Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi"

Transkrypt

1 Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi Sleep disorders in attention deficit hyperactivity disorder Marcin Żarowski, Barbara Steinborn Pracownia Polisomnografii i Badań Snu Dzieci i Młodzieży Katedra i Klinika Neurologii Wieku Rozwojowego Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu STRESZCZENIE Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) jest częstym zaburzeniem neuropsychiatrycznym występującym we wczesnym dzieciństwie, którego osiowymi objawami są deficyty uwagi i nadmierna impulsywność oraz związane z nią objawy nadpobudliwości ruchowej. W ostatnich latach obserwujemy wzrost zainteresowania związkami pomiędzy zaburzeniami snu u dzieci a ADHD. Celem opracowania było przedstawienie wzajemnych powiązań pomiędzy zaburzeniami snu i ADHD. Wiele badań wskazuje na wysoką częstość występowania problemów ze snem u dzieci z ADHD. Objawy ADHD są bardzo zbliżone do objawów opisywanych jako skutki częściowej deprywacji snu oraz zaburzeń snu, takich jak zaburzenia oddychania podczas snu i inne. Częstość występowania zaburzeń snu u dzieci z ADHD ocenia się na 25 50%, najczęściej dotyczy to zaburzeń oddychania podczas snu, zespołu niespokojnych nóg oraz okresowych ruchów kończyn podczas snu. Objawy takie, jak deficyty uwagi i nadmierna impulsywność oraz nadpobudliwość ruchowa, mogą być powodowane przez zaburzenia snu i z tego powodu dzieci z objawami ADHD powinny być diagnozowane również w kierunku zaburzeń snu. Pediatrzy powinni włączyć pytania związane ze snem jako element standardowego wywiadu u dzieci diagnozowanych w kierunku ADHD. W niektórych przypadkach multidyscyplinarne podejście i zespół składający się z pediatrów, psychiatrów, neurologów, psychologów i laryngologów, może zapewnić profesjonalną diagnostykę i terapię zaburzeń snu u dzieci z objawami ADHD. Słowa kluczowe: Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem, ADHD, sen, problemy ze snem, zanurzenia snu, PLM, RLS, OSA ABSTRACT Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) is one of the most common neuropsychiatric disorder onset in early childhood. The core symptoms are inattention, hyperactivity, and impulsivity. There has been increasing clinical and research interest in the association of and sleep problems in children and ADHD. Many reports have found a high frequency of sleep problems in children with ADHD. Some sleep problems, like partial sleep deprivation, sleep breathing disorder and others, may have the same symptoms especially in children during the day as ADHD symptoms. The aim of the study was presentation of bilateral connections between sleep and ADHD. Prevalence of sleep problems in children with ADHD is 25-50%. The most frequent are the sleep breathing disorder, restless leg syndrome and periodic lib movement on sleep. The symptoms like inattention, hyperactivity, and impulsivity may be indicated by sleep problems and for this reason this is important to diagnose sleep disorders in children with ADHD symptoms. The pediatricians ought to want to include sleep history questions as part of the standard examination in children with ADHD. In some cases interdisciplinary approach and a team of pediatricians, psychiatrists, neurologists, psychologists and laryngologists can ensure professional diagnosis and treatments of sleep disorders in children with ADHD. Key words: Attention deficit hyperactivity disorder, ADHD, sleep, sleep problems, PLM, RLS, OSA DEFINICJA, EPIDEMIOLOGIA ZESPOŁU NADPOBUDLIWOŚCI PSYCHORUCHOWEJ Z DEFICYTEM UWAGI Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ADHD) jest częstym zaburzeniem neuropsychiatrycznym występującym we wczesnym dzieciństwie, którego osiowymi objawami są deficyty uwagi i zwiększona podatność na działanie różnego typu dystraktorów. W zespole tym pojawia się nadmierna impulsywność dotycząca zarówno zachowania, jak i sfery Vo l. 1 7 / , n r 3 4 werbalnej oraz związane z nią objawy nadpobudliwości ruchowej [1]. Częstość występowania ADHD rozpoznawanego wg kryteriów Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (American Psychiatric Association, APA) zawartych w Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders IV (DSM-IV) ocenia się na 5 12% populacji dzieci w wieku szkolnym, z tego powodu jest to najczęściej występujące zaburzenie psychiatryczne w dzieciństwie [1, 2]. Zespół ten częściej obserwowany jest u chłopców, w 4 9

2 M. Żarowski, B. Steinborn badaniach populacyjnych trzykrotnie częściej, natomiast w badaniach klinicznych dotyczących dzieci diagnozowanych i leczonych aż dziesięciokrotnie [3 5]. U dzieci z ADHD często obserwowane są problemy szkolne, zaburzone relacje interpersonalne i samoocena [2, 6]. U części pacjentów, u których objawy ADHD występowały w dzieciństwie, mogą one występować także w okresie dorosłości [2, 7]. Wczesne rozpoznanie i podjęcie działań terapeutycznych może przyczynić się do zapobiegania edukacyjnym i psychospołecznym skutkom ADHD [2, 8]. ZWIĄZKI SNU I ADHD Objawy ADHD są bardzo zbliżone do objawów opisywanych przez wielu autorów jako skutki zaburzeń snu i jego deprywacji [9 11], a przerywany lub zbyt krótki sen kojarzony jest z objawami podobnymi do ADHD [10, 12]. Z tego powodu w ostatnich latach obserwujemy wzrost zainteresowania związkami pomiędzy snem a ADHD u dzieci [13 20]. Problemy ze snem są często zgłaszane przez dzieci z ADHD oraz przez ich rodziców i opiekunów [13, 21 23]. W populacji dzieci w wieku szkolnym częstość występowania problemów ze snem szacowana jest na od 11% do 37% [24, 25]. Zaburzenia snu są jednymi z najczęściej zgłaszanych przez rodziców problemów w populacji dziecięcej [15, 24, 26]. Stanowią one poważny problem dla rodziców i opiekunów szczególnie w sytuacji, gdy pojawiają się nieprawidłowości w ciągłości snu nocnego [27, 28]. Nocne wybudzenia mogą wpływać na jakość snu pozostałych osób w rodzinie [27, 28]. Problemy ze snem, zwłaszcza dotyczące zapoczątkowania i utrzymania ciągłości snu nocnego, są zgłaszane u 25% do 50% dzieci z ADHD [13,29]. Współwystępowanie takich zaburzeń w ADHD znalazło swój wyraz w opracowanej przez APA klasyfikacji DSM- III, w której sen zaburzony i nieprzynoszący odpoczynku został włączony do kryteriów diagnostycznych ADHD [13, 15, 17]. Obecnie obowiązująca klasyfikacja DSM-IV nie zawiera już tego kryterium, gdyż objawy te zostały uznane za niespecyficzne i nie są konieczne do rozpoznania [2, 13, 17]. Problemy ze snem znalazły się również jako element w często wykorzystywanych kwestionariuszach stanowiących narzędzia wspomagające diagnozę ADHD (np. Conners Parent Rating Scale, CPRS) [13]. 5 0 FIZJOLOGICZNA ROLA SNU Rozpatrując zjawiska związane ze snem i ADHD, należy zwrócić uwagę na rolę snu w integracji procesów pamięciowych. Sejnowski i Destexhe w roku 2000 badając funkcje snu posłużyli się analizą wzorców aktywności mózgu w czasie snu. Podczas pierwszych stadiów snu pojawiają się wrzeciona snu, a ich obecność wysoce zsynchronizowana z podwzgórzem stanowi dowód na wysoką aktywność układu podwzgórze kora [30]. W tym czasie do neuronów piramidowych dostarczana jest duża ilość jonów Ca2+, co w późniejszym okresie jest wykorzystywane do tworzenia nowych połączeń i trwałych zmian sieci neuronowej [30]. W trakcie pogłębiania się snu dochodzi do stopniowej dominacji czynności wolnej, przerywanej jednak bardzo krótkimi epizodami szybkiej oscylacji podobnej do czynności obserwowanej podczas czuwania. Wrzeciona snu odgrywają główną rolę w plastyczności komórek piramidowych kory mózgu, a czynność wolna wraz z oscylacjami jest częścią konsolidacji pamięci [30]. Hipoteza zaproponowana w roku 2001 przez Peigneux i wsp. mówi, że sen bez szybkich ruchów gałek ocznych (non-rapid eye movement, NREM) i sen z szybkim ruchem gałek ocznych (rapid eye movement, REM) odpowiadają za różne procesy pamięciowe [31]: sen NREM za pamięć deklaratywną, a sen REM za pamięć proceduralną i umiejętności [31]. Badania opublikowane w roku 2005 przez Rauchs i wsp. potwierdzają tę hipotezę i zwracają uwagę na fakt, że różnorodne procesy pamięciowe ulegają konsolidacji w różnych fazach snu [32]. Pozwala to postawić tezę, że zaburzenie dotyczące zarówno fazy NREM, jak i REM może mieć negatywne konsekwencje dla funkcjonowania dziecka w ciągu dnia [33]. Beebe i Gozal w roku 2002 opisali problemy poznawczo-behawioralne u dzieci z zaburzeniami snu na przykładzie zaburzeń oddychania w jego czasie [34]. Przedstawiony przez nich szczegółowo model zakłada związek kory przedczołowej z regulacją procesów poznawczo-wykonawczych [30]. Zaburzenia snu powodują, że nie dochodzi wówczas do normalnego obniżenia aktywności tego obszaru, co skutkuje problemami w funkcjonowaniu w ciągu dnia. Najczęściej dotyczy to planowania, utrzymania uwagi, labilności emocjonalnej, nadaktywności czy impulsywności [34]. Podobne objawy opisywane są jako objawy osiowe u dzieci z ADHD [35, 36]. Sugeruje się, że te objawy zwłaszcza u dzieci i młodzieży są związane głównie z fragmentacją snu nocnego [34]. ZABURZENIA SNU W ADHD Związki snu i ADHD są wielokierunkowe, jednak nie są jeszcze dostatecznie poznane. Część publikacji dowodzi, że zaburzenia snu mogą powodować objawy ADHD [13, 37], jednak istnieją badania wykazujące prawidłowy przebieg snu u pacjentów z ADHD, co ma potwierdzać hipotezę, że są to dwa zupełnie odrębne zaburzenia [14, 38, 39]. Wzajemne powiązanie zaburzeń snu i ADHD, pomimo wielu dowodów, nie jest przez wszystkich akceptowane. Istnieje kilka badań, w których wykazano brak wzajemnych powiązań pomiędzy ADHD a zaburzeniami snu. Badania Sangal i wsp. z roku 2005 nie wykazały częstszego występowania zaburzeń snu u dzieci z ADHD [39]. Rozbieżności te pokazują, że wzajemne relacje pomiędzy snem a ADHD nie są wystarczająco dobrze zbadane [40]. Część zaburzeń snu, takich jak zaburzenia oddychania podczas jego trwania, okresowe ruchy kończyn we śnie czy zespół opóźnionej fazy snu, uznaje się za ściśle związaną z ADHD [21, 29, 37, 40]. Wzrasta liczba dowodów na związek pomiędzy występowaniem chrapania i zaburzeń oddychania podczas snu z zaburzeniami zachowania związanymi z nadpobudliwością psychoruchową [22, 37]. Objawy ADHD (zarówno hiperaktywność, jak i deficyty uwagi) obserwowano u dzieci z zespołem obturacyjnego bezdechu sennego oraz u dzieci z N e u r o l o g i a D z i e c i ę c a

3 Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi pierwotnym chrapaniem [10, 41, 42]. Zaburzenia oddychania podczas snu obejmują spektrum zaburzeń od łagodnego chrapania zaczynając, a na zespole bezdechu obturacyjnego (obstructive sleep apnea, OSA) kończąc [43, 44]. W przeciwieństwie do dorosłych u dzieci dominuje postać zaburzeń oddychania z częściową obturacyjną hipowentylacją. Częstość występowania OSA ocenia się na 1 3% dzieci w wieku przedszkolnym [45, 46]. Chrapanie pierwotne może się pojawiać nawet u 20% dzieci, natomiast nawykowe (występujące co noc) 3 12% dzieci. Największa częstość występowania OSA przypada na okres przedszkolny do 6 roku życia, co pokrywa się ze szczytem występowania przerostu migdałków. Bardzo często obserwujemy dodatni wywiad rodzinny w kierunku OSA lub głośnego chrapania [45 47]. Goraya i wsp. u 24% dzieci z rozpoznanym ADHD w badaniu polisomnograficznym wykazali występowanie zespołu bezdechu obturacyjnego, u 24% zespół zwiększonej oporności górnych dróg oddechowych, a u 18% objawy obturacyjnej hipowentylacji [48]. Natomiast Ali i wsp. przebadali kwestionariuszem 782 dzieci, z czego 95 zgłaszało chrapanie przez większość nocy [49]. W drugiej części badania przeprowadzono całonocny monitoring wideo i oksymetryczny. W grupie dzieci chrapiących obserwowano częstsze ruchy podczas snu oraz spadki saturacji krwi tętniczej. U dzieci tych obserwowano również nadmierną senność i hiperaktywność w ciągu dnia (oceniane w Conners Parent Rating Scale), a rodzice zgłaszali problemy z zachowaniem znacznie częściej niż w grupie kontrolnej dzieci niechrapiących [49]. Adenotonsilektomia jako zalecana metoda postępowania u dzieci, u których występuje nawykowe chrapanie, może przyczynić się do zmniejszenia nasilenia objawów hiperaktywności i deficytów uwagi [50 52]. Ali i wsp. obserwowali zmniejszenie agresji, deficytów uwagi i hiperaktywności u dzieci w 3 6 miesięcy po adenotonsilektomii [53]. Natomiast 4-letnie prospektywne badania Chervin i wsp. z roku 2005 dowiodły, że chrapanie i inne objawy zaburzeń oddychania podczas snu u dzieci są bardzo istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju hiperaktywności [54]. Badania Golan i wsp. wykazały u ok. 50% dzieci z ADHD objawy zaburzeń oddychania podczas snu w trakcie rejestracji polisomnograficznej [55]. Z tego powodu adenotonsilektomia jest pierwszą metodą terapii u większości dzieci, a wentylacja ze stałym dodatnim ciśnieniem w drogach oddechowych (continuous positive airway pressure, CPAP) jest opcjonalną metodą u pacjentów zdyskwalifikowanych do zabiegu operacyjnego lub nieodpowiadających na leczenie operacyjne [50]. Vo l. 1 7 / , n r 3 4 BADANIA AKTIGRAFICZNE I POLISOMNOGRAFICZNE W ADHD Badania aktigraficzne u dzieci z ADHD wykazały wspólny wzorzec, polegający na zwiększeniu aktywności ruchowej wczesnym popołudniem, kiedy to fizjologicznie u zdrowych dzieci obserwuje się zwiększoną skłonności do zasypiania. Wskazuje to, że hiperaktywność może być wyrazem przeciwdziałania fizjologicznej tendencji do senności [56]. Badania Gruber i wsp. sugerują, że podstawową cechą charakteryzującą sen u dzieci z ADHD jest niestabilność układu sen czuwanie [57, 58]. W badaniu tym zaobserwowano niestabilność dotyczącą zarówno zapoczątkowania snu, jak i czasu jego trwania [57]. Badania polisomnograficzne w zakresie makrostruktury snu wykazują zwiększoną częstość ruchów podczas snu u dzieci z ADHD [48, 59 61] oraz większą liczbę cykli snu [40, 60]. Goraya i wsp. u dzieci z ADHD stwierdzili wydłużoną latencję snu oraz latencję snu REM [48]. W badaniu Miano i wsp. (2006) dzieci z ADHD obserwowano krótszy czas snu nocnego oraz zwiększoną częstość zmiany faz snu niż w grupie kontrolnej. Obserwowano również zmniejszenie procentowej ilości snu REM i efektywności snu [40]. Badania kliniczne dostarczają dowodów na powiązanie zespołu niespokojnych nóg i okresowych ruchów kończyn we śnie u dzieci z ADHD [16, 48, 62 66]. W roku 2007 Konofal i wsp. zaobserwowali, że objawy ADHD są bardziej nasilone u dzieci, u których występuje dodatkowo zespół niespokojnych nóg (Restless Legs Syndrome, RLS) [63]. Zespół ten charakteryzuje się nieprzyjemnymi odczuciami w kończynach dolnych, występującymi po położeniu się do łóżka i powodującymi przymus nieustannego nimi poruszania [44, 46, 67, 68]. Dyskomfort zmniejsza poruszanie kończynami, natomiast po znieruchomieniu narasta [46]. Pacjent ze względu na ciągłe ruchy kończyn ma problemy z zaśnięciem, co może prowadzić do bezsenności [44, 46, 67, 69]. RLS występuje głównie u dorosłych, opisywany jest jednak również u dzieci [68, 69]. Jego rozpowszechnienie w Stanach Zjednoczonych Ameryki i krajach Europy Zachodniej oceniane jest na 5 10% [63]. Większe nasilenie objawów ADHD u pacjentów z RLS może być wynikiem zarówno fragmentacji snu i co za tym idzie gorszego funkcjonowania pacjentów w ciągu dnia, jak i wspólnych mechanizmów patofizjologicznych [63]. W badaniach Picchietti i wsp. u dzieci z RLS obserwowano głównie trudności z zaśnięciem [69]. W badaniu z roku 2007 Konofal i wsp. zwracają uwagę na rolę niedoboru żelaza w patofizjologii ADHD i RLS [63, 70]. Poziom ferrytyny był istotnie statystycznie niższy u dzieci z ADHD niż w grupie kontrolnej [63]. U około 80% pacjentów z RLS w czasie snu występują okresowe ruchy kończyn (Periodic Limb Movemen, PLM) [71]. Okresowe ruchy kończyn we śnie w zapisie polisomnograficznym przejawiają się występowaniem powtarzających się wielokrotnie w seriach (4 lub więcej) epizodów stereotypowych ruchów kończyn (trwających 0,5 10 sekund) w czasie snu [46, 68, 72, 73]. Przerwy pomiędzy rejestrowanymi ruchami wynoszą od 5 do 90 sekund [46]. W przypadkach typowych ruchy dotyczą symetrycznie kończyn dolnych, najczęściej jako zgięcie grzbietowe palucha z towarzyszącym zgięciem w stawie skokowym i kolanowym, jednak mogą dotyczyć również kończyn górnych [46]. Klinicznie PLM może prowadzić do fragmentacji snu, poczucia, że sen nie daje odpoczynku, a co za tym idzie do bezsenności [46]. PLM częściej obserwowane są u dzieci z zaburzeniami oddychania podczas snu [74, 75]. W diagnostyce PLM konieczne jest wykonanie całonocnego badania polisomnograficznego [71]. W badaniu Picchietti i Walters na 129 dzieci z okresowymi ruchami kończyn we śnie u 91% obserwowano również objawy ADHD, co 5 1

4 M. Żarowski, B. Steinborn może stanowić dowód na ścisłe powiązania tych dwóch zaburzeń [76]. Crabtree i wsp. wykonali badania polisomnograficzne u 69 dzieci z ADHD i wykazali występowanie PLM w 35% przypadków [65]. Goraya i wsp. stwierdzili PLM w badaniach polisomnograficznych u 30% dzieci z rozpoznanym ADHD [48]. Powiązanie zespołu niespokojnych nóg i okresowych ruchów kończyn we śnie z ADHD może świadczyć o wspólnym podłożu, jakim jest deficyt dopaminergiczny [63, 64]. MIKROSTRUKTURA SNU W ADHD Istotnym elementem mikrostruktury snu, nierozerwalnie związanym z regeneracyjną funkcją snu, są wzbudzenia (aurosals). Pojawiające się cyklicznie podczas snu NREM arousals bez towarzyszącego wybudzenia mogą być kodowane jako cyclic alternating pattern (CAP) [77, 78]. CAP to okresowo występujące wzorce czynności bioelektrycznej mózgu, rejestrowane podczas badania polisomnograficznego w stadiach 1 4 NREM, charakteryzujące się cyklicznym występowaniem wyżejnapięciowych sekwencji czynności bioelektrycznej, wyraźnie różniących się od czynności podstawowej, typowej dla danego stadium snu [77 79]. Duża liczba sekwencji CAP poprzedza przejście ze snu NREM do snu REM, natomiast w prawidłowym śnie REM sekwencje te nie pojawiają się [79]. Każda sekwencja CAP składa się z fazy A (od 2 do 60 sekund) będącej krótkim przemijającym wzbudzeniem, które pojawia się przerywając toniczną wolną czynność snu NREM (faza B) [77 79]. Sekwencje CAP opisywane są jako wyraz niestabilności snu NREM, a ich występowanie zmienia się wraz z wiekiem oraz w wielu zaburzeniach związanych ze snem, takich jak parasomnie, zaburzenia oddychania podczas snu czy padaczka [40, 80 87]. Nieprawidłowe rozmieszczenie sekwencji CAP w odniesieniu do klasycznych stadiów snu może być przyczyną bądź też wyrazem istniejących problemów ze snem, niewidocznych na poziomie makrostruktury snu [88]. Ocena sekwencji CAP wydaje się mieć znaczenie również w przypadku zaburzeń snu u dzieci [82 87]. W badaniu Miano i wsp. z roku 2006 w zakresie mikrostruktury snu u dzieci z ADHD obserwowano niższe wartości współczynnika CAP rates zwłaszcza w stadium 2 snu NREM [40]. Obserwacje te mogą sugerować, że zaburzenia snu u dzieci z ADHD są związane z dysregulacją mechanizmów odpowiedzialnych za wzbudzenia, które z kolei mogą odgrywać rolę w etiopatogenezie ADHD [40]. Badania niestabilności snu NREM mogą otworzyć nowe możliwości diagnostyczne i pozwolić na zrozumienie podstaw neurofizjologicznych interakcji pomiędzy snem a objawami ADHD. PODSUMOWANIE Przedstawiono tu dane dotyczące wzajemnych powiązań pomiędzy snem a ADHD. Pominięto natomiast problematykę związaną z leczeniem ADHD i jego wpływem na sen, co wykracza poza zakres niniejszego opracowania. Przedstawione dane wskazują, że u dzieci z podejrzeniem ADHD wskazana jest diagnostyka w kierunku zaburzeń snu [66]. Elementy wywiadu dotyczącego snu powinny znaleźć się w schemacie postępowania lekarza pierwszego kontaktu [89]. Obecnie coraz częściej prezentowany jest pogląd, że w części przypadków zaburzeń snu u dzieci diagnostyka i terapia na poziomie lekarza pierwszego kontaktu jest niepraktyczna lub wręcz niemożliwa do przeprowadzenia. Wymaga ona interdyscyplinarnego podejścia w specjalistycznych klinikach snu [21, 90]. Wydaje się, że takie multidyscyplinarne podejście i zespół składający się z pediatrów, psychiatrów, neurologów, psychologów i laryngologów mogą zapewnić profesjonalną diagnostykę i terapię zaburzeń snu u dzieci [21, 90, 91]. Większość przypadków nie stwarza jednak problemów diagnostycznych, a prawidłowo zebrany wywiad i badanie pediatryczne wystarcza do postawienia rozpoznania zaburzeń snu [28, 89], co w przypadku dzieci z objawami ADHD ma istotny wpływ na proces terapeutyczny. PIŚMIENNICTWO [1] Clinical practice guideline: diagnosis and evaluation of the child with attention-deficit/hyperactivity disorder. American Academy of Pediatrics. Pediatrics, 2000:105, [2] American Psychiatric Association: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders DSM-IV. 2000, Washington, DC: American Psychiatric Association. [3] Biederman J.: Attention-deficit/hyperactivity disorder: a selective overview. Biol. Psychiatry, 2005:57, [4] Biederman J.,Faraone S.V.: Attention-deficit hyperactivity disorder. Lancet, 2005:366, [5] Biederman J., Mick E., Faraone S.V. et al.: Influence of gender on attention deficit hyperactivity disorder in children referred to a psychiatric clinic. Am. J. Psychiatry, 2002:159, [6] Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M.: Zespół nadpobudliwości psychoruchowej (zespół hiperkinetyczny) u dzieci, [w:] Postępy w diagnostyce i leczeniu chorób układu nerwowego u dzieci., S. Jóźwiak (red.) 2000, Wydawnictwo BiFolium, Lublin, [7] Boonstra A.M., Kooij J.J., Oosterlaan J. et al.: Hyperactive night and day? Actigraphy studies in adult ADHD: a baseline comparison and the effect of methylphenidate. Sleep, 2007:30, [8] Roemmich J.N., Barkley J.E., D Andrea L. et al.: Increases in overweight after adenotonsillectomy in overweight children with obstructive sleepdisordered breathing are associated with decreases in motor activity and hyperactivity. Pediatrics, 2006:117, [9] Dahl R.E., Pelham W.E., Wierson M.: The role of sleep disturbances in attention deficit disorder symptoms: a case study. J. Pediatr. Psychol., 1991:16, [10] Guilleminault C., Winkle R., Korobkin R. et al.: Children and nocturnal snoring: evaluation of the effects of sleep related respiratory resistive load and daytime functioning. Eur. J. Pediatr., 1982:139, [11] Kleitman N.: Sleep and Wakefulness. 1965, Chicago, University of Chicago Press. [12] Chervin R.D., Dillon J.E., Bassetti C. et al.: Symptoms of sleep disorders, inattention, and hyperactivity in children. Sleep, 1997:20, N e u r o l o g i a D z i e c i ę c a

5 Zaburzenia snu w zespole nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi [13] Corkum P., Tannock R.,Moldofsky H., Sleep disturbances in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 1998:37, [14] Cohen-Zion M., Ancoli-Israel S.: Sleep in children with attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD): a review of naturalistic and stimulant intervention studies. Sleep Med. Rev., 2004:8, [15] Owens J.A.: The ADHD and sleep conundrum: a review. J. Dev. Behav. Pediatr., 2005:26, [16] Sadeh A., Pergamin L., Bar-Haim Y.: Sleep in children with attention-deficit hyperactivity disorder: a meta-analysis of polysomnographic studies. Sleep Med. Rev., 2006:10, [17] Cortese S., Konofal E., Yateman N. et al.: Sleep and alertness in children with attention-deficit/hyperactivity disorder: a systematic review of the literature. Sleep, 2006:29, [18] Gruber R., Grizenko N., Schwartz G. et al.: Performance on the continuous performance test in children with ADHD is associated with sleep efficiency. Sleep, 2007:30, [19] Cortese S., Konofal E., Lecendreux M.: Alertness and feeding behaviors in ADHD: does the hypocretin/orexin system play a role? Med. Hypotheses, 2008:71, [20] Bazar K.A., Yun A.J., Lee P.Y. et al.: Obesity and ADHD may represent different manifestations of a common environmental oversampling syndrome: a model for revealing mechanistic overlap among cognitive, metabolic, and inflammatory disorders. Med. Hypotheses, 2006:66, [21] Wiggs L., Montgomery P., Stores G.: Actigraphic and parent reports of sleep patterns and sleep disorders in children with subtypes of attentiondeficit hyperactivity disorder. Sleep, 2005:28, [22] Owens J.A., Maxim R., Nobile C. et al.: Parental and self-report of sleep in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Arch. Pediatr. Adolesc. Med., 2000:154, [23] Young J.: Common comorbidities seen in adolescents with attentiondeficit/hyperactivity disorder. Adolesc. Med. State Art. Rev., 2008:19, [24] Owens J.A., Spirito A., McGuinn M. et al.: Sleep habits and sleep disturbance in elementary school-aged children. J. Dev. Behav. Pediatr., 2000:21, [25] Owens J., Davis K.F.: Sleep Disorders in Children, [in:] Handbook of Sleep Medicine, 1st ed. 2006, Lippincott Williams & Wilkins: Philadelphia, 268. [26] Żarowski M., Młodzikowska-Albrecht J., Steinborn B.: Sleep disorders and sleep habists in children and adolescents with headache. Neur. Dziec., 2007:16, [27] Thiedke C.C.: Sleep disorders and sleep problems in childhood. Am. Fam. Physician, 2001:63, [28] Szymańska K.: Zaburzenia snu u dzieci i młodzieży, [w:] Postępy w diagnostyce i leczeniu chorób układu nerwowego u dzieci, S. Jóźwiak, (red.) 2002, Wydawnictwo BiFolium: Lublin. [29] Van der Heijden K.B., Smits M.G., Van Someren E.J. et al.: Effect of melatonin on sleep, behavior, and cognition in ADHD and chronic sleep-onset insomnia. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 2007:46, [30] Sejnowski T.J., Destexhe A.: Why do we sleep? Brain Res., 2000:886, [31] Peigneux P., Laureys S., Delbeuck X. et al.: Sleeping brain, learning brain. The role of sleep for memory systems. Neuroreport, 2001:12, [32] Rauchs G., Desgranges B., Foret J. et al.: The relationships between memory systems and sleep stages. J. Sleep Res., 2005:14, [33] Kheirandish L., Gozal D.: Neurocognitive dysfunction in children with sleep disorders. Dev. Sci., 2006:9, [34] Beebe D.W., Gozal D.: Obstructive sleep apnea and the prefrontal cortex: towards a comprehensive model linking nocturnal upper airway obstruction to daytime cognitive and behavioral deficits. J. Sleep Res., 2002:11, [35] Marsh R., Alexander G.M., Packard M.G. et al.: Habit learning in Tourette syndrome: a translational neuroscience approach to a developmental psychopathology. Arch. Gen. Psychiatry, 2004:61, [36] Rubia K., Overmeyer S., Taylor E. et al.: Hypofrontality in attention deficit hyperactivity disorder during higher-order motor control: a study with functional MRI. Am. J. Psychiatry, 1999:156, [37] O Brien L.M., Ivanenko A., Crabtree V.M. et al.: Sleep disturbances in children with attention deficit hyperactivity disorder. Pediatr. Res., 2003:54, [38] Chervin R.D.: How many children with ADHD have sleep apnea or periodic leg movements on polysomnography? Sleep, 2005:28, [39] Sangal R.B., Owens J.A., Sangal J.: Patients with attention-deficit/hyperactivity disorder without observed apneic episodes in sleep or daytime sleepiness have normal sleep on polysomnography. Sleep, 2005:28, [40] Miano S., Donfrancesco R., Bruni O. et al.: NREM sleep instability is reduced in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. Sleep, 2006:29, [41] Guilleminault C., Korobkin R., Winkle R.: A review of 50 children with obstructive sleep apnea syndrome. Lung, 1981:159, [42] Montgomery-Downs H.E., Jones V.F., Molfese V.J. et al.: Snoring in preschoolers: associations with sleepiness, ethnicity, and learning. Clin. Pediatr. (Phila), 2003:42, [43] Szelenberger W.: Bezsenność. Via Medica, Gdańsk [44] Prusiński A.: Bezsenność i inne zaburzenia snu. Wyd. Lek., PZWL, Warszawa [45] Mindell J.A., Owens J.: A clinical guide to pediatric sleep. Diagnosis and managment of sleep problems. Vol. 1. Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia [46] Avidan A.Y., Zee P.C.: Handbook of Sleep Medicine, 1st Edition. Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia [47] Zieliński J., Pływaczewski R., Bednarek M.: Zaburzenia oddychania w czasie snu. PZWL, Warszawa [48] Goraya J.S., Cruz M., Valencia I. et al.: Sleep study abnormalities in children with attention deficit hyperactivity disorder. Pediatr. Neurol., 2009:40, [49] Ali N.J., Pitson D.J., Stradling J.R.: Snoring, sleep disturbance, and behaviour in 4-5 year olds. Arch. Dis. Child, 1993:68, [50] Clinical practice guideline: diagnosis and management of childhood obstructive sleep apnea syndrome. Pediatrics, 2002:109, [51] Farber J.M.: Clinical practice guideline: diagnosis and management of childhood obstructive sleep apnea syndrome. Pediatrics, 2002:110, ; author reply [52] Huang Y.S., Guilleminault C., Li H.Y. et al.: Attention-deficit/hyperactivity disorder with obstructive sleep apnea: a treatment outcome study. Sleep Med., 2007:8, [53] Ali N.J., Pitson D., Stradling J.R.: Sleep disordered breathing: effects of adenotonsillectomy on behaviour and psychological functioning. Eur. J. Pediatr., 1996:155, [54] Chervin R.D., Ruzicka D.L., Archbold K.H. et al.: Snoring predicts hyperactivity four years later. Sleep, 2005:28, [55] Golan N., Shahar E., Ravid S. et al.: Sleep disorders and daytime sleepiness in children with attention-deficit/hyperactive disorder. Sleep, 2004:27, [56] Dane A.V., Schachar R.J., Tannock R.: Does actigraphy differentiate ADHD subtypes in a clinical research setting? J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 2000:39, [57] Gruber R., Sadeh A., Raviv A.: Instability of sleep patterns in children with attention-deficit/hyperactivity disorder. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 2000:39, [58] Gruber R., Sadeh A.: Sleep and neurobehavioral functioning in boys with attention-deficit/hyperactivity disorder and no reported breathing problems. Sleep, 2004:27, [59] Huang Y.S., Chen N.H., Li H.Y. et al.: Sleep disorders in Taiwanese children with attention deficit/hyperactivity disorder. J. Sleep Res., 2004:13, [60] Kirov R., Kinkelbur J., Heipke S. et al.: Is there a specific polysomno- Vo l. 1 7 / , n r

6 M. Żarowski, B. Steinborn graphic sleep pattern in children with attention deficit/hyperactivity disorder? J. Sleep Res., 2004:13, [61] Konofal E., Lecendreux M., Bouvard M.P. et al.: High levels of nocturnal activity in children with attention-deficit hyperactivity disorder: a video analysis. Psychiatry Clin. Neurosci, 2001:55, [62] Cortese S., Konofal E., Lecendreux M. et al.: Restless legs syndrome and attention-deficit/hyperactivity disorder: a review of the literature. Sleep, 2005:28, [63] Konofal E., Cortese S., Marchand M. et al.: Impact of restless legs syndrome and iron deficiency on attention-deficit/hyperactivity disorder in children. Sleep Med., 2007:8, [64] Walters A.S., Mandelbaum D.E., Lewin D.S. et al.: Dopaminergic therapy in children with restless legs/periodic limb movements in sleep and ADHD. Dopaminergic Therapy Study Group. Pediatr. Neurol., 2000:22, [65] Crabtree V.M., Ivanenko A., Gozal D.: Clinical and parental assessment of sleep in children with attention-deficit/hyperactivity disorder referred to a pediatric sleep medicine center. Clin. Pediatr. (Phila), 2003:42, [66] Walters A.S., Silvestri R., Zucconi M. et al.: Review of the possible relationship and hypothetical links between attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and the simple sleep related movement disorders, parasomnias, hypersomnias, and circadian rhythm disorders. J. Clin. Sleep Med., 2008:4, [67] Prusiński A.: Parasomnie. Sen, 2001:1, [68] ICSD, American Academy of Sleep Medicine. International classification of sleep disorders, 2th ed.: Diagnostic and coding manual. 2005, Westchester, Illinois: American Academy of Sleep Medicine. [69] Picchietti D., Allen R.P., Walters A.S. et al.: Restless legs syndrome: prevalence and impact in children and adolescents-the Peds REST study. Pediatrics, 2007:120, [70] Konofal E., Lecendreux M., Deron J. et al.: Effects of iron supplementation on attention deficit hyperactivity disorder in children. Pediatr. Neurol., 2008:38, [71] Pockett C., Kirk V.: Periodic limb movements in sleep and attention deficit hyperactivity disorder: Are they related? Paediatr. Child Health, 2006:11, [72] Hening W.: The clinical neurophysiology of the restless legs syndrome and periodic limb movements. Part I: diagnosis, assessment, and characterization. Clin. Neurophysiol., 2004:115, [73] Recording and scoring leg movements. The Atlas Task Force. Sleep, 1993:16, [74] Kirk V.G., Bohn S.: Periodic limb movements in children: prevalence in a referred population. Sleep, 2004:27, [75] Martinez S., Guilleminault C.: Periodic leg movements in prepubertal children with sleep disturbance. Dev. Med. Child Neurol., 2004:46, [76] Picchietti D.L., Walters A.S.: Moderate to severe periodic limb movement disorder in childhood and adolescence. Sleep, 1999:22, [77] Terzano M.G., Parrino L., Sherieri A. et al.: Atlas, rules, and recording techniques for the scoring of cyclic alternating pattern (CAP) in human sleep. Sleep Med., 2001:2, [78] Terzano M.G., Parrino L., Smerieri A. et al.: Atlas, rules, and recording techniques for the scoring of cyclic alternating pattern (CAP) in human sleep. Sleep Med., 2002:3, [79] Terzano M., Parrino L.: The cyclic alternating pattern (CAP) in human sleep, in Clinical Neurophysiology of Sleep Disorders, C. Guilleminault (ed.) 2005, Elsevier. [80] Terzano M.G., Parrino L.: Clinical applications of cyclic alternating pattern. Physiol. Behav., 1993:54, [81] Terzano M.G., Parrino L.: Origin and Significance of the Cyclic Alternating Pattern (CAP). REVIEW ARTICLE. Sleep Med. Rev., 2000:4, [82] Miano S., Bruni O., Elia M. et al.: Sleep in children with autistic spectrum disorder: a questionnaire and polysomnographic study. Sleep Med., 2007:9, [83] Miano S., Bruni O., Elia M. et al.: Sleep phenotypes of intellectual disability: a polysomnographic evaluation in subjects with Down syndrome and Fragile-X syndrome. Clin. Neurophysiol., 2008:119, [84] Kheirandish-Gozal L., Miano S., Bruni O. et al.: Reduced NREM sleep instability in children with sleep disordered breathing. Sleep, 2007:30, [85] Bruni O., Ferri R., Novelli L. et al.: NREM sleep instability in children with sleep terrors: the role of slow wave activity interruptions. Clin. Neurophysiol., 2008:119, [86] Bruni O., Ferri R., Miano S. et al.: Sleep cyclic alternating pattern in normal preschool-aged children. Sleep, 2005:28, [87] Bruni O., Ferri R., Miano S. et al.: Sleep cyclic alternating pattern in normal school-age children. Clin. Neurophysiol., 2002:113, [88] Halasz P., Terzano M., Parrino L. et al.: The nature of arousal in sleep. J. Sleep Res., 2004:13, [89] Zarowski M., Steinborn B.: Zaburzenia zasypiania i ciągłości snu u dzieci. Przewodnik Lekarza, 2004:11/12, [90] Owens J., Mindell J.A.: Clinical sleep services for children: clinical and administrative considerations. Sleep Med., 2002:3, [91] Stores G.,: Practitioner review: assessment and treatment of sleep disorders in children and adolescents. J. Child Psychol. Psychiatry, 1996:37, Adres do korespondencji: Marcin Żarowski, Poznan, ul. Przybyszewskiego 49, N e u r o l o g i a D z i e c i ę c a

WYSTĘPOWANIE PROBLEMÓW ZE SNEM U DZIECI Z MÓZGOWYM PORAŻENIEM DZIECIĘCYM WYNIKI WSTĘPNE

WYSTĘPOWANIE PROBLEMÓW ZE SNEM U DZIECI Z MÓZGOWYM PORAŻENIEM DZIECIĘCYM WYNIKI WSTĘPNE ANNALES ACADEMIAE MEDICAE STETINENSIS ROCZNIKI POMORSKIEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W SZCZECINIE 2008, 54, 2, 59 64 MARCIN ŻAROWSKI, EWA MOJS 1, EWA GAJEWSKA 2, BARBARA STEINBORN, WŁODZIMIERZ SAMBORSKI 2 WYSTĘPOWANIE

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia zaburzeń oddychania w czasie snu

Epidemiologia zaburzeń oddychania w czasie snu Epidemiologia zaburzeń oddychania w czasie snu Jakub Radliński Zakład Fizjopatologii Układu Oddechowego Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc Oddział terenowy im. Jana i Ireny Rudników w Rabce - Zdroju Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Wydział Elektroniki Telekomunikacji i Informatyki

Wydział Elektroniki Telekomunikacji i Informatyki Projekt badawczy nr N N518 292740 pt.: Opracowanie adaptacyjnego algorytmu sterowania autorskim aparatem zapobiegającym powstawaniu epizodów bezdechu sennego realizowany jest we współpracy Katedry Systemów

Bardziej szczegółowo

Elektryczna aktywność mózgu. Polisomnografia

Elektryczna aktywność mózgu. Polisomnografia Elektryczna aktywność mózgu Polisomnografia Badanie polisomnograficzne elektroencefalografia(eeg) rejestracja bioelektrycznej aktywności mózgu elektromiografia(emg) rejestracja napięcia mięśniowego elektrookulografia(eog)-

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia ruchowe podczas snu u dzieci opis przypadku

Zaburzenia ruchowe podczas snu u dzieci opis przypadku Zaburzenia ruchowe podczas snu u dzieci opis przypadku Movement disorders during sleep in children a case report Monika Cieślik, Małgorzata Drzewiecka, Agnieszka Piasna, Marcin Żarowski, Barbara Steinborn

Bardziej szczegółowo

Parasomnie obraz kliniczny, różnicowanie, leczenie

Parasomnie obraz kliniczny, różnicowanie, leczenie Sen aktywny proces Parasomnie obraz kliniczny, różnicowanie, leczenie Stan świadomości charakteryzujący się: 1. Przyjęciem charakterystycznej postawy spoczynku 2. Zaprzestaniem aktywności ruchowej 3. Utratą

Bardziej szczegółowo

Szpital Szaserów pomimo wielokrotnych pisemnych próśb pacjenta nie wysłał swojemu pacjentowi testów psychologicznych MMPI 2 i CAPS.

Szpital Szaserów pomimo wielokrotnych pisemnych próśb pacjenta nie wysłał swojemu pacjentowi testów psychologicznych MMPI 2 i CAPS. Szpital Szaserów pomimo wielokrotnych pisemnych próśb pacjenta nie wysłał swojemu pacjentowi testów psychologicznych MMPI 2 i CAPS. Testy (niekompletne) zostały wysłane dopiero do sądu karnego Legionowo

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia snu klasyfikacja i diagnostyka

Zaburzenia snu klasyfikacja i diagnostyka Zaburzenia snu klasyfikacja i diagnostyka Dyssomnie bezsenność nadmierna senność Klasyfikacja zaburzenia rytmu snu i czuwania Parasomnie MARCIN GRABICKI KLINIKA PULMONOLOGII, ALERGOLOGII I ONKOLOGII PULMONOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna

Narkolepsja. Diagnostyka neurofizjologiczna Historia badań nad narkolepsją. Diagnostyka neurofizjologiczna Aleksandra Wierzbicka Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa 19 wiek Pierwszy opis objawów Lata 1950 Lata 1930 Sleep Onset Pierwsze REM

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Konsekwencje kliniczne zaburzeń oddychania w czasie snu u dzieci

Konsekwencje kliniczne zaburzeń oddychania w czasie snu u dzieci Konsekwencje kliniczne zaburzeń oddychania w czasie snu u dzieci Jakub Radliński Zakład Fizjopatologii Układu Oddechowego, Pracownia Polisomnografii Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc Oddział terenowy im.

Bardziej szczegółowo

Biorytmy, sen i czuwanie

Biorytmy, sen i czuwanie Biorytmy, sen i czuwanie Rytmika zjawisk biologicznych określana jako biorytm przyporządkowuje zmiany stanu organizmu do okresowych zmian otaczającego środowiska. Gdy rytmy biologiczne mają charakter wewnątrzustrojowy

Bardziej szczegółowo

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8

Sen i czuwanie rozdział 9. Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 Sen i czuwanie rozdział 9 Zaburzenia mechanizmów kontroli ruchowej rozdział 8 SEN I CZUWANIE SEN I RYTMY OKOŁODOBOWE FAZY SNU CHARAKTERYSTYKA INDUKOWANIE SNU MECHANIZM I STRUKTURY MÓZGOWE RYTMY OKOŁODOBOWE

Bardziej szczegółowo

Różnicowanie narkolepsji z innymi hipersomniami na podstawie obrazu klinicznego i badań neurofizjologicznych

Różnicowanie narkolepsji z innymi hipersomniami na podstawie obrazu klinicznego i badań neurofizjologicznych PRACA ORYGINALNA Różnicowanie narkolepsji z innymi hipersomniami na podstawie obrazu klinicznego i badań neurofizjologicznych Differential diagnosis of narcolepsy and other hypersomnias based on clinical

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

Streszczenie. Summary. Anna Orylska 1, Gabriela Jagielska 2. PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2011, 11 (2), p. 115-119

Streszczenie. Summary. Anna Orylska 1, Gabriela Jagielska 2. PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2011, 11 (2), p. 115-119 Anna Orylska 1, Gabriela Jagielska 2 Diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dzieci w wieku przedszkolnym The diagnosis of attention-deficit/hyperactivity disorder in preschool

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem

VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem 20-lecie Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem Centrum Kongresowe Opery Nova w Bydgoszczy, 5-6 października 2012 Organizator Polskie Towarzystwo Badań nad

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia z medycyny snu dzieci i młodzieży

Wybrane zagadnienia z medycyny snu dzieci i młodzieży Postępy Psychiatrii i Neurologii 2013; 22(1): 61 66 Praca poglądowa Review 2013 Instytut Psychiatrii i Neurologii Wybrane zagadnienia z medycyny snu dzieci i młodzieży Sleep disorders among children and

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Poduszka zapobiegająca chrapaniu: test prototypu w laboratorium snu w Klinice Lindenbrunn, Coppenbrüge

Poduszka zapobiegająca chrapaniu: test prototypu w laboratorium snu w Klinice Lindenbrunn, Coppenbrüge Poduszka zapobiegająca chrapaniu: test prototypu w laboratorium snu w Klinice Lindenbrunn, Coppenbrüge Prototyp interaktywnej poduszki zapobiegającej chrapaniu przetestowano w 2001 roku wśród użytkowników,

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia oddychania u dzieci chrapiących w czasie snu, w świetle badań polisomnograficznych

Zaburzenia oddychania u dzieci chrapiących w czasie snu, w świetle badań polisomnograficznych Postępy Nauk Medycznych, t. XXIV, nr 12, 2011 Borgis *Jacek Grygalewicz 1, Teresa Jackowska 1,2, Hanna Mazurkiewicz 3, Joanna Anyszka 1,2, Alicja Sapała 2 Zaburzenia oddychania u dzieci chrapiących w czasie

Bardziej szczegółowo

Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży

Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży 52 Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży Irritable bowel syndrome in children Mieczysława Czerwionka-Szaflarska, Bartosz Romańczuk Pediatr Pol 2010; 85 (1): 52 56 2010 by Polskie Towarzystwo Pediatryczne

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Plan wystąpienia Diagnoza zaburzeń językowych w Polsce Perspektywa badawcza

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii.

Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Michał Wroniszewski Fundacja SYNAPSIS Znaczenie wczesnej interwencji we wspomaganiu rozwoju dziecka z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i strategie terapii. Otrębusy, 8.11.2011 r. SKALA ZJAWISKA 1. Epidemiologa

Bardziej szczegółowo

CAŁE ŻYCIE Z ADHD Izabela Gorzkowska

CAŁE ŻYCIE Z ADHD Izabela Gorzkowska CAŁE ŻYCIE Z ADHD Izabela Gorzkowska Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie Wydział Nauk o Zdrowiu Katedra i Klinika Psychiatrii Indywidualna Specjalistyczna Praktyka Lekarska Używane w prezentacji

Bardziej szczegółowo

ADENOTONSILLEKTOMIA W LECZENIU OBTURACYJNEGO BEZDECHU PODCZAS SNU U DZIECI - STANOWISKO AUSTRALOAZJATYCKIEGO TOWARZYSTWA SNU (ASA)

ADENOTONSILLEKTOMIA W LECZENIU OBTURACYJNEGO BEZDECHU PODCZAS SNU U DZIECI - STANOWISKO AUSTRALOAZJATYCKIEGO TOWARZYSTWA SNU (ASA) 114/30 Campbell Street Blacktown NSW 2148 ABN: 51 138 032 014 Phone: 61 2 9920 1968 Fax: 61 2 9672 3884 email: admin@sleep.org.au web: www.sleep.org.au ADENOTONSILLEKTOMIA W LECZENIU OBTURACYJNEGO BEZDECHU

Bardziej szczegółowo

Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia toksyną botulinową a ocena klinimetryczna nasilenia objawów u pacjentów z dystonią szyjną

Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia toksyną botulinową a ocena klinimetryczna nasilenia objawów u pacjentów z dystonią szyjną Michał Dwornik 1, Jarosław Oborzyński 2, Małgorzata Tyślerowicz 2, Jolanta Kujawa 3, Anna Słupik 1, Emilia Zych 4, Dariusz Białoszewski 1, Andrzej Klimek 5 Zmiany napięcia mięśniowego w czasie leczenia

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa hipersomnii

Diagnostyka różnicowa hipersomnii Hipersomnia - definicja Zaburzenie prowadzące do wydłużenia czasu snu i/lub nadmiernej ności w trakcie dnia Aleksandra Wierzbicka, Zakład Neurofizjologii Klinicznej, Ośrodek Medycyny Snu, Instytut Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia snu u pacjentów z zespołem otępiennym oraz u ich opiekunów

Zaburzenia snu u pacjentów z zespołem otępiennym oraz u ich opiekunów PRACA ORYGINALNA Zaburzenia snu u pacjentów z zespołem otępiennym oraz u ich opiekunów Sleep problems in group of patients with dementia and in group of carers of these patients Emilia Hercuń-Marchwiarz,

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz Department

Bardziej szczegółowo

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych

Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych Powikłania w trakcie farmakoterapii propranololem naczyniaków wczesnodziecięcych S.Szymik-Kantorowicz, A.Taczanowska-Niemczuk, P.Łabuz, I.Honkisz, K.Górniak, A.Prokurat Klinika Chirurgii Dziecięcej CM

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Wybrane zaburzenia: agresja, ADHD, zachowanie wycofujące i submisyjne - rozpoznawanie objawów, analiza mechanizmów. Moduł 188: Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163

Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Aktualne Problemy Biomechaniki, nr 8/2014 163 Piotr WODARSKI, Marek Andrzej BIENIEK Zabrze Zabrze Katedra Streszczenie: Wykorzystanie nowoczesnych systemów Technologii Wirtualnej kaski 3D, w wybranych

Bardziej szczegółowo

Nowe kryteria diagnostyczne DSM V. Zaburzenia ze spektrum autyzmu. ASD - Autism Spectrum Disorders

Nowe kryteria diagnostyczne DSM V. Zaburzenia ze spektrum autyzmu. ASD - Autism Spectrum Disorders Nowe kryteria diagnostyczne DSM V Zaburzenia ze spektrum autyzmu ASD - Autism Spectrum Disorders Autyzm w DSM-IV-TR i ICD- 10 Zaburzenia autystyczne Zespół Aspergera Zaburzenia dezintegracyjne Całościowe

Bardziej szczegółowo

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze.

Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Jeśli, to nie ADHD to co? Jak rozpoznać kiedy dziecko potrzebuje profesjonalnej diagnozy a kiedy są to wyzwania wychowawcze. Plan: Co to jest ADHD? Objawy ADHD Jak odróżnić ADHD od innych problemów zachowania

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Kinga Szymona, Ewa Joć, Hanna Karakuła

Kinga Szymona, Ewa Joć, Hanna Karakuła Kinga Szymona, Ewa Joć, Hanna Karakuła Oddział Młodzieżowy Kliniki Psychiatrii UM w Lublinie Katedra i Klinika Gastroenterologii z Pracownią Endoskopową UM w Lublinie Ostatnia dekada XX wieku Zdobycze

Bardziej szczegółowo

Psychiatr. Pol. 2014; 48(4): 645 652 PL ISSN 0033-2674 www.psychiatriapolska.pl

Psychiatr. Pol. 2014; 48(4): 645 652 PL ISSN 0033-2674 www.psychiatriapolska.pl Psychiatr. Pol. 2014; 48(4): 645 652 PL ISSN 0033-2674 www.psychiatriapolska.pl Poziom lęku jako stanu i jako cechy oraz nasilenie depresji u matek dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej i zaburzeniami

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

OCENA STANU WIEDZY NA TEMAT ZESPOŁU BEZDECHU ŚRÓDSENNEGO JAKO PROBLEMU SPOŁECZNEGO I ZDROWOTNEGO WŚRÓD MIESZKAŃCÓW POZNANIA

OCENA STANU WIEDZY NA TEMAT ZESPOŁU BEZDECHU ŚRÓDSENNEGO JAKO PROBLEMU SPOŁECZNEGO I ZDROWOTNEGO WŚRÓD MIESZKAŃCÓW POZNANIA Nowiny Lekarskie 2011, 80, 2, 98 103 KATARZYNA LEŚNA, HALINA BATURA-GABRYEL OCENA STANU WIEDZY NA TEMAT ZESPOŁU BEZDECHU ŚRÓDSENNEGO JAKO PROBLEMU SPOŁECZNEGO I ZDROWOTNEGO WŚRÓD MIESZKAŃCÓW POZNANIA EVALUATION

Bardziej szczegółowo

VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem

VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem 20-lecie Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem Centrum Kongresowe Opery Nova w Bydgoszczy, 5-6 października 2012 Organizator Polskie Towarzystwo Badań nad

Bardziej szczegółowo

AUTYZM W ASPEKCIE KLASYFIKACJI DSM-5. LEK. SABINA MICOREK KLINIKA PSYCHIATRII I PSYCHOTERAPII WIEKU ROZWOJOWEGO CENTRUM PEDIATRII W SOSNOWCU

AUTYZM W ASPEKCIE KLASYFIKACJI DSM-5. LEK. SABINA MICOREK KLINIKA PSYCHIATRII I PSYCHOTERAPII WIEKU ROZWOJOWEGO CENTRUM PEDIATRII W SOSNOWCU AUTYZM W ASPEKCIE KLASYFIKACJI DSM-5. LEK. SABINA MICOREK KLINIKA PSYCHIATRII I PSYCHOTERAPII WIEKU ROZWOJOWEGO CENTRUM PEDIATRII W SOSNOWCU DIAGNOSTIC AND STATISTICAL MANUAL OF MENTAL DISORDERS WERSJA

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 207 SECTIO D 2003

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 207 SECTIO D 2003 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LVIII, SUPPL. XIII, 207 SECTIO D 2003 Studenckie Koło Naukowe Katedry Pielęgniarstwa Klinicznego WPiNoZ AM w Lublinie Opiekun: prof. dr

Bardziej szczegółowo

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi w klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi w klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi w klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, ADD, czyli deficyt uwagi w międzynarodowej klasyfikacji chorób

Bardziej szczegółowo

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Krzysztof Ostaszewski Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Zagadnienia 1. Ryzyko jako punkt odniesienia 2. Poziomy i granice profilaktyki 3.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie postępowania terapeutycznego u dziecka z ADHD

Znaczenie postępowania terapeutycznego u dziecka z ADHD Wydawnictwo UR 2009 Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego ISSN 1730-3524 Rzeszów 2009, 4, 367 374 Justyna Podgórska, Andrzej Kwolek Znaczenie postępowania terapeutycznego u dziecka z ADHD Z Instytutu

Bardziej szczegółowo

Jacek Starzyk, Katarzyna Starzyk- uszcz

Jacek Starzyk, Katarzyna Starzyk- uszcz Studia Medyczne Akademii Œwiêtokrzyskiej tom 4 Kielce 2006 Jacek Starzyk, Katarzyna Starzyk- uszcz Zak³ad Onkologii, Terapii i Opieki Paliatywnej Instytut Pielêgniarstwa i Po³o nictwa Wydzia³ Nauk o Zdrowiu

Bardziej szczegółowo

Analiza funkcji wykonawczych u chłopców z ADHD

Analiza funkcji wykonawczych u chłopców z ADHD Artykuł oryginalny/original article Analiza funkcji wykonawczych u chłopców z ADHD Executive functions in boys with ADHD Bartosz Jakub Piasecki 1, Agnieszka Nowogrodzka 2 1 Zakład Psychologii Klinicznej,

Bardziej szczegółowo

VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem

VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem Szanowni Państwo, Zapraszamy do udziału w VIII Zjeździe Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem 5-6 października 2012. VIII Zjazd Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem 20-lecie Polskiego Towarzystwa Badań

Bardziej szczegółowo

I Międzynarodowa Konferencja Naukowo Szkoleniowa w Krakowie pt. FASD problem kliniczny i społeczny

I Międzynarodowa Konferencja Naukowo Szkoleniowa w Krakowie pt. FASD problem kliniczny i społeczny I Międzynarodowa Konferencja Naukowo Szkoleniowa w Krakowie pt. FASD problem kliniczny i społeczny Data: 30.09-02.10.2015 r. Miejsce: 30.09.2015 r. Gabinet Prezydenta Miasta Krakowa, Urząd Miasta Krakowa,

Bardziej szczegółowo

udział w badaniach przeprowadzono ankietę Kwestionariusz rozwoju sensomotorycznego dziecka w opracowaniu Przyrowskiego [6], która umożliwiła

udział w badaniach przeprowadzono ankietę Kwestionariusz rozwoju sensomotorycznego dziecka w opracowaniu Przyrowskiego [6], która umożliwiła Katedra Fizjoterapii Akademii Wychowania Fizycznego im. B. Czecha w Krakowie Departament of Physiotherapy Academy of Physical Education in Cracow *Przedszkole Integracyjne nr 18 w Tarnowie Nursey School

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 105/2013 z dnia 22 kwietnia 2013r. o projekcie pilotażowej części programu Program zdrowotny dla dzieci dyslektycznych

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Diagnoza objawów u dorosłych i dzieci po urazach doznanych w dzieciństwie./ Moduł 106.: Diagnoza i terapia osób, które doznały interpersonalnej

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 1 Z Kliniki Neurologii Akademii Medycznej w Białymstoku Neurology Clinic Medical University of Białystok

Bardziej szczegółowo

Stan diagnozowania zaburzeń neurorozwojowych współwystępujących z ADHD wśród dzieci i młodzieży na podstawie badań własnych

Stan diagnozowania zaburzeń neurorozwojowych współwystępujących z ADHD wśród dzieci i młodzieży na podstawie badań własnych P r a c a O R Y G I N A L N A / o r i g i n a l a r t i c l e Stan diagnozowania zaburzeń neurorozwojowych współwystępujących z ADHD wśród dzieci i młodzieży na podstawie badań własnych The state of diagnostication

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Etyczny kontekst wykluczania trudnych przypadków z postępowania diagnostycznego na przykładzie dysleksji rozwojowej.

Etyczny kontekst wykluczania trudnych przypadków z postępowania diagnostycznego na przykładzie dysleksji rozwojowej. Etyczny kontekst wykluczania trudnych przypadków z postępowania diagnostycznego na przykładzie dysleksji rozwojowej. Dr Dorota Bednarek Katedra Neurorehabilitacji SWPS, Warszawa Kodeks Etyczno -Zawodowy

Bardziej szczegółowo

Pierwsze w Europie certyfikowane szkolenie z testu przesiewowego STAT

Pierwsze w Europie certyfikowane szkolenie z testu przesiewowego STAT Pierwsze w Europie certyfikowane szkolenie z testu przesiewowego STAT Screening Tool for Autism in Toddlers and Young Children 25 / 26 kwietnia 2015 r., Warszawa STAT to narzędzie przesiewowe drugiego

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja VetCo Medycyna kotów 11-12 kwietnia 2015 Warszawa Materiały konferencyjne

Międzynarodowa Konferencja VetCo Medycyna kotów 11-12 kwietnia 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Międzynarodowa Konferencja VetCo Medycyna kotów 11-12 kwietnia 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja 7/2, 00-401 Warszawa tel. 22 127

Bardziej szczegółowo

RAMOWE PROGRAMY MODUŁÓW DLA PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH I OŚRODKÓW TERAPEUTYCZNYCH

RAMOWE PROGRAMY MODUŁÓW DLA PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH I OŚRODKÓW TERAPEUTYCZNYCH RAMOWE PROGRAMY MODUŁÓW DLA PORADNI PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNYCH I OŚRODKÓW TERAPEUTYCZNYCH Blok szkoleniowy obejmuje 40 godzin dydaktycznych zajęć. W zależności od potrzeb konkretnej placówki, można

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Praktyczna diagnoza kliniczna dziecka w relacji z opiekunem wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom

Bardziej szczegółowo

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL Mateusz Nikodem > WP 2 To provide different possible options of designs for preauthorization studies to assess Relative Effectiveness

Bardziej szczegółowo

Aleksandra Szulman-Wardal

Aleksandra Szulman-Wardal Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 3, s. 363-374 Aleksandra Szulman-Wardal ETHICAL PROBLEMS IN HEALTH SCIENCES ON THE EXAMPLE OF CLINICAL PSYCHOLOGY AND REHABILITATION PSYCHOLOGY Summary.

Bardziej szczegółowo

Somnambulizm u dzieci. Somnambulism in children. Jędrzej Fliciński, Barbara Steinborn

Somnambulizm u dzieci. Somnambulism in children. Jędrzej Fliciński, Barbara Steinborn Somnambulizm u dzieci Somnambulism in children Jędrzej Fliciński, Barbara Steinborn Katedra i Klinika Neurologii Wieku Rozwojowego Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu STRESZCZENIE

Bardziej szczegółowo

Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów

Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów dr n. med. Paweł Balsam I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Komisja Informatyki i Telemedycyny

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

Zapytaj swojego lekarza.

Zapytaj swojego lekarza. Proste, bezpieczne badanie krwi, zapewniające wysoką czułość diagnostyczną Nieinwazyjne badanie oceniające ryzyko wystąpienia zaburzeń chromosomalnych, takich jak zespół Downa; opcjonalnie umożliwia również

Bardziej szczegółowo

Kardiologia małych zwierząt

Kardiologia małych zwierząt Międzynarodowa Konferencja VetCo Kardiologia małych zwierząt 5-6 września 2015 Warszawa Materiały konferencyjne Wydawca biuletynu: VetCo Veterinary Consulting & Control Al. 3 Maja 7/2, 00-401 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Badanie polisomnograficzne w diagnostyce zaburzeń oddychania u dzieci

Badanie polisomnograficzne w diagnostyce zaburzeń oddychania u dzieci Badanie polisomnograficzne w diagnostyce zaburzeń oddychania u dzieci Dr hab. n. med. Jolanta Wasilewska Prof. dr hab. n. med. Maciej Kaczmarski III Klinika Chorób Dzieci AM w Białymstoku Kierownik Kliniki:

Bardziej szczegółowo

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania

Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Neurofeedback: jego rosnąca popularność i zastosowania Michał Czerwiński Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Zakład Fizyki Biomedycznej Koło Fizyki Biomedycznej Sygnał EEG Sygnał EEG, w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE Beata Brajer-Luftmann Katedra i Klinika Pulmonologii, Alergologii i Onkologii Pulmonologicznej UM w Poznaniu TPT 30.11.2013r. Najczęstszy nowotwór na świecie (ok. 1,2 mln zachorowań i ok. 1,1ml zgonów)

Bardziej szczegółowo

by Małgorzata Lipowska by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2011

by Małgorzata Lipowska by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2011 Recenzenci: prof. zw. dr hab. Marta Bogdanowicz prof. zw. dr hab. Danuta Kądzielawa prof. zw. dr hab. Maria Pąchalska Redaktor prowadząca Anna Raciborska Redakcja Magdalena Pluta Korekta Magdalena Pluta

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Według tej klasyfikacji kryteria diagnostyczne, o których należy pamiętać podczas stawiania diagnozy biorą pod uwagę następujące aspekty:

Według tej klasyfikacji kryteria diagnostyczne, o których należy pamiętać podczas stawiania diagnozy biorą pod uwagę następujące aspekty: Mutyzm selektywny - wyniki badań własnych Maria Bystrzanowska W Polsce, jak do tej pory nie było badań dotyczących częstości występowania mutyzmu selektywnego (dalej również,,ms ), proporcji dotyczących

Bardziej szczegółowo

Streszczenie. Summary. Monika Szaniawska. PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2010, 10 (3), p. 205-210

Streszczenie. Summary. Monika Szaniawska. PSYCHIATR. PSYCHOL. KLIN. 2010, 10 (3), p. 205-210 Monika Szaniawska Trudna diagnoza dylematy rzetelnej oceny ADHD u dorosłych pacjentów. Część I. Obraz kliniczny, trudności diagnostyczne, leczenie Difficult diagnosis the dilemma of reliable evaluation

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum.

Konferencja ta odbędzie się w dniach 30 listopada 1 grudnia 2006 r. w Poznaniu, w hotelu Novotel Poznań Centrum. Klinika Psychiatrii Dorosłych Akademii Medycznej w Poznaniu, Zakład Neuropsychologii Klinicznej UMK Collegium Medicum w Bydgoszczy, Sekcja Psychofarmakologii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego oraz

Bardziej szczegółowo

ZABURZENIA SNU WŚRÓD MŁODZIEŻY LICEALNEJ W KONINIE SLEEP DISORDERS OF HIGH-SCHOOL ADOLESCENTS IN KONIN

ZABURZENIA SNU WŚRÓD MŁODZIEŻY LICEALNEJ W KONINIE SLEEP DISORDERS OF HIGH-SCHOOL ADOLESCENTS IN KONIN Nowiny Lekarskie 2007, 76, 3, 246-250 JANUSZ KASPERCZYK, JADWIGA JOŚKO, AGATA CICHOŃ-LENART, JAROSŁAW LENART, KATARZYNA KAPUŚCIŃSKA ZABURZENIA SNU WŚRÓD MŁODZIEŻY LICEALNEJ W KONINIE SLEEP DISORDERS OF

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych

Rozdział 7. Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Masaż punktowy głębokotkankowy pobudzenie wrażeń proprioceptywnych Czucie proprioceptywne (głębokie) to drugi, poza czuciem powierzchownym,

Bardziej szczegółowo

Senność dzienna oraz jakość snu u osób z nadwagą i otyłością

Senność dzienna oraz jakość snu u osób z nadwagą i otyłością PRACA ORYGINALNA ISSN 1734 3321 Karolina Lau 1, Karolina Piórkowska 1, 2, Urszula Marcinkowska 1, Jadwiga Jośko-Ochojska 1 1 Katedra i Zakład Medycyny i Epidemiologii Środowiskowej Wydziału Lekarskiego

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 Katedra i Klinika Neurochirurgii i Neurochirurgii Dziecięcej Akademii Medycznej w Lublinie Department

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 3 SECTIO D 2004 Katedra Pielęgniarstwa Klinicznego Wydziału Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu MARTA ARENDARCZYK, EWA

Bardziej szczegółowo

Dyskalkulia - zaburzenie zdolności rozpoznawania liczb i liczenia. Może być wrodzona lub wtórna.

Dyskalkulia - zaburzenie zdolności rozpoznawania liczb i liczenia. Może być wrodzona lub wtórna. Czym jest ADHD ADHD jest sformułowaniem, które coraz częściej słyszymy w szkołach. Stwierdzenie, że dziecko cierpi na ADHD jest często negatywnie odbierane przez rodziców i otoczenie. Zdarza się również,

Bardziej szczegółowo

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze.

Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze. Mgr Urszula Borawska-Kowalczyk Jakość życia oraz występowanie objawów depresji i lęku wśród polskich pacjentów z mukowiscydozą - międzynarodowe badanie porównawcze Streszczenie Wprowadzenie Mukowiscydoza

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo