Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w kontekście lokalnym na przykładzie firm działających w Dębicy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w kontekście lokalnym na przykładzie firm działających w Dębicy"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe nr 866 Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie 2011 Rafał Morawczyński Katedra Przedsiębiorczości i Innowacji Jan Bieszczad Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w kontekście lokalnym na przykładzie firm działających w Dębicy 1. Wstęp Celem tego artykułu jest przedstawienie sytuacji małych i średnich przedsiębiorstw w kontekście lokalnym. Jako miejsce badań wybrano Dębicę 50-tysięczne miasto w województwie podkarpackim, którego rozwój i historia gospodarcza odzwierciedlają wiele prawidłowości obserwowanych w całej Polsce. Artykuł prezentuje wyniki badań ankietowych przeprowadzonych w 30 firmach. Nieduża liczba przebadanych podmiotów sprawia, że wyniki należy traktować z dużą ostrożnością, choć jak się wydaje wiele zaobserwowanych prawidłowości ma mocne uzasadnienie. Niektóre przedstawione dalej obserwacje potwierdzają, że również w przedsiębiorczości często splatają się ze sobą lokalny i globalny wymiar działania. Jedną z najważniejszych cech polskiej gospodarki po rozpoczęciu transformacji ustrojowej jest imponujący rozwój przedsiębiorczości. W szerokim rozumieniu jest ona utożsamiana z działaniem sektora małych i średnich firm (MŚP), co z punktu widzenia teorii przedsiębiorczości jest pewnym uproszczeniem. Mimo to znaczna liczba badań przeprowadzonych w ostatnich 20 latach pozwala na potwierdzenie dużej roli, jaką odgrywają małe i średnie przedsiębiorstwa w podtrzymywaniu

2 38 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad wzrostu gospodarczego i wzrostu innowacyjności oraz tworzeniu miejsc pracy 1. Słusznie zauważa się, że niektóre cechy MŚP stanowią o przewadze mniejszych firm nad firmami dużymi w wybranych obszarach działalności. Do tych cech zaliczyć można np. zdolność do szybszego reagowania na zmiany zachodzące w otoczeniu, prostszą strukturę organizacyjną, osobiste zaangażowanie przedsiębiorców w kierowanie własnymi firmami, zdolność do szybszego wchodzenia w relacje kooperacyjne, bliskość relacji z klientami Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw i sposoby ich przezwyciężania Bariery zewnętrzne mogą mieć różny charakter. W tym opracowaniu szczególną uwagę poświęcono ograniczeniom tkwiącym w otoczeniu lokalnym. Wiele barier ma swoje pochodzenie w makroskali (zagranica, kraj), mezoskali (region) i mikroskali (środowisko lokalne) oraz w samym przedsiębiorstwie. Podstawowy podział związany jest jednak z otoczeniem przedsiębiorstwa i jego wnętrzem. W wielu przypadkach trudno jest jednoznacznie wyznaczyć granicę między ograniczeniami wewnętrznymi a zewnętrznymi 3. Przykładowo braki w personelu mogą być wypadkową trudnej sytuacji kapitałowej przedsiębiorstwa, ale zależą również od słabości rynku pracy. W celu egzemplifikacji omówiono poniżej niektóre z barier. Rys. 1 prezentuje proponowany podział barier, który stał się podstawą do przeprowadzenia badań empirycznych. Bariery otoczenia zewnętrznego są bodaj najczęściej przywoływane w dyskusji dotyczącej problemów małych i średnich przedsiębiorstw. Najbardziej tego typu ograniczenia widoczne są na poziomie kraju i to one są najczęściej przedmiotem analiz i dyskusji, również politycznych. Biurokracja, niestabilność prawa, obciążenia fiskalne systematycznie przedstawiane są przez MŚP jako duże bariery działalności, których pokonywanie zajmuje czas, zużywa energię i zasoby. Niemal od początku transformacji trwa ostra dys- 1 Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, PARP, Warszawa Zarządzanie małym i średnim przedsiębiorstwem. Uwarunkowania europejskie, red. M. Strużycki, Wydawnictwo Difin, Warszawa 2002, s ; B. Nogalski, J. Karpacz, A. Wójcik- -Karpacz, Finansowanie i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw. Od czego to zależy?, Oficyna Wydawnicza AJG, Bydgoszcz 2004, s ; J. Steinerowska-Streb, Sytuacja małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstw 2006, nr 8, s O uwarunkowaniach zewnętrznych i wewnętrznych działania przedsiębiorstw zob. np. A. Kaleta, Zewnętrzne i wewnętrzne warunki rozwoju przedsiębiorstw [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław 2004, s

3 Bariery rozwoju małych 39 kusja na temat sposobu zwalniania MŚP z wielu obowiązków i danin. Reformy proponowane przez kolejne rządy przynoszą jednak niewielki skutek, w efekcie krytyka ze strony przedsiębiorców nie słabnie. Bariery Kapitał Doświadczenie, wiedza, informacja Zarządzanie Oferta Wewnętrzne Zewnętrzne Zagranica Prawo Polityka gospodarcza Konkurencja Obciążenia fiskalne Biurokracja Infrastruktura Zagadnienia społeczne Sytuacja gospodarcza Sfera lokalna Wsparcie publiczne Rys. 1. Bariery działalności małych i średnich przedsiębiorstw Źródło: opracowanie własne. Warto zwrócić uwagę, że konkurowanie polskich przedsiębiorstw, w tym również małych i średnich w coraz większym stopniu odbywać się będzie w warunkach zwiększonej presji przedsiębiorstw zagranicznych i transnarodowych. Zakres tego zjawiska jest jednak różny w zależności od rodzaju działalności i regionu Polski 4. Tego typu problematyka jest często przedmiotem badań na poziomie regionów (w Polsce ze względów praktycznych pojęcie to jest na ogół utożsamiane z województwami). Rzadziej prowadzone są badania na poziomie lokalnym. 4 M. Stankiewicz, Konkurencyjność przedsiębiorstwa. Budowanie konkurencyjności przedsiębiorstwa w warunkach globalizacji, TNOiK, Toruń 2005, s

4 40 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad Wyróżnienie poziomu regionalnego jest jednak raczej sztuczne wskazują na to badacze zajmujący się tą problematyką 5. Początek XXI w. dał polskim przedsiębiorstwom możliwość korzystania ze środków funduszy strukturalnych Unii Europejskiej. Miały one być dużym wsparciem szczególnie dla najmniejszych przedsiębiorstw. W praktyce MŚP zderzyły się jednak z dużymi wymaganiami formalnymi związanymi z dostępem do tego typu środków. Wpływu tych funduszy nie należy ograniczać do systemu finansowego firm, ponieważ środki wykorzystać można dosyć wszechstronnie od inwestycji, przez rozwój personelu, po działania marketingowe. W celu poprawy sytuacji małych przedsiębiorstw powołano do życia wiele instytucji mających statutowo zajmować się wspieraniem sektora MŚP. Ponadto już istniejące jednostki zachęcane są do współpracy z tym sektorem 6. W wielu badaniach wykazano jednak, że skuteczność tego typu działań jest dosyć ograniczona. Problem ten może być jeszcze poważniejszy dla firm działających z dala od centrów gospodarczych. W większości badań przeprowadzonych w Polsce na temat relacji sektora przedsiębiorstw i świata nauki wskazuje się, że zakres współpracy między MŚP a instytucjami statutowo zajmującymi się pomocą w porównaniu z innymi krajami europejskimi jest dalece niewystarczający. Badania prowadzone w sektorze MŚP wskazują na jeszcze gorszy stan współpracy, dotyczy to również firm z Podkarpacia 7. Obciążenia fiskalne firm działających w Polsce mają różnorodny charakter i od lat, mimo postulatów organizacji zrzeszających przedsiębiorców, nie uległy one właściwie ograniczeniu. Co prawda zmniejszona została wysokość stawek podatkowych PIT i CIT, wprowadzono podatek liniowy dla przedsiębiorców, ale równocześnie znacznie ograniczono możliwość korzystania z uproszczonych form ewidencji podatkowej i związanych z nimi niższych stawek podatku, co jest szczególnie dotkliwe dla najmniejszych przedsiębiorstw. Znacznym ograniczeniem jest również klin podatkowy, czyli parapodatkowe koszty pracy związane z ubezpieczeniami społecznymi. 5 Zob. np.: T. Grabiński, Analiza taksonometryczna krajów Europy w ujęciu regionów, Wydawnictwo AE w Krakowie, Kraków 2003, s. 15; I. Pietrzyk, Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, PWN, Warszawa W. Burdecka, Instytucje otoczenia biznesu, PARP, Warszawa A. Pomykalski, M. Golińska-Pieczyńska, Nauka a konkurencyjność małej firmy [w:] Gospodarka lokalna i regionalna w teorii i praktyce, red. D. Strahl, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1161, Wrocław 2006, s ; B. Bembenek, M. Szałańska, Orientacja innowacyjna MŚP refleksje z badań [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław 2004, s

5 Bariery rozwoju małych 41 Immanentną cechą małych i średnich przedsiębiorstw są niedostatki natury zasobowej. Dlatego jako jedno z głównych ograniczeń, z jakimi borykają się te firmy, podaje się brak dostępu do źródeł finansowania i problem z pozyskaniem odpowiedniego personelu 8. Od początku transformacji aż do akcesji do UE rynek pracy w Polsce cechował się ciągłą przewagą podaży nad popytem na pracę, co znajdowało wyraz np. w dwucyfrowej stopie bezrobocia utrzymującej się przez większą część tego okresu, osiągającej w czasie spadku koniunktury wartość ponad 20%. Kilka lat szybkiego wzrostu i otwarcia niektórych rynków pracy w UE dla polskich pracowników spowodowało jednak odwrócenie sytuacji i ten rynek w Polsce po raz pierwszy można było określać w latach rynkiem pracownika. W efekcie wiele firm stanęło w obliczu braku odpowiedniej kadry. Problem ten był w tych latach dotkliwszy dla MŚP, które na ogół z trudem konkurują płacowo z dużymi firmami. Po akcesji problem ten zaostrzył się też na terenach peryferyjnych, które cechował większy drenaż rynku pracy ze strony pracodawców zagranicznych. Na te negatywne zjawiska zaczyna się w ostatnich latach nakładać niebezpieczna tendencja demograficzna. Szczyt wyżu demograficznego z przełomu lat 70. i 80. wkroczył na rynek pracy w latach i w kolejnych latach podaż nowych pracowników (absolwentów) będzie się zmniejszać. W warunkach lokalnych spadający (nawet do ujemnych wartości) przyrost naturalny łączy się z ujemnym saldem przepływu ludności w ujęciu krajowym i zagranicznym 9. Obserwacja niedostatków zasobowych wśród najmniejszych i najmłodszych firm jest zgodna z modelami teoretycznymi, a szczególnie teorią zasobową. Dlatego w niniejszym opracowaniu położono specjalny nacisk na zbadanie tego problemu w kontekście wielkości i wieku firm. W celu ukierunkowania swojego rozwoju MŚP podejmują wiele działań, które można analizować pod względem poszczególnych realizowanych funkcji: finansowej, personalnej, marketingowej, technologicznej czy planistycznej. Niektóre z tych działań trudno jednak bezpośrednio przyporządkować do konkretnej funkcji w znaczeniu tradycyjnym. Dotyczy to np. lokalizowania firmy w sieci powiązań rynkowych (networking). Waga uczestnictwa i rozwijania form współpracy w sieciach jest dostrzegana w badaniach prowadzonych na całym świecie 8 J. Nesterak, Długoterminowe źródła finansowania małych i średnich przedsiębiorstw oraz B. Siuta-Tokarska, Krótkoterminowe źródła finansowania małych i średnich przedsiębiorstw [w:] Rozwój i konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, red. A. Nehring, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków 2007, s Na temat lokalnych problemów demograficznych zob. np. M. Maciejuk, Problemy demograficzne regionu jeleniogórskiego [w:] Gospodarka lokalna i regionalna w teorii i praktyce, red. D. Strahl, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1161, Wrocław 2006, s

6 42 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad od dłuższego czasu 10. Obserwacja działania MŚP w ostatnich latach wskazuje na ich małą skłonność do współpracy z innymi podmiotami i małą innowacyjność. Ograniczenia rozwoju MŚP i sposoby ich przekraczania były tematem wielu badań prowadzonych w Polsce 11. Badania takie prowadzone były również wcześniej na terenie Podkarpacia. Przykładowo w 2003 r. Rzeszowska Agencja Rozwoju Regionalnego przeprowadziła je na ternie całego województwa. Badania te prowadzone były z powodów praktycznych: szukano odpowiedzi na pytanie, jakiej pomocy oczekują małe i średnie firmy w regionie. MŚP zainteresowane były głównie wsparciem w zakresie promocji firmy, marketingu, wyszukiwania partnerów i pozyskiwania środków finansowych. Dużo mniejsze oczekiwania dotyczyły pomocy w rozwijaniu wewnętrznych systemów zarządzania (jakość, mechanizmy finansowo-księgowe, rozwój produktu, planowanie). Dowodzi to, że najmniejsze firmy są świadome ograniczeń zasobowych i problemów w konkurowaniu na rynku Metoda badawcza Badania barier rozwoju MŚP zostały przeprowadzone wśród przedsiębiorców działających w Dębicy. Jest to miasto zlokalizowane w zachodniej części województwa podkarpackiego, liczy blisko 50 tys. mieszkańców. W ostatnich 100 latach przechodziło gwałtowne przemiany gospodarcze. Pierwsza faza szybkiego rozwoju przypadła na okres dwudziestolecia międzywojennego, w czasie którego miasto objęte było inwestycjami związanymi z realizacją Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Inwestycje zrealizowane w tym okresie polegały m.in. na budowie dużych przedsiębiorstw przemysłowych: Fabryki Opon Samochodowych Stomil, Zakładów Chemicznych i Fabryki Materiałów Wybuchowych Lignoza. Mimo dużych zniszczeń w czasie II wojny światowej udało się później odtworzyć infrastrukturę i stworzyć kilka nowych zakładów, m.in. kombinat Igloopol. Wraz z początkiem transformacji sytuacja gospodarcza miasta i regionu zmieniała się zgodnie z prawidłowościami procesów obserwowanych w tym czasie w Polsce. 10 C.J. Jarillo, Strategic Networks, Bluttenworth-Heineman, Oxford Raport o stanie ; L. Jakubów, Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław 2004, s T. Mazurkiewicz, L. Woźniak, R. Trinks, Bariery rozwoju oraz możliwości wspierania przedsiębiorczości i innowacyjności na podstawie badań w województwie podkarpackim i małopolskim [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław 2004, s

7 Bariery rozwoju małych 43 Doszło do restrukturyzacji przedsiębiorstw, prywatyzacji, w tym z udziałem kapitału zagranicznego. Do negatywnych skutków zmian zaliczyć trzeba likwidację wielu miejsc pracy, zatrzymanie wzrostu miasta, masową migrację krajową i zagraniczną, szczególnie młodych ludzi. W ostatnich latach pojawiły się symptomy poprawy negatywnych tendencji. W okresie transformacji, podobnie jak w całym kraju, ważną rolę w gospodarce miasta i regionu odgrywały małe i średnie przedsiębiorstwa. Ich rozwój pozwolił na neutralizację niektórych negatywnych tendencji gospodarczych i społecznych. 7 6 Liczba obserwacji Rok powstania przedsiębiorstwa Rys. 2. Liczba przedsiębiorstw założonych w latach Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. Badania ankietowe zostały przeprowadzone w marcu 2008 r. wśród małych i średnich przedsiębiorstw w Dębicy. Ankietowanie prowadzono do momentu zebrania 30 dobrze wypełnionych kwestionariuszy. Uzyskana w ten sposób pula przebadanych przedsiębiorstw jest najmniejszą akceptowalną ze względu na moc uzyskanych wyników. Kwestionariusz był dostarczany osobiście i po uzyskaniu zgody przedsiębiorcy pozostawiany do wypełnienia. Został skonstruowany z myślą o użyciu danych do dalszej analizy statystycznej. Wśród przebadanych 30 przedsiębiorstw większość zaklasyfikować można jako mikroprzedsiębiorstwa 20 z nich zatrudnia do 9 pracowników, 3 firmy spełniają wymagania klasyfikacyjne firm małych (do 49 zatrudnionych), a pozostałe to firmy średnie (do 207 osób). Próba jest więc zdominowana przez najmniejsze podmioty, co odpowiada jednak podobnej prawidłowości w zbiorowości generalnej.

8 44 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad W celu uchwycenia związku między wielkością przedsiębiorstwa a ocenianymi aspektami ich działalności próbka została podzielona na mikroprzedsiębiorstwa (zatrudniające do 9 pracowników) oraz firmy średnie (od 10 do 207). Liczebność pierwszej grupy wyniosła 20, a drugiej 10 przypadków. 27 badanych przedsiębiorstw podało informację na temat roku założenia. Najstarsze z nich zostało utworzone w 1982 r., a najmłodsze w 2007 r. Większość firm rozpoczęła działalność już po 1989 r., co jest charakterystyczne dla całego kraju. Najwięcej firm powstało w latach , a więc w pierwszej fazie eksplozji przedsiębiorczości w Polsce. Sprzyjające były też lata okres ożywienia gospodarczego w Polsce przed akcesją i po akcesji do Unii Europejskiej. W dalszych analizach zastosowany zostanie podział na firmy stare założone najpóźniej w 1995 r. (14 przypadków), oraz nowe założone po 1995 r. (13 przypadków). 3 firmy nie podały roku założenia i nie zostały zaklasyfikowane do żadnej z grup. 4. Problemy działania MŚP w kontekście lokalnym W tabelach prezentowane są wyniki oceny poszczególnych aspektów działalności badanych przedsiębiorstw w trzech układach: zbiorczo (za pomocą średniej i odchylenia standardowego) oraz w podziale: ze względu na wielkość (mikroprzedsiębiorstwa oraz pozostałe, oznaczone tu jako średnie) oraz ze względu na wiek (firmy stare i młode ). Zrezygnowano z analizy w układzie branżowym, z powodu dominacji w próbie firm usługowych. W analizie porównawczej zrezygnowano ze stosowania technik statystycznych (nawet w wersji nieparametrycznej) ze względu na małą liczebność próby. W porównaniu postanowiono jednak wskazać różnice w ocenach poszczególnych problemów, gdy wynoszą one co najmniej 0,3 (w tabelach zacieniowano odpowiednie pola). W celu zbadania, w jaki sposób postrzegane są poszczególne bariery działalności MŚP, zadano pytanie dotyczące oceny 16 czynników mogących utrudniać działalność. Odpowiedzi udzielano, posługując się skalą od 1 do 5, gdzie 1 oznacza bardzo małą barierę, a 5 bardzo dużą barierę. Lista barier powstała na podstawie analizy literatury. Wybrano do niej tylko niektóre wydaje się, że najważniejsze problemy. Zostały one ukazane razem, niezależnie od wcześniejszej klasyfikacji (na wewnętrzne i zewnętrze), co pozwala na ich lepsze porównanie. Badane przedsiębiorstwa oceniają, że ich główne problemy związane są z sytuacją otoczenia, a szczególnie z ograniczeniami na poziomie kraju. Najwyżej oceniono problemy zbyt dużych obciążeń podatkowych i związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Drugą w kolejności barierą są problemy z pozyskaniem środków strukturalnych. Oprócz nich wśród barier ocenionych średnio na co najmniej 3 w 5-stopniowej skali i mających źródło na poziomie państwa

9 Bariery rozwoju małych 45 Tabela 1. Ocena barier działalności przez badane przedsiębiorstwa Bariery Średnia Odchylenie standardowe Przedsiębiorstwa mikro średnie stare młode Brak kompetencji urzędników 3,24 0,87 3,19 3,38 3,23 3,38 Wymagania prawno-administracyjne i biurokracja 3,72 1,00 3,90 3,25 3,54 3,85 Niestabilność prawa i jego skomplikowanie 3,69 1,00 3,71 3,63 3,69 3,69 Przestarzała infrastruktura produkcyjna 2,69 1,14 2,62 2,88 3,00 2,38 Obciążenie podatkowe i ZUS 4,28 0,88 4,43 3,88 4,31 4,08 Polityka gospodarcza państwa 3,55 0,78 3,48 3,75 3,77 3,23 Trudności w otrzymaniu pomocy z funduszy strukturalnych 3,82 0,98 3,80 3,88 3,67 3,92 Masowa migracja polskich pracowników za granicę 3,21 1,29 3,24 3,13 3,08 3,38 Nieterminowe regulowanie należności przez odbiorców 3,14 1,25 3,19 3,00 3,08 3,31 Konkurencja firm o zasięgu lokalnym 3,48 1,09 3,67 3,00 3,38 3,77 Konkurencja firmo o zasięgu krajowym 2,97 1,15 3,19 2,38 3,15 3,08 Konkurencja firm o zasięgu międzynarodowym 2,61 1,40 2,62 2,57 2,77 2,46 Finansowanie działalności 3,21 0,94 3,43 2,63 3,23 3,08 Brak odpowiednio wykwalifikowanego personelu 2,93 1,21 2,95 2,88 3,00 2,92 Brak umiejętności w zakresie odpowiedniego zarządzania firmą 2,61 1,29 2,80 2,13 2,58 2,54 Brak odpowiedniej informacji o rynku 2,79 1,15 2,81 2,75 2,77 2,85 Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań.

10 46 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad znalazły się jeszcze: wymagania prawno-administracyjne i biurokracja (3,72), niestabilność i skomplikowanie prawa (3,69), polityka gospodarcza rządu (3,55), niekompetencja urzędników (3,24). Sześć z siedmiu najwyżej ocenionych ograniczeń ma swoje źródło na poziomie kraju (tabela 1). Jako drugi w kolejności typ ograniczeń wskazać trzeba otoczenie bliskie firm, a szczególnie konkurencję firm o zasięgu lokalnym (3,48), nieterminowe regulowanie należności przez odbiorców (3,14), konkurencję firm o zasięgu krajowym (3,97) i konkurencję firm o zasięgu międzynarodowym (2,61). Charakterystyczne jest to, że w kontekście lokalnym badane firmy konkurują głównie z innymi firmami lokalnymi, a im dalsze jest źródło konkurencji, tym mniejsze jest jej znaczenie w ocenie przedsiębiorstw. Konkurencja ze strony firm lokalnych jest w porównaniu z konkurencją firm międzynarodowych oceniana o ponad 1 punkt wyżej w 5-stopniowej skali. Trzeci typ barier, jakie można wyróżnić na podstawie uzyskanych wyników, nazwać można barierami tkwiącymi wewnątrz samych przedsiębiorstw (zasobowe). Zaliczono do nich: problemy z finansowaniem działalności (3,21), braki informacyjne (2,79) i braki infrastrukturalne (2,69). Za najmniejszą barierę w prowadzeniu działalności badani uznali poziom własnych kompetencji (2,61). Do barier zewnętrznych zaliczyć można również problemy związane z rynkiem pracy brak personelu o odpowiednich kwalifikacjach (3,21). W mieście takim jak Dębica jest to w dużym stopniu związane z migracją pracowników za granicę i rzutuje na jakość zasobów ludzkich organizacji. Spośród 16 utrudnień działalności 12 ocenianych jest wyżej przez mikroprzedsiębiorstwa niż firmy małe i średnie (w dalszej części małe i średnie określane są jako średnie ), przy czym w 6 przypadkach różnice te wynoszą co najmniej 0,3. Pozwala to na poparcie tezy, że mikroprzedsiębiorstwa borykają się z większymi ograniczeniami niż firmy średnie, co jest oczywiście zgodne z oczekiwaniami. Największe różnice obserwowane są w przypadku finansowania działalności oraz postrzegania konkurencji lokalnej i krajowej. Co ciekawe, nie ma dużych różnic w postrzeganiu konkurencji ze strony firm międzynarodowych. Firmy mniejsze mają również większe problemy z obciążeniami fiskalnymi i dostosowaniem się do wymogów stawianych przez administrację. Właściciele mikroprzedsiębiorstw mają też większe problemy z zarządzaniem swoimi przedsiębiorstwami. Potwierdza to tezę o zasobowym charakterze problemów działania MŚP. Mniej różnic ujawnia podział na firmy ze względu na wiek (tabela 1). Firmy młodsze oceniają wyżej 7 z 16 barier, firmy starsze 8 z 16, a w jednym przypadku nie ma między nimi różnic. Wiek przedsiębiorstwa wydaje się więc mieć mniejszy wpływ na postrzeganie problemów niż jego wielkość. Warto jednak zauważyć, że firmy młodsze mają większe problemy z podołaniem wymaganiom administracyjnym i biurokracją, bardziej dotyka je też emigracja pracowników i konkurencja lokalna. Trudności w pozyskaniu pracowników mogą wynikać z mniejszych moż-

11 Bariery rozwoju małych 47 liwości dotyczących oferowania konkurencyjnej płacy. Starsze firmy mają więcej problemów z przestarzałą infrastrukturą produkcyjną i częściej wymieniają jako ważną barierę konkurencję firm międzynarodowych. Rzadko prowadzone są badania mające na celu ukazanie związku między kontekstem lokalnym i funkcjonowaniem przedsiębiorstw. Dlatego też poproszono ankietowanych o ocenę w 5-stopniowej skali stopnia, w jakim poszczególne składniki otoczenia lokalnego utrudniają bądź ułatwiają prowadzenie działalności (1 oznacza, że dany czynnik zdecydowanie utrudnia prowadzenie działalności, a 5 zdecydowanie ułatwia). Najgorzej oceniono ogólną sytuację ekonomiczną w Dębicy (2,03), stan infrastruktury drogowej (2,03) oraz cechy lokalnego rynku pracy (2,38), co wiąże się z opisywanymi wyżej problemami na rynku pracy (tabela 2). Warto jednak zauważyć, że większość czynników o charakterze lokalnym oceniono zaledwie na 2 3 pkt. Tabela 2. Ocena lokalnego otoczenia działalności przez badane przedsiębiorstwa Wyszczególnienie Średnia Odchylenie Przedsiębiorstwa standardowe mikro średnie stare młode Stan infrastruktury drogowej 2,03 1,02 1,95 2,25 2,15 2,08 Cechy rynku pracy 2,38 0,86 2,29 2,63 2,31 2,31 Położenie geograficzne Dębicy 2,69 0,81 2,57 3,00 2,69 2,69 Struktura ludnościowa Dębicy 2,57 0,88 2,40 3,00 2,42 2,62 Ogólna sytuacja ekonomiczna w Dębicy i okolicy 2,03 0,82 1,86 2,50 1,85 2,08 Działalność władz lokalnych 2,52 0,95 2,38 2,88 2,15 2,54 Struktura gospodarki Dębicy i okolicy 2,72 1,16 2,52 3,25 2,46 2,69 Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. Podobnie jak w przypadku barier o charakterze ogólnym w przypadku ocen otoczenia bliskiego przedsiębiorstw zaobserwować można bardziej negatywne nastawienie firm mniejszych (tabela 2). Wszystkie wyróżnione czynniki postrzegane są przez mikroprzedsiębiorstwa jako większy problem, a największa różnica dotyczy oceny struktury gospodarki lokalnej i ogólnej sytuacji ekonomicznej Dębicy i okolicy. Wskazuje to na większą wrażliwość podmiotów z definicji bardziej uzależnionych od swojego najbliższego otoczenia. Podobnie jak wcześniej zaobserwować można mniejszy wpływ wieku przedsiębiorstw na ocenę otoczenia lokalnego, przy czym tylko w jednym przypadku odnotowano sporą różnicę, a dotyczy ona surowszych ocen wystawionych przez firmy młodsze władzom lokalnym. Wiele współczesnych badań prowadzonych w kontekście lokalnym wskazuje na duże znaczenie otoczenia bliższego w przezwyciężaniu barier tkwiących w oto-

12 48 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad czeniu MŚP. W opisywanych badaniach poproszono o wskazanie, jakie znaczenie dla prowadzenia działalności mają poszczególne instytucje otoczenia bliższego. Zastosowano 5-stopniową skalę, gdzie 1 oznaczało zdecydowanie małe znaczenie, a 5 zdecydowanie duże znaczenie. Tabela 3. Ocena współpracy z otoczeniem bliższym przez badane przedsiębiorstwa Podmioty współpracujące z MŚP Średnia Odchylenie Przedsiębiorstwa standardowe mikro średnie stare młode Banki 3,10 0,86 2,43 2,25 2,31 2,46 Duże firmy 2,90 0,98 2,90 2,88 2,62 3,23 Firmy sektora MŚP 2,38 0,99 1,63 2,14 1,67 2,00 Władze lokalne 2,34 0,89 1,95 1,75 1,73 2,08 Firmy doradcze 2,03 1,04 2,00 1,13 1,33 2,08 Inkubatory przedsiębiorczości 1,89 1,07 1,75 1,88 1,75 1,85 Instytucje wspierające przedsiębiorczość 1,79 1,08 2,33 2,38 2,00 2,38 Firmy zagraniczne 1,77 1,01 2,86 3,75 2,77 3,31 Uczelnie wyższe 1,75 0,98 2,05 2,00 1,77 2,31 Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań. Najwyżej oceniono współpracę z bankami (3,10), z dużymi firmami (2,90) oraz innymi firmami z sektora MŚP (2,38). Niżej oceniona została przydatność władz lokalnych (2,34) oraz instytucji, których misją jest wspieranie przedsiębiorczości w Polsce, również na poziomie lokalnym. Chodzi szczególnie o inkubator przedsiębiorczości, park technologiczny lub centrum transferu technologii (1,89), instytucje wspierające przedsiębiorczość, np. PARP (1,79), uczelnie wyższe (1,75). Słabość otoczenia bliższego przedsiębiorstw ujawniana jest również w innych badaniach, prowadzonych w miejscach, gdzie tego typu instytucje mają swoje siedziby (miasta wojewódzkie). Najważniejsze są więc instytucje finansowe (banki), inne firmy (głównie duże) oraz w mniejszym stopniu instytucje lokalne (władze samorządowe). Przydatność pozostałych podmiotów oceniana jest poniżej 2, co w praktyce oznacza, że odgrywają marginalną rolę. Większe firmy na ogół lepiej oceniają współpracę z podmiotami zewnętrznymi, co prawdopodobnie wynika z tego, że częściej z nimi współpracują. Różnica ta dotyczy jednak tylko kooperacji w łańcuchu wartości dodanej, jak bowiem pokazują dane zamieszczone w tabeli 3, podmiotami lepiej ocenianymi przez większe firmy są podmioty zagraniczne i inne firmy sektora MŚP. Niespodziewanie najmniejsze podmioty wyraźnie lepiej ocenią współpracę z firmami doradczymi. Dużo więcej różnic ujawnił podział ze względu na wiek przedsiębiorstw.

13 Bariery rozwoju małych 49 Tabela 4. Intensywność zachowań prorozwojowych deklarowanych przez badane przedsiębiorstwa Wyszczególnienie Średnia Odchylenie standardowe Przedsiębiorstwa mikro średnie stare młode poszukiwanie nowych klientów i rynków zbytu 4,28 0,75 4,24 4,38 4,31 4,38 zwiększenie nakładów na promocję i reklamę 3,79 0,94 3,76 3,88 3,77 3,92 tworzenie nowych produktów i usług 3,79 1,07 3,80 3,75 3,83 3,62 przeprowadzenie badań rynku 3,43 1,03 3,40 3,50 3,75 3,23 Marketing budowanie reputacji, kształtowanie wizerunku marki 4,25 0,89 4,20 4,38 4,42 4,00 współpraca z organizacjami biznesowymi (np. cechy, agencje rozwoju regionalnego) 3,29 1,12 3,10 3,75 3,00 3,23 porozumienie i łączenie się z innymi podmiotami 2,93 1,21 2,95 2,88 3,17 2,92 poszukiwanie inwestorów i partnerów biznesowych 3,50 1,32 3,25 4,13 3,75 3,15 zakup nowych maszyn i urządzeń 3,86 0,99 3,71 4,25 3,85 3,77 podnoszenie jakości wyrobów, usług i wytwarzania 4,31 1,04 4,43 4,00 3,92 4,62 ulepszanie istniejących produktów i usług 4,29 0,66 4,35 4,13 4,08 4,46 oszczędzanie i obniżanie kosztów 3,70 0,95 3,53 4,13 3,50 3,92 wprowadzenie nowoczesnych technologii (internetu) 3,68 1,02 3,75 3,50 3,58 3,62 Innowacje Networking wprowadzenie oprogramowania i systemów informatycznych wspomagających zarządzanie firmą 3,61 1,29 3,40 4,13 3,58 3,46 zatrudnienie nowych pracowników 3,59 1,12 3,38 4,13 3,54 3,46 Zasoby ludzkie podnoszenie umiejętności i kwalifikacji pracowników 4,21 0,82 4,10 4,50 4,15 4,15 Pozyskiwanie funduszy z UE 3,82 1,16 3,45 4,75 4,25 3,23 Zmiana zakresu działalności, zmiana branży 2,04 0,98 2,16 1,75 1,92 2,17 Źródło: opracowanie własne na podstawie przeprowadzonych badań.

14 50 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad Ostatnim analizowanym w badaniach problemem jest kwestia radzenia sobie na rynku. Przeprowadzenie badań na ten temat wśród przedsiębiorstw najmniejszych jest utrudnione, ponieważ tego typu podmioty nie mają wyraźnie sprecyzowanej orientacji strategicznej. W omawianych badaniach poproszono o ocenę intensywności działań w różnych sferach działalności przedsiębiorstwa. Badane zachowania podzielono na kilka grup: marketingowe, nakierowane na współpracę z otoczeniem (networking), innowacyjne, rozwijające zasoby ludzkie, oraz dwa uzupełniające: pozyskiwanie funduszy z UE oraz planowaną zmianę działalności. Wyniki prezentuje tabela 4. Zachowania oceniano w 5-stopniowej skali, gdzie 1 oznacza nigdy, 2 rzadko, 3 czasami, 4 często, a 5 bardzo często. W zakresie działań marketingowych najczęściej deklarowana jest aktywność polegająca na poszukiwaniu nowych klientów i rynków zbytu (4,28) oraz budowaniu reputacji (4,25). Firmy rzadziej prowadzą działania uściślające ich związek z otoczeniem; najniżej oceniono tworzenie porozumień z innymi przedsiębiorstwami (2,93). Zaskakująco wysoko wypadła ocena własnych działań proinnowacyjnych, a szczególnie ulepszanie produktów i usług (4,29). Podobnie wysoko oceniono polepszanie jakości zasobów ludzkich i pozyskiwanie środków z UE. Niewiele przedsiębiorstw planuje zmianę zakresy działalności (2,04). Analizując dokładniej udzielane odpowiedzi, warto porównać wyniki w zależności od wielkości i wieku firm. Firmy większe zdają się być bardziej aktywne niż mikroprzedsiębiorstwa. W zakresie marketingu nie zanotowano większych różnic, pojawiają się one natomiast w przypadku networkingu i innowacyjności. W Polsce od dawna pokutuje przekonanie, że to firmy mniejsze cechują się największą innowacyjnością. W świetle uzyskanych wyników i wyników niektórych innych prowadzonych w Polsce badań nie wydaje się, by było ono zgodne z rzeczywistością. Szczególnie dużą różnicę zaobserwowano np. w zakresie wprowadzania nowoczesnych metod informatycznych. Większą aktywność małych firm w porównaniu z mikroprzedsiębiorstwami wykazano również w przypadku rozwoju zasobów ludzkich i pozyskiwaniu środków z Unii Europejskiej. O ile podział firm według wielkości ujawnił przewagę firm małych nad najmniejszymi, o tyle podział według wieku pokazuje większą aktywność firm starszych. Różnicę tę widać szczególnie w wypadku marketingu. Jeśli chodzi o networking, podmioty starsze częściej zdają się pozyskiwać partnerów biznesowych i inwestorów. Młodsze firmy zdają się za to wykazywać większą aktywność w działaniach proinnowacyjnych. Środki z UE częściej pozyskują podmioty starsze. 5. Zakończenie Małe i średnie firmy z Dębicy zachowują się podobnie jak inne tego typu podmioty w Polsce. Jako duże ograniczenie postrzegają biurokrację i brak wystar-

15 Bariery rozwoju małych 51 czającej pomocy publicznej. Większe problemy, tak jak w całym kraju, na ogół dotyczą podmiotów mniejszych, a wiek jest mniej istotnym czynnikiem różnicującym. Słabo wypada współpraca tych podmiotów z otoczeniem. Badane podmioty konkurują na ogół bardziej ze swoimi lokalnymi rywalami niż firmami o zasięgu krajowym albo globalnym. Wiele problemów ma w tym mieście charakter szczególnie ostry. Zaliczyć do nich można drenaż pracowników i słabą infrastrukturę drogową. Dlatego pewne nadzieje wiąże się z odpowiednim wykorzystaniem środków z Unii Europejskiej, w tym specjalnej puli środków przeznaczonych na rozwój regionów wschodnich. W mieście takim jak Dębica często powtarzane zdanie o kluczowym znaczeniu przedsiębiorczości może być szczególnie prawdziwe. Miasto to inaczej niż duże centra gospodarcze ma nikłe szanse na przyciągnięcie dużych inwestycji zagranicznych. Duże przedsiębiorstwa, które powstały jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym, coraz częściej ograniczają swoją działalność. Negatywne tendencje demograficzne staną się barierą działalności tych firm w dłuższej perspektywie w związku z ich dużą pracochłonnością. Wiele zatem przemawia za tym, że to właśnie małe podmioty będą coraz ważniejsze w miastach takich jak Dębica. Literatura Bembenek B., Szałańska M., Orientacja innowacyjna MŚP refleksje z badań [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław Burdecka W., Instytucje otoczenia biznesu, PARP, Warszawa Grabiński T., Analiza taksonometryczna krajów Europy w ujęciu regionów, Wydawnictwo AE w Krakowie, Kraków Jakubów L., Bariery rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław Jarillo C.J., Strategic Networks, Bluttenworth-Heineman, Oxford Kaleta A., Zewnętrzne i wewnętrzne warunki rozwoju przedsiębiorstw [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław Maciejuk M., Problemy demograficzne regionu jeleniogórskiego [w:] Gospodarka lokalna i regionalna w teorii i praktyce, red. D. Strahl, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1161, Wrocław Mazurkiewicz T., Woźniak L., Trinks R., Bariery rozwoju oraz możliwości wspierania przedsiębiorczości i innowacyjności na podstawie badań w województwie podkarpackim i małopolskim [w:] Przedsiębiorczość i innowacyjność małych i średnich

16 52 Rafał Morawczyński, Jan Bieszczad przedsiębiorstw wyzwania współczesności, red. A. Kaleta, K. Moszkowicz, L. Woźniak, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1030, Wrocław Nesterak J., Długoterminowe źródła finansowania małych i średnich przedsiębiorstw [w:] Rozwój i konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, red. A. Nehring, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków Nogalski B., Karpacz J., Wójcik- Karpacz A., Finansowanie i rozwój małych i średnich przedsiębiorstw. Od czego to zależy?, Oficyna Wydawnicza AJG, Bydgoszcz Pietrzyk I., Polityka regionalna Unii Europejskiej i regiony w państwach członkowskich, PWN, Warszawa Pomykalski A., Golińska-Pieczyńska M., Nauka a konkurencyjność małej firmy [w:] Gospodarka lokalna i regionalna w teorii i praktyce, red. D. Strahl, Prace Naukowe AE we Wrocławiu, nr 1161, Wrocław Raport o stanie sektora małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, PARP, Warszawa Siuta-Tokarska B., Krótkoterminowe źródła finansowania małych i średnich przedsiębiorstw [w:] Rozwój i konkurencyjność małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, red. A. Nehring, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Kraków Stankiewicz M., Konkurencyjność przedsiębiorstwa. Budowanie konkurencyjności przedsiębiorstwa w warunkach globalizacji, TNOiK, Toruń Steinerowska-Streb J., Sytuacja małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, Ekonomika i Organizacja Przedsiębiorstw 2006, nr 8. Zarządzanie małym i średnim przedsiębiorstwem. Uwarunkowania europejskie, red. M. Strużycki, Difin, Warszawa Barriers to Development among Small and Medium-size Enterprises in a Local Context the Example of Firms in the City of Dębica The article presents research results on firms from the small and medium-size enterprise (MSE) sector in the city of Dębica. The first section lays out the fundamental premises resulting from the observation of the MSE sector in Poland in other research. The empirical section provides the results of research conducted on a group of 30 MSE firms. Quantitative research shows these firms perception of the most prohibitive barriers to growth. Analysis of the results is also presented as a comparison between firms of various sizes and ages. Particular attention is given to featuring the local context of the research results.

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Towarzystwo Inicjatyw Europejskich ul. Próchnika 1 lok. 303 90-408 Maj 2013 Operator Programu Wolontariatu Długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Dorota Bryk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Lublin, 23.03.2010 r.

Dorota Bryk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Lublin, 23.03.2010 r. Dorota Bryk Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Lublin, 23.03.2010 r. Projekt Tendencje rozwojowe przedsiębiorstw i popyt na pracę w województwie lubelskim w kontekście organizacji przez Polskę

Bardziej szczegółowo

1. Rola marketingu terytorialnego w procesie kształtowania pozycji przedsiębiorstwa w otoczeniu - Janusz Dworak 13

1. Rola marketingu terytorialnego w procesie kształtowania pozycji przedsiębiorstwa w otoczeniu - Janusz Dworak 13 Wprowadzenie 9 Część I Zagadnienia strategiczne w przedsiębiorstwach 1. Rola marketingu terytorialnego w procesie kształtowania pozycji przedsiębiorstwa w otoczeniu - Janusz Dworak 13 1.1. Marketing terytorialny

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF ZARZĄDZANIE SIECIĄ WSPÓŁPRACY MŚP Łukasz Pytliński CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Wrzesień 2010 1 WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU

Bardziej szczegółowo

Klastry i ich wpływ na gospodarkę. dr Maciej Woźniak Wydział Zarządzania AGH

Klastry i ich wpływ na gospodarkę. dr Maciej Woźniak Wydział Zarządzania AGH Klastry i ich wpływ na gospodarkę dr Maciej Woźniak Wydział Zarządzania AGH Definicja klastra Klaster jest to specyficzna forma organizacji produkcji, polegająca na koncentracji w bliskiej przestrzeni

Bardziej szczegółowo

TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI. Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy

TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI. Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy TREŚCI PROGRAMOWE MODUŁU INNOWACYJNEGO PROGRAM SZKOLENIA NAUCZYCIELI Lp. Treści programowe Temat i zarys treści wykładów Liczba godzin Wykładowcy 1 Wykład metodyczny Platforma internetowa osią projektu

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Raport pt.: Stan sektora małych i średnich firm w latach 2005-2006. Kto inwestuje, zwiększa swoje szanse na przeżycie

Raport pt.: Stan sektora małych i średnich firm w latach 2005-2006. Kto inwestuje, zwiększa swoje szanse na przeżycie Wyniki badań zrealizowanych na zlecenie PARP to kopalnia wiedzy o tym, co trzeba zrobić, aby tę działalność usprawnić. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości W styczniu br. odbyło się inauguracyjne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Spis treści Wstęp... 11 Rozdział 1. Pojęcie i znaczenie handlu międzynarodowego... 13 1.1. Elementy handlu zagranicznego... 13 1.1.1. Pojęcie i funkcje handlu zagranicznego... 13 1.1.2. Formy handlu zagranicznego...

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Wrocław, 19 marca 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Wrocław, 19 marca 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

CEM Instytut BadańRynku i Opinii Publicznej Sp. z o.o. 30-134 Kraków ul. Zarzecze 38 B tel. 012 6375438 faks 012 6386913 http://www.cem.pl cem@cem.

CEM Instytut BadańRynku i Opinii Publicznej Sp. z o.o. 30-134 Kraków ul. Zarzecze 38 B tel. 012 6375438 faks 012 6386913 http://www.cem.pl cem@cem. CEM Instytut BadańRynku i Opinii Publicznej Sp. z o.o. 30-134 Kraków ul. Zarzecze 38 B tel. 012 6375438 faks 012 6386913 http://www.cem.pl cem@cem.pl Rynek usług doradczych w województwie pomorskim Wyniki

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie Melania Nieć, Joanna Orłowska, Maja Wasilewska Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Województwo dolnośląskie Struktura podmiotowa przedsiębiorstw aktywnych W 2013 r. o ponad

Bardziej szczegółowo

Bariery innowacyjności polskich firm

Bariery innowacyjności polskich firm Bariery innowacyjności polskich firm Anna Wziątek-Kubiak Seminarium PARP W kierunku innowacyjnych przedsiębiorstw i innowacyjnej gospodarki 1 luty, 2011 Na tle UE niski jest udział firm innowacyjnych w

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Olsztyn, 24 marca 2014

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Olsztyn, 24 marca 2014 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Olsztyn, 24 marca 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i Innowacje

Przedsiębiorczość i Innowacje Wykaz promotorów i tematyka prac magisterskich i licencjackich na specjalności Przedsiębiorczość i Innowacje Prace magisterskie i licencjackie studenci specjalności Przedsiębiorczość i Innowacje piszą

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Warszawa, 11 kwiecień 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy?

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Wyniki badania eksperckiego Klub Polska 2025+, Klub Bankowca 30.09.2015 r. Informacje o badaniu Czyje to stanowisko? eksperci - znawcy systemów

Bardziej szczegółowo

Proponowane tematy prac dyplomowych

Proponowane tematy prac dyplomowych KATEDRA ANALIZY SYSTEMOWEJ I FINANSÓW 1. Podatki i opłaty lokalne jako źródło dochodów własnych gminy 2. Analiza dochodów budżetowych jednostek samorządów terytorialnych na przykładzie gminy... w latach...

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE

URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE URZĄD STATYSTYCZNY W KRAKOWIE 31-223 Kraków, ul. Kazimierza Wyki 3 e-mail:sekretariatuskrk@stat.gov.pl tel. 012 415 60 11 Internet: http://www.stat.gov.pl/krak Informacja sygnalna - Nr 15 Data opracowania

Bardziej szczegółowo

W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie. firmy, tworzone przez indywidualnych przedsiębiorców.

W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie. firmy, tworzone przez indywidualnych przedsiębiorców. PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Jak założyć i prowadzić własną firmę? Autor: red. Hanna Godlewska-Majkowska, Wstęp W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie firmy, tworzone przez indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Bydgoszcz, 14.05.2014 Pracodawcy Pomorza i Kujaw Związek Pracodawców Pracodawcy Pomorza i Kujaw to regionalny

Bardziej szczegółowo

LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013

LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013 MOśLIWO LIWOŚCI FINANSOWANIA ROZWOJU INNOWACJI W LATACH 2008-2013 2013 Działalno alność PARP na rzecz wspierania rozwoju i innowacyjności ci polskich przedsiębiorstw Izabela WójtowiczW Dyrektor Zespołu

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJE Dr Urszula Szulczyńska

PUBLIKACJE Dr Urszula Szulczyńska PUBLIKACJE Dr Urszula Szulczyńska 1. Szulczyńska U., Wynalazczość pracownicza w przemyśle polskim w latach 1960 1986, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 1988, z. 3: 197-210 2. Szulczyńska U.,

Bardziej szczegółowo

WEWNĘTRZNE BARIERY ROZWOJU FIRM SEKTORA MSP

WEWNĘTRZNE BARIERY ROZWOJU FIRM SEKTORA MSP Marek Matejun Katedra Zarządzania Politechnika Łódzka WEWNĘTRZNE BARIERY ROZWOJU FIRM SEKTORA MSP [ Po więcej publikacji zapraszam na www.matejun.pl ] 1. Znaczenie działalności i rozwoju firm sektora MSP

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr II / semestr 4 Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu w systemie USOS 10000000

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia Lech Światły P r o j e k t y z w iązane z I N N O W A C J A M I z r e a l i z o w a n e p r z e z K u j a w s k o - P o m o r s k i Z w iązek

Bardziej szczegółowo

PROCESY ROZWOJOWE PRZEDSIĘBIORSTW MIGRANTÓW WIETNAMSKICH W POLSCE

PROCESY ROZWOJOWE PRZEDSIĘBIORSTW MIGRANTÓW WIETNAMSKICH W POLSCE INSTYTUT PRACY I SPRAW SOCJALNYCH W WARSZAWIE PROCESY ROZWOJOWE PRZEDSIĘBIORSTW MIGRANTÓW WIETNAMSKICH W POLSCE La Duc Trung Synteza pracy badawczej opracowana pod kierunkiem prof. zw. dr. hab. Zdzisław

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000

Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000 Mariusz J. Ligarski, Joanna Krysztofiuk, Obszary sprawiające trudności w systemach zarządzania jakością według normy ISO 9001:2000, Problemy jakości, 2005, nr 10, s. 32-39. Mariusz J. Ligarski, Joanna

Bardziej szczegółowo

URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE

URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE URZĄD STATYSTYCZNY W SZCZECINIE Opracowania sygnalne Szczecin, styczeń 2010 r. DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW W LATACH 2006-2008 W WOJEWÓDZTWIE ZACHODNIOPOMORSKIM Wyniki badania działalności innowacyjnej

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5 ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5 LP Działanie Dotychczasowe brzmienie w brzmieniu zaakceptowanym przez KM 1. 4.5 W projekcie przewidziano komponent B+R - (utworzenie

Bardziej szczegółowo

Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska

Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska Czynniki lokalnego rozwoju gospodarczego w Polsce znaczenie polityk miejskich dr Julita Łukomska Uniwersytet Warszawski Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej Zakład Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Komentarz do wyników polskiej wersji badania Blanchard Corporate Issues 2011

Komentarz do wyników polskiej wersji badania Blanchard Corporate Issues 2011 Komentarz do wyników polskiej wersji badania Warszawa, maj 2011 r. 1.Wprowadzenie Badanie zostało zrealizowane metodą ankiety elektronicznej między 14 grudnia 2010 a 16 stycznia 2011. Polska wersja badania,

Bardziej szczegółowo

Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka

Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka Badanie Keralla Research II kw. 2015 Nastroje i koniunktura w przedsiębiorstwach - Informacja prasowa Lepsze nastroje w firmach, ale skłonność do inwestycji niewielka W tym kwartale poprawiły się nastroje

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Raport z badania przeprowadzonego w sierpniu 2007 roku O badaniu Badanie zostało przeprowadzone w sierpniu bieżącego roku na podstawie ankiety internetowej Ankieta

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych

Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych WROCŁAWSKI PARK TECHNOLOGICZNY Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych Marek Winkowski Wiceprezes WPT S.A. Anna Madera - Kierownik DAIP Gdańsk, 09.03.2009

Bardziej szczegółowo

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE

liwości finansowania branży y IT z funduszy UE Możliwo liwości finansowania branży y IT z funduszy UE CO TO JEST DOTACJA? Dotacja jest bezzwrotną pomocą finansową W wielu przypadkach jest to refundacja kosztów, które przedsiębiorca poniósł. Dlatego

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy?

Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Czy i w jaki sposób trzeba zmienić polski system bankowy? Wyniki badania eksperckiego Polskie Towarzystwo Ekonomiczne 28.01.2016 r. Informacje o badaniu Czyje to stanowisko? eksperci znawcy systemów bankowych

Bardziej szczegółowo

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Analizabarier rozwoju i dostępu do finansowania* Bd Badanie Fundacji jikronenberga przy Citi Handlowy we współpracy merytorycznej Microfinance Centre *cytowanie bez ograniczeń

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Wrocław, 9 kwietnia 2014

Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013. Wrocław, 9 kwietnia 2014 Raport o sytuacji mikro i małych firm w roku 2013 Wrocław, 9 kwietnia 2014 Już po raz czwarty Bank Pekao przedstawia raport o sytuacji mikro i małych firm 7 tysięcy wywiadów z właścicielami firm, Badania

Bardziej szczegółowo

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13

Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami... 13 Spis treści Słowo wstępne (Marek Matejun).................................................. 11 Część 1. Kierunki badań nad zarządzaniem małymi i średnimi przedsiębiorstwami.................................

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Grudzień 2010

dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Grudzień 2010 ROZWÓJ KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH PRACOWNIKÓW JAKO CEL POLITYKI PERSONALNEJ POLSKICH FIRM POKONYWANIE BARIER WYNIKAJĄCYCH ZE SCHEMATÓW MYŚLENIA I OGRANICZEŃ BUDŻETOWYCH dr Andrzej Woźniakowski Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan

Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych Lewiatan AKTUALNE PROBLEMY POLITYKI KONKURENCJI KONFERENCJA JUBILEUSZOWA Z OKAZJI XX-LECIA UOKiK KONKURENCJA JAKO FUNDAMENT GOSPODARKI WOLNORYNKOWEJ Warszawa, 27 maja 2010 Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek Polska

Bardziej szczegółowo

Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach.

Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach. Raport z badania ankietowego dot. Stopnia zadowolenia klienta z poziomu usług świadczonych przez Powiatowy Urząd Pracy w Rykach. Ryki, styczeń 2013r. 1 Wstęp Powiatowy Urząd Pracy w Rykach w okresie od

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW Przygotowana dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych Kontakt: Dział Analiz i Raportów Płacowych info@raportplacowy.pl www.raportplacowy.pl +48 12 350 56 00

Bardziej szczegółowo

MAŁOPOLSKO PODKARPACKIEGO KLASTRA CZYSTEJ ENERGII. 03 czerwca 2008 r

MAŁOPOLSKO PODKARPACKIEGO KLASTRA CZYSTEJ ENERGII. 03 czerwca 2008 r Możliwości finansowania dla MAŁOPOLSKO PODKARPACKIEGO KLASTRA CZYSTEJ ENERGII 03 czerwca 2008 r OLGA WARZECHA CENTRUM TRANSFERU TECHNOLOGII AGH Dział Obsługi Funduszy Strukturalnych tel. 12 617 31 59 warzecha@agh.edu.pl

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Regionalne Programy Operacyjne dotacje dla przedsiębiorców TERMIN NABORU WNIOSKÓW RPO WOJEWÓDZTWO. Dolnośląskie. nieznany. Łódzkie

Regionalne Programy Operacyjne dotacje dla przedsiębiorców TERMIN NABORU WNIOSKÓW RPO WOJEWÓDZTWO. Dolnośląskie. nieznany. Łódzkie Regionalne Programy Operacyjne dotacje dla przedsiębiorców (Ostatnia aktualizacja danych 12.03.2008) RPO WOJEWÓDZTWO Dolnośląskie NAZWA DZIAŁANIA Działanie 1.1 Inwestycje dla LIMITY KWOTOWE DOTACJI (w

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ. nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ. nazwa przedmiotu SYLABUS A. Informacje ogólne PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość akademicka. Spółki spin-off i spin-out. 10 lipca 2008 r.

Przedsiębiorczość akademicka. Spółki spin-off i spin-out. 10 lipca 2008 r. Przedsiębiorczość akademicka Spółki spin-off i spin-out Uwarunkowania prawne: -Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (DZ.U. Nr 164 poz. 1365 z poźn. zmianami) -Ustawa z dnia 15 września

Bardziej szczegółowo

Jak zdobywać rynki zagraniczne

Jak zdobywać rynki zagraniczne Jak zdobywać rynki zagraniczne Nagroda Emerging Market Champions 2014 *Cytowanie bez ograniczeń za podaniem źródła: Jak zdobywać rynki zagraniczne. Badanie Fundacji Kronenberga przy Citi Handlowy zrealizowane

Bardziej szczegółowo

SERVICE INTER-LAB Centrum Transferu Wiedzy i Innowacji dla Sektora Usług.

SERVICE INTER-LAB Centrum Transferu Wiedzy i Innowacji dla Sektora Usług. SERVICE INTER-LAB Centrum Transferu Wiedzy i Innowacji dla Sektora Usług. SERVICE INTER-LAB Centrum Transferu Wiedzy i Innowacji dla Sektora Usług to nowoczesny ośrodek wsparcia innowacyjności przedsiębiorstw,

Bardziej szczegółowo

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku

Jacek Szlachta. Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego. Białystok 20 luty 2014 roku Jacek Szlachta Panel 2 Rola współpracy transgranicznej dla rozwoju województwa podlaskiego Białystok 20 luty 2014 roku 1 Struktura prezentacji 1. Zapisy strategii województwa podlaskiego do roku 2020 w

Bardziej szczegółowo

Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw

Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw Finansowanie MSP w Polsce ze środków finansowych UE jako czynnik wpływający na konkurencyjność przedsiębiorstw B 316447 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I. Konkurencyjność sektora małych i średnich przedsiębiorstw,

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości

Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości DEFINICJE KLASTRA: Klastry to geograficzne skupiska wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, jednostek świadczących

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Bariery rozwoju sektora MSP

Bariery rozwoju sektora MSP 1 Wrocław, grudzień 2008 2 Co czwarty właściciel firmy już czuje się dotknięty przez kryzys, kolejne 40 procent przedsiębiorców liczy się z jego konsekwencjami. Dla sektora MSP największy problem to dziś

Bardziej szczegółowo

Otoczenie organizacji

Otoczenie organizacji Otoczenie organizacji Rodzaje otoczenia przedsiębiorstwa: makrootoczenie mezootoczenie otoczenie konkurencyjne Makrootoczenie jest to zespół warunków funkcjonowania przedsiębiorstwa wynikający z tego,

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. 3. Technologie informacyjne wpływające na doskonalenie przedsiębiorstwa

Wstęp... 7. 3. Technologie informacyjne wpływające na doskonalenie przedsiębiorstwa Spis treści Wstęp.............................................................. 7 1. Przedsiębiorstwo w dobie globalizacji.............................. 11 1.1. Wyzwania globalnego rynku....................................

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość

Finanse i Rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Finanse i Rachunkowość 1 Zestaw pytań

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Poznań, 9 kwietnia 2015

Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców. Poznań, 9 kwietnia 2015 Raport o sytuacji mikro i małych firm poprawa nastrojów polskich przedsiębiorców Poznań, 9 kwietnia 2015 Piąty raport Banku Pekao SA o sytuacji mikro i małych firm innowacje tematem specjalnym 6 910 wywiadów

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw

Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Melania Nieć, Maja Wasilewska, Joanna Orłowska Rozdział 8. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Struktura podmiotowa Województwo dolnośląskie W 2012 r. w systemie REGON w województwie dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 maja 2012 r. Tomasz Geodecki Piotr Kopyciński Łukasz Mamica Marcin Zawicki Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do

Bardziej szczegółowo

STYMULOWANIE DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ I INNOWACYJNOŚCI GOSPODARKI

STYMULOWANIE DZIAŁALNOŚCI BADAWCZEJ I INNOWACYJNOŚCI GOSPODARKI SPIS TREŚCI Wstęp 9 KREATYWNOŚĆ, PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I KAPITAŁ LUDZKI Jan Koch 13 Metody generowania nowych pomysłów Krzysztof B. Matusiak, Łukasz Arendt 29 Kadry dla nowoczesnej gospodarki wyzwania dla

Bardziej szczegółowo

Zaangażowanie społeczne firm z branży paliwowej, energetycznej i wydobywczej w Polsce. Warszawa, 7 grudnia 2011 r.

Zaangażowanie społeczne firm z branży paliwowej, energetycznej i wydobywczej w Polsce. Warszawa, 7 grudnia 2011 r. Zaangażowanie społeczne firm z branży paliwowej, energetycznej i wydobywczej w Polsce Warszawa, 7 grudnia 2011 r. 1 Kontekst badania W tegorocznej edycji 4 firmy z 18 uczestników, w tym zwycięzca - PKN

Bardziej szczegółowo

Próba oceny umiędzynarodowienia działalności polskich i małopolskich MSP

Próba oceny umiędzynarodowienia działalności polskich i małopolskich MSP Ekonomia Menedżerska 2011, nr 10, s. 41 58 Joanna Duda * Próba oceny umiędzynarodowienia działalności polskich i małopolskich MSP 1. Wprowadzenie Istnieje bezpośredni związek między sukcesem ekonomicznym

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz. dla potrzeb realizacji benchmarkingu klastrów w Polsce edycja 2012. 1. Nazwa klastra...

Kwestionariusz. dla potrzeb realizacji benchmarkingu klastrów w Polsce edycja 2012. 1. Nazwa klastra... Załącznik nr 2 do ZZW Kwestionariusz dla potrzeb realizacji benchmarkingu klastrów w Polsce edycja 2012 A. CHARAKTERYSTYKA KLASTRA 1. Nazwa klastra... 2. Rok utworzenia klastra (podjęcia inicjatywy lub

Bardziej szczegółowo

KRYZYS - GOSPODARKA SPOŁECZEŃSTWO

KRYZYS - GOSPODARKA SPOŁECZEŃSTWO KRYZYS - GOSPODARKA SPOŁECZEŃSTWO Sławomir Żygowski I Wiceprezes Zarządu ds. bankowości korporacyjnej Nordea Bank Polska S.A. SYTUACJA W SEKTORZE BANKOWYM W POLSCE UWARUNKOWANIA KRYZYSU Wina banków? Globalna

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Katedra Polityki Europejskiej, Finansów Publicznych i Marketingu KIEROWNIK KATEDRY: DR HAB. JOANNA SZWACKA MOKRZYCKA PROF. SGGW

Katedra Polityki Europejskiej, Finansów Publicznych i Marketingu KIEROWNIK KATEDRY: DR HAB. JOANNA SZWACKA MOKRZYCKA PROF. SGGW Katedra Polityki Europejskiej, Finansów Publicznych i Marketingu KIEROWNIK KATEDRY: DR HAB. JOANNA SZWACKA MOKRZYCKA PROF. SGGW Struktura Katedry Polityki Europejskiej, Finansów Publicznych i Marketingu

Bardziej szczegółowo

Brygida Beata Cupiał. Keywords: competitiveness, innovativeness, small and medium-sized enterprises, regional support policy

Brygida Beata Cupiał. Keywords: competitiveness, innovativeness, small and medium-sized enterprises, regional support policy Zarządzanie Publiczne, 2(18)/2012, s. 75-85 Kraków 2012 Published online September 10, 2012 doi: 10.4467/20843968ZP. 12.012.0536 Wsparcie konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorstw w województwie

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb lokalnych przedsiębiorców - raport z badania

Badanie potrzeb lokalnych przedsiębiorców - raport z badania Badanie potrzeb lokalnych przedsiębiorców - raport z badania 01.02.2016 Opracowanie: mgr Angelika Bielak mgr inż. Bartłomiej Kozak Biuro Analiz i Badania Rynku Pracy PWSZ w Nysie 1 Wstęp Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wacław Jarmołowicz Dawid Piątek ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wprowadzenie Celem opracowania jest ogólna charakterystyka przemian w tym przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

Projektant biznes planu

Projektant biznes planu Projektant biznes planu Projektant biznes planu Jeżeli planujesz rozpoczęcie nowej działalności lub realizację inwestycji to Projektant biznes planu jest narzędziem stworzonym specjalnie dla Ciebie. Naszym

Bardziej szczegółowo

Klimat Inwestycyjny w Polsce Wyniki badania

Klimat Inwestycyjny w Polsce Wyniki badania Warszawa, październik 2012. Klimat Inwestycyjny w Polsce Wyniki badania Informacje metodologiczne Niniejszy raport stanowi opracowanie wyników cyklicznego badania Państwowej Agencji Informacji i Inwestycji

Bardziej szczegółowo

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2011 Oferta KSU oraz PK dla nowopowstałych firm Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw Jak zostać i pozostać przedsiębiorcą? Iwona Pietruszewska-Cetkowska Czym jest Krajowy System Usług? Krajowy System

Bardziej szczegółowo

O C O Ś O 1 C B Ę. Katowice, 12 listopada 2007 r.

O C O Ś O 1 C B Ę. Katowice, 12 listopada 2007 r. A Ł A I B I O C O Ś K T S O 1 S L Z A E C BI MI IOR B Ę I S D E Z R P Katowice, 12 listopada 2007 r. Bielsko-Biała to miasto ludzi przedsiębiorczych, czego potwierdzeniem jest wysoki odsetek zarejestrowanych

Bardziej szczegółowo

Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych

Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych Finansowanie MŚP w ramach funduszy strukturalnych Marceli Niezgoda Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Lublin, 22 czerwca 2015 r. Wyzwanie na najbliższe lata zwiększenie poziomu zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA

Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Andrzej Sobczyk PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA PLANOWANIE STRATEGICZNE ANALIZA EKONOMICZNO-SPOŁECZNA Terytorium i mieszkańcy Jeżeli rozwój lokalny dotyczy zarówno jednostek, jak

Bardziej szczegółowo

This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co-financed by the ERDF.

This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co-financed by the ERDF. Gdańsk This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co-financed by the ERDF. Dlaczego przemysły kreatywne są ważne? Sektory kreatywne mają wymierny wpływ na poziom rozwoju gospodarczego

Bardziej szczegółowo

Raport satysfakcji z wdrożonego ERP. Badanie opinii menedżerów przedsiębiorstw produkcyjnych średniej wielkości.

Raport satysfakcji z wdrożonego ERP. Badanie opinii menedżerów przedsiębiorstw produkcyjnych średniej wielkości. Strona 1 Spis treści Spis treści... 2 Wprowadzenie... 3 O badaniu... 5 Grupa docelowa... 5 Ankieta... 5 Uzyskana próba... 5 Przyjęte zasady interpretacji wyników... 7 Podsumowanie wyników... 8 Wyniki badania

Bardziej szczegółowo