Monika Mitera Marek Zubik KARA ŚMIERCI W ŚWIETLE DOŚWIADCZEŃ WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW PRAWNYCH. by Helsinki Foundation for Human Rights

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Monika Mitera Marek Zubik KARA ŚMIERCI W ŚWIETLE DOŚWIADCZEŃ WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW PRAWNYCH. by Helsinki Foundation for Human Rights"

Transkrypt

1 Monika Mitera Marek Zubik KARA ŚMIERCI W ŚWIETLE DOŚWIADCZEŃ WSPÓŁCZESNYCH SYSTEMÓW PRAWNYCH by Helsinki Foundation for Human Rights

2 Spis treści 1. Wprowadzenie 2. Kara śmierci w perspektywie filozoficznej (przegląd wybranych stanowisk) 3. Kara śmierci historia i współczesność 4. Kara śmierci w dokumentach i praktyce ONZ 5. Kara śmierci a Europejska Konwencja Praw Człowieka 6. Kara śmierci w świetle orzecznictwa sądów konstytucyjnych 7. Kara śmierci w Stanach Zjednoczonych 8. Kara śmierci w Polsce 2

3 Pracę poświęcamy Rodzicom

4 Non é utile la pena di morte per l esempio di atrocitá che dá agli uomini. Cesare Beccaria 4

5 1. WPROWADZENIE Kara śmierci wzbudzała i wzbudza wiele emocji. Choć istnieje od niepamiętnych czasów, przez kolejne stulecia podejście do niej zmieniało się co najmniej w takim zakresie, jak stosunek do karania w ogóle. Wydaje się, że przestano ją uważać, przynajmniej w europejskim kręgu kulturowym, za naturalny element porządku świata. Jakże odmiennie od współczesnych im patrzymy dzisiaj na śmierć Sokratesa, Pawła z Tarsu, czy Savonaroli. Mieli oni przecież rzetelne na miarę tamtych czasów procesy, choć niewątpliwie padli ofiarą spraw, którym się poświęcili. Naszym celem jest przedstawienie problematyki kary śmierci na świecie. Tym samym ograniczamy się wyłącznie do omówienia tego zjawiska jako kary przewidzianej przez obowiązujące ustawodawstwo państwowe. Na ustawodawstwo karne chcieliśmy spojrzeć szerzej, zobaczyć, jak działa ono w życiu. Zdajemy sobie sprawę, że w świecie współczesnym zdarza się, iż mniej, czy bardziej otwarcie, władza pozbawia życia ludzi jej niewygodnych, a fakty te nie trafiają do oficjalnych statystyk odnoszących się do kary śmierci. Nie można także nie zauważyć, iż od dłuższego czasu zagadnienie kary śmieci przestało być wyłącznie domeną prawa wewnętrznego poszczególnych państw. Szczególnie doświadczenie dwóch wojen światowych przyniosło ze sobą pewną refleksję społeczności międzynarodowej i dało początek ochronie praw człowieka w wymiarze globalnym. Termin ludobójstwo nabrał realnych wymiarów i wszedł do katalogu zbrodni karanych śmiercią. Wspomniana refleksja dotyczy także powstania ponadnarodowych instytucji sądowych, dających możliwość ostatecznego odwołania się od decyzji organów krajowych. Jednak większość państw decyduje się uznać orzecznictwo takiego organu sądowego zazwyczaj dopiero wtedy, gdy już zapewnia standardy praw człowieka uznane przez społeczność międzynarodową. Tym samym zasadnicze działanie owych standardów jest osłabione. Już na samym wstępie musimy poczynić pewne uwagi terminologiczne. Określenie abolicjonizm używane jest w literaturze jako synonim postawy uznającej konieczność zniesienia bądź ograniczenia stosowania kary śmierci. Chociaż samo słowo abolicja ma swoje źródło w łacińskim abolitio (tzn. zniesienie, umorzenie), to jednak w przeważającej większości encyklopedii, leksykonów i słowników nie tylko polskich wiązane jest wyłącznie z ruchem społecznym na rzecz zniesienia niewolnictwa. Znacznie rzadziej zauważa się jego zakres znaczeniowy związany z działaniami na rzecz zniesienia kary śmierci, uchylenia reglamentacji prostytucji, czy z ruchem na rzecz likwidacji więzień1. W niniejszym opracowaniu posługiwać się będziemy określeniem abolicja w znaczeniu postawy (poglądu) uznającej konieczność zniesienia kary śmierci w ustawodawstwie współczesnym. Jej przeciwieństwem jest postawa retencjonistyczna, głosząca konieczność pozostawienia tej kary w katalogu sankcji, jakimi może posługiwać się państwo w polityce karnej. Zaznaczyć jednak należy, iż postawa abolicjonistyczna nie musi oznaczać dążenia do całkowitego usunięcia kary śmierci z ustawodawstwa. Pozostając abolicjonistą można dopuszczać stosowanie tej kary w stanach nadzwyczajnego zagrożenia. Dokładniej problematykę tę omawiamy w dalszej części opracowania. Do klasyki dzieł prawniczych weszła praca C. Beccarii Dei delitti e delle pene wydana w 1764 r. Choć książka ta w niewielkim wymiarze poświecona jest karze śmierci, to siła oddziaływania zawartych tam myśli okazała się tak żywotna, że dzisiaj trudno jest mówić o abolicjonizmie, nie wspominając nazwiska jej autora. Beccaria uznawał za dopuszczalne

6 posługiwanie się przez państwo tą karą w szczególnych, nadzwyczajnych okolicznościach. Po nim nie było nikogo, kto wywarłby taki wpływ na doktrynę prawa odnośnie kary śmierci, jak on. Stwierdzenia, wyrażone w najsłynniejszym dziele Beccarii, są aktualne i dzisiaj. Wydało nam się rzeczą oczywistą, że motto niniejszej książki powinniśmy zaczerpnąć właśnie z twórczości Beccarii. Mimo, że argumenty przeciwników (jak i zwolenników) kary śmierci znane są od bardzo dawna i właściwie nie zmieniają się od pokoleń (jeśli nie od wieków), to oddziaływanie idei abolicjonistycznych na społeczeństwo nie jest imponujące. Zupełną rzadkością jest sytuacja, gdy zdecydowana większość opinii publicznej opowiada się przeciwko stosowaniu kary śmierci. Być może właśnie tym należy tłumaczyć, że nigdzie usunięcie kary śmierci z ustawodawstwa karnego nie odbyło się bez ożywionej dyskusji. Książka, którą oddajemy teraz czytelnikom, nie miała być manifestem na rzecz zniesienia kary śmierci. Dalecy jesteśmy bowiem od łudzenia się, że argumenty wysuwane przez naukę w tym wypadku naukę prawa mogą w sposób zasadniczy wpłynąć na poglądy przeciętnego człowieka. Mamy jednak nadzieję, iż książka ta zachęci do refleksji nad stosowaniem kary śmierci przynajmniej tych, którzy wpłynąć mogą na kształtowanie postaw obywateli w tej materii. Przypisy [do rozdz. 1] 1 Por. M. Płatek: Ruch abolicjonistyczny w Skandynawii teraźniejszość czy wizja przyszłości, Studia Iuridica, t. 20, Warszawa 1991, s. 81 i n. 6

7 Monika Mitera 2. KARA ŚMIERCI W PERSPEKTYWIE FILOZOFICZNEJ (PRZEGLĄD WYBRANYCH STANOWISK Przedmiotem większości przedstawionych w niniejszej publikacji rozważań jest przede wszystkim analiza miejsca kary śmierci w wybranych systemach prawa pozytywnego. Konieczne wydaje się jednak przybliżenie Czytelnikowi wątków filozoficznych, dotyczących racjonalizacji kary w ogóle, w tym również uzasadnień kary śmierci. Uregulowania kodeksowe składają się z zespołów norm, zgodnie z którymi określone zachowania są nakazane albo zakazane, jak również ze wskazań, dotyczących realizacji owych norm1. Normy prawa pozytywnego opierają się na założeniach filozoficznych, nierzadko będąc ich odbiciem. Dlatego dla zrozumienia sensu danej regulacji przydatne jest poznanie koncepcji teoretycznych, które legły u jej podstaw. Argumenty za utrzymaniem albo zniesieniem kary śmierci wyrażane są przez dwa przeciwstawne nurty retencjonistyczny i abolicjonistyczny. Retencjoniści, zwani też represjonistami2, opowiadają się za utrzymaniem kary śmierci, godząc się zwykle z pewnymi ograniczeniami stosowania tej formy karania. Abolicjoniści sprzeciwiają się zachowaniu kary śmierci w ustawodawstwie karnym. Stanowisko to może jednak przejawiać się w różnych postaciach3. Abolicjonizm skrajny optuje za natychmiastowym zniesieniem kary śmierci. Nurt umiarkowany uważa, że rezygnacja z karania śmiercią za przestępstwa powinna być procesem, którego ostatnim etapem będzie wyeliminowanie tej kary z obowiązującego prawa. Realizacja tego celu ma następować stopniowo. W pierwszej kolejności należy ograniczyć kategorie przestępstw zagrożonych karą śmierci oraz kategorie osób, wobec których mogłaby ona być orzekana i wykonywana. Konieczne jest również ustanowienie szeregu instytucji procesowych, zabezpieczających przed straceniem niewinnego człowieka. Całkowite zniesienie kary śmierci poprzedzać może wprowadzenie abolicji de facto, a więc stanu, w którym formalnie utrzymane zostaje zagrożenie karą śmierci w prawie karnym, jednak nie jest ona orzekana ani wykonywana. Zarówno retencjoniści (zwolennicy kary śmierci), jak i abolicjoniści dla poparcia swego stanowiska odwołują się do wniosków, wypływających z poszczególnych koncepcji kary. Tradycyjne teorie kary, do których nawiązują oba nurty, dzielone są zwykle na dwa rodzaje: retrybutywne i prewencyjne4. Teorie retrybutywne przyjmują, że kara winna być aktem odpłaty złem za zło i nie może odwoływać się do żadnych celów leżących poza nią. Uzasadnieniem karania może być jedynie wina przestępcy. Teorie prewencyjne uzasadniają karę jej społecznym oddziaływaniem. Według utylitarystów celem kary jest prewencja generalna i indywidualna, a więc zapobieganie popełnianiu w przyszłości przestępstw tak przez innych ludzi, jak i przez osobę, która naruszyła prawo. Kara jako taka jest złem, jednak można ją akceptować, jeżeli skutki, jakie wywoła w społeczeństwie, będą pozytywne. Koncepcje retrybutywne odwołują się do przeszłości, do czynu już dokonanego, natomiast koncepcje prewencyjne uzasadnienia kary szukają w przyszłości, koncentrując się na oczekiwaniach związanych z jej wpływem na postępowanie ludzi. W idei odpłaty, będącej podstawowym założeniem retrybutywizmu, wyróżnia się wymiar jakościowy i ilościowy. Aspekt jakościowy, nawiązujący do koncepcji sprawiedliwości retrybutywnej, wyraża myśl, że sprawcę należy pozbawić tego samego dobra, w które

8 wymierzony był jego czyn. Wyrazem aspektu ilościowego, odwołującego się do sprawiedliwości dystrybutywnej, jest przeświadczenie, że kara powinna być proporcjonalna do popełnionego czynu, a więc przestępstwa większej wagi powinny być karane surowiej. Retrybutywizm przyjmuje, że kara jest odpłatą, czyli odpowiedzią złem na zło5. Genezę takiego pojmowania kary dostrzega się zwykle w instytucji zemsty krwawej, umożliwiającej pokrzywdzonemu zadanie zła w odpowiedzi na doznane zło. W toku rozwoju instytucji społecznych i państwowych prawo pokrzywdzonego do dochodzenia zadośćuczynienia zostało niejako scedowane na grupę społeczną, do której należał. Grupa zapewniać miała jednostce pomoc i opiekę, przejmując jednocześnie prawo do wymierzania kar za zło wyrządzone jej członkom. Pojmowanie kary śmierci jako odpłaty opiera się na koncepcjach Kanta i Hegla, postrzegających karę-odpłatę jako konieczną reakcję na przestępstwo. Immanuel Kant jest twórcą teorii odwetu sprawiedliwego, moralnego. Podstawą tej koncepcji jest uznanie, że jedynym motywem czynu moralnego powinno być spełnienie obowiązku. Według Kanta każdy człowiek podlega regule zobowiązującej go do spełniania dobrych uczynków, których motywem jest właśnie poczucie obowiązku6. Regułą tą jest imperatyw kategoryczny: Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się prawem powszechnym 7. Jedynie postępowanie zgodne z treścią imperatywu kategorycznego może zostać uznane za moralnie dobre. Myśli Kanta przyświeca przy tym założenie, że człowiek jest celem samym w sobie. Założenie to wyrażone jest w treści imperatywu praktycznego: Postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jako też w osobie każdego innego używał zawsze zarazem jako celu, nigdy tylko jako środka 8. Sprawiedliwość, zdaniem Kanta, wymaga odpłaty złem za zło. Dlatego kara jest realizacją idei sprawiedliwości. Przestępstwo, naruszając imperatyw kategoryczny, jest złem. Wymaga więc ukarania sprawcy. Kara stanowi bezpośrednią konsekwencję zła moralnego. Jest ona konieczną odpowiedzią na przestępstwo, której domaga się imperatyw kategoryczny. Skoro zaś postulat, by karać przestępstwa, jest imperatywem kategorycznym, nie można uzależniać wymierzania kary od jej skutków dla ogółu społeczeństwa i dla samego przestępcy. Kara ma być celem samym w sobie. Zabicie innego człowieka niejako automatycznie ściąga śmierć na zabójcę. Jeśli więc nawet jakieś społeczeństwo miałoby ulec rozwiązaniu, należałoby przedtem stracić przestępcę skazanego na śmierć, by każdego spotkało to, na co zasłużył własnym czynem9. Kant przyjmuje, że każde przestępstwo powinno spotkać się z odpowiedzią, przy czym jedynym sposobem jego wyrównania jest kara. Jednocześnie koncepcja ta zakłada, że kara winna być równa popełnionemu przestępstwu. Dlatego, zgodnie z regułą odpłaty życie za życie, reakcją na zabójstwo może być wyłącznie kara śmierci. Od tej zasady Kant przewidywał tylko dwa wyjątki: zabójstwo w pojedynku i spowodowanie śmierci nieślubnego dziecka10. Dla Hegla z kolei kara jest koniecznością dialektyczną11. Przestępstwo stanowi zaprzeczenie prawa. Kara zaś jest zaprzeczeniem przestępstwa i, jako negacja negacji,powoduje przywrócenie porządku prawnego. Odrzucenie prawa przez przestępcę jest jednocześnie zanegowaniem przez tegoż przestępcę samego siebie jako podmiotu naruszonego prawa. Zamiast norm prawa, które przestępca narusza swoim czynem, proponuje on własne normy, dopuszczające stosowanie przemocy. Kara będzie zarówno przywróceniem 8

9 obowiązywania naruszonego prawa, jak i zastosowaniem wobec osoby naruszającej normy jego własnego prawa. Antytezą bezprawia, które wyraża czyn przestępny, jest sprawiedliwość. Dlatego kara jest sama w sobie i dla siebie sprawiedliwa. Sprawiedliwość kary polega również na tym, że jest ona zarazem wolą samą w sobie przestępcy, jest istnieniem jego wolności, jego prawa. Jest ona prawem samego przestępcy, to znaczy założona jest w jego istniejącej woli, w jego działaniu 12. Przymus, przywracający prawo, ma charakter odpłaty, a więc zastosowana kara powinna być proporcjonalna do popełnionego czynu. O ile w przypadku przestępstw, polegających na naruszeniu prawa własności lub uszkodzeniu ciała bez pozbawienia jednakże życia ofiary, Hegel dopuszcza możliwość stosowania kar zastępczych, a więc nie będących w swej zewnętrznej postaci prostym odwzorowaniem przestępstwa, w przypadku zabójstwa uważa, że jedyną sprawiedliwą karą jest właśnie kara śmierci. Żaden bowiem inny sposób ukarania sprawcy nie będzie dostatecznie rekompensował pozbawienia życia innego człowieka13. Dla obu powyższych teorii charakterystyczne jest uznanie, że zastosowanie kary śmierci wobec przestępcy, który pozbawił życia innego człowieka, nie tylko spełnia przesłanki sprawiedliwości retrybutywnej i dystrybutywnej, ale także wyraża szacunek dla samego przestępcy. Zdaniem Kanta, przestępca, popełniając czyn naruszający prawo, sam skazuje się na karę. Dlatego też kara, będąc odpowiedzią na czyn przestępny, wyraża poszanowanie godności ludzkiej przestępcy. Fundamentalna dla kantowskiej koncepcji moralności zasada uznania człowieka za cel sam w sobie wyklucza manipulowanie osobą ludzką wyłącznie dla osiągnięcia celów, leżących poza nią. Z tego też powodu odrzucić należy powiązanie karania z osiąganiem celów prewencyjnych. Hegel z kolei uważał, że poprzez przestępstwo sprawca daje wyraz swojej podmiotowości, osobowości, a nawet godności, gdyż swoim działaniem, naruszającym prawo powszechnie obowiązujące, usiłuje przeciwstawić własną wolę woli ogólnej, wyrażonej w treści obowiązującego prawa. Hegel wprost odrzucał uzasadnienie karania względami prewencji ogólnej lub szczególnej jako ubliżające godności człowieka. Taki sposób uzasadniania kary podobny jest do podnoszenia kija na psa, a człowiek traktowany jest tu nie w swej czci i godności, lecz jak pies... [natomiast] pogląd, że kara zawiera w sobie własne prawo przestępcy, jest poglądem, w którym przestępcy okazywana jest cześć jako istocie rozumnej 14. W przeciwieństwie do koncepcji retrybutywnych, teorie prewencyjne, wywodzące się najczęściej z utylitarnego nurtu myślenia o karaniu, nie postrzegają kary jako celu samego w sobie. Podstawowym założeniem utylitaryzmu jest bowiem uznanie konieczności regulacji życia społecznego przez takie normy, których przestrzeganie przynosiłoby najwięcej społecznie korzystnych efektów. Myśl o prewencyjnym oddziaływaniu kary pojawiła się już w starożytności. Platon w Protagorasie pisał: Nikt bowiem nie karze przestępcy oczywista człowiek myślący za to, że on źle zrobił, chyba że się ktoś mści bezrozumnie, jak dzikie zwierzę. Ale kto rozumnie karę myśli wymierzać, ten się nie będzie mścił za występek miniony przecież czynu już dokonanego wymazać z przeszłości nie potrafi tylko ze względu na czyn przyszły, aby drugi raz występku nie popełnił, ani ten sam przestępca, ani ktoś inny, kto jego karę zobaczy 15. Także Seneka twierdził, że nikt rozsądny nie karze dlatego, że popełniono przestępstwo, lecz by przestępstw nie popełniano16. Jedno z założeń tradycyjnej koncepcji utylitarystycznej przyjmuje, że ludzi skłonnych do naruszania praw innych i poświęcania dobra społecznego na rzecz osobistych korzyści można

10 od takich zachowań odstraszyć groźbą kary17. Dlatego karanie nie może być celem samym w sobie, ale winno zmierzać do osiągnięcia korzyści społecznych. Przyjęcie tego założenia ma również konsekwencje dla decyzji o surowości kary. Karanie jako takie teorie utylitarne uznają za zło, którego należy unikać, o ile nie przyniesie korzyści interesowi społecznemu. O ile zaś kara ma być w ogóle orzeczona, musi być na tyle surowa, by przestępca nie odniósł korzyści z przestępstwa. Kary za cięższe przestępstwa powinny być surowsze nie z uwagi na wymóg proporcjonalności kary do popełnionego przestępstwa, ale ze względu na efekt odstraszający i motywowanie przestępców do popełniania raczej lżejszych przestępstw. Tak więc sensem kary nie jest odpłata, lecz skuteczność zapobiegania popełnianiu kolejnych przestępstw przez danego sprawcę (prewencja indywidualna, szczególna) lub przez innych członków społeczeństwa (prewencja generalna, ogólna). Wśród twórców prewencyjnych koncepcji kary spotkać można zarówno przeciwników, jak i zdeklarowanych zwolenników kary śmierci. Najbardziej znanym głosicielem myśli abolicjonistycznej był Cesare Beccaria. W wydanej po raz pierwszy w 1764 roku pracy O przestępstwach i karach opowiedział się on za zasadą ekonomii, a więc oszczędności kary, twierdząc, że do osiągnięcia celu kary wystarcza, by dolegliwość, jaką ona za sobą pociąga, przewyższała korzyści osiągane przez popełnienie przestępstwa, a ta przewaga zła powinna obejmować i nieuchronność kary, i utratę dobra, które uzyskano by wskutek popełnienia przestępstwa 18. Wszelka kara wykraczająca poza zasadę ekonomii jest zbędna i okrutna, zaś okrucieństwo kar sprzeczne jest z zasadą prewencji, gdyż uniemożliwia zachowanie proporcji pomiędzy przestępstwami a karami. Szafowanie karami okrutnymi stępiłoby bowiem wrażliwość ludzi i uniemożliwiłoby tym samym dobranie dla przestępstw szczególnie odrażających kar na tyle surowych, by skutecznie odstraszyły od popełniania tego rodzaju przestępstw w przyszłości. Ponadto, zdaniem Beccarii, prawo, które jest okrutne, w istocie sprzyja bezkarności. Taki system prawny zachęca do popełniania przez wymiar sprawiedliwości nadużyć gwoli zadowolenia niskich instynktów społecznych. Ofiarami tego systemu stają się najczęściej nie tyle najbardziej winni, co najsłabsi. Cele kary upatruje Beccaria zarówno w prewencji ogólnej, jak i prewencji szczególnej. Pisze on, że celem kary nie jest torturowanie i męczenie wrażliwej istoty ludzkiej, ani też uczynienie nieistniejącym przestępstwa, które już zostało popełnione. [...] Cel kary sprowadza się do tego, aby przeszkodzić winnemu w wyrządzeniu nowych szkód współobywatelom oraz aby powstrzymać innych od wyrządzania szkód tego rodzaju 19. Celowość kary wiązać się przy tym winna ze sprawiedliwością. Aby kara była sprawiedliwa, nie powinna ona przewyższać miary surowości dostatecznej do powstrzymania ludzi od popełniania przestępstw 20. W swoim dziele Beccaria opowiedział się również przeciwko karze śmierci: Kara śmierci nie może być pożyteczna, gdyż daje ludziom przykład okrucieństwa 21. Doświadczenia z przeszłości wskazują przy tym dobitnie, że kara ta nie była w stanie skutecznie odstraszyć od popełniania przestępstw. Choć wykonanie jej wywiera na członkach społeczeństwa silne wrażenie, społecznemu odbiorowi kary śmierci towarzyszą bardziej współczucie i oburzenie niż refleksja, prowadząca do wytworzenia hamulców psychicznych, powstrzymujących od popełniania przestępstw karą tą zagrożonych. Skuteczniej od fizycznego unicestwienia sprawcy oddziałuje natomiast perspektywa dożywotniego pozbawienia wolności. Jest ona nawet bardziej odstraszająca niż kara śmierci, gdyż bardzo wielu zachowuje się w obliczu śmierci w sposób opanowany i pełen spokoju. [...] Duch nasz zdolny jest prędzej wytrzymać gwałt i najsroższe, lecz przemijające cierpienia niż 10

11 długotrwałe i niekończące się udręki Stosowanie kary śmierci dopuszczał Beccaria w dwóch jedynie przypadkach: jeśli [przestępca] nawet po pozbawieniu go wolności ma... jeszcze takie stosunki i wpływy, że grozi to bezpieczeństwu narodu, zaś jego istnienie może wywołać przewrót niebezpieczny dla panującego systemu rządów 23 bądź gdy śmierć jego byłaby rzeczywistym i jedynym środkiem do powstrzymania innych od popełniania przestępstw 24. Przyjęcie przez Beccarię założenia, iż mogą zaistnieć okoliczności, w których kara śmierci jest usprawiedliwiona i konieczna, stało się zresztą przyczyną sporu w doktrynie, czy można owego, jak się zwykle uważa, sztandarowego abolicjonistę, naprawdę uznać za abolicjonistę w pełnym znaczeniu tego słowa, czy też był on jedynie zwolennikiem ograniczenia kary śmierci25. Przyjmuje się przy tym najczęściej, że w swoich czasach Beccaria był czołowym abolicjonistą i to o rewolucyjnych wręcz poglądach. Niewątpliwie jednak, z punktu widzenia współczesnych nam kryteriów, był on abolicjonistą umiarkowanym. Również obecnie rozmaite mniej radykalne nurty abolicjonizmu, z zasady opowiadając się przeciwko karze śmierci, czynią wyjątki dla czasów wojny, prawa wojskowego czy zbrodni przeciwko ludzkości26. Beccaria zaś konieczność uwzględnienia takich wyjątków odnosił przede wszystkim do przestępstw politycznych. Przeciwko karze śmierci wypowiadali się również A. Feuerbach, twórca bawarskiego kodeksu karnego z 1813 r., oraz J. Bentham27. Obaj myśliciele odrzucali pojmowanie kary jako odwetu czy odpłaty. To właśnie Bentham wyraził myśl, że kara jest złem samym w sobie, wiąże się z nią bowiem w sposób nieuchronny cierpienie i zastosowanie przymusu. Dlatego może być wymierzana jedynie wtedy, gdy umożliwi uniknięcie większego zła niż to, które sama niesie. Prewencyjne oddziaływanie kary wymaga, by formą upodabniała się ona do popełnionego przestępstwa. Z drugiej jednak strony pełne wcielenie w życie tego postulatu oznaczałoby powrót do zasady talionu ( życie za życie )28, odrzucanej przez utylitarystów. Zdaniem Benthama ani realizacja celów prewencji generalnej, ani indywidualnej nie wymaga fizycznego unicestwienia przestępcy. Odebranie życia sprawcy czynu przestępnego pozbawia go wprawdzie możliwości popełniania w przyszłości nowych przestępstw, a więc odbiera mu możliwość czynienia zła, lecz równocześnie uniemożliwia mu czynienie dobra29. Funkcja prewencyjna kary wypełniana jest natomiast, również poprzez wychowawcze oddziaływanie kary na przestępcę, które jest całkowicie wyeliminowane w przypadku uśmiercenia sprawcy. Pozbawienie go życia tożsame bowiem jest z odebraniem mu zdolności dokonywania wyboru postępowania. Przeciwko karze śmierci przemawia także fakt, że jest to kara nieekonomiczna. Postulowana przez Benthama zasada ekonomii kary przewiduje, że kara nie powinna wyrządzać większego zła niż to, jakie zawierał w sobie czyn przestępny30. Niwecząc możliwość poprawy przestępcy, kara śmierci nie tylko więc uniemożliwia pełną realizację funkcji prewencyjnych karania, lecz nie spełnia też zasady oszczędności. Zdaniem Benthama, kara będzie nieekonomiczna zarówno wtedy, gdy nie jest aprobowana przez społeczeństwo, jak i gdy stanowi odpowiedź na przestępczość jako zjawisko występujące w skali masowej. Przy założeniu karania wszystkich osób dopuszczających się czynów przestępnych, nadmierna byłaby suma dolegliwości, wywołanych zastosowaniem kary głównej. Jest to zatem kara w najwyższym stopniu nieoszczędna. Bentham zauważał przy tym, że sam fakt nasilenia przestępczości dowodzi braku prewencyjnego oddziaływania określonej kary, a więc i braku sensu jej stosowania.

12 Należy ponadto zdawać sobie sprawę, że kara śmierci jest nieodwracalna, a w związku z tym niebezpieczna ze względu na możliwość pomyłki sądowej. Prewencyjne cele kary podkreślali również zwolennicy kary śmierci przedstawiciele szkół antropologicznej i socjologicznej. C. Lombroso31 dostrzegał możliwość skutecznego prewencyjnego oddziaływania kary w eliminacji czynników powstawania przestępczości. Źródłem tych czynników miały być jakoby właściwości biologiczne człowieka, będącego urodzonym zbrodniarzem. Postępowanie takiego osobnika zdeterminowane jest, zdaniem Lombroso, cechami naturalnymi, wrodzonymi. Z tego też powodu niecelowe byłoby wobec tego rodzaju przestępców stosowanie kary, będącej odpłatą. W takich przypadkach uzasadnieniem kary może być jedynie unieszkodliwienie sprawcy poprzez jego fizyczną eliminację. Kara śmierci spełnia rolę selekcji naturalnej 32 unieszkodliwiając przestępcę chroni przed nim jednocześnie społeczeństwo. Karę śmierci aprobowali również uczniowie Lombroso. R. Garofalo33, twórca teorii przestępstwa naturalnego34, postrzegał karę śmierci jako środek eliminacji niepoprawnych przestępców. Za niezbędną ze względów prewencyjnych uważał karę śmierci również E. Ferri35, broniący tezy Lombroso o istnieniu przestępców z urodzenia Karze śmierci nie sprzeciwiał się też F. Liszt36. Uważał on wprawdzie, że kara winna być sprawiedliwa, lecz jednocześnie jej zadaniem jest powstrzymanie danego osobnika od popełniania dalszych przestępstw. Przypisując istotne znaczenie czynnikom kryminogennym tkwiącym w człowieku, opowiadał się za indywidualnoprewencyjnym oddziaływaniem kary. Funkcje prewencyjne kary winny być przy tym zróżnicowane w zależności od typu osobowości przestępcy37, określonego wedle możliwości jego poprawy w przyszłości, oraz zagrożenia, jakie sprawca stanowi dla społeczeństwa. Twierdził, że nie czyn, lecz jego sprawca podlega ukaraniu 38. Dlatego w odniesieniu do przestępców niepoprawnych, do których Liszt zaliczał przestępców z nawyknienia, zawodowych, zatwardziałych recydywistów, jedynym skutecznym środkiem karnym byłoby ich unieszkodliwienie bądź długotrwała lub całkowita eliminacja. Współcześnie abolicjoniści najczęściej powołują się na przesłanki etyczne i moralne, natomiast retencjoniści opierają się zarówno na uznaniu określonych racji społecznych, jak i argumentacji odwołującej się do sprawiedliwości. Zasadniczym argumentem podnoszonym przez przeciwników kary śmierci jest niezbywalność prawa do życia przysługującego każdemu człowiekowi39. Jednostka nie może zostać przez nikogo pozbawiona tego prawa, nie może więc ono stać się przedmiotem zamachu zwłaszcza ze strony państwa, będącego gwarantem praw. Na gruncie moralności prawo do życia wyrażone jest normą nie zabijaj. Wśród samych abolicjonistów brak zgody co do jednolitego rozumienia tego zakazu. Jedni uważają bowiem, że obowiązuje on w sposób bezwarunkowy, odnosi się do wszystkich ludzi i wszelkich okoliczności40. Inni natomiast przyjmują, że nie tyle życie samo w sobie, ile pragnienie życia, stanowi najwyższą wartość41. Owo pragnienie życia miałoby mieć swe źródło zarówno w biologicznym instynkcie człowieka, jak i potrzebie komfortu moralnego. Kara śmierci tymczasem godzi zarówno w biologiczną chęć życia, jak i ów komfort moralny. Podkreśla się przy tym, że zwłaszcza owo pozbawienie społeczeństw możliwości życia w świecie o coraz większym komforcie moralnym doprowadza do regresu w ich moralnym rozwoju42. Pewną słabością tych twierdzeń jest jednak brak wyjaśnień, jak należałoby rozumieć ów komfort moralny. Czy 12

13 miałby on wyrażać powszechną poprawę naszego samopoczucia, wynikającą z przeświadczenia, że możliwości przemiany człowieka w procesie resocjalizacji są nieograniczone, gdyż człowiek jest jednostką moralną i dobro stanowi trwałą cechę jego natury? Czy może stanowi uznanie, że osiągnęliśmy taki poziom rozwoju cywilizacyjnego, że właściwy mu system wartości wyklucza pragnienie zemsty, odwetu za doznane krzywdy, jako przejawy niskich instynktów? Czy też wreszcie chodzi wyłącznie o stwierdzenie faktu rozbudzania poprzez karę śmierci złych instynktów, zwiększanie stopnia agresywności przestępców?43 O ile dwóm pierwszym założeniom można zarzucić nadmierny idealizm, o tyle ostatnie może zostać odparte argumentem, że kara śmierci nie doprowadzi do wypaczenia charakterów ludzi uczciwych, natomiast przestępców powstrzymywać może od popełniania zbrodni nią zagrożonych. Natomiast niepubliczne wykonywanie kary zapobiega szerzeniu się owych złych instynktów u ogółu społeczeństwa. Podnosi się również, że o wiele ważniejsze od czysto fizycznej egzystencji jest godne życie i godna śmierć. Kara śmierci, zdaniem abolicjonistów, pozbawia skazanego prawa do godnej śmierci. Niektórzy uważają, że w ten sposób kara ta jednocześnie pozbawia człowieka godności życia44. Podstawą bowiem rozważań abolicjonistów o karze śmierci pozostaje najczęściej właśnie afirmacja życia i uznanie jego świętości w odniesieniu do każdego człowieka. Jedynie nieliczni podkreślają samoistne znaczenie śmierci, uznając ją nawet za najważniejszy moment naszej egzystencji45. Uważają przy tym, że kara, nosząca śmierć w swej nazwie, śmierć tę degraduje i pozbawia wartości. W wypowiedziach abolicjonistów nie pojawia się wątpliwość, czy każde życie ludzkie faktycznie może zostać uznane za wartość najwyższą46. Nieuchronną konsekwencją takiego absolutystycznego podejścia byłoby uznanie świętości życia również największych zbrodniarzy, zaś utrata cechy człowieczeństwa następowałaby wyłącznie w momencie ustania funkcji życiowych organizmu. Tymczasem wedle retencjonistów (zwolenników kary śmierci) cechą konstytutywną człowieczeństwa jest nie tyle jego wymiar biologiczny, co zdolność odróżniania wartości od antywartości oraz intencja czynienia dobra 47. Z tego też powodu umiarkowani retencjoniści dopuszczają stosowanie kary śmierci wobec tych przestępców, którzy czynem swoim ową granicę człowieczeństwa przekroczyli. Zwolennicy kary śmierci powołują się również na ograniczenia obowiązywania normy nie zabijaj. Nakaz ten, ich zdaniem, nie może być interpretowany w sposób bezwzględny. Istnieją bowiem sytuacje, w których jego zastosowanie zostaje zawieszone. Te sytuacje to przede wszystkim obrona konieczna przed zamachem na życie oraz wojna sprawiedliwa. Zabicie człowieka w tych okolicznościach jest uznane przez ustawodawstwo karne za dopuszczalne i usprawiedliwione. Gdyby natomiast zakaz zabijania nie dopuszczał żadnych wyjątków, należałoby poświęcić życie, rezygnując w razie napaści z jego obrony. Nie można byłoby też zabijać w obronie własnego państwa przed agresorem. Jeśli uznalibyśmy, że te wyjątki od zasady nie zabijaj nie powinny mieć miejsca, zaś prawo każdego człowieka do życia wiąże nas bezwzględnie, wówczas na równi stawialibyśmy prawo do życia uczciwego człowieka i przestępcy. Jednakże, wedle retencjonistów, przestępca, decydując się na pogwałcenie prawa do życia swojej ofiary, jednocześnie kwestionuje własne prawo do życia, w pewnym sensie je zawiesza. Naruszając normy, chroniące życie, jednocześnie sam pozbawia się ich ochrony48. Występując przeciw prawu, stawia się niejako poza prawem 49, godzi się na ograniczenie jego prawa do życia. Retencjoniści powołują się przy tym na myśl św. Tomasza z Akwinu, który uznawał zabicie człowieka za akt wewnętrznie zły,

14 lecz tylko wtedy, gdy dopuszczono się go wobec człowieka zachowującego godność50. Tymczasem popełnienie ciężkiego przestępstwa pozbawia wedle nich sprawcę jego ludzkiej godności i umożliwia pozbawienie go życia51. Obawa przed utratą tego, co człowiek uważa za najdroższe, wstrzyma niejednego od dogadzania na drodze przestępstwa swym pożądaniom lub namiętnościom. A skoro go nie wstrzymała i dopuścił się jednego z tych najcięższych przewinień naruszających porządek społeczny, przede wszystkim zabójstwa, to sprawiedliwe jest, by sam został pozbawiony życia, skoro nie ceni go u innych. Najwyższe dobro doczesne, jakim jest życie, winno być chronione karą pozbawiającą tego, co stoi najwyżej w skali dóbr doczesnych, a taka jest właśnie kara śmierci52. Przyznanie pojedynczemu człowiekowi prawa do obrony życia przed napastnikiem, nie może pozbawiać społeczeństwa prawa do samoobrony w sytuacji, kiedy jego członek staje się ofiarą napaści. Retencjoniści wyprowadzają stąd wniosek, że w przypadku, gdy sama ofiara nie jest już w stanie skorzystać z prawa do samoobrony, to prawo, które nie zostało przez nią wykorzystane przed śmiercią, przeniesione zostaje na państwo. Państwo ma więc opóźniony w czasie obowiązek obrony prawa do życia zmarłej ofiary zbrodni53. Obowiązek ten ciąży na państwie wobec całego społeczeństwa. Państwo bowiem winno bronić interesów i dóbr swoich obywateli, z czego wypływa także obowiązek ich obrony przed przestępcami, zwłaszcza zaś tymi najbardziej niebezpiecznymi, jak również obowiązek troski o pokrzywdzonych. Z tego też względu państwo może dysponować środkami, zapewniającymi skuteczność działań obronnych, do których należy również kara śmierci. To właśnie kara śmierci, jak uważają retencjoniści, jest karą bezwzględnie skuteczną. Jej wykonanie bowiem sprawia, że przestępca przestaje być groźny dla społeczeństwa. Niektórzy filozofowie uważają jednakże, że społeczeństwo, a tym bardziej państwo, są bytami wtórnymi w stosunku do jednostki i to zarówno pod względem ontologicznym54, jak i aksjologicznym55. Społeczeństwo jest rodzajem relacji, a więc strukturą słabszą wobec jednostkowego człowieka, który z kolei jest bytem całościowym i spójnym, posiada wolną wolę, rozum, zdolność do autorefleksji i tworzenia związków z innymi ludźmi. Ze względu właśnie na wtórność społeczeństwa w stosunku do jednostki, nie ma ono prawa decydowania o pozbawieniu jej życia. Odrzucona może być również myśl o scedowaniu na państwo w postaci kary śmierci prawa do samoobrony. Pamiętać bowiem należy, że zabicie innego człowieka w obronie własnej dopuszczalne jest jedynie wtedy, gdy stanowi ono jedyną możliwość uniknięcia śmierci z ręki napastnika. Decyzji o samoobronie podejmowanej w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia nie można porównywać z dokonywanym w sytuacji braku takiego zagrożenia wyborem pomiędzy wieloletnim więzieniem a pozbawieniem życia nie zagrażającego bezpośrednio nikomu człowieka. O ile w przypadku pojedynczego człowieka zgadzamy się, że zabicie napastnika wydawać się może jedynym środkiem samoobrony, o tyle w odniesieniu do władzy państwowej, która dysponuje zróżnicowanymi środkami działania, mało przekonujący wydaje się argument, że nie potrafi ona ochronić społeczeństwa przed przestępczością i jej skutkami inaczej jak tylko poprzez fizyczne eliminowanie przestępców56. Jeżeli nawet państwo jest bezsilne w walce z określonymi formami przestępczości, to fakt ten nie przemawia za zwiększeniem surowości systemu karnego. Uznanie kary śmierci za jedyne skuteczne zabezpieczenie społeczeństwa przez państwo, jest wyrazem poglądu o tzw. nienaprawialności osobniczej57 istnieniu przestępców z urodzenia, jednostek nieodwracalnie zdemoralizowanych i zdeprawowanych. Jednak ocena, 14

15 że dany przestępca nie nadaje się do życia w społeczeństwie, powinna powodować nie eliminację, lecz podjęcie wobec niego środków resocjalizacji58. Jeśli bowiem sprawca nadawałby się do współżycia społecznego, zaś ocena jego postawy i właściwości wskazywałaby, że nie będzie on popełniał przestępstw w przyszłości, wówczas fakt ten mógłby przesądzić o warunkowym umorzeniu postępowania albo warunkowym zawieszeniu wykonania kary. Człowiek jest istotą podlegającą nieustannemu rozwojowi, trudno więc w sposób ostateczny przesądzić, że w danym przypadku resocjalizacja jest niemożliwa. Jak wskazują liczne przykłady: od św. Augustyna przez P. Claudela i R. Garaudy ego aż po Leszka Kołakowskiego, człowiek jest zdolny do przeistoczeń intelektualnych, moralnych czy religijnych, które mogą się dokonywać sukcesywnie bądź nagle i to poniekąd stanowi jego istotę. I szansę. Dotyczy to również przestępcy, wobec którego póki znajduje się on wśród żywych można mieć nadzieję na jego transformację moralną czy społeczną, na poprawę czy konwersję postawy. Nikt... nie jest w stanie orzec nienaprawialności tego oto człowieka, jego permanentnej recydywy przestępczej dlatego właśnie, że jest on ontologicznie człowiekiem i że takie orzeczenie wykracza poza granice dopuszczalnego wnioskowania o przyszłości i sytuuje się w obszarze irracjonalności (fobii, uprzedzeń i urazów)59. Argument ten przemawia przeciwko podnoszonemu przez retencjonistów pokutnemu charakterowi kary śmierci. Niektórzy z nich uważają, że kara śmierci sprzyja nawróceniu się zbrodniarzy, jest aktem, który naprawia ujmę przyniesioną Bogu przez nieposzanowanie Jego praw60. Wprawdzie nie często się zdarza, by skazany zaakceptował karę śmierci i nawrócił się, jednak gdy tak się dzieje (Jacques Fesche, ostatnio Karla Faye Tucker), stracony zostaje inny pod względem psychicznym człowiek niż ten, który dopuścił się przestępstwa. Jeśli przyjmujemy, że życie jest podstawą realizacji jakichkolwiek innych wartości, które jednocześnie życie to kształtują, to poprzez wykonanie kary śmierci, odbieramy człowiekowi szansę dalszego rozwoju i moralnego samookreślenia się61. Na argument, że tylko wykonanie kary śmierci w pełni chroni społeczeństwo przed agresją danego sprawcy w przyszłości, abolicjoniści odpowiadają, że taki sam stopień zabezpieczenia społeczeństwa przed sprawcą przestępstw może zapewnić np. instytucja dożywotniego pozbawienia wolności. Argument ten jest jednak odpierany stwierdzeniem, że nawet kara wieloletniego pozbawienia wolności nie zabezpiecza w takim stopniu, jak całkowita eliminacja. Skazany na pozbawienie wolności może bowiem dokonać zabójstwa również w trakcie odbywania kary, podczas ucieczki z zakładu karnego, przerwy w odbywaniu kary bądź już po jej odbyciu62. Przestępca dokonujący kolejnych zbrodni, w przypadku zniesienia kary śmierci byłby faktycznie bezkarny. System prawny nie przewidywałby bowiem zastosowania wobec niego surowszej sankcji niż ta, która już została orzeczona. Cóż z tego, że zostanie skazany na jeszcze jedną i jeszcze dalsze kary dożywotnie w sumie będzie to tylko jedno dożywocie 63. Jeśliby jednak nawet zgodzić się z abolicjonistami, że wieloletnie lub dożywotnie więzienie chroni społeczeństwo przed popełnianiem przez tego samego sprawcę kolejnych przestępstw, wówczas należałoby znieść instytucję warunkowego przedterminowego zwolnienia, zwłaszcza wobec skazanych na dożywocie. Warto zauważyć, że sama instytucja dożywotniego więzienia budzi szereg wątpliwości. Retencjoniści zwracają uwagę, że kara ta obciąża społeczeństwo kosztami wieloletniego utrzymania więźnia. Abolicjoniści odrzucają argument o użyteczności kary śmierci jako najtańszego środka karnego64. Nie uwzględnia on bowiem w ogóle możliwości przemiany

16 sprawcy i potencjalnej wartości, jaką mógłby mieć w przyszłości dla społeczeństwa. Pomija także wartość pracy skazanego i rekompensatę finansową z jego strony na rzecz osób poszkodowanych w wyniku przestępstwa. Retencjoniści uważają zaś, że rekompensata taka jest fikcją, gdyż możliwości zatrudnienia więźniów są ograniczone, a ponadto jakiekolwiek wypracowane przez nich środki przeznaczane są w pierwszej kolejności na pokrycie kosztów sądowych i kosztów pobytu skazanego w zakładzie karnym, wreszcie mogą oni w ogóle odmówić pracy65. Pozostaje jednak faktem, że mówienie o oszczędnościach, jakie przynosi kara śmierci, wyraża arbitralne wyznaczanie ceny życia ludzkiego i uznanie, że nie stanowi ono wartości dostatecznie rekompensującej niedogodności, jakie niesie ze sobą jego podtrzymywanie. Z drugiej jednak strony doświadczenia amerykańskie zdają się obalać mit o rzekomej oszczędności środków, jaką umożliwia kara śmierci66. Obowiązujące bowiem w Stanach Zjednoczonych wymogi proceduralne, mające gwarantować sprawcy orzeczenie sprawiedliwego wyroku stosowane przy orzekaniu kary śmierci wydatnie podnoszą koszty sądowe. Obliczenia dokonane przez naukowców ze stanu Północna Karolina wskazują, że koszty orzeczenia i wykonania wyroku śmierci obciążają podatników amerykańskich kwotą dwa razy wyższą, niż wynoszą wydatki związane z odbywaniem przez skazanego 20-letniej kary pozbawienia wolności, przy której procedury zabezpieczające przed pomyłką sądową są prostsze. Karze dożywotniego pozbawienia wolności zarzuca się też zarówno nieskuteczność odstraszania ogólnoprewencyjnego, jak i sprzeczność z zasadą sprawiedliwości. W większości przypadków traci ona cechę kary eliminującej raz na zawsze sprawcę czynu ze społeczeństwa i przekształca się w ograniczoną czasowo karę pozbawienia wolności. Szeroki krąg skazanych ma bowiem możliwość skorzystania z amnestii, ułaskawienia, a przede wszystkim warunkowego przedterminowego zwolnienia po odbyciu części kary67. Z kolei krytycy kary dożywotniego więzienia z pozycji abolicjonistycznych odwołują się do tych samych argumentów, które ich zdaniem przemawiają przeciwko karze śmierci. Twierdzą, że nie można usprawiedliwiać dożywotniego pozbawienia wolności względami ogólnoprewencyjnymi, gdyż brak jest dowodów na odstraszające oddziaływanie tej kary. Zarzucają jej jednak przede wszystkim brak humanitaryzmu. Pozbawia ona bowiem człowieka nadziei podstawowego elementu istnienia 68 Ogranicza ona lub wręcz uniemożliwia zaspokajanie fizycznych i psychicznych potrzeb człowieka, naruszając zasadę poszanowania jego godności69. Z kolei wyznaczenie zbyt wysokiego progu umożliwiającego ubieganie się o przedterminowe zwolnienie czyni skazanego faktycznie niezdatnym do życia społecznego po opuszczeniu więzienia. Retencjoniści stawiają w związku z tym czasem pytanie, czy bardziej humanitarne jest pozbawienie człowieka, zwłaszcza młodego, wolności do końca jego życia, czy też wykonanie wyroku śmierci70. Przeciwnicy kary śmierci odrzucają uzasadnianie kary śmierci jako formy zapobiegania recydywie. Podstawową funkcją kary staje się wówczas nie tyle odpowiedź na zaistniały fakt czyn już popełniony, ale uprzedzanie zdarzeń jedynie prawdopodobnych, które mogą, choć nie muszą nastąpić w przyszłości, przekształcające karę w środek zapobiegawczy. W ten sposób faktyczne pozbawienie życia sprawcy czynu postawione zostaje na równi z domniemanym pozbawieniem przez niego życia przyszłej, hipotetycznej ofiary. Wystarczającym uzasadnieniem zastosowania środków zapobiegawczych są wyłącznie przewidywania, dotyczące możliwości popełnienia określonego czynu przez danego człowieka71. 16

17 Abolicjoniści kwestionują argumentację, że przestępca swoim czynem sam ściąga na siebie karę śmierci, że stawia się poza zakresem podmiotowym prawa do życia i poza prawem. Jeśliby jednak nawet dopuścić taką możliwość, wówczas, stając poza prawem i wyłączając w ten sposób jego ochronę, przestępca jednocześnie wyłączałby zastosowanie wobec siebie norm prawa karnego72. Zwolennicy kary śmierci twierdzą z kolei, że w przypadku najcięższych przestępstw, a zwłaszcza zabójstw dokonanych ze szczególnym okrucieństwem, jest to jedyny środek karny odpowiadający społecznemu poczuciu sprawiedliwości. Pogwałcone w akcie morderstwa życie ofiary trwa nadal w porządku moralnym i wywiera sobie właściwe skutki. Oznacza to, że choć uległo zniszczeniu fizyczne życie jednostki, to nie uległa i ulec nie mogła równoczesnej zagładzie zakorzeniona w świecie obiektywnych wartości jego moralna wartościowość łącznie z zawartymi w niej moralnymi roszczeniami73. Dlatego sprawiedliwość wymaga wymierzenia za przestępstwo takiej kary, która odpowiadać będzie krzywdzie wyrządzonej ofierze. Nadużyciem ze strony abolicjonistów jest według zwolenników kary śmierci utrzymanie zabójcy przy życiu. Uzurpują oni sobie bowiem w ten sposób przynależne jedynie ofierze zbrodni prawo przebaczenia temu, kto przyczynił się do jej krzywdy74. W przypadku przestępstw, których skutkiem jest śmierć ofiary, prawo to nie może być wykonywane przez kogokolwiek w jej imieniu. Powstaje w związku z tym pytanie o charakter społecznego poczucia sprawiedliwości. Przyjmuje się zwykle, że chodzi o przeciętne odczucie większości danego społeczeństwa75. Uwzględnić przy tym należy jakie przesłanki leżą u jego podstaw. Jeśli przesłanki są fałszywe lub z innych względów nie nadają się do przyjęcia, to i wartość wybranego rozwiązania staje co najmniej pod znakiem zapytania 76. Tymczasem badania postaw wobec kary śmierci wskazują, że zarówno poglądy abolicjonistyczne, jak i retencjonistyczne, są uwarunkowane nie tyle względami racjonalnymi, wiedzą o związkach pomiędzy tą karą a stopniem nasilenia przestępczości, co przesłankami emocjonalnymi. Stopień wiedzy nie ma zasadniczego wpływu na zmianę tychże postaw77. Liczne są w związku z tym głosy, że uzależnianie utrzymywania albo zniesienia kary śmierci od społecznego poczucia sprawiedliwości nie jest właściwe, zaś symbolicznoemocjonalne przesłanki postaw wobec kary śmierci nie powinny wpływać na decyzje racjonalnego ustawodawcy. Gdyby bowiem głosy opinii publicznej miały przesądzać o obecności kary śmierci w systemie prawnym, prawdopodobnie nigdy nie doszłoby do jej zniesienia. Przekazywanie społeczeństwu informacji o najokrutniejszych zbrodniach a więc sytuacjach wyjątkowych umacnia w nim bowiem postawy retencjonistyczne78. Nie wiemy ponadto, co istotnie przesądza o stanowisku ludzi wobec kary śmierci. Przeprowadzane badania wskazują na przykład, że żądanie surowych kar nie zawsze jest wyrazem potępienia danego czynu. Częściej natomiast odzwierciedla obawy, by nie stać się ofiarą przestępstwa. Ludzie domagają się surowych kar nie ze względu na akceptację idei odpłaty, ale z obawy o życie własne lub ich najbliższych79. Żądania te wyrażają przekonanie, że stopień surowości kary przekłada się bezpośrednio na jej efekt odstraszający. Poczuciu własnego strachu, własnych obaw przed przestępstwami, odpowiada postulat napędzania strachu innym, tym, którzy są potencjalnymi przestępcami80. Opinie na temat racjonalizacji kary, wygłaszane jako sądy o charakterze ogólnym, często formułowane są na podstawie informacji o szczególnie bulwersujących zbrodniach, a więc sytuacjach sporadycznych. Na twierdzenia, podważające potrzebę uwzględniania opinii społeczeństwa w dyskusji o karze śmierci, retencjoniści odpowiadają, że skoro nie liczy się głos większości, nie powinno

18 być również brane pod uwagę stanowisko abolicjonistycznie nastawionej mniejszości. Jednakże wszelkie badania zdają się potwierdzać tezę, iż podstawą decyzji co do utrzymania bądź odrzucenia kary śmierci powinny być nie tyle poglądy zwykłej większości, opornej na argumenty racjonalne i utylitarne, co poglądy tej części danego społeczeństwa, którą uznać można za bardziej uświadomioną81. Przeciwnicy kary śmierci twierdzą, że nie można uzasadnić stosowania kary śmierci ani poprzez odwołanie do ilościowego, ani do jakościowego aspektu sprawiedliwości82. Skoro bowiem najsurowsza kara powinna grozić za najcięższe przestępstwa, konieczne jest określenie wagi poszczególnych przestępstw. Tymczasem zarówno kryminalizacja, jak i penalizacja określonych czynów, jak również uznanie ich za najbardziej szkodliwe, może ulegać zmianie w zależności od zmiany układu sił rządzących w państwie. Jak trafnie pisał Zygmunt Ziembiński: Przejście linii frontu wojny domowej czy choćby zawirowania polityczne mogą powodować całkowitą zmianę treści zasług oraz zbrodni stanu 83. Skoro zaś polityka karania uzależniona jest od stosunków społeczno-politycznych panujących w danym czasie, zmienne są oceny dotyczące stopnia zagrożenia społeczeństwa danym czynem. Tego rodzaju zmienność poglądów nie powinna mieć wpływu na karę o skutkach nieodwracalnych. Kara ta mogłaby bowiem służyć nie tyle jako środek odpłaty, co narzędzie eliminacji przeciwników politycznych, określonych grup narodowościowych, rasowych czy religijnych. Szczególne wątpliwości budzi zagrożenie karą śmierci przestępstw przeciwko państwu84. W takim przypadku dochodzi do konfrontacji naruszonego przez sprawcę dobra zbiorowego i dobra jednostkowego, którego przestępca zostaje pozbawiony poprzez wykonanie kary. Biorąc pod uwagę odpłatę jako wyraz zasady sprawiedliwości, niemożliwe jest przełożenie wartości owych dóbr zbiorowych na charakter i stopień dolegliwości, jakich doświadczyć ma sprawca. Jednoznacznych odpowiedzi nie udziela ani filozofia państwa, ani filozofia prawa. Hegel, na przykład, uznawał wyższość interesów państwa nad interesami jednostkowymi. Durkheim85 z kolei, pomimo przyznania społeczeństwu prymatu nad jednostką, twierdził, że zadaniem państwa jest obrona jednostki przed siłami społecznymi86. Współcześnie powszechne staje się stanowisko, iż kara śmierci nie powinna być sankcją za czyny, których szkodliwość i społeczne niebezpieczeństwo oceniane jest różnie w różnym czasie. Podkreśla się, że system prawny nie powinien przewidywać szczególnie surowych sankcji w przypadkach, gdy sankcje te mogą, w zależności od aktualnego rozkładu sił, godzić w przedstawicieli różnych opcji politycznych87. Surowość kar za przestępstwa skierowane przeciwko władzy budzi bowiem opór społeczeństwa i nie tyle oburzenie zbrodnią, co współczucie dla skazanego88. Możliwość pośmiertnej rehabilitacji skazanego nie jest dostatecznym usprawiedliwieniem stosowania kary śmierci. Retencjoniści wskazują jednak, że nadużycia wymiaru sprawiedliwości zdarzają się również w przypadku czynów zagrożonych niższym wymiarem kary89. Możliwe jest wówczas oczyszczenie skazanego ze stawianych mu uprzednio zarzutów. Jednak rekompensata doznanych dolegliwości nie zmienia faktu, że kara już została wykonana. Możliwość zaistnienia takich sytuacji nie powinna wpływać i nie wpływa na całkowitą rezygnację z orzekania i wykonywania kar. Nie inaczej, ich zdaniem, powinno być w przypadku kary śmierci. Przeciwnicy kary śmierci podnoszą, że ponieważ kara ta nie daje się stopniować, podważa sprawiedliwość w wymiarze ilościowym. Argumentują oni, że żadne przestępstwo 18

19 nie może być określone jako najbardziej szkodliwe i stanowiące największe zagrożenie dla społeczeństwa w oderwaniu od okoliczności konkretnego czynu. Z kolei konkretne czyny danego rodzaju różnią się między sobą stopniem niebezpieczeństwa. Jak słusznie wskazywała A. Grześkowiak, nie można nawet konkretnego zabójstwa określić jako najcięższego, ponieważ zawsze możemy spotkać się z przypadkiem zbrodni o wiele bardziej drastycznej90. Kara śmierci powinna być stosowana tylko wobec sprawców najcięższych przestępstw. Wykonywanie jej w przypadkach, które nie mogą być uznane za równoważne, naruszałoby proporcjonalność czynu i kary, a więc zastosowana kara niewątpliwie nie byłaby karą sprawiedliwą. Przeciwnicy kary głównej podnoszą również, że nawet jeśli zostaje ona orzeczona i wykonana bez uchybień proceduralnych, przysparza skazanemu więcej cierpień niż doświadczyła ofiara91. Oskarżony odczuwa bowiem najpierw niepewność, czy zostanie skazany na karę śmierci, a następnie żyje w oczekiwaniu na wykonanie kary albo zastosowanie wobec niego prawa łaski. To nie śmierć jest tak naprawdę karą. Założeniem kary śmierci jest bowiem m.in. dolegliwość fizyczna dla skazanego. Tymczasem nasza wiedza o śmierci jest zbyt nikła, byśmy mogli stwierdzić, czy śmierć jest bolesna. Wiemy natomiast z całą pewnością, że skazany odczuwa strach przed śmiercią92. Kara jest więc nie tyle sama śmierć, co ów strach przed nią. To uświadomiony strach spowodowany wyrokiem, lęk przed wykonaniem kary jest dolegliwością, odczuwaną dla skazanego. Dlatego kara główna nie może być uznana za sprawiedliwą. Retencjoniści odpowiadają, że skazany nie jest poddawany niehumanitarnemu traktowaniu, podczas gdy zbrodni zabójstwa nierzadko towarzyszy znęcanie się nad ofiarą, zadawanie jej psychicznych i fizycznych cierpień. Zbrodnia wywiera przy tym wpływ nie tylko na jej bezpośrednie ofiary, ale również na osoby im bliskie, którym pamięć o zbrodni towarzyszy nieraz przez całe życie. Pośrednimi ofiarami przestępstw są także całe grupy społeczne i społeczeństwa93, dotknięte poczuciem strachu i bezsilności. Dlatego utrzymywanie kary głównej w katalogu kar ma także na celu pomoc w przezwyciężaniu poczucia krzywdy ludziom dotkniętym skutkami przestępstw. W ten sposób przywrócona zostaje właściwa perspektywa w dyskusji o karze śmieci. Najczęściej bowiem głosy za lub przeciw tej karze koncentrują się jedynie na przestępcach, wobec których kara ta miałaby zostać zastosowana. Pomijane są natomiast ofiary przestępstw, które leżą w grobie i w żadnej dyskusji nie wezmą udziału 94. O ile cierpienia ofiar przestępstw nie są zawinione, o tyle cierpienia przestępcy są bezpośrednią konsekwencją jego czynu. Decydując się na dokonanie zbrodni, powinien on bowiem uwzględniać w swych kalkulacjach ryzyko wykrycia czynu i wymierzenia adekwatnej kary. W tej sytuacji nastawienie abolicjonistyczne rodzić może u osób pokrzywdzonych przeświadczenie, że dla przeciwników kary śmierci wartość życia sprawcy jest wyższa niż wartość życia jego ofiary. Tymczasem troska o humanitarne traktowanie przestępców nie może przesłaniać położenia tych, którzy doświadczyli krzywdy. Dla nich bowiem kara niewspółmierna do dokonanego przestępstwa jest dowodem niesprawiedliwości. Wykonanie kary na sprawcy ich nieszczęścia jest zaś wyrazem współczucia i solidarności ze strony wspólnoty, w której żyją. Są wypadki, kiedy tylko śmierć zbrodniarza, jego zgładzenie ze świata, oczyszczenie świata z jego obecności przynieść może przynajmniej w jakiejś mierze ukojenie bezpośrednim i pośrednim ofiarom jego zbrodni 95. Kara śmierci pełni więc rolę katharsis, przezwyciężenia bolesnych doświadczeń.

20 Zdaniem abolicjonistów, nietrafny jest pogląd, że kara śmierci pozwala na urzeczywistnienie jakościowego aspektu sprawiedliwości. Jeśli bowiem uśmiercenie miałoby być odpowiedzią na każde pozbawienie człowieka życia, nie mielibyśmy do czynienia z wymiarem sprawiedliwości, ale usankcjonowaniem zemsty w prawie karnym i powrotem do zasady talionu życie za życie. Byłoby to sprzeczne z założeniem, że kara śmierci jest środkiem o charakterze wyjątkowym. Ponadto należałoby rozważyć, czy realizacja aspektu jakościowego sprawiedliwości nie koliduje z jej aspektem ilościowym. Stosowanie kary głównej wobec każdego sprawcy śmierci drugiego człowieka wyklucza bowiem jakąkolwiek gradację dokonanych czynów, nie pozwala na uwzględnianie specyficznych dla każdego z nich okoliczności i z góry zakłada, że czyny tożsame co do skutku są jednocześnie czynami o jednakowej wadze. Kara śmierci nie jest karą sprawiedliwą, jeżeli przyjmujemy, że sprawiedliwość wymaga równego traktowania sprawców takich samych czynów96. Poszczególne kategorie sprawców nie są nią bowiem zagrożone w takim samym stopniu. Kara ta zwykle nie jest orzekana wobec kobiet, częściej skazywani są na nią sprawcy wywodzący się z uboższych warstw społeczeństwa, przedstawiciele mniejszości etnicznych i narodowych97. Statystyki amerykańskie wskazują, że prawdopodobieństwo orzeczenia kary śmierci w danej sprawie ściśle uzależnione jest od czynnika rasowego98. Kolor skóry sprawcy czynu i jego ofiary determinują sposób zakwalifikowania przestępstwa przez prokuratora i wymiar kary, jakiego domaga się on przed sądem. 85% osób, wobec których wykonana została kara śmierci po jej przywróceniu w 1976 roku, stanowili sprawcy przestępstw, których ofiary należały do ludności białej. W latach wyroki śmierci wykonano na 88 czarnych zabójcach, których ofiarami padli biali. Jednocześnie straconych zostało tylko dwóch białych, którzy dopuścili się zabójstwa Murzynów. Tak naprawdę więc często nie tyle wina, co czynniki niezależne od samego sprawcy, cechy, których zmienić nie może, przesądzają o jego życiu i śmierci. Zwolennicy kary śmierci uznają winę sprawcy i funkcje indywidualnoprewencyjne za czynniki o decydującym znaczeniu dla stosowania kary śmierci. Podnoszą także znaczenie prewencji generalnej. Uważają, że kara główna jak żadna inna odstrasza przyszłych przestępców od popełniania tych zbrodni, które są nią zagrożone. Tymczasem, zdaniem abolicjonistów, kara śmierci nie spełnia ani założeń prewencji indywidualnej, ani generalnej. Jeżeli bowiem przyjąć, że typowym przestępstwem zagrożonym karą śmierci jest zabójstwo, wówczas już samo zróżnicowanie sprawców tego rodzaju przestępstw podważa skuteczność prewencyjnego oddziaływania kary śmierci. Jak wskazują badania empiryczne, osoby dopuszczające się takich przestępstw nie należą najczęściej do kategorii sprawców podatnych na odstraszający wpływ karania99. Zabójstwo należy bowiem do tego rodzaju czynów, które rzadko wiążą się z racjonalnym i przemyślanym postępowaniem. Wśród sprawców wyróżnia się zatem po pierwsze tych, którzy przestępstwo popełniają pod wpływem emocji. Osoby takie zwykle nie ukrywają swojego czynu i same oddają się w ręce organów ścigania. Kara ich nie odstrasza ze względu na szczególne okoliczności, w których dochodzi do popełnienia czynu. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, że w przypadku takich przestępstw, jak na przykład zabójstwo w afekcie, w ogóle nie wchodzą w grę względy prewencji indywidualnej100. Nie stwierdzono przypadku popełnienia takiego czynu ponownie przez tego samego człowieka. Prewencja indywidualna urzeczywistnia się poprzez sam fakt popełnienia przestępstwa, który dla osób wrażliwych uczuciowo i moralnie stanowić będzie dostateczną przestrogę, nierzadko wpływając znacząco na całe ich dalsze życie. Jeśli chodzi o 20

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Formy zmiany ustawy karnej Penalizacja Depenalizacja Depenalizacja

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08

WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08 WYROK Z DNIA 4 MARCA 2009 R. III KK 322/08 Przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w pierwotnym brzmieniu

Bardziej szczegółowo

WINA jako element struktury przestępstwa

WINA jako element struktury przestępstwa WINA jako element struktury przestępstwa Art. 1 k.k. 1 Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. 2. Nie

Bardziej szczegółowo

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ, Stan prawny: 2009-03-18 Numer dokumentu LexPolonica: 63305 DECYZJA RAMOWA RADY 2003/568/WSISW(1) z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r.,

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r., Sygn. akt III KK 217/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 listopada 2013 r. SSN Michał Laskowski na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk Sygn. akt V KK 359/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 grudnia 2014 r. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk

Bardziej szczegółowo

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Etapy postępowania karnego 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Postępowanie przygotowawcze Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub wszczęcie postępowania

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

KODEKS KARNY. Art. 207.

KODEKS KARNY. Art. 207. KODEKS KARNY Art. 207. 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

I. FUNKCJE PRAWA KARNEGO

I. FUNKCJE PRAWA KARNEGO I. FUNKCJE PRAWA KARNEGO 1. Funkcja ochronna, 2. Funkcja sprawiedliwościowa, 3. Funkcja gwarancyjna, 4. Funkcje prawa karnego w państwie totalitarnym a funkcje prawa karnego w państwie demokratycznym.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca) Sygn. akt II KK 27/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 18 lutego 2015 r. SSN Włodzimierz Wróbel (przewodniczący) SSN Krzysztof Cesarz SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

22 maj Dzień Praw Zwierząt

22 maj Dzień Praw Zwierząt 22 maj Dzień Praw Zwierząt Prawa zwierząt opierają się na twierdzeniu, że zwierzęta są istotami czującymi, zdolnymi docenić wartość swojego życia i z tego względu należą im się prawa, które chroniłyby

Bardziej szczegółowo

1 Agresja Katarzyna Wilkos

1 Agresja Katarzyna Wilkos 1 2 Spis treści Wstęp 6 Rozdział I: Ujęcie wiktymologiczne przestępstw z użyciem przemocy 9 1. Rodzaje przestępstw z użyciem przemocy 9 Podział według J. Bafii 12 2. Psychospołeczne funkcjonowanie ofiar

Bardziej szczegółowo

Mediacja w sprawach karnych

Mediacja w sprawach karnych Mediacja w sprawach karnych Etapy mediacji selekcja spraw i skierowanie sprawy do mediacji spotkanie mediatora osobno ze stronami wspólne spotkanie sprawcy i pokrzywdzonego w obecności mediatora kontrola

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

Art. 35. [Formy kary ograniczenia wolności] 1. 2. Art. 36. [Obowiązki przy karze ograniczenia wolności] 1. 2.

Art. 35. [Formy kary ograniczenia wolności] 1. 2. Art. 36. [Obowiązki przy karze ograniczenia wolności] 1. 2. Część ogólna Art. 35. [Formy kary ograniczenia wolności] 1. Nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne jest wykonywana w wymiarze od 20 do 40 godzin w stosunku miesięcznym. 2. W stosunku do osoby

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Sygn. akt III CZP 16/16 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Czy zakładowi ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny został nareszcie oceniony i osądzony w kategoriach prawno konstytucyjnych przez kompetentny organ

Bardziej szczegółowo

Marek Michalak. RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, września 2013 roku Rzecznik Praw Dziecka. ZSR SOO/l 3/2013/ER

Marek Michalak. RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, września 2013 roku Rzecznik Praw Dziecka. ZSR SOO/l 3/2013/ER Kodeks S RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, września 2013 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak ul. Przemysłowa 30132, 00-450 Warszawa ZSR SOO/l 3/2013/ER Pan Marek Biernacki Minister Sprawiedliwości

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

Rohlena przeciwko Czechom (wyrok 27 stycznia 2015 r., Wielka Izba, skarga nr 59552/08)

Rohlena przeciwko Czechom (wyrok 27 stycznia 2015 r., Wielka Izba, skarga nr 59552/08) Rohlena przeciwko Czechom (wyrok 27 stycznia 2015 r., Wielka Izba, skarga nr 59552/08) 1 Skazanie za przestępstwo ciągłe znęcania się nad osobą zamieszkującą wspólnie ze sprawcą Rohlena przeciwko Czechom

Bardziej szczegółowo

WZÓR NR 106 WNIOSEK O WARUNKOWE PRZEDTERMINOWE ZWOLNIENIE Z ODBYWANIA RESZTY KARY POZBAWIENIA WOLNOŚCI. Wałbrzych, 8 września 2008 r.

WZÓR NR 106 WNIOSEK O WARUNKOWE PRZEDTERMINOWE ZWOLNIENIE Z ODBYWANIA RESZTY KARY POZBAWIENIA WOLNOŚCI. Wałbrzych, 8 września 2008 r. WZÓR NR 106 WNIOSEK O WARUNKOWE PRZEDTERMINOWE ZWOLNIENIE Z ODBYWANIA RESZTY KARY POZBAWIENIA WOLNOŚCI Wałbrzych, 8 września 2008 r. Do Sądu Okręgowego Wydział Penitencjarny w Świdnicy Osadzony: Edward

Bardziej szczegółowo

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08)

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08) 1 Zwolnienie z pracy w spółce energetycznej należącej do państwa kobiety pracownicy ochrony ze względu na jej płeć Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr Emel

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz Wróbel

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz Wróbel Sygn. akt II KK 326/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 12 grudnia 2012 r. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) SSN Włodzimierz

Bardziej szczegółowo

Handlem ludźmi jest werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem:

Handlem ludźmi jest werbowanie, transport, dostarczanie, przekazywanie, przechowywanie lub przyjmowanie osoby z zastosowaniem: Źródło: http://handelludzmi.eu/hl/baza-wiedzy/przepisy-prawne/polskie/6283,kompilacja-najwazniejszych-przepisow-prawa-polskiego -zwiazanych-z-problematyka-h.html Wygenerowano: Niedziela, 7 lutego 2016,

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 413/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSA del.

Bardziej szczegółowo

Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym

Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym Katarzyna Marchocka Wydział Prawa i Administracji Uniwersytet Warszawski Przesłanki uznania spadkobiercy za niegodnego w polskim prawie spadkowym Osoba fizyczna myśląc nad wyborem swojego potencjalnego

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) Sygn. akt I CSK 763/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 października 2013 r. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Prawa i wolności: prawo do życia, zniesienie kary śmierci, wolność od tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania, wolność

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k

m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. dot. RPO-619466-II/09/PS 2009-11- O k m-iim/b RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER SPRAWIEDLIWOŚCI DL-P I 0760-18/09 Warszawa, dnia ^ listo pada 2009 r. BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH dot. RPO-619466-II/09/PS WPŁ. 2009-11- O k ZAL. NR Pan Janusz

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 35/14. Dnia 24 kwietnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 35/14. Dnia 24 kwietnia 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon Sygn. akt V KK 35/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 24 kwietnia 2014 r. SSN Małgorzata Gierszon na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 24 kwietnia

Bardziej szczegółowo

ZAŻALENIE. na postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia ( )

ZAŻALENIE. na postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia ( ) Katowice, dnia ( ) r. L.Dz.W../2015 Sygn. RO-12/UPR4/2014/AF Sąd Rejonowy Zamiejscowy z siedzibą w P. za pośrednictwem: Prokuratura Rejonowa w T. Ośrodek Zamiejscowy w P. sygn. akt. 5 Ds 234/15 ZAŻALENIE

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

ODNIESIENIA DO ZAPISÓW PROJEKTU KSWP 0 OGÓLNE REGUŁY POSTĘPOWANIA

ODNIESIENIA DO ZAPISÓW PROJEKTU KSWP 0 OGÓLNE REGUŁY POSTĘPOWANIA ZASADY STOSOWANIA KODEKSU ETYKI ZAWODOWEJ RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH I. Zasady Podstawowe 1. Niniejsze Zasady Stosowania Kodeksu Etyki Zawodowej Rzeczoznawców Majątkowych, stanowią zbiór zasad, jakimi powinni

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 Dopuszczalne jest orzeczenie na podstawie art. 42 1 k.k. zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, kierowanie którymi nie wymaga posiadania uprawnień

Bardziej szczegółowo

Druk nr 2783 Warszawa, 2 kwietnia 2004 r.

Druk nr 2783 Warszawa, 2 kwietnia 2004 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ IV kadencja Prezes Rady Ministrów RM 10-116-03 Druk nr 2783 Warszawa, 2 kwietnia 2004 r. Pan Marek Borowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118

Bardziej szczegółowo

POUCZENIE. Numer telefonu do upoważnionego podmiotu dozorującego:

POUCZENIE. Numer telefonu do upoważnionego podmiotu dozorującego: POUCZENIE Wyciąg z Kodeksu karnego wykonawczego dotyczący wykonywania kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego Art. 43m. 1. Skazany ma obowiązek zgłosić podmiotowi dozorującemu, w terminie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak Pan ZSRI5 OO/4/20 14/MM Marek Michalak Kwestię uregulowania treści wokandy sądowej określa zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 12 grudnia 2003 roku w sprawie organizacji i zakresu działania salą, w

Bardziej szczegółowo

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Dr Ewa Kulesza Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Współcześnie obowiązujące przepisy prawa, także przepisy prawa międzynarodowego, przepisy

Bardziej szczegółowo

Obowiązuje od 21.11.2005 r. USTAWA. z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Obowiązuje od 21.11.2005 r. USTAWA. z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie Kancelaria Sejmu s. 1/6 Obowiązuje od 21.11.2005 r. USTAWA Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2005 r. Nr 180, poz. 1493. z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie W celu zwiększenia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r.

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. BAS-WAL-923/10 Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. Opinia prawna w sprawie konsekwencji braku przepisów prawnych w Prawie budowlanym, regulujących lokalizację i budowę farm wiatrowych I. Teza opinii Brak

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność prawna nieletnich

Odpowiedzialność prawna nieletnich Odpowiedzialność prawna nieletnich Referat poniższy ma charakter działań profilaktycznych i edukacyjnych. Mamy nadzieję, że nigdy nie wystąpi sytuacja z udziałem naszych wychowanek, w której będziemy musieli

Bardziej szczegółowo

Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Łódź, dnia 30 maja 2014 r. Opinia Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych do projektu założeń do projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Kodeks

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki Sygn. akt III KK 257/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 sierpnia 2015 r. SSN Michał Laskowski (przewodniczący) SSN Rafał Malarski SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Protokolant Łukasz Biernacki

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego

I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego 1. Zabór austriacki 1787 Józefina 1797 ustawa karna dla Galicji Zachodniej 1804 Franciszkana 1852 Kodeks karny 1878 węgierski kodeks karny (tereny

Bardziej szczegółowo

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Warszawa, 09.11.2015 Szanowna Pani Elżbieta Bieńkowska Unijna Komisarz ds. rynku wewnętrznego i usług, przemysłu oraz małych i średnich przedsiębiorstw. PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Działając w imieniu

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Warszawa, dnia 1 października 2015 r. Stanowisko Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji w sprawie tajemnicy zawodowej w związku z żądaniem komornika w trybie art. 761 KPC 1. Komornik wystąpił do Kancelarii

Bardziej szczegółowo

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 CO TO TAKIEGO? (ang. organ transplantation) zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 289/14. Dnia 19 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Sądej

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 289/14. Dnia 19 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Sądej Sygn. akt V KK 289/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 19 listopada 2014 r. SSN Roman Sądej na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 19 listopada 2014r.,

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA Prawa człowieka Prawa i wolności człowieka występują wyłącznie w relacjach jednostki z państwem. Gdy mówimy o prawach człowieka ograniczamy się do stosunków między

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI STUDENTA WYŻSZEJ SZKOŁY TURYSTYKI I EKOLOGII W SUCHEJ BESKIDZKIEJ

KODEKS ETYKI STUDENTA WYŻSZEJ SZKOŁY TURYSTYKI I EKOLOGII W SUCHEJ BESKIDZKIEJ KODEKS ETYKI STUDENTA WYŻSZEJ SZKOŁY TURYSTYKI I EKOLOGII W SUCHEJ BESKIDZKIEJ 1 Wypełniając obowiązek nałożony przez art. 202 ust. 5a znowelizowanej ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie

Bardziej szczegółowo

W wyniku informacji przekazanych przez Śląskiego Wojewódzkiego Inspektora

W wyniku informacji przekazanych przez Śląskiego Wojewódzkiego Inspektora R ZE C ZN IK PRAW OBYWATEL SKICH V.7200.48.2014.ST Warszawa, dnia 30 kwietnia 2015 r. Pan Maciej H. Grabowski Minister Środowiska Szanowny Panie Ministrze W wyniku informacji przekazanych przez Śląskiego

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02)

Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02) Warszawa, 2002-05-20 Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02) RPO wnosi o stwierdzenie niezgodności art. 77 w zw. z art. 84 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

Surowsze kary dla piratów drogowych i pijanych kierowców

Surowsze kary dla piratów drogowych i pijanych kierowców Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Czwartek, 22 października 2015, 03:55 Strona znajduje się w archiwum. Piątek, 15 maja 2015 Surowsze kary dla piratów drogowych i pijanych kierowców Utrata prawa

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Henryk Gradzik

POSTANOWIENIE. SSN Henryk Gradzik Sygn. akt V KK 82/15 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 września 2015 r. SSN Henryk Gradzik na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 10 września 2015

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw. Diagnoserw Dawid Stramowski, Chrząstowo 4, 89-100 Nakło Nad Notecią

Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw. Diagnoserw Dawid Stramowski, Chrząstowo 4, 89-100 Nakło Nad Notecią Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw W przypadku cyberprzemocydostępne są dwie drogi ochrony prawnej: karna i cywilna. Należy pamiętać, że: w przypadku cyberprzemocy w stosunku

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Dr n. med. Grażyna Rogala-Pawelczyk Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawa 09.04.2011 ZAWÓD System czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 203/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 7 grudnia 2010 r. SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III SK 56/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 21 czerwca 2013 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa Cyfrowy Polsat Spółki Akcyjnej w W. przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Antoni Górski (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote

POSTANOWIENIE. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Antoni Górski (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote Sygn. akt IV CSK 274/07 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 6 grudnia 2007 r. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Antoni Górski (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 Przewidziana w polskim porządku prawnym ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r.

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego Art. 1. 1. Uznaje

Bardziej szczegółowo

Sprawcy i ofiary. Psychodynamika rozszczepienia sprawca-ofiara. Warszawa 13 lipca 2012. www.franz-ruppert.de

Sprawcy i ofiary. Psychodynamika rozszczepienia sprawca-ofiara. Warszawa 13 lipca 2012. www.franz-ruppert.de Sprawcy i ofiary Psychodynamika rozszczepienia sprawca-ofiara Warszawa 13 lipca 2012 Tłumaczenie z oryginału niemieckiego: Zenon Mazurczak www.franz-ruppert.de (c) Prof. Dr. Franz Ruppert 1 Sprawca i ofiara

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 323/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 28 października 2014 r. SSN Jarosław Matras (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSN Eugeniusz

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

z dnia 24 lipca 2014 r.

z dnia 24 lipca 2014 r. U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 24 lipca 2014 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz

Bardziej szczegółowo

Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających. Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3

Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających. Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3 Kryminologiczna i prawna problematyka środków odurzających Temat XVII Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, Część 3 Alternatywy lecznicze alternatywy lecznicze pozostające w dyspozycji sądu: w fazie wyrokowania;

Bardziej szczegółowo

Wniosek złożony przez przedstawicieli SA KSAP do Prezydenta Bronisława Komorowskiego w styczniu 2011 r.

Wniosek złożony przez przedstawicieli SA KSAP do Prezydenta Bronisława Komorowskiego w styczniu 2011 r. Wniosek złożony przez przedstawicieli SA KSAP do Prezydenta Bronisława Komorowskiego w styczniu 2011 r. Prosimy o złożenie wniosku o stwierdzenie, że: 1. art. 4, 6 i 9-12 ustawy z dnia 16 grudnia 2010

Bardziej szczegółowo

Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku

Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku Wstęp Kodeks Etyki Studenta Akademii Pomorskiej w Słupsku, zwany dalej Kodeksem, został uchwalony w trosce o dobre imię Akademii Pomorskiej w Słupsku,

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r.

USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego Art. 1. [1. Uznaje

Bardziej szczegółowo

Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ

Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ Rodzaj postępowania: skarga konstytucyjna Inicjator: osoba fizyczna Skład orzekający: 5 sędziów Zdania odrębne: 0 Przedmiot kontroli Wzorce kontroli

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka UZASADNIENIE

POSTANOWIENIE. Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka UZASADNIENIE Sygn. akt III KK 460/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 maja 2014 r. SSN Barbara Skoczkowska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Tomasz Grzegorczyk SSA del. do SN Jacek Błaszczyk Protokolant

Bardziej szczegółowo

Przemoc w szkole regulacje prawne

Przemoc w szkole regulacje prawne Przemoc w szkole regulacje prawne Przemoc w szkole może przejawiać się groźbami, znieważaniem, zmuszaniem do wykonania określonych czynności, ale także niszczeniem rzeczy dziecka. Przemoc taka najczęściej

Bardziej szczegółowo

9.2.1.3. Wykonywanie obowiązków zawodowych kadry penitencjarnej w przeludnionym

9.2.1.3. Wykonywanie obowiązków zawodowych kadry penitencjarnej w przeludnionym Spis treści Wykaz skrótów... 11 Wprowadzenie... 13 Rozdział 1. Przeludnienie więzienne problemy definicyjne... 25 Rozdział 2. Metodologiczne założenia badań nad zjawiskiej przeludnienia więziennego...

Bardziej szczegółowo

Problematyka statusu osoby pokrzywdzonej w świetle regulacji przestępstw zawartych. w art. 204 kodeksu karnego

Problematyka statusu osoby pokrzywdzonej w świetle regulacji przestępstw zawartych. w art. 204 kodeksu karnego Problematyka statusu osoby pokrzywdzonej w świetle regulacji przestępstw zawartych w art. 204 kodeksu karnego Dr Barbara Namysłowska-Gabrysiak POJĘCIE OSOBY POKRZYWDZONEJ Zagadnienie pojęcia osoby pokrzywdzonej

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele kształcenia

Wstęp. Cele kształcenia Paweł Kołodziński Etyka Wstęp Przedmiot etyka jest nieobowiązkowy. Można go wybrać zarówno zamiast religii, jak i równolegle z religią (patrz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) Sygn. akt V CSK 556/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 listopada 2013 r. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK SKAZANEGO o udzielenie przerwy w wykonaniu kary ograniczenia wolności UZASADNIENIE

WNIOSEK SKAZANEGO o udzielenie przerwy w wykonaniu kary ograniczenia wolności UZASADNIENIE WZÓR NR 105 WNIOSEK O UDZIELENIE PRZERWY W WYKONANIU KARY OGRANICZENIA WOLNOŚCI Wałbrzych, 8 września 2008 r. Do Sądu Rejonowego Wydział II Karny w Wałbrzychu Skazany: Edward Biłograj, Zakład Karny w Świdnicy

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04 Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 176/13. Dnia 13 sierpnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 176/13. Dnia 13 sierpnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt V KK 176/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 sierpnia 2013 r. SSN Andrzej Stępka (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Andrzej Ryński SSN Roman Sądej Protokolant Anna Kowal na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

Na wniosek Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w Biurze Rzecznika Praw

Na wniosek Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka w Biurze Rzecznika Praw RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-632772-XVIII/12/GK 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Bartłomiej Sienkiewicz Minister Spraw Wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98

Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Orzeczenie z dnia 4 listopada 1998 r. III SZ 1/98 Lekarz medycyny nie może godzić się na wykorzystywanie swojego nazwiska i tytułu przy wykonywaniu przez spółkę cywilną, której jest wspólnikiem, działalności

Bardziej szczegółowo

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW. z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW. z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat o Unii Europejskiej, w szczególności jego art.

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY DLA GMINY ROKIETNICA 2011-2013 WSTĘP Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy (Dz. U. z 2005 r. Nr 180,

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Art. 1.

USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Art. 1. USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw Art. 1. W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.) wprowadza się

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 29 stycznia 2014 r. Przewodniczący:

POSTANOWIENIE. z dnia 29 stycznia 2014 r. Przewodniczący: Sygn. akt: KIO 86/14 POSTANOWIENIE z dnia 29 stycznia 2014 r. Krajowa Izba Odwoławcza w składzie: Przewodniczący: Protokolant: Marzena Teresa Ordysińska Mateusz Michalec po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05

Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05 Uchwała z dnia 13 stycznia 2006 r., III CZP 122/05 Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) Sędzia SN Dariusz Zawistowski Sąd Najwyższy w

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej

Ustawa z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej Projekt Ustawa z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii oraz ustawy o Państwowej Inspekcji Sanitarnej Art. 1. W ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

Prawa dziecka w przedszkolu

Prawa dziecka w przedszkolu Prawa dziecka w przedszkolu Rozwój człowieka wyznacza sama ludzka natura, a w nią wpisane są prawa. Dziecko nie potrafi o siebie zadbać, potrzebuje do tego rodziców, opiekunów, dlatego naturalnymi strażnikami

Bardziej szczegółowo