Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu"

Transkrypt

1 ISSN Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu Sławomir A. Pancewicz, Teresa Hermanowska-Szpakowicz, Maciej Kondrusik, Joanna M. Zajkowska, Sambor Grygorczuk, Renata Świerzbińska Klinika Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Akademii Medycznej w Białymstoku STRESZCZENIE W pracy omówiono dane epidemiologiczne, obraz kliniczny, leczenie oraz metody diagnostyczne kleszczowego zapalenia mózgu. Podkreślono, że mimo łagodnego przebiegu choroby u większości chorych, kleszczowe zapalenie mózgu obarczone jest ryzykiem wystąpienia u 25 50% pacjentów poważnych, trwałych powikłań neurologicznych, a także, często uchodzących uwadze lekarza praktyka, zaburzeń sfery psychicznej. Zwrócono uwagę na znaczenie działań zapobiegawczych, w tym szczególnie na skuteczność i bezpieczeństwo szczepień profilaktycznych. Słowa kluczowe: kleszczowe zapalenie mózgu, wirus kleszczowego zapalenia mózgu, epidemiologia, klinika, leczenie, profilaktyka Adres do korespondencji: dr hab. med. Sławomir A. Pancewicz Klinika Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Akademii Medycznej w Białymstoku ul. Żurawia 14, Białystok tel.: Polski Przegląd Neurologiczny 2006, tom 2, 1, 7 12 Wydawca: Wydawnictwo Via Medica Copyright 2006 Via Medica Wstęp Wirusy kleszczowego zapalenia mózgu (KZM), żółtej gorączki, japońskiego zapalenia mózgu, gorączki Zachodniego Nilu, Denque należące do rodziny Flaviviridae, rodzaju Flavivirus są przyczyną licznych zachorowań u osób na całym świecie. Kleszczowe zapalenie mózgu po raz pierwszy opisał Schneider w 1931 roku, a w 1937 roku Zilber wykazał, że choroba jest przenoszona na ludzi przez kleszcze. Wirus KZM i blisko z nim związane antygenowo inne wirusy zostały wyizolowane na obszarach północnej Azji oraz środkowej i zachodniej Europy. Są one obecnie rejestrowane w 25 krajach europejskich i 7 azjatyckich [1, 2]. Właściwości wirusa kleszczowego zapalenia mózgu Wirus KZM, według klasyfikacji Międzynarodowego Komitetu Systematyki Wirusów (International Committee for Taxonomy of Viruses), jest pojedynczym gatunkiem wirusa z trzema podtypami: dalekowschodnim (znanym wcześniej jako wirus rosyjskiego wiosenno-letniego zapalenia mózgu, Russian Spring and Summer Encephalitis), syberyjskim (wcześniej zachodnio-syberyjski) i zachodnio- -europejskim (poprzednio wirus środkowo-europejskiego zapalenia mózgu, Central European Encephalitis) [1]. Wirion KZM mający średnicę około 50 nm zawiera jednopasmowy dodatni RNA, kodujący wszystkie białka wirusa w pojedynczej ramce odczytu (ORF, open reading frame) ograniczonej od końca 5 około 130 nukleotydami oraz od końca 3 około nukleotydami, stanowiący region niepodlegający translacji. Pojedyncza ramka odczytu odpowiada za powstanie polipeptydu (ok aminokwasów), który jest potranslacyjnie rozcinany przez komórkowe i wirusowe proteazy na trzy białka strukturalne (C, E, M) i siedem białek niestrukturalnych (NS1, NS2A, NS2B, NS3, NS4A, NS4B, NS5). Białka strukturalne: białko M (8 kda) i białko E (54 kda) znajdują się w zewnętrznej, lipidowej osłonce wirusa, a zawarty wewnątrz nukleokapsyd składa się jedynie z pojedynczego białka C (11 kda) i genomu RNA [3, 4]. 7

2 Polski Przegląd Neurologiczny, 2006, tom 2, nr 1 Białko E odgrywa decydującą rolę w cyklu życiowym wirusa. Bierze udział zarówno w wiązaniu wirusa z komórką gospodarza, umożliwiając w ten sposób jego wnikanie do przestrzeni wewnątrzkomórkowej, jak i w uwalnianiu nukleokapsydu do cytoplazmy komórki. Posiada również właściwości antygenowe, odpowiada za aktywację odpowiedzi immunologicznej i produkcję swoistych przeciwciał. Znaczenie białka M w cyklu życiowym wirusa jest prawdopodobnie mniejsze. Jest formowane z większego prekursora (pre)m, który jest istotny dla gromadzenia się cząstek wirusa i ochrony białka E przed zmianami konformacyjnymi podczas dojrzewania i uwalniania cząstek wirusa [3]. Ekspresja białka (pre)m i E prowadzi samodzielnie do formowania się cząsteczek subwirusowych (RSP, recombinant subviral particles) posiadających wiele strukturalnych i funkcjonalnych właściwości zakaźnych cząsteczek wirusa, w tym błony lipidowej i białek powierzchniowych [4, 5]. Cząsteczki subwirusowe, które mogą być identyczne z RSP, były obserwowane w zmiennych ilościach podczas prawidłowej replikacji wirusa KZM w hodowlach komórkowych. Cząsteczka subwirusowa ma również właściwości immunogenne i indukuje powstanie ochronnej odpowiedzi immunologicznej [4, 5]. Struktura i funkcje białka C są mało poznane. Jest to małe białko, wykazujące mniejszą homologię pomiędzy różnymi gatunkami flawiwirusów niż pozostałe dwa białka, których przypuszczalną rolą jest udział w składaniu RNA wirusa [3]. Epidemiologia kleszczowego zapalenia mózgu Kleszczowe zapalenie mózgu jest zakaźną, odzwierzęcą chorobą występującą w naturalnych ogniskach lub na obszarach endemicznych. W Polsce najbardziej poznanym (od lat 50. XX wieku), ale nadal czynnym ogniskiem endemicznego występowania wirusa KZM jest region Puszczy Białowieskiej. Cykl życiowy wirusa KZM w środowisku przebiega w odżywiających się krwią kleszczach, które są jego wektorami, i w dzikich kręgowcach. Chociaż wiele gatunków kleszczy jest zdolnych do przenoszenia wirusa, to jednak znaczącą rolę odgrywają jedynie kleszcze Ixodes ricinus w Europie oraz Ixodes persulcatus i Haemophysalis concinna w Rosji. Należy jednak podkreślić, że I. persulcatus występuje również w krajach nadbałtyckich (Łotwa i Estonia), jak również w niektórych rejonach Polski [1, 2]. Kleszcze I. ricinus należą do rodziny tarczowatych. Dorosłe samiczki mają długość 3 4 mm, natomiast samce 2,5 mm. Cykl rozwojowy klesz- czy od stadium jaja, przez stadium larwy i nimfy do postaci dojrzałej trwa, w zależności od warunków zewnętrznych, 2 4 lata. Kleszcze w każdym stadium rozwoju muszą wysysać krew od kręgowca, aby móc się dalej rozwijać. W naturalnym ognisku liczebność kleszczy może być bardzo duża, co stwarza ogromne zagrożenie dla ludzi i populacji zwierzęcej. Odsetek zakażonych wirusem KZM kleszczy na terenach endemicznych w Europie waha się w granicach 0,5 5%, natomiast na niektórych obszarach Rosji sięga 40% [1, 2]. O obecności żywiciela informują kleszcze różne bodźce, między innymi: świetlne, cieplne i zapachowe. Kleszcze są przyciągane przez biały kolor, ciepło, zapach kwasu mlekowego (obecnego np. w pocie). Typowymi miejscami ukłucia są: głowa (przede wszystkim na granicy włosów i karku), uszy, miejsca zgięcia dużych stawów, kończyny górne i dolne. Ślina kleszczy ma właściwości znieczulające, stąd ukłucie najczęściej nie zostaje zauważone [2]. Kleszcze zarażają się podczas pobierania krwi od zakażonego kręgowca. Możliwa jest również transmisja wirusa od kleszczy zakażonych do niezakażonych za pośrednictwem migrujących komórek skórnych kręgowca. Proces ten (nazywany cofeeting) zachodzi wówczas, gdy niezakażone kleszcze pobierające krew z kręgowca stykają się z odżywiającymi się w pobliżu zakażonymi kleszczami. Zjawisko to odgrywa bardzo ważną rolę, gdyż komórki te mogą być źródłem wirusa, nawet wtedy, gdy w organizmie kręgowca nie występuje układowa wiremia. Ponadto samica może przekazywać wirusa KZM na swoje potomstwo jest to tak zwane zakażenie transstadialne i transowarialne [1, 2]. Do zakażenia człowieka dochodzi w wyniku ukłucia przez zakażone kleszcze. Drugim naturalnym sposobem zakażenia człowieka jest zakażenie drogą pokarmową po spożyciu niepasteryzowanego mleka koziego, owczego lub krowiego. Wirus KZM może być wyizolowany z mleka koziego nawet po 25 dniach od jego pobrania. Zakaźne mogą być również produkty pochodzenia mlecznego, takie jak jogurty, sery i masło. Wirus KZM wykazuje odporność na zmiany kwasowości środowiska, zatem zakażenie na drodze pokarmowej możliwe jest przy kwasowości soku żołądkowego w zakresie ph 1,42 9,19. W żołądku człowieka zaraźliwość zakażonych pokarmów mlecznych utrzymuje się ponad 2 godziny po ich spożyciu. Natomiast pasteryzacja produktów mlecznych całkowicie zabezpiecza przed zakażeniem, ponieważ wirus KZM jest bardzo wrażliwy na zmiany temperatury [1, 2, 6]. 8

3 Sławomir A. Pancewicz i wsp., Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu Opisano również zakażenia laboratoryjne w wyniku przypadkowego zakłucia, zranienia oraz na drodze aerozolowej. Wirus KZM zachowuje swoją zjadliwość w powietrzu, w temperaturze pokojowej nawet przez około 6 godzin, co może być przyczyną zakażeń aerozolowych poprzez nabłonek węchowy [1, 2]. Wrażliwość na zakażenie jest powszechna, jednak w rejonach endemicznych 70 95% zakażeń osób przebiega subklinicznie lub całkowicie bezobjawowo. Ponieważ kleszcz pozostaje zakażony przez całe swoje życie, występowanie KZM u ludzi jest bezpośrednio związane z ich sezonową aktywnością. Zakażenia u ludzi występują w okresie od kwietnia do listopada, z dwoma szczytami zachorowań: wiosennym (czerwiec, lipiec) i jesiennym (wrzesień, październik). Sugeruje się związek między zmianą klimatu (ocieplenie) a zmianą w geograficznym rozmieszczeniu i liczbą kleszczy oraz zapadalnością na KZM. Jednak wyniki przeprowadzonych w Szwecji badań wykazują, iż obserwowany od 1984 roku wzrost zapadalności na KZM nastąpił niezależnie od ocieplenia klimatu, które rozpoczęło się dopiero w 1989 roku [1, 2, 6]. Patogeneza i obraz kliniczny kleszczowego zapalenia mózgu Po zakażeniu wirus KZM rozprzestrzenia się w organizmie drogami limfatycznymi do komórek retikularnoendotelialnych w węzłach chłonnych, w których ulega namnożeniu. Następnie drogami limfatycznymi i drogą krwi dostaje do ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Krążące limfocyty odgrywają niezależną rolę w rozprzestrzenianiu się wirusa w organizmie. Pierwszy, ostry okres choroby o niecharakterystycznych objawach koreluje z wiremią, a drugi z obecnością wirusa w OUN, w którym jego replikacja powoduje ostry stan zapalny opon i mózgu, objawiający się przekrwieniem, pojawieniem się krwawych wybroczyn, naciekiem zapalnym, martwicą komórek mikrogleju i dysfunkcją komórek. Zmiany zapalne lokalizują się głównie w okolicach okołokomorowych i w móżdżku. Zmiany martwicze obserwowane w KZM są podobne do zmian w niedokrwiennym uszkodzeniu mózgu. Uważa się, że indukcja i nadmierna generacja tlenku azotu (NO, nitric oxide) może być jedną z głównych przyczyn uszkodzenia komórek OUN w przebiegu tego schorzenia [2, 7, 8]. Okres wylęgania KZM wynosi od 4 do 28 dni, średnio 7 14 dni. Natomiast przy zakażeniu drogą pokarmową jest krótszy i trwa 3 4 dni. Charakterystyczny jest dwufazowy przebieg choroby obserwowany u 74 87% pacjentów. Pierwsza faza choroby charakteryzuje się nagłym początkiem, niecharakterystycznymi, grypopodobnymi objawami z towarzyszącą gorączką, bólami głowy oraz nudnościami i wymiotami. W badaniach laboratoryjnych w tym okresie można obserwować: leukopenię, trombocytopenię oraz wzrost stężenia albumin w płynie mózgowo-rdzeniowym. Ta faza choroby trwa zwykle 4 dni (1 8 dni). U około 13 26% zakażonych choroba kończy się na pierwszej fazie. Natomiast u pozostałych, zwykle po 8 dniach (1 33 dni) dobrego samopoczucia i braku jakichkolwiek objawów chorobowych, występuje druga faza KZM, tak zwana neurologiczna. Ponownie pojawiają się: gorączka sięgająca 40 C, silne bóle głowy, nudności, wymioty, objawy oponowe oraz bóle mięśni i stawów [1, 2, 6, 9 11]. W zależności od obrazu klinicznego wyróżnia się postacie: oponową, przebiegającą najłagodniej, z objawami typowymi dla limfocytarnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Jest to najczęstsza postać KZM, obserwuje się ją u około 49% chorych. Przebiega z wysoką gorączką, silnymi bólami głowy, nudnościami, wymiotami oraz nadwrażliwością na światło. Objawy oponowe (sztywność karku, objawy Brudzińskiego i Kerniga) są obecne najczęściej, chociaż zdarzają się przypadki przebiegające bez ich występowania. Wspomniane objawy utrzymują się od 7 do 14 dni i stopniowo ustępują; Boponowo-mózgową, przebiegającą znacznie ciężej, z cechami zapalenia mózgu, w której mogą wystąpić: ataksja, zaburzenia koncentracji, pamięci, nadmierna drażliwość, zaburzenia świadomości o różnym nasileniu (od spowolnienia lub zamroczenia do stanu śpiączkowego), a niekiedy porażenie nerwów czaszkowych i mięśni oddechowych; oponowo-mózgowo-rdzeniową, postać najcięższą, występującą u około 10% chorych i przebiegającą z cechami uszkodzenia rogów przednich rdzenia kręgowego i wiotkim porażeniem kończyn. Częściej niedowład dotyczy kończyn górnych niż dolnych, obserwuje się również porażenie czterokończynowe. Objawy ustępują powoli, często nie cofają się całkowicie. U części chorych może wystąpić porażenie mięśni oka, atonia pęcherza moczowego, a w najcięższych przypadkach porażenie mięśni oddechowych. Zajęcie rdzenia przedłużonego oraz pnia mózgu znacznie pogarsza rokowanie, wymaga stosowania oddychania zastępczego z powodu porażenia 9

4 Polski Przegląd Neurologiczny, 2006, tom 2, nr 1 ośrodka oddechowego. Śmierć następuje zwykle w dobie od wystąpienia objawów neurologicznych i często jest następstwem wystąpienia zespołu opuszkowego i rozległego obrzęku mózgu; zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu i korzeni nerwowych (meningoencephaloradiculitis) przebiegające z objawami oponowymi, objawami ogniskowego uszkodzenia OUN oraz korzeni nerwowych i nerwów obwodowych. Najczęściej dochodzi do uszkodzenia splotu barkowego, z niedowładem kończyny górnej. Postać ta występuje rzadko, a niedowład cofa się powoli i nie zawsze ustępuje całkowicie [1, 2, 6, 9 11]. Śmiertelność z powodu KZM wynosi do 5% i według Haglunda i wsp. oraz Schmutzharda i wsp. [1, 2, 6, 9, 12, 13] to właśnie KZM jest jedną z ważniejszych przyczyn śmiertelności w Europie. Mimo że w większości przypadków KZM przebiega łagodnie, to jednak jest obarczone ryzykiem wystąpienia poważnych powikłań u 25 50% chorych [1, 2, 6, 12, 13]. Ciężkość przebiegu choroby i ryzyko wystąpienia trwałych powikłań według Haglunda i wsp. wzrasta wraz z wiekiem chorych [12]. Na ryzyko wystąpienia powikłań mają również wpływ: wystąpienie w ostrym okresie choroby zaburzeń świadomości, zaburzeń wentylacji konieczność stosowania oddechu wspomaganego, porażeń, znacznego uszkodzenia bariery krew płyn mózgowo-rdzeniowy i pleocytozy w płynie mózgowo-rdzeniowym przekraczającej 300 komórek/ml, jak również nieprawidłowości w badaniu rezonansu magnetycznego (MRI, magnetic resonance imaging) mózgu. Haglund i wsp. [12] obserwowali trwałe objawy niedowładu u 2 11% osób, które wyzdrowiały, trwałe uszkodzenie słuchu u 7 14%, a zaburzenia funkcji móżdżku u 24%. Jeżyna i wsp. [6] rejestrowali uszkodzenia neurologiczne w okresie od roku do 5 lat po przebyciu KZM u 25,2% pacjentów w wieku lat. Najczęściej były to: porażenie nerwu VIII, zespoły móżdżkowe i uszkodzenie splotu barkowego. Spośród poważnych powikłań KZM, często jednak uchodzących uwadze lekarza praktyka, wymienia się zaburzenia sfery psychicznej. Hermanowska-Szpakowicz i wsp. wykazali, że przebycie KZM często pozostawia poważne zaburzenia w zakresie sfery psychicznej, przede wszystkim depresyjne, a ponadto usposabia do wystąpienia otępienia. Często u wyleczonych osób obserwuje się również nadmierną pobudliwość nerwową, drażliwość, zaburzenia snu, zaburzenia pamięci i koncentracji czy charakteropatię. Zaburzenia sfery psychicznej, występujące nawet 5 lat po przebyciu choroby, powodują poważne pogorszenie zawodowego i społecznego funkcjonowania chorych po KZM [14]. Diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu W diagnostyce KZM możliwe jest wyizolowanie wirusa KZM z surowicy i płynu mózgowo-rdzeniowego (hodowla na liniach komórkowych Vero, BHK-21, PK, RH lub na mózgach mysich). Genom wirusa może być wykazany metodą RT-PCR (reverse-transcriptase polymerase chain reaction) zarówno w surowicy krwi, jak i w płynie mózgowo- -rdzeniowym w ostrej fazie choroby. Jednak metody te mają małe znaczenie w diagnostyce klinicznej, gdyż pacjenci zgłaszają się do lekarza najczęściej w drugiej fazie choroby, wtedy, gdy wirus KZM nie jest już obecny w surowicy i w płynie mózgowo-rdzeniowym [1]. Dlatego podstawą rutynowej diagnostyki KZM jest stwierdzenie za pomocą metody ELISA (enzyme-linked immunosorbent assay test) swoistych przeciwciał przeciwko wirusowi KZM w klasie IgM i/lub IgG, w surowicy krwi i w płynie mózgowo-rdzeniowym. W okresie wylęgania i w pierwszej, niecharakterystycznej fazie choroby nie stwierdza się obecności przeciwciał w surowicy krwi i w płynie mózgowo-rdzeniowym. W takim przypadku badanie należy wykonać ponownie po upływie 1 2 tygodni. Zazwyczaj jednak chorzy są hospitalizowani w drugiej, tak zwanej neurologicznej fazie choroby, wtedy, gdy w surowicy i w płynie mózgowo-rdzeniowym zaczynają się pojawiać przeciwciała. Przeciwciała IgM osiągają maksymalne stężenie w surowicy i płynie mózgowo-rdzeniowym około tygodnia choroby, a następnie zaczynają zanikać. Jedynie w nielicznych przypadkach można je wykazać po czasie dłuższym niż 10 miesięcy od początku choroby. Natomiast przeciwciała w klasie IgG osiągają maksymalne stężenia około tygodnia choroby i pozostają obecne w surowicy krwi przez około 10 lat, zapewniając w tym czasie trwałą odporność. Słaba odpowiedź immunologiczna, przejawiająca się niskim mianem przeciwciał w surowicy krwi i brakiem wzrostu ich stężenia w miarę rozwoju choroby oraz niska ich wewnątrzoponowa produkcja korelują z ciężkością przebiegu choroby. Na osłabienie odpowiedzi immunologicznej i ciężkość przebiegu KZM wpływają również: współistnienie innych zakażeń (m.in. koinfekcja Borrelia burgdorferi, Erlichia sp.), przebyte lub obecne ciężkie choroby ogólnoustrojowe, jak również wiek chorych [1, 2]. 10

5 Sławomir A. Pancewicz i wsp., Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu Leczenie i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu Obecnie nie ma żadnych leków wykazujących skuteczność w zakażeniu flawiwirusami. Leczenie KZM polega na stosowaniu leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, zmniejszających ciśnienie wewnątrzczaszkowe (20-procentowy mannitol), a w ciężkich przypadkach również kortykosteroidów (Dexaven). Stąd najważniejszym zadaniem jest zapobieganie zakażeniu wirusem KZM poprzez unikanie ukłucia przez kleszcze (stosowanie repelentów), a przede wszystkim poprzez szczepienia uodparniające. Aktualnie w Europie stosuje się dwie szczepionki przygotowane z izolowanych europejskich szczepów wirusa KZM: najpowszechniej stosowaną w Europie i w Polsce szczepionkę FSME-INJECT (firmy Baxter AG, Wiedeń, Austria) i szczepionkę Encepur (firmy Chiron-Behring, Marburg, Niemcy). Szczepienie podstawowe składa się z dwóch dawek szczepionki podawanych w odstępie miesiąca i trzeciej dawki podawanej po roku. Dawki przypominające zalecane są co 3 5 lat, co pozwala na uzyskanie odporności u 96 98% szczepionych. Istnieje również tak zwany schemat przyspieszony, pozwalający na uzyskanie trwałej odporności, a składający się z dawek podawanych w dniach 0, 7 i 21, a następnie po roku. Aktualnie stosuje się również dwie szczepionki dla dzieci (niedostępne na rynku polskim) zawierające połowę ze stosowanej u dorosłych dawki wirusa KZM: FSME IMMUN Junior (Baxter) i Encepur Kinder (Chiron Behring). Chociaż obie te szczepionki są przygotowywane ze szczepów europejskich, wykazują skuteczność przeciwko wszystkim trzem podtypom wirusa KZM [1, 2]. Szczepionki przeciwko KZM są skuteczne, bezpieczne, a ich użycie praktycznie nie jest obarczone powikłaniami. Powszechne stosowanie szczepień uodparniających w Austrii spowodowało istotny spadek zapadalności na KZM [1]. Również wyniki badań zespołu Kliniki Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji Akademii Medycznej w Białymstoku prowadzone w ostatnich latach wskazują na zmiany w epidemiologii KZM wśród mieszkańców północno-wschodniej Polski. Jeżyna i wsp. [6] w 1984 roku zaobserwowali, że spośród 215 chorych na KZM aż 40 (18,6%) było pracownikami leśnictwa. Z kolei Pancewicz i wsp. [9], analizując zachorowania na KZM w 1993 roku na tym samym obszarze, wykazali, że pacjenci zawodowo związani z lasem stanowili 8,1% chorych, a Hermanowska-Szpakowicz i wsp. w 1997 roku zarejestrowali, że spośród 199 chorych tylko 6% stanowili pracownicy leśnictwa [10]. Wyniki ostatnich badań pochodzących z 2002 roku wskazują, że wśród hospitalizowanych w klinice chorych z rozpoznaniem KZM nie było pracowników nadleśnictw z terenu województwa podlaskiego [11]. Tę zmianę w epidemiologii choroby można wiązać z powszechnym prowadzeniem szczepień w Polsce od 1993 roku. Od tego roku wszyscy pracownicy nadleśnictw z terenu północno-wschodniej Polski przechodzą systematyczne szczepienia uodparniające. Przedstawione dane z piśmiennictwa jednoznacznie wskazują, że KZM jest chorobą, której nie można bagatelizować, mogącą powodować trwałe, poważne powikłania, wymagającą działań zapobiegawczych, szczególnie na terenach jej endemicznego występowania. Europejska Grupa Doradcza (EAG, European Advisory Group) dla rozszerzonego programu szczepień Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, World Health Organization), odnotowała rosnące znaczenie KZM w regionie europejskim, jako publicznego problemu zdrowotnego we wczesnych latach 90. XX wieku i zaleciła, aby kraje w których występuje ono endemicznie, podjęły wysiłki w celu zwiększenia zainteresowania społeczeństwa i służby zdrowia tą chorobą. Jednocześnie każdy kraj powinien zidentyfikować obszary o wysokim ryzyku i określić zalecenia dotyczące selektywnego użycia szczepionki przeciw KZM [15]. PIŚMIENNICTWO 1. Charrel R.N., Attoui H., Butenko AM. i wsp. Tick-borne virus diseases of human interest in Europe. Clin. Microbiol. Infect. 2004; 10: Hermanowska-Szpakowicz T. (red.). Kleszczowe zapalenie mózgu. Białystok Heinz F.X., Allison S.L. The machinery for flavivirus fusion with host cell membranes. Curr. Opin. Microbiol. 2001; 4: Ferlenghi I., Clarke M., Ruttan T. i wsp. Molecular organization of a recombinant subviral particle from tick-borne encephalitis virus. Mol. Cell 2001; 7: Heinz F.X., Allison S.L., Stiasny K. i wsp. Recombinant and virion-derived soluble and particulate immunogens for vaccination against tick-borne encephalitis. Vaccine 1995; 13: Jeżyna C., Zając W., Ciesielski T., Pancewicz S. Epidemiologische und klinische Untersuchungen von Kranken mit Zecken-Enzephalitis aus Nord- Ostpolen. Zbl. Bakt. Hyg. I. Abt. Orig. B. 1984; 178: Kreil T.R., Eibl M.M. Nitric oxide and viral replication: NO antiviral activity against at flavivirus in vitro and evidence for contribution to pathogenesis in experimental infection in vivo. Virology 1996; 219: Zinoviev A.S., Konew V.P., Kvetkowa E.A. i wsp. Morphogenesis of tickborne encephalitis in the light of new data of the virus replication. Ark. Patol. 1996; 6: Pancewicz S.A., Hermanowska-Szpakowicz T., Biedzińska T. Analiza epidemiologiczna kleszczowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu (KZM) w 1993 roku na terenie województwa białostockiego. Przegl. Epidemiol. 1994; 48: Hermanowska-Szpakowicz T., Pancewicz S.A., Kondrusik M. i wsp. Select aspects of tick-borne encephalitis in North-Eastern Poland. Acta Med. Lituanica 1997; 1: Grygorczuk S., Mierzyńska D., Zdrodowska A. i wsp. Tick- borne encephalitis in north-eastern Poland in : A Retrospective Study. Scand. J. Infect. Dis. 2002; 34: Haglund M., Forsgren M., Lindh G. i wsp. A 10-year follow-up of tickborne encephalitis in the Stockholm area and a review of the literature. 11

6 Polski Przegląd Neurologiczny, 2006, tom 2, nr 1 Need for vaccination strategy. Scand. J. Infect. Dis. 1996; 28: Schmutzhard E., Stanek G., Pleschette M. i wsp. Infections following tickbites. Tick-borne encephalitis and Lyme borreliosis a prospective epidemiological study from Tyrol. Infection 1988; 16: Hermanowska-Szpakowicz T., Pancewicz S., Szulc A., Popławska R. Zaburzenia psychiczne w następstwie kleszczowego zapalenia mózgu (KZM). Psychiatria Polska 1997; 31: Gałązka A., Magdzik W. Sprawozdanie z XV spotkania Europejskiej Grupy Doradczej (European Advisory Group) dla rozszerzonego programu szczepień (EPI) WHO, Warszawa 9 10 listopada Przegl. Epidemiol. 1998; 52:

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

W Polsce najczęściej spotykane są kleszcze pospolite (Ixodes ricinus). Występują na terenie całego kraju, szczególnie w środowiskach wilgotnych.

W Polsce najczęściej spotykane są kleszcze pospolite (Ixodes ricinus). Występują na terenie całego kraju, szczególnie w środowiskach wilgotnych. W ostatnich latach w Polsce problemem stały się choroby przenoszone przez kleszcze, m.in.: borelioza oraz kleszczowe zapalenie mózgu. Choroby te mogą być przyczyną niebezpiecznych dla zdrowia i życia powikłań,

Bardziej szczegółowo

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY Na świecie, przykładem chorób przenoszonych przez wektory są: - kleszczowe zapalenie mózgu - borelioza - anaplazmoza granulocytarna - babeszjoza (piroplazmoza) - bartoneloza

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy oraz kleszczowego zapalenia mózgu w województwie śląskim w latach 2005-2016* Renata Cieślik Tarkota 1, 2

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy oraz kleszczowego zapalenia mózgu w województwie śląskim w latach 2005-2016* Renata Cieślik Tarkota 1, 2 Sytuacja epidemiologiczna boreliozy oraz kleszczowego zapalenia mózgu w województwie śląskim w latach 2005-2016* Renata Cieślik Tarkota 1, 2 1 Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Katowicach

Bardziej szczegółowo

STĘŻENIE CHEMOKINY CXCL13 W PŁYNIE MÓZGOWO-RDZENIOWYM CHORYCH Z NEUROBORELIOZĄ OBSERWACJE WŁASNE

STĘŻENIE CHEMOKINY CXCL13 W PŁYNIE MÓZGOWO-RDZENIOWYM CHORYCH Z NEUROBORELIOZĄ OBSERWACJE WŁASNE PRZEGL EPIDEMIOL 2015; 69: 851-855 Problemy zakażeń Lucjan Kępa, Barbara Oczko-Grzesik, Barbara Sobala-Szczygieł, Anna Boroń- Kaczmarska STĘŻENIE CHEMOKINY CXCL13 W PŁYNIE MÓZGOWO-RDZENIOWYM CHORYCH Z

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA ZAGROŻEŃ MENINGOKOKOWYCH. 07.06.2010r

PROFILAKTYKA ZAGROŻEŃ MENINGOKOKOWYCH. 07.06.2010r PROFILAKTYKA ZAGROŻEŃ MENINGOKOKOWYCH 07.06.2010r MENINGOKOKI INFORMACJE OGÓLNE Meningokoki to bakterie z gatunku Neisseria meningitidis zwane również dwoinkami zapalenia opon mózgowych. Wyodrębniono kilka

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne o grypie

Informacje ogólne o grypie ABY ZMNIEJSZYĆ RYZYKO ZACHOROWANIA NA PTASIĄ GRYPĘ Jako światowy lider w opracowywaniu rozwiązań zapewniających właściwe warunki sanitarne, Ecolab przyjął aktywną postawę mającą na celu ochronę naszych

Bardziej szczegółowo

BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO

BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO 1. Pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) Podstawowym sposobem uzyskania próbki do badania płynu mózgowo rdzeniowego jest punkcja lędźwiowa. Nakłucie lędźwiowe przeprowadza

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 170 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 170 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 170 SECTIO D 2004 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik: dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 171 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 171 SECTIO D 2005 AALES UIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLI - POLOIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz Department of

Bardziej szczegółowo

Uchwala nr. Rada Miasta Katowice. z dnia. w sprawie przyjęcia "Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom".

Uchwala nr. Rada Miasta Katowice. z dnia. w sprawie przyjęcia Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom. PROJEKTUCHWALY Uchwala nr. Rady Miasta Katowice z dnia. BIURO RADY MIASTA KATOWICE Wpl. 2012-09-., 2 BRM...... w sprawie przyjęcia "Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom". przeciwko pneumokokom

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób kleszcze przenoszą choroby?

W jaki sposób kleszcze przenoszą choroby? KLESZCZE CHOROBY ZAKAŹNE W jaki sposób kleszcze przenoszą choroby? Kleszcze w czasie ukłucia przekazują do krwi ludzi i zwierząt bakterie i wirusy, które mogą wywoływać groźne choroby zakaźne. Ukąszenie

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Analiza sytuacji epidemiologicznej zachorowań na ospę wietrzną na terenie powiatu raciborskiego w latach 2010 2014

Analiza sytuacji epidemiologicznej zachorowań na ospę wietrzną na terenie powiatu raciborskiego w latach 2010 2014 PSSE RACIBÓRZ Analiza sytuacji epidemiologicznej zachorowań na ospę wietrzną na terenie powiatu raciborskiego w latach 21 214 CEL OPRACOWANIA: Celem niniejszego opracowania była ocena sytuacji epidemiologicznej

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Neisseria meningitidis

Neisseria meningitidis Neisseria meningitidis Wyłączny rezerwuar: : człowiek Źródło zakażenia: : nosiciel lub chory Kolonizacja: : jama nosowo-gardłowa Przenoszenie: : droga kropelkowa, bezpośredni kontakt Okres wylęgania: :

Bardziej szczegółowo

Klinika Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji AM w Białymstoku Kierownik Kliniki: prof. dr hab. T. Hermanowska-Szpakowicz

Klinika Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji AM w Białymstoku Kierownik Kliniki: prof. dr hab. T. Hermanowska-Szpakowicz Maciej Kondrusik, Teresa Hermanowska-Szpakowicz Kleszczowe Zapalenie Mózgu (KZM) aspekty patogenetyczne, kliniczne oraz powikłania. Tick-Borne Encephalitis (TBE)- clinical, pathologic aspects and sequelae.

Bardziej szczegółowo

Choroby wektorowe. Barbara Stawiarz PSSE Brzesko

Choroby wektorowe. Barbara Stawiarz PSSE Brzesko Choroby wektorowe Barbara Stawiarz PSSE Brzesko Prezentacja opracowana dla potrzeb Światowego Dnia Zdrowia 2014r. Wektor organizm przenoszący pasożyta lub drobnoustrój zakaźny Bez względu na drogę transmisji,

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki Zdrowotnej

Program Profilaktyki Zdrowotnej Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IX/56/2011 Program Profilaktyki Zdrowotnej Realizowany w roku 2011 pod nazwą Badania wad postawy wśród dzieci klas pierwszych szkół podstawowych miasta Tczewa w ramach programu

Bardziej szczegółowo

Borelioza z Lyme. Określenie. Czynnik etiologiczny. Choroba zakaźna, odzwierzęca - przenoszona przez kleszcze, wieloukładowa, przewlekła.

Borelioza z Lyme. Określenie. Czynnik etiologiczny. Choroba zakaźna, odzwierzęca - przenoszona przez kleszcze, wieloukładowa, przewlekła. Borelioza z Lyme Określenie Choroba zakaźna, odzwierzęca - przenoszona przez kleszcze, wieloukładowa, przewlekła. Czynnik etiologiczny Bakterie w kształcie krętków o nazwie Borrelia burgdorferi. Drogi

Bardziej szczegółowo

SEZON NA KLESZCZA. ü W OKRESIE OD MAJA DO PIERWSZYCH PRZYMROZKÓW ü W LESIE, NA ŁĄCE, ALE TAKŻE W PARKACH I PRZYDOMOWYCH OGRÓDKACH USUŃ KLESZCZA

SEZON NA KLESZCZA. ü W OKRESIE OD MAJA DO PIERWSZYCH PRZYMROZKÓW ü W LESIE, NA ŁĄCE, ALE TAKŻE W PARKACH I PRZYDOMOWYCH OGRÓDKACH USUŃ KLESZCZA SEZON NA KLESZCZA GDZIE? KIEDY? JAK SIĘ CHRONIĆ?! PAMIĘTAJ O ODPOWIEDNIM UBRANIU I NAKRYCIU GŁOWY ZAŁÓŻ KURTKĘ LUB KOSZULĘ Z DŁUGIM RĘKAWEM, DŁUGIE SPODNIE, WYSOKIE BUTY WYBIERZ JASNE UBRANIA ŁATWIEJ ZAUWAŻYSZ

Bardziej szczegółowo

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi:

Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi: Dane zastane: Dane z Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych prowadzonego w Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi: Metody i techniki badawcze Badania zakażenia kleszczy B. burgdorferi zbadanych metodą PCR w

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim Renata Cieślik Tarkota; Oddział Epidemiologii WSSE w Katowicach. Przebywanie na terenach zielonych, podczas pracy lub rekreacji może być związane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017

PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017 Załącznik do Uchwały Nr 67/2013 Rady Gminy Zagnańsk z dnia 26 sierpnia 2013 roku PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017 Autor programu:

Bardziej szczegółowo

ALFABET Kleszczowego Zapalenia Mózgu, czyli KZM od A do Z

ALFABET Kleszczowego Zapalenia Mózgu, czyli KZM od A do Z ALFABET Kleszczowego Zapalenia Mózgu, czyli KZM od A do Z A jak Austria Austria to lider wyszczepialności w zakresie kleszczowego zapalenia mózgu. Dzięki wprowadzeniu powszechnych szczepień jest to jedyny

Bardziej szczegółowo

www.pediatric-rheumathology.printo.it CHOROBA Z LYME

www.pediatric-rheumathology.printo.it CHOROBA Z LYME www.pediatric-rheumathology.printo.it CHOROBA Z LYME Co to jest? Choroba z Lyme jest jedną z chorób wywołanych przez bakterię Borrelia burgdorferi (Borelioza). Bakteria przekazywana jest poprzez ukąszenie

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Kleszczowe zapalenie mózgu wirus, objawy, przebieg choroby i profilaktyka

Kleszczowe zapalenie mózgu wirus, objawy, przebieg choroby i profilaktyka Informacja Prasowa Kleszczowe zapalenie mózgu wirus, objawy, przebieg choroby i profilaktyka Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą ośrodkowego układu nerwowego, która może prowadzić do poważnych powikłań

Bardziej szczegółowo

Inwazyjna choroba meningokokowa. Posocznica (sepsa) meningokokowa

Inwazyjna choroba meningokokowa. Posocznica (sepsa) meningokokowa Inwazyjna choroba meningokokowa Posocznica (sepsa) meningokokowa Sepsa, posocznica, meningokoki to słowa, które u większości ludzi wzbudzają niepokój. Każdy z nas: rodzic, opiekun, nauczyciel, dorosły

Bardziej szczegółowo

Borrelial lymphocytoma (BL)

Borrelial lymphocytoma (BL) BORELIOZA z Lyme ROZPOZNANIE Podstawą rozpoznania jest stwierdzenie przynajmniej jednego z następujących objawów: Rumień wędrujący (rumień pełzający, erythema migrans EM) Rozpoznanie opiera się na obrazie

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu leczniczego Demezon Omówienie rozpowszechnienia choroby Deksametazonu sodu fosforan w postaci roztworu do wstrzykiwań stosowany jest

Bardziej szczegółowo

WYSOCE ZJADLIWA GRYPA PTAKÓW D. POMÓR DROBIU

WYSOCE ZJADLIWA GRYPA PTAKÓW D. POMÓR DROBIU WYSOCE ZJADLIWA GRYPA PTAKÓW D. POMÓR DROBIU Wysoce zjadliwa grypa ptaków (Highly pathogenic avian influenza, HPAI) jest wirusową chorobą układu oddechowego i pokarmowego ptaków. Objawy mogą także dotyczyć

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

21.04.2016 r., OZiPZ PSSE Opole Lubelskie

21.04.2016 r., OZiPZ PSSE Opole Lubelskie 24-30 kwietnia 2016 r. ph DOMKNIJMY LUKĘ W SZCZEPIENIACH! Główny cel inicjatywy: zwiększenie liczby osób zaszczepionych poprzez podniesienie wiedzy i świadomości społeczeństwa na temat znaczenia szczepień

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII. z dnia 16 lutego 2011 r.

UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII. z dnia 16 lutego 2011 r. UCHWAŁA NR IV/35/2011 RADY GMINY W BOGORII z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie zatwierdzenia: Programu profilaktyki zakażeń pneumokokowych wśród dzieci zamieszkałych na terenie Gminy Bogoria Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Kleszczowe zapalenie mózgu epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie

Kleszczowe zapalenie mózgu epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie Forum Zakażeń 2013;4(1):21 27 Praca poglądowa Joanna Zajkowska Piotr Czupryna Kleszczowe zapalenie mózgu epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie Tick-borne encephalitis

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim

Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim Sytuacja epidemiologiczna boreliozy w województwie śląskim Renata Cieślik Tarkota; Oddział Epidemiologii WSSE w Katowicach. Przebywanie na terenach zielonych, podczas pracy lub rekreacji może być związane

Bardziej szczegółowo

Meningokoki trzeba myśleć na zapas

Meningokoki trzeba myśleć na zapas Meningokoki trzeba myśleć na zapas prof. dr hab. med. Jacek Wysocki dr n. med. Ilona Małecka Katedra i Zakład Profilaktyki Zdrowotnej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Specjalistyczny

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia UCHWAŁA Nr XLVI/300/14 Rady Powiatu Pisz z dnia 30 października 2014r. w sprawie przyjęcia do realizacji w 2014 roku powiatowego programu profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Gruźlica jest przewlekłą chorobą zakaźną. W większości przypadków zakażenie zlokalizowane jest w płucach

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Podstawy mikrobiologii Wykład 3 Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Budowa wirusów Wirusy nie mają budowy komórkowej, zatem pod względem biologicznym nie są organizmami Ŝywymi! Są to twory nukleinowo

Bardziej szczegółowo

Ireneusz Matuszczyk 1, Halina Tarnowska1, Jadwiga Żabicka2, Włodzimierz G ut3

Ireneusz Matuszczyk 1, Halina Tarnowska1, Jadwiga Żabicka2, Włodzimierz G ut3 PRZEG. EPID., 1997, 51, 4, 381-388 Ireneusz Matuszczyk 1, Halina Tarnowska1, Jadwiga Żabicka2, Włodzimierz G ut3 OGNISKO EPIDEMII MLECZNEJ KLESZCZOWEGO ZAPALENIA MÓZGU W WOJEWÓDZTWIE KIELECKIM 1 Wojewódzka

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie Boreliozy z Lyme zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych

Diagnostyka i leczenie Boreliozy z Lyme zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych Diagnostyka i leczenie Boreliozy z Lyme zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych opracowali: Robert Flisiak 1, Sławomir Pancewicz 2 istotne uwagi wnieśli: S. Grygorczuk

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

B. ULOTKA INFORMACYJNA

B. ULOTKA INFORMACYJNA B. ULOTKA INFORMACYJNA 1 ULOTKA INFORMACYJNA Versifel FeLV 1. NAZWA I ADRES PODMIOTU ODPOWIEDZIALNEGO ORAZ WYTWÓRCY ODPOWIEDZIALNEGO ZA ZWOLNIENIE SERII, JEŚLI JEST INNY Podmiot odpowiedzialny: Zoetis

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 07 kwietnia 2014 Hasło Choroby wektorowe

Światowy Dzień Zdrowia 07 kwietnia 2014 Hasło Choroby wektorowe Światowy Dzień Zdrowia 07 kwietnia 2014 Hasło Choroby wektorowe Zyta Honc-Skowrońska mł asystent Oświaty Zdrowotnej i Promocji Zdrowia Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Środzie Śl. Światowy

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów

Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów Wersja 2016 2. RÓŻNE POSTACI MIZS 2.1 Czy istnieją różne postaci tej choroby? Istnieje kilka postaci MIZS. Różnią

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

UWAGA, WŚCIEKLIZNA! powinien nas zaniepokoić niebezpieczne jest dotykanie zwłok W pierwszym okresie choroby pojawiają się

UWAGA, WŚCIEKLIZNA! powinien nas zaniepokoić niebezpieczne jest dotykanie zwłok W pierwszym okresie choroby pojawiają się UWAGA, WŚCIEKLIZNA! Dzikie zwierzęta naszych pól i lasów boją się człowieka i zawsze uciekają na bezpieczną odległość. Zwierzęta chore na wściekliznę tracą naturalną bojaźliwość. Dlatego widok błądzącego

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania Dziennik Ustaw Nr 254 17613 Poz. 1711 1711 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 21 grudnia 2010 r. w sprawie niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz kryteriów ich rozpoznawania Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3 KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA ds. ZDROWIA IKONSUMENTÓW Dyrekcja ds. zdrowia publicznego Wydział zagrożeń dla zdrowia Sekretariat Komitetu Bezpieczeństwa Zdrowia Gorączka krwotoczna Ebola informacja

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca sezonu grypowego 2012/2013

Informacja dotycząca sezonu grypowego 2012/2013 Informacja dotycząca sezonu grypowego 2012/2013 Jesień i zima to okres wzmożonych zachorowań na choroby górnych dróg oddechowych. Zachorowania mogą być wywoływane przez ponad 200 różnych gatunków wirusów.

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego

Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego W TROSCE O PACJENTA CHOREGO NA RAKA GRUCZOŁU KROKOWEGO Ogólnopolski program edukacyjny Podstawowe informacje o chorobach i raku gruczołu krokowego Program realizowany pod patronatem Polskiego Towarzystwa

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Model anatomiczno-neurologiczno-radiologiczny: obszar unaczynienia objawy neurologiczne - lokalizacja obszar unaczynienia objawy lokalizacja TĘTNICA SZYJNA WEWNĘTRZNA (OCZNA

Bardziej szczegółowo

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią:

Uwaga KLESZCZE!!!!! Występuje na różnych wysokościach nad ziemią: Uwaga KLESZCZE!!!!! Kleszcze żyją zazwyczaj w środowisku lekko wilgotnym, obfitym w roślinność: w lasach i na ich skraju, w zagajnikach, zaroślach, na łąkach, pastwiskach i leśnych polanach, na obszarach

Bardziej szczegółowo

7 kwietnia 2014 Światowy Dzień Zdrowia. Choroby wektorowe

7 kwietnia 2014 Światowy Dzień Zdrowia. Choroby wektorowe Choroby wektorowe Str. 2 Wektory obchodzony jest każdego roku 7 kwietnia, aby uczcić rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia w 1948 roku. Co roku jest wybierany t e m a t p r z e w o d n i z zakresu

Bardziej szczegółowo

Grypa jest jedną z najczęściej występujących wirusowych chorób zakaźnych.

Grypa jest jedną z najczęściej występujących wirusowych chorób zakaźnych. WIRUS GRYPY Grypa jest jedną z najczęściej występujących wirusowych chorób zakaźnych. Wirus grypy przenosi się drogą kropelkową poprzez kichanie, kaszel, rozmowę. W czasie kichnięcia wirus grypy porusza

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku

UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 Rady Miasta Józefowa z dnia 23 stycznia 2015 roku UCHWAŁA Nr 27/VII/2015 z dnia 23 stycznia 2015 roku w sprawie uchwalenia programu polityki zdrowotnej w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców Miasta Józefowa z grupy szczególnego

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

PRZEGL Nr 1 EPIDEMIOL 2006; 60:93 98 Zaka enie WZN 93 Teresa Hermanowska-Szpakowicz, Sambor Grygorczuk, Maciej Kondrusik, Joanna Zajkowska, S³awomir Pancewicz ZAKA ENIE WIRUSEM ZACHODNIEGO NILU Klinika

Bardziej szczegółowo

- tłumaczenie robocze - Wstępna Ocena Ryzyka sporządzona przez ECDC

- tłumaczenie robocze - Wstępna Ocena Ryzyka sporządzona przez ECDC - tłumaczenie robocze - Wstępna Ocena Ryzyka sporządzona przez ECDC Ognisko zachorowań wywołanych przez bakterie Escherichia coli wytwarzających toksynę Shiga (STEC) na terenie Niemiec 25 maja 2011 r.

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Choroby przenoszone przez kleszcze sytuacja epidemiologiczna w województwie pomorskim

Choroby przenoszone przez kleszcze sytuacja epidemiologiczna w województwie pomorskim Praca ORYgINAlNa Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 212, Tom 18, Nr 2, 93-99 www.monz.pl Choroby przenoszone przez kleszcze sytuacja epidemiologiczna w województwie pomorskim Dominika Mucha 1, Paweł Zielazny

Bardziej szczegółowo

Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk

Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk Częste pytania rodziców Dziecko miało kontakt z chorobą zakaźną czy szczepić, czy czekać? Dziecko przebyło infekcję, kiedy i czy szczepić?

Bardziej szczegółowo

ELIMINACJA ODRY/RÓŻYCZKI

ELIMINACJA ODRY/RÓŻYCZKI PAŃSTWOWY ZAKŁAD HIGIENY INSTYTUT NAUKOWO-BADAWCZY ELIMINACJA ODRY/RÓŻYCZKI PROGRAM WHO REALIZACJA W POLSCE - ZASADY - INSTRUKCJE ZAKŁAD WIRUSOLOGII UL. CHOCIMSKA 24 00-791 WARSZAWA PROGRAM ELIMINACJI

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki chorób odkleszczowych vademecum wiedzy o kleszczach ROK SZKOLNY 2013/2014

Program profilaktyki chorób odkleszczowych vademecum wiedzy o kleszczach ROK SZKOLNY 2013/2014 CHROŃ SIĘ PRZED KLESZCZAMI WSZYSTKIMI SPOSOBAMI! Program profilaktyki chorób odkleszczowych vademecum wiedzy o kleszczach ROK SZKOLNY 2013/2014 AGENDA KLESZCZE INFORMACJE OGÓLNE AKTYWNOŚĆ KLESZCZY TYPOWE

Bardziej szczegółowo

Grypa sezonowa Dlaczego warto się zaszczepić

Grypa sezonowa Dlaczego warto się zaszczepić Grypa sezonowa Dlaczego warto się zaszczepić Grypa. Chroń siebie i innych. GRYPA SEZONOWA: DLACZEGO WARTO SIĘ ZASZCZEPIĆ Ostatnio dużo się mówiło o różnych rodzajach wirusa grypy, włącznie z sezonową i

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA PSÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Bełchatowie. 30.01.2015r.

Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Bełchatowie. 30.01.2015r. Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Bełchatowie 30.01.2015r. Zakaźna i zaraźliwa, wirusowa choroba ptaków, zarówno drobiu, jak i ptaków dzikich i ozdobnych; Wrażliwe są ptaki w każdym wieku, śmiertelność

Bardziej szczegółowo

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi.

Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Raport z badania ankietowego Przeziębienia - badanie ankietowe dotyczące zagadnień związanych z infekcjami sezonowymi. Strona 1/32 Spis treści Komentarz autora..................................................

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

[logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk. Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy

[logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk. Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy [logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy Co to jest rak szyjki macicy? Ten typ raka rozwija się w

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO VAXIGRIP JUNIOR, zawiesina do wstrzykiwań w ampułko-strzykawce Szczepionka przeciw grypie (rozszczepiony wirion), inaktywowana 2. SKŁAD

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Polish translation of Protecting your child against flu - Vaccination for your 2 or 3 year old child

Polish translation of Protecting your child against flu - Vaccination for your 2 or 3 year old child Chroń dziecko przed grypą Szczepienia dla dwu- i trzylatków Polish translation of Protecting your child against flu - Vaccination for your 2 or 3 year old child Chroń dziecko przed grypą Program corocznych

Bardziej szczegółowo

Ewa Duszczyk, Barbara Kowalik-Mikołajewska

Ewa Duszczyk, Barbara Kowalik-Mikołajewska PRZEGL EPIDEMIOL 2001;55:511-5 Ewa Duszczyk, Barbara Kowalik-Mikołajewska ZAKAŻENIA BORRELIA BURGDORFERI U DZIECI - DOŚWIADCZENIA WŁASNE Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Instytutu Chorób Zakaźnych

Bardziej szczegółowo

Przygotowała Katarzyna Borowiak Nauczyciel biologii W II LO w Lesznie

Przygotowała Katarzyna Borowiak Nauczyciel biologii W II LO w Lesznie Przygotowała Katarzyna Borowiak Nauczyciel biologii W II LO w Lesznie Ludzki wirus upośledzenia odporności - HIV (ang.: Human Immunodeficiency Virus) jest wirusem, który atakuje, osłabia i niszczy system

Bardziej szczegółowo

Szczepienia dla dziewięcio- i dziesięciolatków (klasy P6) Polish translation of Protecting your child against flu - Vaccination for your P6 child

Szczepienia dla dziewięcio- i dziesięciolatków (klasy P6) Polish translation of Protecting your child against flu - Vaccination for your P6 child Chroń dziecko przed grypą Szczepienia dla dziewięcio- i dziesięciolatków (klasy P6) Polish translation of Protecting your child against flu - Vaccination for your P6 child Chroń dziecko przed grypą Program

Bardziej szczegółowo

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek

Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek Krzysztof Letachowicz Katedra i Klinika Nefrologii i Medycyny Transplantacyjnej, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Kierownik: Prof. dr hab. Marian Klinger Cewkowo-śródmiąższowe

Bardziej szczegółowo

EMA potwierdza zalecenia mające na celu jak największe ograniczenie ryzyka wystąpienia zakażenia mózgu PML w trakcie stosowania leku Tysabri

EMA potwierdza zalecenia mające na celu jak największe ograniczenie ryzyka wystąpienia zakażenia mózgu PML w trakcie stosowania leku Tysabri 25/04/2016 EMA/266665/2016 EMA potwierdza zalecenia mające na celu jak największe ograniczenie ryzyka wystąpienia zakażenia mózgu PML w trakcie stosowania leku Tysabri U pacjentów z grupy zwiększonego

Bardziej szczegółowo

Substancje pomocnicze: fenol, sodu chlorek, disodu fosforan dwunastowodny, sodu diwodorofosforan dwuwodny, woda do wstrzykiwań.

Substancje pomocnicze: fenol, sodu chlorek, disodu fosforan dwunastowodny, sodu diwodorofosforan dwuwodny, woda do wstrzykiwań. Ulotka dla pacjenta Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem szczepionki. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty,

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo