PISMO POŚWIĘCONE FRONDA. Nr 37. Rok 2005 od narodzenia Chrystusa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PISMO POŚWIĘCONE FRONDA. Nr 37. Rok 2005 od narodzenia Chrystusa"

Transkrypt

1

2 PISMO POŚWIĘCONE FRONDA Nr 37 Rok 2005 od narodzenia Chrystusa

3 FRONDA Nr 37 ZESPÓŁ Nikodem Bończa-Tomaszewski, Michał Dylewski, Grzegorz Górny, Marek Horodniczy (redaktor naczelny), Aleksander Kopiński, Estera Lobkowicz, Filip Memches, Marcin Mścichowski, Sonia Szostakiewicz, Tomasz P. Terlikowski, Rafał Tichy, Wojciech Wencel. Jan Zieliński PODZIĘKOWANIA Waldemar Bieniak, Natalia Budzyńska, Paweł Filipiak, Tadeusz Grzesik, Piotr Frączyk-Smoczyński. Łukasz Łangowski, Schmaletz, Maciej M. Michalski PROJEKT OKŁADKI MHJGZ OPRACOWANIE CRAFICZNE Jan Grzegorz Zieliński grafiki na stronach: 81,107,109, , 307 Maciej M. Michalski REDAKCJA STYLISTYCZNA I KOREKTA JMD ADRES REDAKCJI I WYDAWCY ul. Jana Olbrachta 94, Warszawa tel.: (022) ; fax: (022) WYDAWCA Fronda.pl Sp. z o.o. Zarząd: Michał Jeżewski DRUK Wydawnictwo AA s.c. pl. Na Groblach 4, Kraków tel. (012) , , fax Prenumerata Pisma Poświeconego Fronda Księgarnia Ludzi Myślących ul. Tamka 45, Warszawa tel.: (022) firma Kolporter (wszelkie informacje - oraz firma RUCH S.A. (wszelkie informacje - Aby otrzymywać kolejne numery za zaliczeniem pocztowym, prosimy wypełnić stałe zamówienie na stronie internetowej Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrótów i zmiany tytułów. Materiałów niezamówionych nie odsyłamy. Redakcja Frondy" nie ponosi odpowiedzialności za treść i formę reklam. ISSN Indeks

4 S P I S R Z E C Z Y JAROSŁAW JAKUBOWSKI Twój styl 6 SONIA SZOSTAKIEWICZ Groza szwecjalizmu 9 NILS-ERIC SANDBERC Co poszło źle w Szwecji? 24 ROZMOWA Z MARIANNĘ SICSTRÓM Nie będziesz miał innego Socjalu przede mną 38 ROZMOWA Z ARCYBISKUPEM CARLEM-CUSTAVEM HAMMAREM Postkościół w społeczeństwie postotwartym 44 AKE CREEN Hate speech (stenograficzny zapis kazania pastora) 50 ROZMOWA z AKE CREENEM Skazany za homofobię 69 DEBATA INTERNETOWA Szwecja zwraca uwagę na problem zoofilii 75 WOJCIECH WENCEL Visby 82 JESIEŃ

5

6

7

8

9

10

11

12

13 PRZEMYSŁAW DULĘBA W kraju Odyna. Obrazki z podróży po Danii 92 BENIAMIN MALCZYK PESSIMUS Kod Andersena 99 TADEUSZ CHABROWSKI Wilcze łyko 103 Dynia 104 Chrzan 105 ZENON CHOCIMSKI RAK (Reinkarnacja, Azja, Komunizm) 106 JĘDRZEJ ABRAMOWSKI Mity reinkarnacji 110 CRZECORZ KUCHARCZYK Inna twarz buddyzmu 124 BARTOSZ WIECZOREK Budda wędruje przez Niemcy 134 MAŁGORZATA TERLIKOWSKA Powtórnie narodzony guru 145 JAROSŁAW JAKUBOWSKI Z wielkiej litery 152 Więc 153 Inny świat 154 Erotyk 155 ROZMOWA Z ALAINEM BESANCONEM Materializm jest OK 156 TOMASZ MERTA Pęknięta tradycja 184 TOMASZ P. TERLIKOWSKI Podwójne starcie 192 MAGDA PIETRZAK-MERTA Nie przeminęło z wiatrem FRONDA 37

14 ANDRIEJ STOLAROW Zmierzch bogów 212 JANUSZ NOWAK Szproty, wspomnienie 238 Ile minut w godzinie, a godzin w wieczności" 239 PRZEMYSŁAW DAKOWICZ Mój prapradziadek Jan 240 Pestka granatu 243 ROZMOWA Z KRZYSZTOFEM JARYCZEWSKIM Wyjście z Zerostanu 246 FILIP MEMCHES Dzień ukamienowania 252 KRZYSZTOF KĘDZIOR Kim jest Allah? 256 BOGUSŁAW CHRABOTA O sile milczenia 262 BOGUSŁAW CHRABOTA Rozmowa Alberta z Bogiem 272 ALEKSANDER KOPIŃSKI Księga trudnego powrotu 278 MAREK ORAMUS Czerwona utopia Stanisława Lema 292 ARTUR NOWACZEWSKI Czytanie miast 302 NOTY O AUTORACH 308

15 c iężkie, błyszczące stosy czasopism. Wyrzucane w każdą sobotę, tylko w sobotę można zrobić porządki. Brak etatu, ale pracy aż za dużo. Wczesne wstawanie i późne powroty. Nadzieje. Podsycane i zabijane. Na przemian. Depresja, euforia, afazja, epifania. Ambicje. Niezaspokojone. Rosnące. Dławiące. Zawiść. Ona ma męża, ' który ją utrzymuje, ona planuje zakup samochodu. Ona już kupiła nowy model. Płacz w ubikacji, coraz krótsze rozmowy w pracy. W pracy, za którą dostaje się gów- 6 no. Gówno opakowane w nadzieję. Późne powroty i niesmaczne obiady z mikrofalówki. Bóle brzucha, Luźny stolec. Albo zatwardzenie. jazdy, obleśny instruktor. Kurs języka. Głupi kursanci. Prywatne lekcje. Kosztem wyrzeczeń. Jak ty to robisz? Czy można schudnąć jeszcze bardziej? Jogurt, Niedomaganie. płatki i herbata ziołowa. Niedojadanie. Niedosypianie. Lekkie: posiłki, alkohole, papierosy. Można się Nieład. Niepokój. zmienić w latawiec. Niechęć. ' Odlecieć. Narkotyki Ale nie zawsze i nie do końca. Czasopisma uczą, że nie wolno się poddawać. Telewizja naucza, że można pozostać sobą. Mimo wszystko. Czasami nawet reklamy są wzruszające. Można by to nawet nazwać głębią. kiedyś tak, teraz już nie. Bez sensu. Szkoda życia. Papierosy tak. Alkohol tak. Kawa tak. Ale z umiarem, bez przesady. Seks. Tak, w Internecie, na sucho. Przez szybę. Bezboleśnie i bezkrwawo. Trzydzieści lat i żadnych zmian. Kurs na prawo Bezkrwawe łowy. Włodzimierz Puchalski. FRONDA 37

16 Najlepsze są rozmowy o niczym. Na zasadzie skojarzeń. Luźnych. Lekkie rozmowy. Lekkie papierosy i lekkie alkohole. Praca na zlecenie. Na akord. Na chwilę. Perspektywy. Szerokie. Zimna szyba w autobusie. Zimne ognie nieba. Trzydzieści dziewięć lat. Stanowisko. Nie za wysokie, ale odpowiedzialne. Odpowiedzialność miarą dojrzałości. Dbałość o linię. Dobra linia warunkiem dobrego samopoczucia. Odnowa biologiczna. Luźne ubrania, styl - jak to się mówi - niezobowiązująco elegancki. Wyrażający dojrzałość i odpowiedzialność. Dziecko w niepublicznej szkole wywieszone w gablotce. Dziecko urodzone późno, w bólach, dużo kosztujące. Zdjęcia z zagranicznych wakacji. Kurs dla zaawansowanych. Kursanci młodsi o 20 lat. Nadrabianie. Pośpiech. Dziecko wywieszone na fladze. Pcwiewające nad głową. Najlepiej: czyta, mówi, pisze, liczy, rysuje, biega, chodzi. Zagraniczne wakacje planowane z rocznym wyprzedzeniem. Porządek i odpowiedzialność. Miara dojrzałości. Nieprzebrana. Aktywność, przeciwieństwo pasywr ności. Asertywność. Podręcznikiasertywności. Podręczniki od wychowania dzieci. i poradniki od urządzania wnętrz. Samochód, dom, mąż/dziecko, drugi samochód, drugie dziecko. Trzydzieści lat i ten sam mąż. No nieźle, całkiem nieźle. Dbałość o efektywność. Dobre wy- ' niki. Kłucie serca. Utrzymanie stylu. Utrzymanie tempa. Utrzymanie poziomu. Donoszenie ciąży. Łączenie kariery i macierzyństwa. Matka Polka w lateksowym wdzianku. Twarz na zewnątrz. Twarz do wewnątrz. Portfel. Karty stałego klienta. Szeroki asortyment. Promocje i zniżki. Złota karta uprawniająca do zakupów po wyjątkowo atrakcyjnych cenach i zaciągania kredytów na wyjątkowo atrakcyjnych warunkach. Utrzymanie. Poziomu. Linii. Stylu. Standardu. Się. Na powierzchni. Ostry makijaż. Ostre potrawy od Chińczyka. Ze styropianowych pudełek. Zakupy raz na tydzień. W piątek wieczór. Pustawe hipermarkety. Przeciągi na podziemnych parkingach. Wspomaganie kierownicy. Pełen pakiet. Ubezpieczenie i wyposażenie. Bajki odtwarzane z kaset, DVD. JAROSŁAW JAKUBOWSKI

17 ABBA Znając mnie, znając ciebie (Knowing Me, Knowing You) Koniec z bestroskim śmiechem cisza już na zawsze przechodzi przez pusty dom łzy w moich oczach tu kończy się ta historia to jest pożegnanie Znając mnie, znając ciebie nie ma nic, co możemy zrobić znając mnie znając ciebie możemy tylko zmierzyć się z tym, przez co musimy przejść zerwanie ze sobą nie jest łatwe, ja wiem lecz ja muszę iść znając mnie, znając ciebie to najlepsze, co mogę zrobić Wspomnienia, dobre dni, złe dni będą ze mną na zawsze w tych starych dobrze znanych pokojach bawiłyby się dzieci teraz jest tylko pustka co tu mówić Znając mnie, znając ciebie nie ma nic, co możemy zrobić znając mnie, znając ciebie możemy tylko zmierzyć się z tym, przez co musimy przejść zerwanie ze sobą nie jest łatwe, ja wiem lecz ja muszę iść znając mnie, znając ciebie to najlepsze, co mogę zrobić ABBA - najpopularniejszy zespół popowy ze Szwecji Autorzy tekstu: Benny Andersson, Stig Andersson & Bjórn Ulvaeus Przekład: Marcin Mścichowski

18 GROZA SZWECJALIZMU SONIA SZOSTAKIEWICZ Była sekretarz stanu USA Madelaine Albright wspomina w swoich Pamiętnikach spotkanie z Kim Dzong Iłem. Północnokoreański dyktator zwierzył się jej, że nie podoba mu się chiński model państwa, gdyż stanowi mieszaninę socjalizmu i kapitalizmu. Za wzór do naśladowania Dżucze uznał natomiast Szwecję, która - jego zdaniem - prezentuje czysty socjalizm. JESIEŃ

19 Szwecja, Korea Północna i Kuba to jedyne trzy kraje na świecie, w których istnieje państwowy monopol farmaceutyczny. Unia Europejska wywiera naciski na Sztokholm, aby apteki stały się częścią wolnego rynku. Pod koniec maja br. sąd w Luksemburgu stwierdził, że szwedzki monopol jest w świetle europejskiego prawa nielegalny i powinien zostać zniesiony. Władze szwedzkie nie chcą się jednak z tym pogodzić. Rządzący Szwecją socjaldemokraci wygłaszają publicznie poglądy, których nie powstydziliby się przywódcy KRLD. Na przykład 20 kwietnia br. minister zdrowia i spraw socjalnych Morgan Johansson opublikował w Svenska Dagbladet" artykuł, w którym dziwił się, jak cywilizowany, wykształcony człowiek w XXI wieku może w ogóle jeszcze wierzyć w Boga. Według niego religia to absurd, dogmaty zaś są zagrożeniem dla świata. Po pierwsze: nadbudowa Zgadując, co mogło się w Szwecji spodobać Kim Dzong Iłowi, można wymieniać i monopol państwa, i ateizm elit, ale można też wskazać na politykę rodzinną. Liberalny publicysta szwedzki Karl Rudbeck twierdzi, że socjalistyczne państwo dąży do podporządkowania sobie możliwie jak największych obszarów życia społecznego, w związku z tym niszczy wszelkie niezależne od siebie ośrodki władzy i autorytetu. Takim obiektem destrukcji stała się w Szwecji rodzina. Redaktor miesięcznika Nyliberalen" Henrik Bejke mówi, że rodzina stała się celem ataku socjalistów, gdyż ze swej natury preferuje pewien rodzaj wychowania, który może odgrywać rolę alternatywy wobec instytucji opiekuńczych państwa. Rodzina tworzy siatkę ochronną dla człowieka, który w momencie, gdy pojawiają się problemy, np. brak pieniędzy czy kłopoty zdrowotne, może się zwrócić o pomoc do krewnych. Państwo dąży do zerwania więzi rodzinnych po to, by ludzie zwracali się z pomocą bezpośrednio do niego. W ten sposób uzależnia ich od siebie". Szwedzka lewica, w odróżnieniu od komunistów w innych krajach, budowę socjalizmu postanowiła rozpocząć nie od nacjonalizacji gospodarki, lecz od zmian w sferze społecznej i obyczajowej. Używając terminologii marksistowskiej, skoncentrowała się więc na nadbudowie, a nie na bazie (co zgodne było z postulatami włoskiego działacza komunistycznego Antonia 10 FRONDA 37

20 Gramsciego). Gospodarka pozostała w dużej części w rękach prywatnych, co umożliwiło osiągnięcie dobrych wyników ekonomicznych. Socjaliści skupili się natomiast na inżynierii społecznej. Celem było wychowanie nowego człowieka i stworzenie nowego społeczeństwa. Żeby to osiągnąć, trzeba było najpierw zniszczyć stare struktury. Nic więc dziwnego, że prawodawstwo uchwalane w Szwecji sprzyjało rozbiciu więzi rodzinnych na różnych poziomach: między współmałżonkami, między rodzicami a dziećmi i między wnukami a dziadkami. Rozłam: mąż - żona W Szwecji notuje się rocznie 38 tys. małżeństw i 31 tys. rozwodów. 60 proc. dzieci rodzi się w związkach pozamałżeńskich, 20 proc. jest zaś wychowywanych przez samotnych rodziców. Pojawiają się nowe alternatywne formy rodzin", np. sambo - czyli mieszkający razem" lub serbo - mieszkający oddzielnie". W 1995 roku parlament szwedzki zalegalizował też pary homoseksualne. Według Sórena Anderssona ze Związku Równouprawnienia Seksualnego (RFSL) ok. 40 tys. osób może pochwalić się tym, że przynajmniej jedno z jego rodziców było homoseksualistą. Szwedzki parlament przyjął 3 czerwca br. ustawę o inseminacji par lesbijskich, które zezwala dwóm kobietom na zapłodnienie in vitro na koszt państwa. Elina Aberg ze szwedzkiej młodzieżówki Zielonych mówi, że tradycyjna rodzina należy w Szwecji do przeszłości, natomiast przyszłością jest poligamia. Taki postulat zgłosiło oficjalnie kierownictwo jej ugrupowania. Pojawiają się nawet pomysły, by zdelegalizować rodzinę w ogóle jako instytucję ze swej natury opresywną i dyskryminacyjną. Szwedzcy naukowcy już teraz piszą całe rozprawy o tzw. plastikowych rodzinach, czyli hybrydach powstałych po kilku małżeństwach i kilku rozwodach. Dziecko w takiej rodzinie ma np. cztery mamy, sześciu tatów i liczne rodzeństwo, którego często nie jest się w stanie doliczyć. Państwowe uczelnie finansują badania, które mają ukazać pozytywne strony tego typu rozwiązań. Profesor Margareta Back-Wiklund z uniwersytetu w Góteborgu opowiada, że dzieci wędrujące po kolejnych rozwodach od jednej rodziny do drugiej nabywają w ten sposób doświadczenia życiowego i kapitału społecznego, który może im się przydać w dorosłym życiu. Najczęściej przywoływanym argumentem świadczącym o wyższości plastikowych" rodzin nad JESIEŃ

21 normalnymi ma być fakt, że dzieci na święta dostają znacznie więcej prezentów. Dawid Bechtel, śpiewak operowy ze Sztokholmu, wspomina, że już w pierwszej klasie podstawówki dowiedział się, jak wspaniałą rzeczą jest rozwód i jak to dobrze, gdy dziecko może mieć czworo rodziców. Żadna partia w Szwecji, poza mało liczącymi się chadekami, nie mówi o prowadzeniu polityki prorodzinnej. Obowiązujące przepisy, zwłaszcza system podatkowy, faworyzują natomiast inne rodzaje związków kosztem tradycyjnej rodziny. Większość rozwodów ma miejsce po urodzeniu pierwszego dziecka, co wynika m.in. z tego, że matka samotnie wychowująca dziecko może liczyć na wysokie zasiłki ze strony państwa, natomiast pełna rodzina już nie. Częstym zjawiskiem są wobec tego fikcyjne rozwody, na które małżonkowie godzą się tylko ze względów finansowych. Ponieważ jednak urzędy skarbowe ścigają tego rodzaju nadużycia, rozwiedzeni, lecz żyjący ze sobą małżonkowie muszą prowadzić podwójną grę - przed państwem, sąsiadami, a niekiedy nawet przed własną rodziną. Efekt polityki jest taki, że wychodzenie za mąż stało się nieopłacalne finansowo. Mąż przestał być najważniejszym oparciem żony - rolę tę przejęło państwo. Rozłam: rodzice - dzieci Państwo przejęło też całkowitą niemal kontrolę nad wychowaniem dzieci. Ponieważ wysokie podatki uniemożliwiają utrzymanie rodziny z jednej pensji, obydwoje rodzice muszą pracować, a dziecko przez cały dzień przebywa w szkole publicznej lub innych państwowych instytucjach opieki. System podatkowy zniszczył zresztą inne możliwości wychowania dzieci przez państwo - większość prywatnych przedszkoli i szkół zbankrutowała, a na wynajęcie niańki lub opiekunki do dzieci mogą sobie pozwolić tylko najbogatsi. Przez lata w mediach propagowany był też pogląd, że właściwe wychowanie dzieci mogą zapewnić tylko specjalnie wykształceni eksperci. Podważona została zupełnie wychowawcza rola rodziny. Jednocześnie na skutek triumfów wolnej pedagogika" doszło do tego, że 12-letnie dziecko może już samo decydować o swoich losach wbrew woli rodziców. Od 1979 roku w Szwecji obowiązuje całkowity zakaz wymierzania kar cielesnych dzieciom. Grozi za to roku do 10 lat więzienia. Kara grozi za takie 12 FRONDA 37

22 przestępstwa, jak m.in. klaps w pupę, pociągnięcie za ucho czy podniesienie głosu. Już w przedszkolu dzieci są informowane o swoich prawach: mają obowiązek zgłosić na policję każdy tego typu przypadek. Głośna była niedawno w Szwecji sprawa nastoletniej Agnety, która postanowiła zemścić się na ojczymie za to, że oddał kocięta do uśpienia. Oskarżyła go o pobicie i molestowanie seksualne, co skończyło się skazaniem go na dwa lata więzienia i 83 tys. koron odszkodowania. Matce, która nie uwierzyła w opowieść córki, odebrano prawa rodzicielskie, Agneta zaś trafiła do rodziny zastępczej. Kiedy po trzech miesiącach załamana dziewczyna zdecydowała się przyznać do fałszerstwa, prokurator nie dał jej wiary i mężczyzna musiał odsiedzieć wyrok. Inna głośna sprawa dotyczyła kolejnej nastolatki, która oskarżyła swego ojca i kolegę, że wykorzystywali ją seksualnie. Dziewczyna podawała fikcyjne nazwy i adresy lokali, w których miało dojść do owych zdarzeń, a policja JESIEŃ

23 i prokuratura nawet nie zadały sobie trudu, aby sprawdzić prawdziwość tych informacji. W efekcie mężczyźni odsiedzieli w więzieniu po trzy lata, zanim fikcja wyszła na jaw. Niemal zawsze w wypadku konfliktu między rodzicem a dzieckiem wymiar sprawiedliwości przyjmuje punkt widzenia osoby nieletniej. W szwedzkim prawie nie istnieje zresztą pojęcie władzy rodzicielskiej. Istnieje za to obowiązek opieki i odpowiedzialności za dziecko, który nałożony jest zarówno na rodziców, jak i na państwo. To ostatnie, poprzez swoje instytucje, może kontrolować życie rodzinne, a nawet w nie ingerować. Centralną tego typu placówką jest Główny Zarząd Zdrowia i Opieki Społecznej, zwany w Szwecji popularnie socjalem". Rocznie odbiera on rodzicom od 10 do 12 tys. dzieci. Głośnym echem odbił się opisywany półtora roku temu przez szwedzką prasę przypadek rodziny z Gótene. Pewien krewny postanowił się zemścić za jakąś przykrość i doniósł do socjalu", że 10 lat wcześniej ojciec bił w tej rodzinie dwoje dzieci. Pracownicy socjalu" w tajemnicy przed rodzicami zatrzymali dzieci w szkole, przewieźli do ośrodka opiekuńczego, a następnie rozdzielili je i umieścili w dwóch różnych rodzinach zastępczych. Chociaż śledztwo policyjne wykazało, że ojciec jest niewinny, to jednak socjal" nie chciał oddać dzieci rodzicom. Dwa i pół roku trwała bitwa z urzędami rozmaitych instancji, zanim rodzinie znów udało się połączyć. Rodziną zastępczą", do której może trafić dziecko odebrane swoim rodzicom, może okazać się np. samotny alkoholik. W ten sposób socjal" osiąga jeszcze jeden swój cel, gdyż likwiduje bezrobocie - taki samotny pseudorodzic otrzymuje bowiem od państwa wynagrodzenie. Rozłam: dziadkowie - wnuki Autorytet u dzieci tracą nie tylko rodzice, lecz również nauczyciele. Aż do ósmej klasy uczniom nie wolno stawiać stopni, nie wolno ich zostawić na drugi rok w tej samej klasie ani usunąć ze szkoły. Dzieci już od przedszkola mówią do nauczycieli na ty" i nie muszą odpowiadać na ich powitanie. Maria Naesstróm, która pracuje w sztokholmskiej szkole jako nauczycielka angielskiego, opowiada, że w wielu klasach nie sposób pracować z powodu chaosu, hałasu i agresji na lekcjach. W Szwecji często dochodzi do pobić nauczycieli przez uczniów i zamykania szkół na wiele tygodni, by przywrócić porządek. 14 FRONDA 37

24 Jak mówi Naesstrom, państwo, które w latach 60. zastąpiło rodzinę, teraz nie jest w stanie poradzić sobie ze swoimi obowiązkami. Z powodu narastającego kryzysu państwa dobrobytu i związanych z tym problemów finansowych - nie ma już tyle pieniędzy na świetlice, punkty opieki i ogniska dla dzieci. Zamyka się szkoły i przedszkola. W efekcie coraz częściej dzieci pozbawione są opieki zarówno rodziny, jak i państwa oraz pozostawione same sobie. Podobnie dzieje się w Szwecji z ludźmi w podeszłym wieku. Niegdyś państwo stworzyło rozbudowany system ośrodków dla starców i wzywało do umieszczania dziadków w państwowych domach opieki społecznej. Przekonywano, że będą tam otoczeni właściwą troską, co odciąży młode rodziny z dziećmi. Obecnie co jakiś czas wybuchają afery związane z niewłaściwą opieką w tego typu placówkach, co wynika z problemów finansowych, np. niedawno prasa ujawniła, że w ranie jednego ze starców pojawiły się mrówki, gdyż nikt nie zmieniał mu opatrunku. Polscy księża, pełniący funkcje kapelanów w domach starców, opowiadają, że pensjonariusze w tych ośrodkach najbardziej skarżą się na samotność - najpierw przestały odwiedzać ich dzieci i wnuki, teraz zaś pracownicy opieki socjalnej. Szwedzkie społeczeństwo w coraz większym stopniu cierpi zresztą na samotność. Jak mówi Henrik Bejke, jest to wynik rozbicia przez państwo więzi uczuciowych i emocjonalnych w rodzinach. Dane statystyczne mówią, że aż 70 proc. wszystkich gospodarstw domowych w Sztokholmie to gospodarstwa jednoosobowe. Być może z tym należy wiązać fakt, że najczęstszą przyczyną śmierci osób między 14. a 44. rokiem życia jest samobójstwo - rocznie umiera w ten sposób ok Szwedów. Symptomatycznym wyrazem pogłębiającej się samotności w szwedzkim społeczeństwie są zmiany w sztuce pochówku. W Sztokholmie 90 proc. zmarłych jest po śmierci poddawanych kremacji. Ponieważ pogrzeb jest możliwy dopiero po wykreśleniu zmarłego z listy podatników w urzędzie skarbowym, często mijają aż dwa miesiące od momentu zgonu do chwili pochówku. Wówczas jednak okazuje się, że aż 40 proc. urn z prochami zmarłych pozostaje nieodebranych, gdyż nie zgłasza się po nie nikt z rodziny. Dyrektor techniczny sztokholmskiego cmentarza, Bórje Olson, mówi, że coraz częstszą praktyką jest też rozsypywanie prochów bez udziału kogokolwiek, gdyż ostatnią wolą zmarłego było niezapraszanie nikogo na pogrzeb i nieposiadanie grobu - w jego nekropolii odnotowano 60 tys. takich wypadków. JESIEŃ

25 Olson przyjmuje te zmiany jako naturalne i nieuchronne. Jest natomiast niezwykle dumny z tego, że energia wytwarzana w krematorium podczas palenia zwłok się nie marnuje. Na jednym stołecznym cmentarzu ogrzewa ona budynki administracyjne, na drugim zaś jest podłączona do systemu ocieplania miasta. Rozkład: Kościół W wielu krajach wsparciem dla rodziny i zaporą przed rewolucją obyczajową pozostaje Kościół. Nie dotyczy to jednak Szwecji. Co prawda, luteranie stanowią tam 94 proc. ludności, ale praktykuje zaledwie 2 proc. z nich. Poza tym - jak wynika z badań SIFO (Szwedzkiego Instytutu Badania Opinii Publicznej) - z owych 94 proc. tylko 6 proc. uważa się za chrześcijan, za to 20 proc. za ateistów, a 36 proc. deklaruje, że wyznaje własną religię. Inne dane mówią, że tylko 16 proc. wierzy w istnienie Boga, natomiast dwa razy więcej - w istnienie kosmitów. Luterańskim pastorem można zostać po trzymiesięcznym kursie - wiara nie jest przy tym wymagana. Są pastorzy, którzy przyznają, że nie wierzą w Boga, ale lubią swoją pracę, bo jest bardzo ciekawa. Ta złożona sytuacja religijna ma swe źródło w historii i wiąże się z powstaniem w XVI wieku protestantyzmu. Panujący wówczas w Szwecji król Gustaw Waza potrzebował pieniędzy na spłacenie wojska i przeprowadzenie reform. Ponieważ najbogatszą instytucją w kraju był Kościół katolicki, król postanowił przejąć jego majątek. Uczynił to w 1527 roku przy poparciu parlamentu, po czym sam ogłosił się głową Kościoła i zerwał stosunki ze Stolicą Apostolską. Pomógł mu w tym wydatnie specjalnie wezwany po to do Szwecji ks. Olaus Petri, który studiował w Wittenberdze pod okiem Marcina Lutra. Oficjalne ogłoszenie Szwecji państwem protestanckim nastąpiło w 1593 roku, kiedy to syn Gustawa Wazy, Karol IX, zwołał w Uppsali synod biskupów i kapłanów z całego kraju, który - pod groźbą wymierzonych przez króla armat - przyjął jako obowiązujące augsburskie wyznanie wiary z 1530 roku. Katolicyzm został wyjęty spod prawa. Za trwanie przy nim groziła najpierw kara śmierci, a potem banicja. Prawo z 1683 roku mówiło, że żaden duchowny katolicki nie może przebywać na terenie Szwecji pod groźbą kary śmierci, a każdy, kto udzieli mu schronienia, będzie wygnany z kraju. Kiedy w FRONDA 37

26 roku królowa Krystyna przeszła z luteranizmu na katolicyzm, by móc praktykować swą wiarę, zrzekła się tronu i opuściła Szwecję. Stan prawnej dyskryminacji Kościoła katolickiego trwał ponad 350 lat. Karę banicji zniesiono w 1860 roku, ale dopiero w roku 1952 katolicy w Szwecji uzyskali pełną wolność religijną. Przez ten czas Kościół luterański w całości podporządkowany został państwu. Biskupi mianowani byli najpierw przez króla, a później przez rząd. Z czasem uchwalanie prawa kościelnego znalazło się w gestii parlamentu, który regulował nie tylko sprawy administracyjne Kościoła, lecz również miał wpływ na kwestie nauczania wiary i moralności. Nic więc dziwnego, że Kościół przestał być traktowany jako instytucja duchowa, a zaczął być postrzegany jako kolejny urząd państwowy. Pastorzy stali się funkcjonariuszami kultu i moralistami na etacie państwa. Ma to także konsekwencje teologiczne i duszpasterskie, które trwają do dziś. Jeżeli bowiem utożsamiamy Kościół z państwem, a pastora z urzędnikiem, to grzech nieuchronnie identyfikować musimy z naruszeniem prawa. Wielu Szwedów nie jest w stanie pojąć dziś katolickiego rozumienia grzechu - według nich to, co jest zgodne z obowiązującym prawem, nie może być grzechem. Socjaldemokracja, która zaczęła rządzić w latach 20. XX wieku, postanowiła nie zrywać jedności Kościoła z państwem, lecz bardziej wzmocnić jego zależność od władzy świeckiej. W efekcie nastąpiło jeszcze większe upolitycznienie, a właściwie upartyjnienie Kościoła luterańskiego, który w wielu kwestiach zaczął mówić głosem partii socjaldemokratycznej. Szybko przyniosło to konkretne efekty. W latach 50. udzielono pierwszych święceń kapłańskich kobietom, a w 1997 roku pierwsza przedstawicielka płci żeńskiej została biskupem. W latach 60. Kościół luterański zaakceptował idee rewolucji seksualnej, wycofując się z potępienia antykoncepcji, aborcji czy współżycia przedmałżeńskiego. W latach 90. z kolei rozwinął się ruch gejowski wewnątrz Kościoła, widoczny zwłaszcza wśród pastorów i pastorzyc, którzy domagają się prawa do zawierania homoseksualnych małżeństw kościelnych. Przychylnie na postulaty te spogląda zwierzchnik Kościoła szwedzkiego, arcybiskup Uppsali (odpowiednik naszego prymasa) Carl-Gustav Hammar. W 1998 roku zorganizował on w uppsalskiej katedrze wystawę fotograficzną Ecce homo, która przedstawiała Jezusa z Apostołami jako homoseksuali- JESIEŃ 2005

27 stów i transwestytów. Później rozpoczęła się publiczna dyskusja, nazwana debatą o Jezusie". Arcybiskup Hammar zanegował w niej nadprzyrodzony charakter osoby i misji Jezusa. W odpowiedzi jednym głosem odezwali się szwedzcy katolicy i zielonoświątkowcy - ich duchowi zwierzchnicy wydali wspólne oświadczenie chrystologiczne, stwierdzając, że Jezus był Synem Boga i Zbawicielem. Żeby lepiej zrozumieć stanowisko luterańskiego lidera, należy poznać charakter funkcjonowania jego wspólnoty. Otóż w Kościele państwowym pastora zatrudnia parafia, której zarząd pochodzi z wyborów lokalnych, odbywających się według list partyjnych. W wyborach tych mogą brać udział wszyscy zamieszkali na terenie parafii, nawet osoby niewierzące. Komuniści, którzy chętnie z tego korzystali, podkreślają, że wybór pastora jest jednym 18 FRONDA 37

28 z powszechnych praw obywatelskich. Efekt jest taki, że większość pastorów i niemal wszyscy biskupi byli członkami partii politycznych. Niektórzy z nich publicznie przyznawali też, że należą do masonerii. Przynależność do Kościoła nie musiała się wiązać z wiarą ani nawet z chrztem - sam fakt urodzin sprawiał, że mieszkaniec Szwecji automatycznie stawał się wiernym Kościoła państwowego. Otrzymanie PESEL-u było równoznaczne ze wstąpieniem do Kościoła. Pod koniec lat 90. w Szwecji rozgorzała wielka debata teologiczna na temat luterańskiej tożsamości. Sprowokowała ją telewizyjna wypowiedź pewnego imigranta, który otrzymał szwedzkie obywatelstwo, a tym samym został wpisany na listę wiernych szwedzkiego Kościoła państwowego. Problem polegał na tym, że imigrant ów był muzułmaninem, nie był ochrzczony i nie wierzył w Chrystusa. Sam zainteresowany opowiadał, że poszedł się poradzić w tej sprawie miejscowego pastora, który powiedział mu, że ani brak chrztu, ani wyznawanie islamu nie stanowią przeszkody, aby być członkiem Kościoła luterańskiego. Dyskusja, jaka potem rozgorzała, podzieliła szwedzkich teologów - jedni utrzymywali, że muzułmanin ten, nie wyrzekając się islamu, może być zarazem chrześcijaninem; inni twierdzili z kolei, że wymagany jest przynajmniej chrzest. Ostatecznie zwyciężyło to drugie stanowisko - tym bardziej że doszło do rozdziału Kościoła od państwa. Nastąpiło to 1 stycznia 2000 roku, choć odpowiednia uchwała została przyjęta przez szwedzki parlament 8 sierpnia 1995 roku. Jedyną partią, która opowiedziała się wówczas za pozostawieniem państwa wyznaniowego i przeciw jego rozdziałowi z Kościołem, byli komuniści. Kościół się co prawda uniezależnił, ale wciąż pozostaje pod silną presją władz. 16 lipca 2004 roku wicepremier Mona Sahlin podczas Festiwalu Dumy Gejowskiej zażądała, by Kościoły udzielały ślubów homoseksualnych, bo w przeciwnym wypadku utracą prawo do udzielania małżeństw w ogóle. Od 1995 roku pastorzy w Szwecji błogosławią bowiem w świątyniach związki homoseksualne, ale akt ten nie ma charakteru ślubu kościelnego. Triumf: socjaldemokracja Wpływ socjaldemokratów na kształt życia politycznego, społecznego i ekonomicznego jest ogromny, gdyż rządzą oni Szwecją niemal nieprzerwanie JESIEŃ

29 od 1921 roku - z wyjątkiem dziewięciu lat ( i ). Ich koncepcje znakomicie wpisały się zresztą we wcześniejsze tradycje szwedzkie, głoszące zależność poddanego od państwa. W XIX wieku prof. Christian Jacob Bostróm stworzył teorię państwa-bóstwa, które obdarzone było mocą rozwiązywania wszelkich problemów społecznych. Twórczym rozwinięciem tej tezy stały się późniejsze koncepcje XX-wiecznych szwedzkich premierów: Pera-Albina Hansona (o narodowym domu") i Tage Erlandera (o silnym społeczeństwie"). Różnicę w pozycji państwa i jednostki najlepiej widać w prawodawstwie. Wszelkie wykroczenia przeciwko państwu, takie jak np. unikanie podatków czy kontrabanda, traktowane są z całą surowością i nie mogą liczyć na pobłażanie. Świadczy o tym następujący przykład: w 1945 roku po czterech latach nieobecności zawinął do portu szwedzki statek, który podczas rejsu na półku- 20 FRONDA 37

30 li wschodniej zosta! internowany przez Japończyków. Po latach niewoli zdziesiątkowana chorobami załoga wróciła do kraju i od razu trafiła do więzienia za niepłacenie podatków. Z czasem obciążenia podatkowe zwiększały się coraz bardziej (w 1976 roku znana pisarka, nota bene należąca do partii socjaldemokratycznej, Astrid Lindgren otrzymała nagrodę literacką, za którą musiała zapłacić podatek w wysokości 104 proc. wartości nagrody). W latach 80. policja aresztowała publicznie i doprowadziła do urzędu skarbowego znanego reżysera Ingmara Bergmana za rzekome machinacje finansowe. Omnipotencja państwa i jego ingerowanie w życie ludzi spowodowały, że wiele wybitnych indywidualności zdecydowało się na stałe wyjechać ze Szwecji, by wspomnieć tylko o całej generacji znanych tenisistów z Bjórnem Borgiem na czele. O ile wykroczenia przeciw państwu traktowane są surowo, o tyle już przestępstwa wobec jednostek mogą liczyć na większą pobłażliwość ze strony sądów. Przykładem niech będzie casus dziewczynki zgwałconej przez trzech imigrantów. Jak opisywała gazeta Expressen", przez tydzień 14-letnia dziewczynka przechodziła z rąk jednego mężczyzny do drugiego, jak puchar przechodni. Wszyscy trzej odbywali z nią stosunki sprawiedliwie, po kolei". Obcokrajowcy zostali skazani za pedofilię na rok więzienia i 55 tys. koron odszkodowania. Sąd apelacyjny zmniejszył im jednak karę do czterech miesięcy więzienia i 15 tys. koron. Jako okoliczność łagodzącą potraktowano fakt, że mężczyźni nie znali szwedzkiego, nie mogli więc zrozumieć, że dziewczyna protestowała przeciwko gwałceniu jej. Wspomniany już liberalny publicysta Henrik Bejke mówi: W Szwecji istnieje bezdyskusyjne przekonanie, że jednostka nie znaczy nic. Siłę może posiadać tylko kolektyw, którego częścią jest jednostka. [...] Należy być posłusznym wobec grupy. Jest bardzo niemile widziane, jeśli jednostka próbuje coś ukrywać przed kolektywem. Posiadanie swych prywatnych sekretów i tajemnic może być traktowane jako próba ukrywania czegoś". Najbardziej chyba drastycznym przykładem nieliczenia się państwa z życiem obywateli była masowa polityka przymusowej sterylizacji, którą prowadzono w Szwecji w latach W tym okresie z powodów rasowo- -biologicznych wykastrowano ponad 63 tys. osób, przede wszystkim dzieci. W przeliczeniu na liczbę mieszkańców jest to najwyższy odsetek tego typu zabiegów na świecie - nawet w Trzeciej Rzeszy dokonano proporcjonalnie JESIEŃ

31 mniej przymusowych sterylizacji. Jak pisze Sture Johannesson, w wątpliwych przypadkach zadowalano się połowiczną kastracją, poprzez odcięcie tylko jednego jądra, aby «zmniejszyć przyszły popęd seksualny*". Pierwszy na świecie Instytut Higieny Rasowej powstał w 1922 roku w Uppsali, powołany do życia przez wieloletniego przywódcę socjaldemokracji i premiera Hjalmara Bratniego. Przywódcą ruchu antysemickiego w Szwecji był wówczas późniejszy socjaldemokratyczny minister oświaty i wyznań Arthur Engberg, który w 1921 roku w lewicowym czasopiśmie Arbetet" pisał: Poprzez swoje zdobywanie świata dopełniło żydostwo światową politykę rasową. Jest to powodem ich bezlitosnej ekspansji. W naturze judaizmu leży wgryźć się, uspokoić od środka, a potem bezlitośnie spalić. Judaizm był i jest jemiołą indoaryjskich ludów". Głównymi ideologami higieny rasowej i przymusowej sterylizacji osób niepełnowartościowych" było małżeństwo Alva i Gunnar Myrdalowie. To ich koncepcje, w jeszcze większym stopniu niż idee Hansona czy Erlandera, ukształtowały dzisiejsze oblicze Szwecji. Do dziś uznawani są oni za najwybitniejszą parę Szwedów w XX wieku, a wszelka krytyka pod ich adresem odbierana jest jako atak na narodową świętość. Obydwoje byli laureatami Nagrody Nobla - on w 1974 roku w dziedzinie ekonomii, ona w 1982 roku za działalność na rzecz pokoju. W latach 60. Gunnar Myrdal opublikował pracę, w której przeciwstawił sobie dwie kultury: europejską i szwedzką. W jego oczach ta druga przedstawiała o wiele większą wartość niż ta pierwsza, która oparta była na nienawistnej mu zasadzie 4K - katolicyzm, konserwatyzm, kapitalizm, kolonializm. Wszystkie te zjawiska, zdaniem Myrdala, były źródłem nieszczęść Europy, których na szczęście uniknęła Szwecja. Teraz Polska Po upadku komunizmu Związek Sowiecki przestał być punktem odniesienia dla polskiej lewicy. Po wojnie na Bałkanach wzorcem takim przestała też być Jugosławia, którą wcześniej chwalono za własną oryginalną drogę do socjalizmu. W tej sytuacji nie tylko dla Kim Dzong Ila, lecz również dla polskich elit lewicowych coraz częściej przykładem do naśladowania staje się Szwecja i jej socjalizm z ludzką twarzą". To właśnie z tego skandynawskiego kraju nasza 22 FRONDA 37

32 lewica ma czerpać natchnienie i rozwiązania ustrojowe - od wysokich podatków po zakaz bicia dzieci. Warto jednak przyjrzeć się bliżej tej ludzkiej twarzy" szwedzkiego socjalizmu, ponieważ wyziera spod niej zupełnie inne - i to bynajmniej nie ludzkie - oblicze. SONIA SZOSTAKIEWICZ WSPÓŁPRACA: GRZEGORZ GÓRNY

33 co POSZŁO ŹLE W SZWECJI? NILS-ERIC SANDBERC I. Co poszło źle? Dawno temu były sobie dwa małe kraje, które były bardzo podobne. Obie wojny światowe oszczędziły im zniszczeń. Obydwa miały jednakową strukturę przemysłu wyróżniającą je spośród innych krajów. Obydwa miały firmy, które cieszyły się dobrą reputacją ze względu na niezawodnie wysoką jakość swoich produktów. Jedyna duża różnica pomiędzy tymi krajami dotyczyła hojności natury. Jeden z nich miał duże zasoby rud żelaza, drewna i energii wodnej. Drugi nie miał nic, poza niewielką ilością pastwisk wystarczającą dla paru krów; poza tym ludność musiała radzić sobie przy pomocy ciężkiej pracy i pomysłowości. Porównanie Szwecji i Szwajcarii wyraźnie wskazuje na to, że coś poszło źle w szwedzkiej gospodarce po roku Obydwa kraje znalazły się w doskonałej sytuacji po II wojnie światowej. Pozostały neutralne w sensie braku zaangażowania militarnego i pracowicie handlowały z wojującymi stronami. W 1945 roku, kiedy reszta Europy leżała w gruzach, Szwecja i Szwajcaria, z nienaruszonymi strukturami przemysłowymi, były gotowe do eksploatacji rynku stworzonego przy okazji odbudowy Europy za pieniądze z planu Marshalla. Szwecja miała wyraźną przewagę z powodu swoich zasobów naturalnych. Obydwa kraje miały z grubsza rzecz biorąc jednakową strukturę przemysłu: względnie dużą liczbę bardzo dużych i mocno zinternacjonalizowanych firm. Różnica polegała na tym, że szwedzki przemysł koncentrował się 24 FRONDA 37

34 bardziej na dobrach kapitałowych, których potrzebowała odbudowująca się Europa. Nigdy przedtem szwedzka gospodarka nie ruszała z tak dobrej pozycji jak w 1945 roku. * * * Po wojnie frank szwajcarski kosztował 0,9 korony szwedzkiej. Dziś (czerwiec 1997) kosztuje 5,65 korony. W 1970 roku Szwecja ze swoim PKB per capita zajmowała trzecie miejsce w rankingu OECD. Szwajcaria miała drugie miejsce, które wciąż utrzymuje, podczas gdy Szwecja spadła na 17. pozycję. Szwajcaria wykazuje nadwyżkę budżetową prawie co roku. Szwecja, prawie bez wyjątku, od 1965 roku wykazuje deficyt. Ekonomiści ABB porównali cenę kilograma eksportu z obydwu krajów w ciągu ostatnich 25 lat. To metoda mierzenia wartości dodanej: kilogram surowego żelaza to 0,5 SEK, samolot zaś kosztuje 10 tys. SEK za kilogram. W ciągu 25 lat ceny szwajcarskiego eksportu rosły w taki sposób, że 90 proc. całego eksportu przekraczało poprzednią średnią. Struktura cenowa szwedzkiego eksportu pozostała praktycznie niezmieniona z dwoma ważnymi wyjątkami: telefonami komórkowymi Ericssona i farmaceutykami Astry. Szwajcaria od wielu lat ma najniższe stopy procentowe w Europie Zachodniej. Szwecja ma jedne z najwyższych, szczególnie od uwolnienia stóp procentowych w 1985 roku. Podatki i wydatki publiczne od połowy lat 60. rosły w Szwecji szybciej niż gdziekolwiek indziej. Podatki obecnie sięgają 55 proc. PKB, wydatki publiczne z górą 65 proc. Odpowiednie liczby w Szwajcarii to 33 i 37 proc. Szwecja brała udział w systemie wymiany walutowej krajów UE od 1973 do 1977 roku. Dewaluowaliśmy koronę kilkakrotnie, a od 1976 roku spadła ona w stosunku do praktycznie każdej innej waluty. Szwajcaria ma płynny kurs wymiany i jej waluta wykazuje trend wzrostowy w stosunku do reszty świata. Szwajcarska inflacja w latach wyniosła 40 proc. szwedzkiej. Szwajcaria nie jest jednak lepiej wyposażona przez los niż Szwecja. Przeciwnie. Szwecja ma bardziej jednorodną populację i, przede wszystkim, duże zasoby naturalne oraz długą linię brzegową (transport morski jest tańszy od lądowego). Gdyby silna władza polityczna i duży sektor publiczny dawały jakąkolwiek przewagę, to Szwecja jest w świetnym położeniu, a Szwajcaria w niekorzystnym, bo od 1521 roku (kiedy Gustaw Waza doszedł do władzy) Szwecja JESIEŃ

35 miała bardzo silną władzę centralną i wraz z upływem czasu powiększyła sektor publiczny do rozmiarów większych niż w jakimkolwiek innym kraju. Szwajcaria natomiast ma od lat słabą władzę centralną i mały sektor publiczny. System referendalny pozwala na ochronę mniejszości i opinii lokalnych. Wydatki na edukację w ciągu roku (W PROCENTACH) Australia Francja Niemcy Wielka Brytania Japonia Szwecja Podobieństwa pomiędzy Szwecją i Szwajcarią pokazują, że coś poważnego musiało dziać się ze szwedzką gospodarką (i polityką) od końca lat 60. Spróbuję tu opisać, co takiego się stało i dlaczego. II. Zaczynaliśmy późno... Amerykański dziennikarz Marąuis Childs opisywał model szwedzki jako pośrednią drogę" (The Middle Way) - udany kompromis pomiędzy sowieckim centralnym planowaniem a amerykańskim kapitalizmem - w swojej znanej książce pod takim właśnie tytułem opublikowanej w roku Ten opis jednak nie pasuje do Szwecji, ani do początków jej uprzemysłowienia, ani po roku Uprzemysłowienie rozpoczęło się w Szwecji dość późno. Począwszy od połowy XIX wieku uchwalono prawa dotyczące spółek giełdowych, wolnej przedsiębiorczości i wolnego rynku kredytowego. To dało początek uprzemysłowieniu. Pewna liczba przedsiębiorstw powstała w oparciu o szwedzkie wynalazki czy innowacje. Dla przedsiębiorców był to wiek złoty. W latach indywidualni przedsiębiorcy zbudowali przedsiębiorstwa, które później wyrosły w wielkie międzynarodowe korporacje: Sandvik, Nobel, Atlas Copco, SCA, Ericsson, Alfa Laval, Munksjo, Facit, Bahco, SKE AGA, ASEA, Electrolux, STAB, SAAB. 26 FRONDA 37

36 Od końca ostatniej wojny tylko cztery wielkie firmy zostały założone w Szwecji: IKEA, Tetra Pak, Gambro, Hennes & Mauritz (H&M). Dwie na trzy firmy opierające swą działalność na innowacjach opuściły Szwecję. Przedsiębiorstwa innowacyjne rosły szybko i wkrótce rozrastały się w firmy międzynarodowe. Wynikało to oczywiście z faktu, że szwedzki rynek był bardzo mały, szczególnie pod względem średnich przychodów gospodarstwa domowego na tle reszty świata. Firmy, by obniżyć koszty przez zwiększenie produkcji, musiały eksportować. Ericsson, założony w 1876roku eksportował 90 proc. swojej produkcji w roku Ten sam czynnik zmuszał firmy do tworzenia początkowo sieci sprzedaży, a później filii produkcyjnych w innych krajach. Wielkie szwedzkie korporacje wkrótce stały się międzynarodowe, na ponad 50 lat wcześniej zanim ukuto takie pojęcie i (daremnie) próbowano zrozumieć to zjawisko. To wyjaśnienie jest paradoksalne, ale logiczne: ponieważ Szwecja była tak mała, firmy, chcąc wzrastać i przetrwać w sytuacji narastającej międzynarodowej konkurencji, musiały się rozrosnąć w organizacje międzynarodowe. * * * Pytanie brzmi: co spowodowało taki wysyp nowych przedsiębiorstw w dekadach poprzedzających i następujących bezpośrednio po przełomie XIX i XX wieku? Szwecja nie dysponowała dobrze wykształconym rynkiem kredytowym ani systemem edukacji. Przeciwnie, rozpoczęliśmy później niż inne kraje. Do pewnego stopnia mogliśmy importować technologie (jednak import tego rodzaju był raczej mały). To jednak nie wyjaśnia powstawania i rozrostu przedsiębiorczości. Jedną z przyczyn należy upatrywać w systemie podatkowym. Do wybuchu I wojny światowej stopa podatku wynosiła 8 proc. Podatki zostały podniesione po wybuchu wojny, ale w latach 20. wciąż stanowiły jedynie 12 czy 13 proc. dochodów do kwoty 4 czy 5 min koron, licząc w dzisiejszych cenach. To oznaczało, że dobrze prosperujący przedsiębiorca był w stanie zatrzymać większość tego, co posiadał. Innymi słowy, bodźce ekonom'<"' n e do założenia własnego przedsiębiorstwa, pracy i inwestowania były bardzo mocne. Inne wyjaśnienie: był to początek industrializacji. Nowe technologie były tworzone od podstaw i rozprzestrzeniały się dość wolno. W ten sposób ten, kto miał pomysł i zrobił z niego komercyjny użytek, mógł mieć czasowy monopol i zarobić mnóstwo pieniędzy. JESIEŃ

37 * * * W stuleciu pomiędzy rokiem 1870 a 1970 Szwecja miała wyższy współczynnik wzrostu niż inne kraje uprzemysłowione. Dlaczego? Można wymienić tu cztery czynniki. 1) Industrializacja rozpoczęła się w Szwecji późno i mogliśmy importować technologie, a przede wszystkim kapitał z zewnątrz. Te importy kapitałowe finansowały inwestycje (np. koleje), a nie konsumpcję. 2) Nastąpiła fala wynalazków i innowacji związana z nowo wynalezionym źródłem energii - elektrycznością. Wykorzystanie bogactw naturalnych, takich jak energia wodna, również powodowało powstawanie nowych technologii, których przykładem może być technologia przesyłu prądu stałego wysokiego napięcia firmy ASEA. 3) Bardzo liberalna gospodarka pozwoliła na szybką migrację z niezbyt wydajnego rolnictwa do bardziej wydajnych zawodów w przemyśli i usługach, pomimo dużych odległości i rzadkiego zaludnienia zmuszając nas do względnie dużych inwestycji w gospodarkę mieszkaniową i infrastrukturę. 4) Niewielkie rozmiary rynku krajowego zmuszały do rozwoju międzynarodowego. Szwedzka kultura przemysłowa szybko rozwinęła systematyczny sposób myślenia i kompetencje do zarządzania dużymi, elastycznymi organizacjami jako kolejny atut. Jako przykład można podać to, że Szwecja jest najmniejszym z czterech krajów będących w stanie zaprojektować i wyprodukować swój własny samolot myśliwski. Pozostałe trzy kraje to USA, Francja i (prawdopodobnie) Rosja. Na dodatek szwedzki przemysł dostarczał głównie dóbr kapitałowych do odbudowy Europy Zachodniej w latach 50. i 60. Eksport został jeszcze zwiększony przez Szwecję w sierpniu 1949 roku, kiedy za przykładem Wielkiej Brytanii zdewaluowała koronę o 30 proc. w stosunku do dolara. Średnia dewaluacja w stosunku do pozostałych walut eksportowych wyniosła około 15 proc. Od początku lat 50. światowy handel towarami przemysłowymi wzrastał o 8 proc. rocznie. III. Od 1970: Pośrednia droga" prowadzi w dół Szwecja w latach 50. miała średni wzrost na poziomie 3,4 proc. W latach 60. wzrosło to do 4,6 proc. W latach 70. wartość ta spadła do 2 proc, a w 80. spadła jeszcze nieco niżej. 28 FRONDA 37

38 Dlaczego? Być może, zakończenie powojennej odbudowy Europy Zachodniej osłabiło korzystną pozycję Szwecji na rynku. Szwecja została dotknięta przez kryzysy paliwowe w roku 1974 i 1980, ale nie bardziej niż inne kraje, tym bardziej że znaczną część potrzeb energetycznych zapewnia tania energia wodna. Szwecja do roku 1970 w przeważającej większości szła krok w krok z resztą świata. Byliśmy częścią systemu walutowego Bretton Woods. Poczynając jednak od 1973 roku, po ostatecznym rozwiązaniu systemu Bretton Woods, Szwecja doświadczyła nawracającego kryzysu cenowego. Korona była dewaluowana pięć razy w ciągu sześciu lat ( ), redukując swą wartość o około 45 proc. Ceny jednak wciąż rosły w Szwecji szybciej niż na świecie. Oszczędności i inwestycje w gospodarkę w procentach PKB Rok / Oszczędności netto Inwestycje netto Szwecja ostatecznie zniosła kontrolę rynku dewizowego w 1989 roku. Stopy procentowe były odtąd ustalane międzynarodowo i wkrótce pojawiły się skoki stopy procentowej, ponieważ każdy w kraju i za granicą wiedział, że kryzys cenowy w Szwecji prowadzi do szybkiej dewaluacji. Pomimo desperackiej akcji obronnej ze stopą overnight na poziomie 500 proc. Riksbank (szwedzki bank centralny) nie był w stanie utrzymać kursu korony w 1992 roku. Kiedy stopy procentowe zostały uwolnione, korona spadła początkowo o 30 proc. Cała Europa Zachodnia została dotknięta rzeczywistym szokiem stóp procentowych na początku lat 90. Inflacja spadła, ale stopy procentowe wzrosły, JESIEŃ

39 częściowo w wyniku wzrostu niemieckich stóp procentowych po zjednoczeniu. Nawet dla tak bogatego kraju jak Niemcy Zachodnie wysiłek, by zamienić byłą socjalistyczną NRD w miejsce nadające się do zamieszkania, był olbrzymim obciążeniem. Jednak stopy procentowe rosły w Szwecji szybciej niż w innych krajach. W rezultacie kryzys na rynku nieruchomości i rynku walutowym był tu bardziej dotkliwy niż za granicą. Bankructwa wzrosły pięciokrotnie. Oficjalna wielkość bezrobocia szybko wzrosła z około 2 do przeszło 8 proc. Państwo pożyczało pieniądze, by sfinansować zasiłki. To skutkowało deficytem budżetowym na poziomie powyżej 10 proc. produktu krajowego brutto. Dług narodowy podwoił się w ciągu czterech lat. Kryzys wtasnej produkcji Koszty pracy rosły w Szwecji szybko od początku lat 70. Koszty pracy w przemyśle wzrosły w latach o 59 proc. W tym samym okresie Riksdag (parlament) podniósł podatki od wynagrodzeń o 109 proc. Ówczesny premier, Olof Palmę, zadeklarował, że w podatkach od wynagrodzeń Riksdag znalazł nowe źródło dochodów podatkowych". A Riksdag potrzebował dużo więcej pieniędzy, by sfinansować nowe reformy. Koszty pracy wzrosły o ponad 80 proc. w ciągu trzech lat. Firmy nie mogły zrekompensować sobie tego, podnosząc ceny, ponieważ ceny eksportu były dyktowane przez rynek światowy, którego liderami cenowymi nie były firmy szwedzkie. W ten sposób zniknęły zyski korporacji. Po rozwiązaniu systemu Bretton Woods w 1973 roku Szwecja stała się członkiem stowarzyszonym ówczesnego europejskiego systemu wymiany walutowej - Snake. To znaczyło, że musiała utrzymać stały kurs korony w stosunku do marki niemieckiej. Innymi słowy koszty pracy skorygowane o zmiany w produktywności nie miały w Szwecji rosnąć szybciej niż w Niemczech Zachodnich. Inwestycje Stopa 19S S 1990 Jest wątpliwe, czy szwedzcy politycy, ich zarządy przedsiębiorstw czy związki zawodowe trzymały się ściśle wynikających z tego ograniczeń. inwestycji brutto jako odsetek PKB) FRONDA

40 Między 1976 a 1981 rokiem Szwecja dewaluowała koronę cztery razy, w sumie o 30 proc. Ale to wciąż było mało. Jej zorientowany na eksport przemysł wciąż tracił udział w rynku. Szwecja ma bardzo szczodry program socjalny i zasiłki w całości finansowane z dochodów publicznych. Kiedy firmy, nie będąc w stanie pokryć kosztów fiskalnych, zamykały zakłady i dokonywały cięć zatrudnienia, wydatki publiczne rosły bez względu na przychody podatkowe. W latach wydatki publiczne wzrosły z 50 do 65 proc. PKB. Nawet kraje zaangażowane w wojnę światową nie doświadczają takiego wzrostu wydatków publicznych. W połowie lat 70. szwedzki rząd zaczął pożyczać pieniądze za granicą. Nie było to niczym nowym. Szwecja pożyczała znaczne sumy pieniędzy za granicą pod koniec XIX wieku, głównie po to, by sfinansować budowę kolei. Od połowy lat 70. rząd szwedzki pożyczył za granicą około 600 mld koron. Gdybyśmy podobnie jak w XIX wieku pożyczali na cele inwestycyjne, nasze inwestycje rosłyby w sposób zasadniczy, a wzrost pozostałby taki sam. Ale jednocześnie ze wzrostem pożyczek międzynarodowych stopa inwestycji - to jest inwestycje jako odsetek PKB - spadała. Pomiędzy 1975 a 1996 rokiem stopa inwestycji spadła z 21 do ledwie 14 proc. Ta kombinacja importu kapitału i spadającej stopy inwestycji sugeruje, że coś naprawdę złego działo się ze szwedzką gospodarką. Czynniki powodujące wzrost zostały wyłączone z gry. W ciągu trzech lat państwo wpompowało do gospodarki pożyczone 600 mld. Bezrobocie rosło, a inwestycje malały. Ponad jedna piąta populacji w wieku produkcyjnym została wyłączona z rynku pracy - jako bezrobotni, uczestnicy różnych programów szkoleniowych, osoby na wcześniejszej emeryturze z powodów związanych z rynkiem pracy" i jako azylanci. Rzeczywiste bezrobocie w ten sposób zdefiniowane przekraczało 20 proc. Jakie mechanizmy tkwiły u podstaw tego osłabienia podstawy produkcyjnej państwa dobrobytu? IV. Co oznaczał socjalizm? 1. PREROGATYWY POLITYKI W 1932 roku władzę w Szwecji objął rząd socjaldemokratyczny. Od tamtej pory (z wyjątkiem lat ) socjaldemokracja rządziła krajem i odci- JESIEŃ

41 skała na nim swoje piętno. To w znacznym stopniu zdeterminowało rozwój myślenia politycznego w Szwecji. a) Partia socjaldemokratyczna żyła w symbiozie ze związkami zawodowymi. Obie organizacje miały w zasadzie tych samych członków i współpracowały dla wzajemnej korzyści, zarówno w Riksdagu, jak i poza nim. Związki wspierały partię rządzącą finansowo i służyły jako maszynka do głosowania podczas kampanii wyborczych. W zamian partia wprowadzała prawodawstwo faworyzujące interesy związków w każdej sytuacji. Na żądanie związków partia rządząca wprowadziła prawa wzmacniające pozycję związków wobec pracodawców. Szwedzkie wszechwładne prawo jest tu świetnym przykładem. Prawie nieograniczone prawo związków zawodowych do bezpośredniego działania jest wpisane w konstytucję jako część praw człowieka. I tak dalej. Ta symbioza stworzyła z konstelacji LO-SAP (LO, czyli Szwedzkiej Konfederacji Związków Zawodowych, i SAP, czyli Partii Socjaldemokratycznej) siłę dominującą w szwedzkiej polityce. Przedsiębiorca wchodzący w konflikt ze związkami mógł jednocześnie znaleźć się w konflikcie z rządem. b) Socjaldemokracja miała praktycznie monopol na władzę prawodawczą i zupełnie inaczej niż inne partie socjaldemokraci mieli dla wszystkich obywateli wyraźną wizję tego, jak społeczeństwo powinno wyglądać. Podczas gdy liberalizm chce społeczeństwa otwartego opartego na wskazaniach Poppera i Hayeka, socjalizm chce ostatecznego celu rozwoju, raz na zawsze zdefiniowanego, zakończonego społeczeństwa. Przez dalekosiężne interwencje socjaldemokracja kształtowała instytucje państwowe w sposób najbardziej zgodny ze swymi intencjami. Każdy znalazł się w socjaldemokratycznym społeczeństwie - czy tego chciał, czy nie. c) Socjaldemokracja, mając monopol na władzę, wykorzystywała dekady gwałtownego przyspieszenia wzrostu gospodarczego, a wraz z nim wzrostu standardów życia. Trudno znaleźć przypadek, za którym nie stałaby polityka partii. Powodem, dla którego szwedzki przemysł rozwijał się tak doskonale w latach 30., była rygorystyczna racjonalizacja w latach 20., która pozwoliła wejść w dekadę światowego kryzysu z najbardziej efektywnym aparatem produkcyjnym w Europie. Do tego doszła lekka dewaluacja i odejście Szwecji w 1931 roku, długo przed wieloma innymi krajami, od standardu złota. 32 FRONDA 37

Zagrożona korona, czyli za i przeciw wprowadzaniu euro. Autor: Marzena Hausman, Dariusz Stasik

Zagrożona korona, czyli za i przeciw wprowadzaniu euro. Autor: Marzena Hausman, Dariusz Stasik Zagrożona korona, czyli za i przeciw wprowadzaniu euro Autor: Marzena Hausman, Dariusz Stasik Proponowany przebieg zajęć Po wykonaniu tego ćwiczenia będziesz znał obawy i nadzieje, jakie wiązali Szwedzi

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki Tomasz Poskrobko Produkt krajowy brutto (PKB) wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług produkowanych w kraju w danym okresie PKB od strony popytowej

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa

Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa Zestaw 3 Optymalizacja międzyokresowa W modelu tym rozważamy optymalny wybór konsumenta dotyczący konsumpcji w okresie obecnym i w przyszłości. Zakładając, że nasz dochód w okresie bieżącym i przyszłym

Bardziej szczegółowo

Gospodarka światowa w 2015. Mateusz Knez kl. 2A

Gospodarka światowa w 2015. Mateusz Knez kl. 2A Gospodarka światowa w 2015 Mateusz Knez kl. 2A Koło Ekonomiczne IV LO Nasze koło ekonomiczne współpracuje z Uniwersytetem Ekonomicznym w Poznaniu. Wspólne działania rozpoczęły się od podpisania umowy pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Problemy ekonomiczne obszar rozmów z dzieckiem Prof. Piotr Banaszyk Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 8 października 2015 r. Dr Tomaszie Projektami EKONOMICZNY UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski

Dr Łukasz Goczek. Uniwersytet Warszawski Dr Łukasz Goczek Uniwersytet Warszawski Wpływ podatków na podaż i popyt Co decyduje, kto naprawdę ponosi ciężar podatku Koszty i korzyści wynikające z podatków i dlaczego podatki nakładają koszt, który

Bardziej szczegółowo

Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939

Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939 Gospodarka światowa Dezintegracja gospodarki światowej w latach 1918-1939 Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Etapy w analizie Lata 1918-1924 Lata 1924-1929 Lata

Bardziej szczegółowo

05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308

05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308 05-530 Góra Kalwaria, ul. Pijarska 21 tel.: [22] 717-82-65 fax: [22] 717-82-66 kom.: [0] 692-981-991, [0] 501-633-694 Info: 0 708 288 308 biuro@assman.com.pl http://www.assman.com.pl 21-11-2006 W części

Bardziej szczegółowo

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać

Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Otwieramy firmę żeby więcej zarabiać Mężczyzna, w wieku do 40 lat, wykształcony, chcący osiągać wyższe zarobki i być niezależny taki portret startującego polskiego przedsiębiorcy można nakreślić analizując

Bardziej szczegółowo

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Polskie banki osiągnęły w I półroczu łączny zysk netto na poziomie 8,04 mld zł, po wzroście

Bardziej szczegółowo

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Mirosław Gronicki Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Warszawa 31 maja 2011 r. Spis treści 1. Geneza światowego kryzysu finansowego. 2. Światowy kryzys finansowy skutki. 3. Polska

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja podręcznika podstaw przedsiębiorczości pt. Jak być przedsiębiorczym

Aktualizacja podręcznika podstaw przedsiębiorczości pt. Jak być przedsiębiorczym Aktualizacja podręcznika podstaw przedsiębiorczości pt. Jak być przedsiębiorczym s. 0 Zamiast WIRR powinno być: Kolejne indeksy to mwig40, który uwzględnia notowania 40 średnich spółek kolejnych 40 spółek

Bardziej szczegółowo

Komercjalizacja nauki w Polsce i na świecie. Maciej Strzębicki

Komercjalizacja nauki w Polsce i na świecie. Maciej Strzębicki Komercjalizacja nauki w Polsce i na świecie Maciej Strzębicki Własna firma Inkubator przedsiębiorczości Kryzys Praca na uczelni Garaż VC/PE Wdrożona idea Innowacje Wydatki na badania i rozwój Komercjalizacja

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

USDPLN to analogicznie poziom 3,26 i wsparcie 3,20-3,22.

USDPLN to analogicznie poziom 3,26 i wsparcie 3,20-3,22. 09:00 Okazuje się, że wczorajsze dane o wykorzystanie deficytu budżetowego w Polsce nie były tragiczne i dodatkowo EURUSD znów zaczyna rosnąć więc występują naturalne czynniki sprzyjające umocnieniu PLN.

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w IPO ile można zarobić?

Inwestowanie w IPO ile można zarobić? Inwestowanie w IPO ile można zarobić? W poprzednich artykułach opisano w jaki sposób spółka przeprowadza ofertę publiczną oraz jakie może osiągnąć z tego korzyści. Teraz należy przyjąć punkt widzenia Inwestora

Bardziej szczegółowo

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku!

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Wraz z podręcznikiem oddajemy do twoich rąk zeszyt ćwiczeń. Zawarte są w nim różne polecenia i zadania. Powinny one pomóc ci zrozumieć zagadnienia omawiane w podręczniku

Bardziej szczegółowo

Rozkład dochodów i wydatków gospodarstw domowych w Europie jak kryzys wpływa na życie codzienne?

Rozkład dochodów i wydatków gospodarstw domowych w Europie jak kryzys wpływa na życie codzienne? Rozkład dochodów i wydatków gospodarstw domowych w Europie jak kryzys wpływa na życie codzienne? TNS 2012 1 Obecny kryzys finansowy w Europie wpływa na codzienne życie milionów Europejczyków - rośnie bezrobocie,

Bardziej szczegółowo

Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność na terenie województwa łódzkiego w 2008

Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność na terenie województwa łódzkiego w 2008 Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość spółek z udziałem kapitału zagranicznego prowadzących działalność na terenie województwa łódzkiego w 2008 r., w których został zaangażowany kapitał zagraniczny

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł KANDYDATA NA DIAKONA

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł KANDYDATA NA DIAKONA KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł KANDYDATA NA DIAKONA ZDJĘCIE KANDYDATA (nakleić ) Informacje wstępne Dane zawarte w kwestionariuszu są poufne i znajdują się w wyłącznej dyspozycji Naczelnej

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Sytuacja społecznogospodarcza

Sytuacja społecznogospodarcza Sytuacja społecznogospodarcza w regionie Włodzimierz Szordykowski Dyrektor Departamentu Rozwoju Gospodarczego Gdańsk, dnia 30 listopada 2011 roku Sytuacja gospodarcza na świecie Narastający dług publiczny

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Polska liderem inwestycji zagranicznych 2015-06-02 17:05:06

Polska liderem inwestycji zagranicznych 2015-06-02 17:05:06 Polska liderem inwestycji zagranicznych 2015-06-02 17:05:06 2 Polska w 2014 r. była, po raz kolejny, liderem wśród państw Europy Środkowo-Wschodniej pod względem pozyskania inwestycji zagranicznych - wynika

Bardziej szczegółowo

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Od 2004 roku Polska jest członkiem Unii Europejskiej, w wyniku możliwości podjęcia

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Polskie 10 lat w Unii

Polskie 10 lat w Unii Polskie 10 lat w Unii Polityczne aspekty członkostwa -jak Polska zmieniła Europę Dobra sytuacja ekonomiczna w czasach kryzysu BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KORZYSTNY BUDŻET UE NA LATA 2014-2020 Euroentuzjazm

Bardziej szczegółowo

PKO BP zdecydował się połączyć emisję akcji z wypłatą dywidendy. Wpisany przez Łukasz Wilkowicz

PKO BP zdecydował się połączyć emisję akcji z wypłatą dywidendy. Wpisany przez Łukasz Wilkowicz Potwierdziły się zapowiedzi emisji, z której największy krajowy bank miałby pozyskać około 5 mld złotych. Niespodzianką była deklaracja, że na dywidendę zarząd jest gotów przeznaczyć cały ubiegłoroczny

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Temat spotkania: Matematyka finansowa dla liderów Temat wykładu: Matematyka finansowa wokół nas Prowadzący: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 14 października 2014 r. Matematyka finansowa dla liderów Po

Bardziej szczegółowo

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28 Z Olgierdem Bagniewskim*, szefem zespołu analityków niemieckiego instytutu East Stock Informationsdienste GmbH w Hamburgu, rozmawia Iwona Bartczak. I.B.: Brak równowagi finansów publicznych jest znanym

Bardziej szczegółowo

Związki. nieformalne. e-poradnik

Związki. nieformalne. e-poradnik e-poradnik Prawo Prawo Prawo Prawo Prawo Związki nieformalne Stosunki majątkowe między konkubentami Mieszkanie konkubentów Jak dziedziczą konkubenci Prawa dzieci ze związków nieformalnych Prawo podatkowe

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ NADZIEJE I OBAWY ZWIĄZANE Z INTEGRACJĄ BS/110/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ NADZIEJE I OBAWY ZWIĄZANE Z INTEGRACJĄ BS/110/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, CZERWIEC 2003 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego

Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Raport cząstkowy - Migracje z województwa lubelskiego Zebranie informacji na temat migrantów z danego obszaru stanowi poważny problem, gdyż ich nieobecność zazwyczaj wiąże się z niemożliwością przeprowadzenia

Bardziej szczegółowo

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA WYKŁAD XIII WYDATKI RZĄDOWE I ICH FINANSOWANIE Budżet rządu: niektóre fakty i liczby Wydatki rządowe, podatki i makroekonomia Deficyt budżetowy i długu publiczny

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

AMERYKAŃSKIE WIZY DLA POLAKÓW

AMERYKAŃSKIE WIZY DLA POLAKÓW AMERYKAŃSKIE WIZY DLA POLAKÓW Warszawa, luty 2004 r. W sondażu OBOP z 5-8 lutego 2004 r. okazało się, że: 80%. badanych uznało sprawę amerykańskich wiz dla Polaków za sprawę ważną dla Polski, zaś 39% -

Bardziej szczegółowo

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne

Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne Analiza tygodniowa - ujęcie fundamentalne 12 marca 2012 Aktualne wskaźniki makro: KRAJ Stopy CPI Bezrobocie PKB % r/r r/r r/r USA 0,25 3,90 9,00 2,50 Euroland 1,25 0,80 10,20 1,60 Wielka Brytania 0,50

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Młodzież 2010. Plany, dążenia i aspiracje Materialne warunki życia i dostęp do technologii informacyjnej Znajomości języków obcych

Młodzież 2010. Plany, dążenia i aspiracje Materialne warunki życia i dostęp do technologii informacyjnej Znajomości języków obcych Młodzież 2010 Plany, dążenia i aspiracje Materialne warunki życia i dostęp do technologii informacyjnej Znajomości języków obcych Barbara Badora, CBOS PLANY, DĄŻD ĄŻENIA I ASPIRACJE ŻYCIOWE MŁODZIEM ODZIEŻY

Bardziej szczegółowo

Twój osobisty fundusz emerytalny

Twój osobisty fundusz emerytalny Twój osobisty fundusz emerytalny Autor: Adam Jagielnicki Pewne pieniądze w niepewnych czasach! Emerytura to dla wielu z nas upragniony koniec pracy zawodowej. Ma to być okres życia, który będziemy mogli

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 2 Hiszpania pod koniec XX wieku była jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy, kres rozwojowi położył światowy kryzys z końca

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Adres redakcji: Redaktor naczelny Gazety Prawnej: Dyrektor artystyczny Gazety Prawnej: Redakcja: DTP: Biuro Reklamy:

SPIS TREŚCI Adres redakcji: Redaktor naczelny Gazety Prawnej: Dyrektor artystyczny Gazety Prawnej: Redakcja: DTP: Biuro Reklamy: SPIS TREŚCI Rozliczenie dochodów zagranicznych... 3 Brytyjskie zarobki rozliczamy metodą wyłączenia... 7 W polskim PIT można odliczyć austriacki podatek... 12 Zarobki belgijskie rozliczane według proporcjonalnego

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel Akademia Młodego Ekonomisty Walutowa Wieża Babel Dr Andrzej Dzun Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. Pieniądz- powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań,

Bardziej szczegółowo

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett Złoto i srebro we współczesnym portfelu inwestycyjnym Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, zakurzoną Ryzyko bierze szybę, się niż z przez niewiedzy czysto o umytą tym co szybę robisz przednią

Bardziej szczegółowo

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50

Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 Prognozy wzrostu dla Polski 2015-06-02 15:58:50 2 Bank of America Merrill Lynch podniósł prognozy wzrostu PKB dla Polski - z 3,3 do 3,5 proc. w 2015 r. i z 3,4 do 3,7 proc. w 2016 r. W raporcie o gospodarce

Bardziej szczegółowo

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA

REFORMA 2012. Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska. Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA REFORMA 2012 Wprowadzenie do ekonomii Ewelina Nojszewska Podręcznik do nauki zawodu BRANŻA EKONOMICZNA Ilustrator: Jerzy Flisak Podręcznik do nauki zawodu technik ekonomista i innych zawodów z branży ekonomicznej

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Warszawa, 11 kwiecień 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł DIAKONISY

KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł DIAKONISY KWESTIONARIUSZ dla osób ubiegających się o tytuł DIAKONISY ZDJĘCIE KANDYDATKI (nakleić) Informacje wstępne Dane zawarte w kwestionariuszu są poufne i znajdują się w wyłącznej dyspozycji Naczelnej Rady

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna i pieniężna

Polityka fiskalna i pieniężna Ćwiczenia z akroekonomii II Polityka fiskalna i pieniężna Deficyt budżetowy i cykle koniunkturalne na wstępie zaznaczyliśmy, że wielkość deficytu powinna zależeć od tego w jakiej fazie cyklu koniunkturalnego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 22/2015 O SYTUACJI NA UKRAINIE I POLSKIEJ POMOCY DLA WSCHODNIEGO SĄSIADA

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 22/2015 O SYTUACJI NA UKRAINIE I POLSKIEJ POMOCY DLA WSCHODNIEGO SĄSIADA Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 22/2015 O SYTUACJI NA UKRAINIE I POLSKIEJ POMOCY DLA WSCHODNIEGO SĄSIADA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia roku

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Kim jest Rzecznik Praw Dziecka?

Kim jest Rzecznik Praw Dziecka? Kim jest Rzecznik Praw Dziecka? Prace nad utworzeniem instytucji Rzecznika Praw Dziecka w Polsce zainicjowane zostały przez organizacje pozarządowe i środowiska działające na rzecz praw dzieci. W rezultacie

Bardziej szczegółowo

Sektor bankowy w Europie. Co zmienił kryzys? Warszawa, 16 maja 2013 r.

Sektor bankowy w Europie. Co zmienił kryzys? Warszawa, 16 maja 2013 r. Sektor bankowy w Europie. Co zmienił kryzys? Warszawa, 16 maja 2013 r. Czy kryzys finansowy wymusi zmiany w dotychczasowych modelach biznesowych europejskich banków? Maciej Stańczuk Polski Bank Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Polski rynek pracy w 2013 roku przewidywane trendy w zakresie zatrudnienia, dynamiki wynagrodzeń, struktury rynku

Polski rynek pracy w 2013 roku przewidywane trendy w zakresie zatrudnienia, dynamiki wynagrodzeń, struktury rynku Polski rynek pracy w 2013 roku przewidywane trendy w zakresie zatrudnienia, dynamiki wynagrodzeń, struktury rynku Rok 2012 czas stopniowego i umiarkowanego pogorszenia sytuacji na rynku pracy Warunki na

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 2. Rachunek dochodu narodowego i pomiar sytuacji na rynku pracy

Makroekonomia 1 Wykład 2. Rachunek dochodu narodowego i pomiar sytuacji na rynku pracy Makroekonomia 1 Wykład 2. Rachunek dochodu narodowego i pomiar sytuacji na rynku pracy Dr Gabriela Grotkowska Plan wykładu 2. Rachunek dochodu narodowego w gospodarce zamkniętej i otwartej (SNA) Tożsamość

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa i rozwody Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa podstawowe pojęcia Zawarcie małżeństwa akt zawarcia związku między dwiema osobami płci odmiennej, pociągającego

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-5 - 69, 628-7 - 04 69-46 - 92, 625-76 - 2 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-50 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO MARŻA BRUTTO Marża i narzut dotyczą tego ile właściciel sklepu zarabia na sprzedaży 1 sztuki pojedynczej pozycji. Marża brutto i zysk brutto odnoszą się do tego ile zarabia

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O LEGALIZACJI EUTANAZJI BS/170/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2001

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O LEGALIZACJI EUTANAZJI BS/170/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2001 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Inclusion Europe. Raport

Inclusion Europe. Raport Dyrektywa Europejska w sprawie Równego Traktowania przy Zatrudnianiu i Wykonywaniu Zawodu Inclusion Europe Raport Inclusion Europe i jego 49 członków z 36 państw walczą ze społecznym wykluczaniem oraz

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

Co to jest? SESJA 1 dla RODZICÓW

Co to jest? SESJA 1 dla RODZICÓW SAKRAMENT POJEDNANIA Co to jest? SESJA 1 dla RODZICÓW Znaki Gotowości Czy twoje dziecko czasem Chce się modlić do Boga? Mówi Przepraszam bez podpowiadania? Przebacza innym nawet wtedy, gdy nie mówi przepraszam?

Bardziej szczegółowo

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Dr Bogdan Buczkowski Katedra Wymiany Międzynarodowej Konferencja organizowana w ramach projektu Utworzenie nowych interdyscyplinarnych programów kształcenia

Bardziej szczegółowo

KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA

KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA KROK 6 ANALIZA FUNDAMENTALNA Do tej pory skupialiśmy się na technicznej stronie procesu inwestycyjnego. Wiedza ta to jednak za mało, aby podejmować trafne decyzje inwestycyjne. Musimy zatem zmierzyć się

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Monika Borowiec. Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 2.9 Temat zajęć: Powtórzenie wiadomości z działu 2. 1. Cele lekcji: 2. Metody i techniki:

Monika Borowiec. Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 2.9 Temat zajęć: Powtórzenie wiadomości z działu 2. 1. Cele lekcji: 2. Metody i techniki: Strona1 Monika Borowiec Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 2.9 Temat zajęć: Powtórzenie wiadomości z działu 2 1. Cele lekcji: Uczeń: sprawdza stopień opanowania wiedzy i umiejętności z działu 2, dokonuje

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ ORAZ POLITYKA GOSPODARCZA POLSKI

ROZWÓJ ORAZ POLITYKA GOSPODARCZA POLSKI ROZWÓJ ORAZ POLITYKA GOSPODARCZA POLSKI ogólnopolskie badanie ankietowe opinii ekonomistów wstępne wyniki Od stycznia do kwietnia 0 roku Zakład Polityki Gospodarczej SGH wraz z Instytutem Wiedzy i Innowacji

Bardziej szczegółowo

Perspektywy dla polskiego eksportu w 2012 roku

Perspektywy dla polskiego eksportu w 2012 roku Perspektywy dla polskiego eksportu w 20 roku Rok 20 był bardzo udany dla polskiego eksportu Polski eksport w 20 roku osiągnął wartość 135,8 mld euro i był wyższy o,8 proc. niż rok wcześniej wynika z opracowania

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

Jak uczą się dorośli Polacy?

Jak uczą się dorośli Polacy? Jak uczą się dorośli Polacy? W ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających trzecią turę badania (a więc przez niemal cały rok 2011 r. i w pierwszej połowie 2012 r.) łącznie 36% Polaków w wieku 18-59/64

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Rozdział Temat lekcji l.godz. Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Parlament, prezydent, rząd i sądy.

Rozdział Temat lekcji l.godz. Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Parlament, prezydent, rząd i sądy. WYMAGANIA Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE DLA ROZDZIAŁÓW W KLASIE TRZECIEJ Rozdział Temat lekcji l.godz. Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Parlament, prezydent, rząd i sądy. Prezydent i rząd, czyli

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SPÓŁEK 21.08.2006. Witam.

ANALIZA SPÓŁEK 21.08.2006. Witam. ANALIZA SPÓŁEK 21.08.2006 Witam. DWORY Spółka zadebiutowała na GPW w grudniu 2004 roku. Przez pierwszych dziesięć miesięcy notowania przebiegały w bardzo wąskiej stabilizacji. Cena akcji wahała się pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Zaznacz państwa członkowskie starej Unii Europejskiej, które nie wprowadziły dotąd

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

STOP BIEDZIE DZIECI! Strategia SLD walki z ubóstwem wśród dzieci. Warszawa, 1 czerwca 2013 r.

STOP BIEDZIE DZIECI! Strategia SLD walki z ubóstwem wśród dzieci. Warszawa, 1 czerwca 2013 r. STOP BIEDZIE DZIECI! Strategia SLD walki z ubóstwem wśród dzieci Warszawa, 1 czerwca 2013 r. Kryzys najbardziej dotknął biednych. W 2012 roku dochody na osobę wyniosły 1270 zł i były niższe o 0,2% niż

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo