard J.Davies Przez ostatnie kilka lat, także w książce Obssesion: a history, kwestionowałem efektywność leków z grupy SSRI. Zwracałem uwagę, że gdy leki te weszły do użycia na początku lat 90-tych

Bardziej szczegółowo

Czym się różni ADHD od ADD? Przy ADD istnieją dwa symptomy: nieuwaga; impulsywność. Przy ADHD stwierdzamy: nieuwagę; impulsywność; hiperaktywność.

Czym się różni ADHD od ADD? Przy ADD istnieją dwa symptomy: nieuwaga; impulsywność. Przy ADHD stwierdzamy: nieuwagę; impulsywność; hiperaktywność. Mity, fakty, diagnoza i terapia ADHD, to tylko część informacji, z którymi możesz się zapoznać czytając niniejszy artykuł. Sprawdź jak zachowuje się dziecko dotknięte ADHD i co robić, aby pomóc mu odnaleźć

Bardziej szczegółowo

rozmowa doradcza Scenariusz nr 5

rozmowa doradcza Scenariusz nr 5 rozmowa doradcza Scenariusz nr 5 (na podstawie koncepcji Carla Rogersa) 1. Założenia scenariusza rozmowy 1.1. Wymagania dotyczące doradcy zawodowego pracującego według koncepcji Carla Rogersa Doradca:

Bardziej szczegółowo

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze.

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Plan: Co to jest ADHD? Objawy ADHD Jak odróżnić ADHD od innych problemów zachowania

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii.

Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Autyzm a zespół Aspergera Aby zrozumieć czym różni się autyzm od zespołu Aspergera (ZA), należy cofnąć się nieco w historii. Dzieci z zaburzeniami rozwoju pojawiały się już w bardzo dawnych czasach, za

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Techniki Sprzedaży

Skuteczne Techniki Sprzedaży Skuteczne Techniki Sprzedaży warsztaty w budowaniu długofalowych relacji z klientami Korzyści z udziału w naszym szkoleniu: wzrost sprzedaży w firmie, dzięki wykorzystaniu skutecznych technik sprzedaży,

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów

Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Psychologia w indywidualnej organizacji toku studiów Studia niestacjonarne jednolite magisterskie Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży NAZWA MODUŁU i ELEMENTY SKŁADOWE LICZBA GODZIN PUNKTY ECTS ROK

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zamawiane szkolenia: Lp. Temat Liczba godzin. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci praca w szkole. 10 Wykłady i warsztaty.

Najczęściej zamawiane szkolenia: Lp. Temat Liczba godzin. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci praca w szkole. 10 Wykłady i warsztaty. www.pracowniaterapeutyczna.pl kontakt telefoniczny 501 640 703 OGÓLNE WARUNKI SZKOLEŃ Organizujemy szkolenia z naboru indywidualnego oraz przyjmujemy zamówienia dla grup. Realizacja szkoleń następuje po

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

M1_W04 S1P_W05 M1_W03 M1_W03 M1_W02 M1_W03 M1_W07 K_W05 K_W06 K_W08 K_W11 K_W13 M1_U03 M1_U04 M1_U07 M1_U05 M1_U10 K_U05 K_U07 K_U10

M1_W04 S1P_W05 M1_W03 M1_W03 M1_W02 M1_W03 M1_W07 K_W05 K_W06 K_W08 K_W11 K_W13 M1_U03 M1_U04 M1_U07 M1_U05 M1_U10 K_U05 K_U07 K_U10 Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Forma studiów Rok studiów 2 Semestr 3 Efekty kształcenia dla modułu kształcenia Wydział Wychowania Fizycznego Zakład Psychologii,

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Zjawiska w psychoterapii./ Moduł 103.: Psychoterapia między teorią a praktyką.

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Zjawiska w psychoterapii./ Moduł 103.: Psychoterapia między teorią a praktyką. SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Zjawiska w psychoterapii./ Moduł 103.: Psychoterapia między teorią a praktyką. 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Phenomena in

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 1 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Psychologia kliniczna jako dziedzina badań i praktyki (Helena Sęk)... 19 1.1. Źródłaidrogirozwojupsychologiiklinicznej...

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... w sprawie ramowego programu nauczania w zakresie psychoterapii. (Dz. U...r.)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... w sprawie ramowego programu nauczania w zakresie psychoterapii. (Dz. U...r.) ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia... w sprawie ramowego programu nauczania w zakresie psychoterapii (Dz. U....r.) Na podstawie art. 8 pkt 2 ustawy z dnia o niektórych zawodach medycznych (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 013/014 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ

PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ PIERWSZE EKSPERYMENTALNE BADANIA NAD DZIEĆMI I MŁODZIEŻĄ NIEMÓWIĄCĄ Grupa osób niemówiących nigdy nie została zidentyfikowana jako wymagająca specyficznych oddziaływań i pomocy mającej na celu kompensowanie

Bardziej szczegółowo

6 kroków do skutecznego planowania na postawie wskaźników KPI

6 kroków do skutecznego planowania na postawie wskaźników KPI 6 kroków do skutecznego planowania na postawie wskaźników KPI Urzeczywistnianie celów biznesowych w praktyce Planowanie i optymalizacja łańcucha dostaw Odkryj brakujące połączenie pomiędzy celami biznesowymi

Bardziej szczegółowo

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wybrane zaburzenia: agresja, ADHD, zachowanie wycofujące i submisyjne - rozpoznawanie objawów, analiza mechanizmów. Moduł 188: Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI?

CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? CZEGO RODZICE NIE WIEDZĄ O SWOICH DZIECIACH A WIEDZIEĆ POWINNI? mgr Magdalena Jabłońska mgr Dorota Orłowska 1 DLACZEGO RODZICE NIE MAJĄ WIEDZY O ISTOTNYCH PROBLEMACH SWOICH DZIECI? brak czasu mało doświadczeń

Bardziej szczegółowo

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99);

zaburzenia zachowania (F00 odpowiadające świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) Zaburzenia psychiczne i F99); Dziennik Ustaw 51 Poz. 1386 Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III

OPIS PRZEDMIOTU. Diagnoza psychologiczna. jednolite studia magisterskie, ogólnoakademicki, niestacjonarne, II i III OPIS PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 40/2011/2012 Rektora UKW z dnia 10 lutego 2012 r. Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Diagnoza psychologiczna Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalność/specjalizacja

Bardziej szczegółowo

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I.

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Uczeń z Zespołem em Aspergera blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Jaka jest często stość występowania,

Bardziej szczegółowo

TRENING INTERPERSONALNY PLUS

TRENING INTERPERSONALNY PLUS Jesteśmy członkiem: Pomagamy: TRENING INTERPERSONALNY PLUS KURS PRACY NA PROCESIE GRUPOWYM Z TRENINGIEM INTERPERSONALNYM ZAŁOŻENIA I PROGRAM NAUCZANIA ZAŁOŻENIA KURSU....... 2 DLACZEGO WARTO?....... 3

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE PRAKTYKI PSYCHOLOGICZNE

SPECJALISTYCZNE PRAKTYKI PSYCHOLOGICZNE SPECJALISTYCZNE PRAKTYKI PSYCHOLOGICZNE Specjalistyczne praktyki psychologiczne to praktyki psychologiczne pogłębione o specjalistyczne szkolenie ułatwiające wejście do zawodu psychologa i psychoterapeuty.

Bardziej szczegółowo

Dyskalkulia - zaburzenie zdolności rozpoznawania liczb i liczenia. Może być wrodzona lub wtórna.

Dyskalkulia - zaburzenie zdolności rozpoznawania liczb i liczenia. Może być wrodzona lub wtórna. Czym jest ADHD ADHD jest sformułowaniem, które coraz częściej słyszymy w szkołach. Stwierdzenie, że dziecko cierpi na ADHD jest często negatywnie odbierane przez rodziców i otoczenie. Zdarza się również,

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii.

Pielęgniarstwo Pierwszego stopnia Praktyczny. Znajomość zagadnień z zakresu anatomii, fizjologii, psychologii, farmakologii. Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE POLICEALNEJ im. Jadwigi Romanowskiej w Elblągu

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE POLICEALNEJ im. Jadwigi Romanowskiej w Elblągu SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI w SZKOLE POLICEALNEJ im. Jadwigi Romanowskiej w Elblągu na okres: rok szkolny 2012/2013, Zespół w składzie: M. Ulanowska S. Zaborowska I. Kulczyńska A. Ludwiczak D. Kofel E.

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO - rok akademicki 2015/2016 -

REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO - rok akademicki 2015/2016 - REGULAMIN ZAJĘĆ Z PRZEDMIOTU: PROMOCJA ZDROWIA PSYCHICZNEGO - rok akademicki 2015/2016 - (opracowany na podst. Opisu Modułu Kształcenia oraz Regulaminu Studiów w Śląskim Uniwersytecie Medycznym w Katowicach,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna

Załącznik nr 6. Porada lekarska diagnostyczna Załącznik nr 6 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach ambulatoryjnych psychiatrycznych i leczenia środowiskowego (domowego) oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu. Kierunek: Fizjoterapia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra Fizjoterapii i Nauk o Zdrowiu Kierunek: Fizjoterapia SYLABUS Nazwa przedmiotu Podstawy klinicznej w psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI REALIZACJI TYCH ŚWIADCZEŃ Lp. Nazwa świadczenia

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii () Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH

KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH KONCEPCJA PRACY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 9 W SIEDLCACH Wszystkiego, co naprawdę trzeba wiedzieć, nauczyłem się w przedszkolu- o tym jak żyć co robić, jak postępować, współżyć z innymi patrzeć, odczuwać,

Bardziej szczegółowo

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni

X SPOTKANIE EKSPERCKIE. System ocen pracowniczych metodą 360 stopni X SPOTKANIE EKSPERCKIE System ocen pracowniczych metodą 360 stopni Warszawa, 16.09.2011 Ocena wieloźródłowa od koncepcji do rezultatów badania dr Anna Bugalska Najlepsze praktyki Instytutu Rozwoju Biznesu

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Podstawy psychoterapii Kod S-PP modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu Specjalność - Poziom studiów Forma studiów Rok studiów I nforma cje ogólne Podstawy psychoterapii

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska (1) Nazwa przedmiotu Psychologia stosowana (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Wieloczynnikowe aspekty uzależnień

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Wieloczynnikowe aspekty uzależnień S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

Dr Sztembis. Dr Sztembis. Rok akademicki 2015/2016. (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu Psychologia kliniczna (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM LECZENIA W OŚRODKU PSYCHOTERAPII UZALEŻNIEŃ I WSPÓŁUZALEŻNIENIA KCTU

PROGRAM LECZENIA W OŚRODKU PSYCHOTERAPII UZALEŻNIEŃ I WSPÓŁUZALEŻNIENIA KCTU PROGRAM LECZENIA W OŚRODKU PSYCHOTERAPII UZALEŻNIEŃ I WSPÓŁUZALEŻNIENIA KCTU PROCES DIAGNOSTYCZNY I KONSULTACJA SPECJALISTY PSYCHOTERAPII/TERAPII UZALEŻNIEŃ > wstępna diagnoza nozologiczna > analiza kontekstu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz wywiadu o dziecku

Kwestionariusz wywiadu o dziecku Szanowni Państwo Bardzo prosimy o wypełnienie poniższego kwestionariusza. Zawarte w nim informacje pozwolą nam na postawienie dokładniejszej diagnozy oraz na przygotowanie bardziej indywidualnego planu

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

STUDIUM PRACY Z OSOBAMI STOSUJĄCYMI PRZEMOC - SPOSP 2014 (Program dla osób pracujących z osobami stosującymi przemoc w rodzinie)

STUDIUM PRACY Z OSOBAMI STOSUJĄCYMI PRZEMOC - SPOSP 2014 (Program dla osób pracujących z osobami stosującymi przemoc w rodzinie) STUDIUM PRACY Z OSOBAMI STOSUJĄCYMI PRZEMOC - SPOSP 2014 (Program dla osób pracujących z osobami stosującymi przemoc w rodzinie) Edycja wiosenna w Sopocie. "Szkolenie adresowane jest do osób pracujących

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe Strona1 DORADZTWO ZAWODOWE Moduł 1: Diagnoza zawodowa Pierwsze spotkanie poświęcone jest określeniu problemu z jakim zmaga się klient, oraz zaproponowaniu sposobu jego rozwiązania. Jeśli klient jest zainteresowany

Bardziej szczegółowo

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM Dziecko z bliska. Zbuduj szczęśliwą relację Agnieszka Stein Pierwsza polska książka o rodzicielstwie bliskości. Dziecko z bliska kompleksowo opisuje relacje w rodzinie,

Bardziej szczegółowo