Szacowanie i ocena efektów gospodarczych projektów wodno-ściekowych i odpadowych na przykładzie wybranych projektów Funduszu Spójności

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Szacowanie i ocena efektów gospodarczych projektów wodno-ściekowych i odpadowych na przykładzie wybranych projektów Funduszu Spójności 2000-2006"

Transkrypt

1 Raport końcowy Szacowanie i ocena efektów gospodarczych projektów wodno-ściekowych i odpadowych na przykładzie wybranych projektów Funduszu Spójności Zamawiający: Ministerstwo Środowiska Wykonawca: FUNDEKO S.C. Badania ewaluacyjne finansowane ze środków Unii Europejskiej oraz budżetu państwa w ramach pomocy technicznej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko. 1

2 1. Spis treści 1. SPIS TREŚCI STRESZCZE IE WPROWADZE IE KONTEKST BADANIA CELE BADANIA OGÓLNY ZAKRES BADANIA I PYTANIA EWALUACYJNE METODOLOGIA SKRÓCONY OPIS PRZEBIEGU BADANIA OPIS WY IKÓW EWALUACJI GOSPODARKA ODPADAMI Oszacowanie i ocena wpływu wybranych projektów odpadowych FS na rozwój gospodarczy Wpływ wybranych projektów na rozwój gospodarczy w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i europejskiej Efekty popytowe wynikające z realizacji projektów Efekty podażowe wynikające z realizacji projektów Dodatkowe efekty, w tym skutki uboczne realizacji projektów w obszarze rozwoju gospodarczego Trwałość efektów oraz koszty utrzymania inwestycji Wskaźniki obrazujące wpływ na rozwój gospodarczy Opracowanie uproszczonej metodologii szacowania wpływu projektów odpadowych na rozwój gospodarczy oraz systemu monitoringu dostosowanego do możliwości beneficjentów i instytucji POIiŚ Sposoby pomiaru wpływu projektów odpadowych na rozwój gospodarczy Sposoby badania wpływu w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i europejskiej Sposoby badania wpływu w trakcie realizacji projektu i po jego zakończeniu Dostępność i mierzalność wskaźników Możliwość pomiaru dodatkowych efektów, w tym skutków ubocznych w obszarze gospodarczym danych interwencji Możliwość weryfikacji trwałości wpływu danych projektów na rozwój gospodarczy Możliwość weryfikacji efektywność danych projektów w kontekście wpływu na rozwój gospodarczy GOSPODARKA WODNO-ŚCIEKOWA Oszacowanie i ocena wpływu wybranych projektów wodno-ściekowych FS na rozwój gospodarczy Wpływ wybranych projektów na rozwój gospodarczy w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i europejskiej Efekty popytowe wynikające z realizacji projektów Efekty podażowe wynikające z realizacji projektów Dodatkowe efekty, w tym skutki uboczne realizacji projektów w obszarze rozwoju gospodarczego Trwałość efektów oraz koszty utrzymania inwestycji Wskaźniki obrazujące wpływ na rozwój gospodarczy Opracowanie uproszczonej metodologii szacowania wpływu projektów wodno-ściekowych na rozwój gospodarczy oraz systemu monitoringu dostosowanego do możliwości beneficjentów i instytucji POIiŚ Sposoby pomiaru wpływu projektów wodno-ściekowych na rozwój gospodarczy Sposoby badania wpływu w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i europejskiej Sposoby badania wpływu w trakcie realizacji projektu i po jego zakończeniu Dostępność oraz mierzalność wskaźników Możliwość pomiaru dodatkowych efektów oraz skutków ubocznych w obszarze gospodarczym danych interwencji Możliwość weryfikacji trwałość wpływu danych projektów na rozwój gospodarczy Możliwość weryfikacji efektywność danych projektów w kontekście wpływu na rozwój gospodarczy OPRACOWANIE MATRYCY PRZECIĘTNEGO/TYPOWEGO DLA DANEGO RODZAJU PROJEKTU WODNO-ŚCIEKOWEGO I ODPADOWEGO WPŁYWU NA TWORZENIE MIEJSC PRACY Gospodarka odpadami Gospodarka wodno-ściekowa REKOME DACJE ZAŁĄCZ IKI

3 2. Streszczenie ZAŁOŻE IA BADAWCZE Zakres badania Komisja Europejska prowadzi obecnie dyskusje nad kształtem polityki spójności po 2013r. Jedną z dyskutowanych kwestii jest wpływ interwencji na tworzenie nowych miejsc pracy oraz rozwój gospodarczy. W Polsce badania ewaluacyjne wpływu infrastrukturalnych projektów środowiskowych na rozwój gospodarczy, w tym na tworzenie miejsc pracy, nie były dotychczas szeroko podejmowane. Realizowane badania skupiały się na perspektywie makroekonomicznej. Niniejsze badanie służy uzupełnieniu wiedzy na temat wpływu infrastrukturalnych projektów środowiskowych na rozwój gospodarczy na poziomie mikro, czyli na poziomie wybranych projektów. Zespół badawczy skoncentrował się na szczegółowej analizie i ocenie efektów wybranych projektów wodno-ściekowych odpadowych, których realizacja była finansowana ze środków Funduszu Spójności w okresie od 2000 do 2008 roku. Na podstawie analizy przypadków zaproponowano uogólnione wnioski na temat zaobserwowanych prawidłowości dotyczących wpływu projektów środowiskowych na rozwój gospodarczy w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i europejskiej. Prace badawcze prowadzone były w trzech obszarach tematycznych: Oszacowanie i ocena wpływu wybranych projektów wodno-ściekowych i odpadowych FS na rozwój gospodarczy; Opracowanie uproszczonej metodologii szacowania wpływu projektów wodnościekowych i odpadowych na rozwój gospodarczy oraz systemu monitoringu dostosowanego do możliwości beneficjentów i instytucji POIiŚ; Opracowanie matrycy przeciętnego/typowego dla danego rodzaju projektu wodnościekowego i odpadowego wpływu na tworzenie miejsc pracy. Sposób przeprowadzenia badania Ze środków Funduszu Spójności sfinansowano 8 projektów odpadowych o łącznej wartości 152 mln Euro, w tym wartość dofinansowania 103 mln Euro oraz 79 projektów wodno-ściekowych o łącznej wartości: 4 mld Euro, w tym wartość dofinansowania 2,7 mld Euro. W ramach badania w okresie pogłębionej analizie poddano wszystkie projekty odpadowe oraz 8 projektów wodno-ściekowych. Odpowiedzi na zagadnienia badawcze sformułowane przez Zamawiającego zostały oparte w głównej mierze na wynikach: analizy dokumentów źródłowych (desk research); indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI); wywiadów telefonicznych (PAPI); ankiet internetowych (CAWI); analiz przestrzennych z wykorzystaniem narządzi GIS. WY IKI BADA IA Oszacowanie i ocena wpływu wybranych projektów na rozwój gospodarczy Analiza została przeprowadzona odrębnie dla projektów odpadowych oraz wodnościekowych. W poniższej tabeli przedstawione zestawienie zgeneralizowanych wniosków dotyczących wpływu badanych infrastrukturalnych projektów środowiskowych na rozwój gospodarczy. 3

4 Lp. OBSZAR ODDZIAŁYWA IA TYP PROJEKTU Z ACZE IE OPIS ODDZIAŁYWA IA 1. Wpływ wybranych do badania projektów na rozwój gospodarczy w skali lokalnej, regionalnej, krajowej i europejskiej 1.1 Powstanie nowych miejsc pracy GOSPODARKA ODPADAMI DUŻY WPŁYW Z punktu widzenia rynku pracy najbardziej istotne są trwałe miejsca pracy, czyli te, które powstały w fazie operacyjnej. Z uzyskanych danych wynika, że każdy milion euro pochodzący z FS generuje szacunkowo 6 trwałych miejsc pracy w jednostce zarządzającej instalacją oraz dodatkowo 2 miejsca pracy w podmiotach zewnętrznych bezpośrednio związanych z realizacją przedsięwzięcia, przy czym udział kobiet stanowi ok. 34%. Miejsca pracy generują przede wszystkim zakłady zagospodarowania odpadów z uzyskanych danych wynika, że obsługa instalacji odpadowych wymagała zatrudnienia średnio 82 osób na projekt w jednostce zarządzającej instalacją. Mimo stosowania zaawansowanych rozwiązań technologicznych w zakresie zagospodarowania i przetwarzania odpadów, w przypadku tego rodzaju procesów niezbędny jest udział ludzi. GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA ŚREDNI WPŁYW Analizowane przedsięwzięcia wodno-ściekowe generują dużą ilość miejsc pracy na etapie realizacji przedsięwzięć średnio 8 nowych miejsc pracy w jednostce realizującej projekt i dodatkowo 300 w podmiotach zewnętrznych realizujących kontrakty (wykonawcy, podwykonawcy). Obsługa infrastruktury wodno-ściekowej na etapie operacyjnym to średnio 11 zatrudnionych osób w jednostce zarządzającej infrastrukturą, a więc dużo mniej niż w przypadku projektów odpadowych. 1.2 Powstanie i rozwój podmiotów gospodarczych obsługujących inwestycję GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA ŚREDNI WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW Realizacja przedsięwzięć w istotnym stopniu przyczyniła się do rozwoju lokalnych firm podwykonawczych, świadczących usługi budowlano-instalacyjne na rzecz dużych firm, które realizowały kontrakty budowlane. Żeby sprostać stawianym wymogom, firmy działające na rynku lokalnym musiały zainwestować w nowy sprzęt i zwiększyć zatrudnienie, wzmacniając tym samym swoją pozycję na rynku. W fazie operacyjnej przedsięwzięć zauważalne jest oddziaływanie na rozwój firm obsługujących instalacje np. firm zajmujących się serwisem, ochroną lub sprzątaniem. Tylko jeden respondent wskazał, że wskutek realizacji przedsięwzięcia powstały zupełnie nowe podmioty. Respondenci nie wykluczali możliwości powstawania nowych podmiotów (np. zajmujących się wykonawstwem przyłączy sanitarnych lub usługami geodezyjnymi), jednak nie wskazano żadnych konkretnych przykładów. Najczęściej mówiono o rozwoju już istniejących usługodawców i dostawców, zaangażowanych w budowę lub obsługę nowych obiektów. Na etapie eksploatacji duże znaczenie ma przyjęta strategia zarządzania infrastrukturą wodno-ściekową, część podmiotów realizuje większość zadań związanych z obsługą sieci we własnym zakresie co ma wpływ na wyższe zatrudnienie, inne zlecają część zadań na zewnątrz stymulując tym samym rozwój podmiotów zewnętrznych. 4

5 Zmiana wartości gruntów Poprawa warunków inwestowania w gminach Wpływ na powstanie obszarów inwestycyjnych GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA NIEWIELKI WPŁYW DUŻY WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW DUŻY WPŁYW BRAK WPŁYW DUŻY WPŁYW Zmiana wartości nieruchomości jest wskaźnikiem zainteresowania potencjalnych klientów zakupem działek budowlanych/inwestycyjnych, a więc pośrednio również dynamiki zmian gospodarczych zachodzących na poziomie lokalnym. Projekty odpadowe nie generują wzrostu wartości gruntów, wyjątek stanowią niekiedy projekty polegające na rekultywacji składowisk. Można zaobserwować również spadek wartości gruntów położonych w bezpośrednim sąsiedztwie obiektów związanych z gospodarką odpadami. Realizacji projektów wodno-ściekowych towarzyszy zwykle wzrost wartości działek budowlanych oraz inwestycyjnych położonych na terenach skanalizowanych. W opinii przedstawicieli agencji nieruchomości wzrost ten kształtuje się najczęściej w granicach 25-50%. Wśród respondentów przeważała opinia, że wpływ przedsięwzięć związanych z gospodarką odpadami na warunki inwestowania podmiotów zewnętrznych na obszarze gmin jest niewielki. Występujące oddziaływania oraz uciążliwości dla środowiska powodują, że tereny bezpośrednio sąsiadujące z obiektami związanymi z gospodarką odpadami są wykluczone z punktu widzenia lokowania niektórych typów przedsięwzięć (np. przemysł spożywczy). Ze względu jednak na oddalenie od osiedli ludzkich, tego rodzaju obszary mogą być atrakcyjne dla lokowania przedsięwzięć, które z powodu uciążliwości towarzyszących procesom technologicznym (emisja hałasu, odory) nie mogą funkcjonować w pobliżu zabudowy mieszkaniowej. W przypadku inwestycji związanych z rekultywacją istniejących składowisk poprawa warunków do inwestowania jest dużo bardziej wyraźna jednak uzależniona od lokalizacji tych obiektów oraz inwestycji towarzyszących. Wśród respondentów biorących udział w wywiadach pogłębionych przeważała opinia, że inwestycje wodno-ściekowe wywierają istotny wpływ na poprawę warunków inwestowania w gminach. Inwestorzy bardzo często warunkują decyzję o realizacji projektów dostępem do wszystkich mediów, w tym dostępem do wody i możliwością odprowadzania ścieków (przy uwzględnieniu obecnych i przyszłych potrzeb). Jest to niewątpliwie najistotniejszy aspekt oddziaływania przedsięwzięć wodno-ściekowych na rozwój gospodarczy. Projekty odpadowe nie przyczyniają się bezpośrednio do powstania nowych obszarów inwestycyjnych. Prawie połowa przedsięwzięć umożliwiła powstanie nowych obszarów inwestycyjnych, które w znacznej części zostały zagospodarowane. Lokowanie i realizacja inwestycji w strefach ekonomicznych wiąże się z dużym wzrostem zatrudnienia, zdecydowanie odczuwalnym w skali lokalnej, a nawet regionalnej. 5

6 Generowanie kolejnych inwestycji Zmian warunków prowadzenia działalności gospodarczej podmiotów zlokalizowanych w zasięgu oddziaływania przedsięwzięcia Koszty związane z gospodarką odpadami oraz gospodarką wodno-ściekową GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA BRAK WPŁYWU DUŻY WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW ŚREDNI WPŁYW ŚREDNI WPŁYW Nie można wykazać istotnego wpływu inwestycji na realizację innych przedsięwzięć realizowanych przez firmy zewnętrzne na terenie gminy. Czasami obserwuje się pośredni wpływ w tym obszarze, wynikający np. z zawartej umowy społecznej. W przypadku kilku przedsięwzięć realizacja projektów wodno-ściekowych miała bezpośredni wpływ na ściągnięcie na teren gminy międzynarodowych koncernów lub ich rozwój. Podawane były również przykłady przedsięwzięć, zarówno w sferze prywatnej jak i publicznej, których realizacja była powiązana z rozwojem infrastruktury wodno-ściekowej. Badaniem objęci zostali przedsiębiorcy prowadzący działalność w zasięgu oddziaływania przedsięwzięcia. Z opinii większości z nich wynika, że realizacja projektów środowiskowych nie wpłynęła w sposób istotny na ogólne warunki prowadzenia działalności gospodarczej w zasięgu bezpośredniego oddziaływania przedsięwzięć. Pojedyncze podmioty wskazały na korzyści wynikające z realizacji projektów. Zmiana poziomu opłat za odbiór ścieków miała niewielki wpływ na koszty prowadzonej działalności gospodarczej. Ponad 1/3 respondentów odnotowała istotny wzrost kosztów związanych z odbiorem odpadów i ścieków, dla około 2/3 przedsiębiorstw wzrost ten nie był odczuwalny. Realizacja przedsięwzięcia miała bardzo niewielki wpływ na zmianę zatrudnienia w badanych podmiotach. Przedsiębiorcy zostali również poproszeni o wypowiedzenie się na temat ogólnego bilansu korzyści i strat. Według większości respondentów bilans korzyści i strat nie był ani dodatni, ani ujemny. Realizacja przedsięwzięć spowodowała zwiększenia kosztów związanych z gospodarką odpadami. Należy jednak zaznaczyć, że po wprowadzeniu nowych stawek za składowanie odpadów zwiększone koszty gospodarowania odpadami będą musiały ponosić również gminy, które nie inwestowały w segregację odpadów koszty te mogą zwiększyć się dodatkowo w wyniku konieczności zamknięcia składowisk odpadów nie spełniających norm. W tej nowej sytuacji gminy, które zainwestowały w instalacje odpadowe zyskują przewagę rynkową i jednocześnie dysponują dużym potencjałem do obniżenia kosztów gospodarowania odpadami. Koszty związane z gospodarka wodno-ściekową mają pośredni, jednak dość istotny wpływ na rozwój gospodarczy na poziomie lokalnym. Wpływają na budżet jednostek samorządu terytorialnego. Większe koszty związane z gospodarką wodno-ściekową to mniej środków na inwestycje publiczne stymulujące gospodarkę. Wszyscy respondenci wskazywali na znaczny wzrost kosztów dostawy wody i oczyszczania ścieków. Wynika to z uregulowania kwestii zarządzania gospodarką wodno-ściekową. Wpływ na zwiększone koszty prowadzenia gospodarki wodno-ściekowej ma często niższa niż zakładano liczba użytkowników. Opisany powyżej wyraźny wzrost kosztów można w wielu przypadkach zredukować dzięki obniżeniu pozostałych kosztów operacyjnych. Wpływ na zmniejszenie kosztów ma rosnąca liczba podmiotów korzystających z 6

7 Rozwój osadnictwa Efekty popytowe wynikające z realizacji projektów GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- NIEWIELKI WPŁYW DUŻY WPŁYW DUŻY WPŁYW ŚREDNI WPŁYW kanalizacji, co powoduje rozłożenie się kosztów funkcjonowania infrastruktury wodno-ściekowej na większą liczbę podmiotów. Ważnym czynnikiem, który w sposób pośredni oddziałuje na rozwój gospodarczy na poziomie lokalnym jest rozwój osadnictwa. Napływ nowych mieszkańców przekłada się na wzrost dochodów gmin z tytułu podatków, jak również wzrost popytu wewnętrznego na poziomie lokalnym, a co za tym idzie, rozwój lokalnych podmiotów gospodarczych. Przedsięwzięcia związane z gospodarką odpadami są zwykle neutralne pod względem wpływu na osadnictwo. W pojedynczych przypadkach obserwowany był niewielki napływ mieszkańców w związku z realizacją przedsięwzięcia. Napływ ten jest związany głównie z powstaniem nowych miejsc pracy, jak również dzięki towarzyszącym inwestycjom infrastrukturalnym realizowanym na terenie gminy. W ostatnich latach obserwuje się coraz większa migrację ludności na obrzeża miast, a inwestorzy najchętniej wybierają lokalizacje, które oferują pełny dostęp do mediów. Wszyscy respondenci z jednostek realizujących projekt zauważyli wzrost zainteresowania rozwojem budownictwa na obszarach skanalizowanych, który wyraża się w ilości składanych wniosków o wydanie pozwolenia na budowę. Pośrednio, na zwiększenie osadnictwa wpłynął również rozwój specjalnych stref ekonomicznych. Napływ dużych koncernów oferujących dobre warunki pracy sprzyja osiedlaniu się w ich okolicy. Należy jednak podkreślić, że nie wszystkie projekty wodno-ściekowe tak samo silnie oddziałują na rozwój osadnictwa. Wpływ jest najbardziej widoczny w przypadku projektów, w ramach których kanalizowano obszary przeznaczone pod zabudowę w przypadku projektów realizowanych w pobliżu dużych miast zagospodarowanie tego rodzaju obszarów następuje dość szybko. Na etapie eksploatacji wzrost popytu związany jest z zakupem energii, wody, paliw oraz innych dóbr konsumpcyjnych niezbędnych z punktu widzenia funkcjonowania instalacji, w tym przede wszystkim maszyn, urządzeń i środków transportu. Realizacja projektów powodowała zwykle kilkukrotne zwiększenie zapotrzebowania na energię w związku z realizacją gospodarki odpadami. Taki wzrost jest charakterystyczny dla zakładów zagospodarowania odpadów, gdyż urządzenia wchodzące w skład instalacji charakteryzują się wysoką energochłonnością. Podobne zmiany można zaobserwować w przypadku zużycia wody oraz surowców grzewczych. Tendencja wzrostowa obserwowana jest również w przypadku pozostałych materiałów eksploatacyjnych związanych z funkcjonowaniem instalacji wzrost zapotrzebowania kształtował się na poziomie od kilkudziesięciu do kilkuset procent, w zależności od materiału i rodzaju przedsięwzięcia. Zaobserwowano również wzrost zapotrzebowania na usługi zewnętrzne - zakres, jak i poziom wzrostu tego zapotrzebowania jest zróżnicowany i ściśle uzależniony od specyfiki przedsięwzięcia. Wdrażanie przedsięwzięć wodno-ściekowych powoduje wzrost zapotrzebowania na energię, wodę, paliwa, materiały eksploatacyjne, usługi związane z budową przyłączy wodociągowych i kanalizacyjnych oraz czyszczeniem i konserwacją sieci ostatnie z wymienionych świadczone są zwykle przez podmioty 7

8 Efekty podażowe wynikające z realizacji projektów Inne czynniki wpływające na rozwój gospodarczy ŚCIEKOWA lokalne. Wzrost ten kształtuje się zwykle na poziomie od kilku do kilkunastu procent. Naturalną konsekwencją tego rodzaju przedsięwzięć jest spadek popytu na rynku lokalnym na usługi związane z wywozem ścieków. Zjawisko to w największym stopniu dotyka niewielkie podmioty wyspecjalizowane wyłącznie w tego typu usługach. W przypadku większych firm z branży usług komunalnych, spadek przychodów z tytułu wywozu ścieków może być rekompensowany przez dodatkowe przychody wynikające ze wzrostu popytu na usługi przyłączeniowe i konserwacyjne. GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI DUŻY WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW DUŻY WPŁYW Realizacja przedsięwzięć odpadowych wiąże się zwykle ze zwiększeniem podaży surowców wtórnych, kompostu, biogazu, jak również wytwarzanego z biogazu ciepła lub energii. Dla większości podmiotów wpływy z tego tytułu stanowią istotne źródło dochodu. Wskazywano jednak wiele czynników ograniczających podaż. Głównym problemem z punktu widzenia zwiększania podaży surowców wtórnych jest nierytmiczność ich zbytu oraz duże wahania cen. Rynkowe zagospodarowanie kompostu ograniczone jest przez wysokie wymogi w zakresie norm sanitarnych. W zdecydowanej większości kompost wykorzystywany jest na potrzeby własne: rekultywacja składowiska oraz jako przesypka. Tylko jeden respondent wykazał przychody z tego tytułu. W przypadku kilku przedsięwzięć powstały instalacje do wytwarzania energii pochodzącej z gazu odzyskiwanego ze składowiska. W żadnej lokalizacji nie jest prowadzone spalanie odpadów. Respondenci wskazywali na trzy rodzaje wtórnego wykorzystania surowców wynikającego z zagospodarowania osadów ściekowych: spalanie, produkcję biogazu, rolnicze wykorzystanie. Osad z oczyszczalni ścieków jest jednak produktem trudno zbywalnym, dlatego poziom wtórnego wykorzystania osadów kształtuje się na dość niskim poziomie. Istotna z punktu widzenia gospodarki (przede wszystkim w skali lokalnej) jest produkcja biogazu, który może być zmieniany na energię cieplną lub elektryczną tego rodzaju instalacje istnieją jednak w nielicznych obiektach. Potencjalny wpływ na gospodarkę ma wzrost podaży wody dobrej jakości, co w jednym z badanych projektów miało kluczowy wpływ na rozwój przedsiębiorstw z branży spożywczej zlokalizowanych w zasięgu oddziaływania przedsięwzięcia. Respondenci biorący udział w badaniu IDI wskazywali również czynniki społeczne, które mają pośredni wpływ na rozwój gospodarczy: ograniczenie zjawiska wykluczenia - zatrudnienie osób z niskimi kwalifikacjami; wzmocnienie kadr szkolenia i zdobycie dodatkowych uprawnień przez pracowników; podniesienie kultury pracy; wzrost poziomu świadczeń socjalnych wśród mieszkańców. Korzystne efekty w sferze społecznej są najlepiej widoczne w małych gminach o niskich dochodach, których mieszkańcy narażeni są w większym stopniu wykluczeniem. Zakłady zagospodarowania odpadów, ze względu na niewielkie wymagania co do kwalifikacji pracowników umożliwiają zatrudnienie wielu osób bezrobotnych, pozostających przez długi okres bez pracy. 8

9 2. Dodatkowe efekty w obszarze rozwoju gospodarczego Wpływ na wizerunek gminy Zmiana warunków życia wpływ na zdrowie 2.3 Efekt zachęty GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA DUŻY WPŁYW DUŻY WPŁYW DUŻY WPŁYW DUŻY WPŁYW DUŻY WPŁYW DUŻY WPŁYW Nowoczesne instalacje i systemy gospodarowania odpadami wpływają na wizerunek gminy jako przyjaznej środowisku. Z wypowiedzi beneficjentów wynika, że nowoczesne obiekty sfinansowane ze środków FS odwiedzają przedstawiciele innych jst, studenci, wycieczki szkolne, oraz goście konferencji tematycznych. Większość uczestników wywiadów pogłębionych wyraziła opinię, że realizacja przedsięwzięć wodnokanalizacyjnych wpłynęła pozytywnie na wizerunek gminy, jako obszaru bardziej atrakcyjnego z punktu widzenia inwestowania, zamieszkania oraz turystyki. Czynniki środowiskowe należą obecnie do istotnych czynników chorobotwórczych. Koszty związane z ograniczaniem lub zwalczaniem skutków zanieczyszczenia środowiska stanowią znaczną cześć środków publicznych wydawanych na ochronę zdrowia, są też istotnym elementem budżetu wielu gospodarstw domowych. Mimo, że w ogólnej opinii przedsięwzięcia dotyczące budowy obiektów służących zagospodarowaniu odpadów kojarzone są z negatywnym wpływem na środowisko i zdrowie ludzi, znaczna grupa mieszkańców (39%) biorących udział w badaniu telefonicznym CATI dostrzega pozytywny wpływ przedsięwzięcia na zdrowie mieszkańców. Uczestnicy badania wyrażali opinię, że realizacja projektów ma zdecydowanie pozytywny wpływ na zdrowie mieszkańców i warunki życia. Wymieniali oni między innymi zmniejszenie ilości przykrych zapachów oraz poprawę jakości wód gruntowych. Respondenci jednomyślnie stwierdzili, że realizowana inwestycja stanowiła zachętę dla innych gmin. Sąsiednie samorządy zwiedzają zakłady, aby zainicjować podobne działania na swoim terenie. Co ciekawe, instalacje odwiedzają również delegacje z innych krajów (m.in. z Ukrainy) w celu skorzystania z doświadczeń polskich samorządów. Wszyscy uczestnicy wywiadów pogłębionych wyrazili opinię, że realizacja przedsięwzięcia stanowiła zachętę dla innych gmin. Sąsiednie samorządy interesują się zastosowanymi rozwiązaniami technologicznymi. Projekty finansowane z FS wyznaczają często kierunek, w jaki sposób można kompleksowo rozwiązywać problemy związane z uporządkowaniem gospodarki wodno-ściekowej. Są również przykładem korzyści społecznych i gospodarczych wynikających z realizacji tego rodzaju przedsięwzięć. 3. Skutki uboczne realizacji projektów w obszarze rozwoju gospodarczego 3.1 Wpływ na warunki życia GOSPODARKA ODPADAMI NIEWIELKI WPŁYW Realizacja przedsięwzięć odpadowych wiąże się z powstaniem pewnych uciążliwości na obszarach w zasięgu oddziaływania. Wystąpienie negatywnych oddziaływań odnotowała ponad połowa badanych mieszkańców. Najbardziej uciążliwym elementem był wzrost natężenia ruchu związany głównie z dowozem odpadów, jak również odory. Kluczowe jest pytanie o przełożenie oddziaływań na warunki życia 9

10 Wpływ na budżety gospodarstw domowych Wpływ na budżety gospodarstw domowych Incydentalny wpływ na utratę miejsc pracy Incydentalne zmniejszenie dochodów własnych gmin GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA GOSPODARKA ODPADAMI GOSPODARKA WODNO- ŚCIEKOWA ŚREDNI WPŁYW ŚREDNI WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW NIEWIELKI WPŁYW BRAK WPŁYWU mieszkańców. Wyniki badań wskazują, że jedynie 14% respondentów odnotowało spadek komfortu życia. Również w przypadku projektów wodno-ściekowych mogą wystąpić uciążliwości dla mieszkańców terenów znajdujących się w zasięgu ich oddziaływania przedsięwzięcia. Ma to przede wszystkim związek z funkcjonowaniem oczyszczalni ścieków, przepompowni ścieków (głównie odory) oraz stacji uzdatniania wody (hałas). Wystąpienie negatywnych oddziaływań odnotowało 46% mieszkańców terenów znajdujących się w zasięgu oddziaływania przedsięwzięcia. Najbardziej uciążliwym elementem były odory. Wydatki związane z zagospodarowaniem odpadów są istotnym elementem budżetu gospodarstw domowych. Wzrost obligatoryjnych kosztów związanych z odbiorem odpadów może mieć pewien wpływ na zmniejszenie zdolności nabywczej innych dóbr konsumpcyjnych. Z drugiej strony, realizacja przedsięwzięć może wiązać się z pojawieniem się dodatkowych przychodów w gospodarstwach domowych. Zdecydowana większość mieszkańców obszarów znajdujących się w zasięgu oddziaływania przedsięwzięć środowiskowych nie zanotowała dodatkowych przychodów na skutek realizacji przedsięwzięcia. Jednocześnie większość respondentów odnotowała wzrost wydatków za odbiór odpadów, jak również ścieków, który miał istotny wpływ na budżet gospodarstw domowych. Tylko w jednym przypadku nastąpiła redukcja zatrudnienia w związku z likwidacją składowiska odpadów. Poza tym nie zaobserwowano bezpośredniego ujemnego wpływu na ilość miejsc pracy. Konsekwencją realizacji projektów wodno-ściekowych jest niekiedy redukcja miejsc pracy w firmach zajmujących się wywozem ścieków taborem asenizacyjnym. To zjawisko dotyka głównie małych firm wyspecjalizowanych w świadczeniu tego rodzaju usług. Większe podmioty, posiadające zróżnicowaną ofertę są dużo bardziej elastyczne i łatwiej przystosowują się do nowych warunków panujących na rynku. Zamykanie i rekultywacja składowisk wpływa na zmniejszenie dochodów własnych gmin. Jeden z badanych projektów obejmował likwidację składowiska, w konsekwencji czego - gmina została pozbawiona części dochodów z tytułu podatków oraz opłat środowiskowych. W przypadku projektów wodno-ściekowych nie odnotowano tego rodzaju wpływu. 10

11 Trwałość efektów W przypadku projektów środowiskowych miejsca pracy powstałe w fazie operacyjnej można uznać za stałe. Obiekty gospodarki odpadami planowane są na okres od kilkunastu lat dla składowisk odpadów, aż po kilkadziesiąt lat, np. w przypadku budowy sortowni. Większość respondentów przewiduje, że zakłady te będą się wzbogacały o kolejne instalacje do przetwarzania odpadów. Pewna fluktuacja zatrudnienia występować może w podmiotach zewnętrznych obsługujących infrastrukturę wodno-ściekową, w szczególności podmiotach zajmujących się realizacją przyłączy wodociągowych i kanalizacyjnych. Istotne z punktu widzenia rozwoju gmin są miejsca pracy powstałe na etapie realizacji w jednostce obsługującej projekt je również można uznać za trwałe. Wskaźnik dotyczący nowych miejsc pracy powstałych na tym etapie można traktować jako wyznacznik potencjału jednostki w zakresie realizacji kolejnych przedsięwzięć w większości jednostek miejsca pracy związane z obsługą projektów zostały utrzymane na zbliżonym poziomie lub dodatkowo wzmocnione. Zespoły, które zdobyły doświadczenie w ramach Funduszu Spójności zajmują się w dalszym ciągu pozyskaniem środków i obsługą kolejnych projektów współfinansowanych ze środków zewnętrznych. Ze względu na to, że realizacja projektów wodno-ściekowych stwarza warunki dla lokowania nowych podmiotów gospodarczych, np. poprzez rozwój stref inwestycyjnych, które nie są jeszcze w pełnym stopniu zagospodarowane można spodziewać się stopniowego wzrostu zatrudnienia w wyniku realizacji nowych przedsięwzięć. Uproszczona metodologia szacowania wpływu projektów odpadowych na rozwój gospodarczy oraz systemu monitoringu dostosowanego do możliwości beneficjentów i instytucji POIiŚ Na podstawie wyników badań zespół ewaluacyjny opracował katalog potencjalnych wskaźników, zarówno ilościowych, jak i jakościowych, które umożliwiają pomiar zidentyfikowanych efektów gospodarczych. Większość ogólnodostępnych wskaźników wykorzystywanych do pomiaru zmian społeczno-gospodarczych, (np. pochodzące z baz danych Głównego Urzędu Statystycznego) nie daje możliwości pomiaru efektu netto realizowanych projektów. Dlatego zaproponowane wskaźniki oparte są w głównej mierze o dane, które są dostępne i mogą być mierzone na etapie realizacji i eksploatacji przedsięwzięcia przez podmioty zaangażowane w realizację, a następnie obsługę przedsięwzięcia. Spośród potencjalnych wskaźników wybrano te, które charakteryzują się następującymi cechami: (a) umożliwiają pomiar efektu netto realizowanych projektów; (b) są łatwe do zastosowania i obliczania; (c) możliwe jest pozyskanie danych źródłowych; (d) są dostosowane do możliwości beneficjentów i instytucji POIŚ; (e) można dokonać ich parametryzacji na obecnym etapie i poprzez konkretne wartości liczbowe dokonać oceny wpływu. Dla projektów odpadowych i wodno-ściekowych zastosowano odmienne podejścia do pomiaru efektów gospodarczych. Opisana metodologia po niewielkiej modyfikacji może być stosowana zarówno w przypadku przedsięwzięć odpadowych, jak i przedsięwzięć wodno-ściekowych. Na podstawie wyników badań, w ramach podsumowania przygotowano matrycę typowego oddziaływania projektów wodno-ściekowych i odpadowych na powstawanie miejsc pracy. 11

12 Summary RESEARCH OUTLI E Scope of research The European Commission is currently conducting a discussion about the character of the cohesion policy after One of the issues discussed is the influence of interventions on creating new jobs and on economic growth. So far, in Poland evaluation researches on the influence of environmental infrastructure projects on economic growth, including the creation of new jobs, haven t been widely undertaken. The researches carried out have focused on the macroeconomic perspective. The present research serves the growth of knowledge about the influence of environmental infrastructure projects on economic growth on the micro-level, i.e. on the level of particular projects. The research team focused on a detailed analysis and assessment of effects of chosen water/wastewater and waste management projects, which were funded from the Cohesion Fund in the period. On the basis of case analyses, general theses on the observed regularities in the way environmental projects influenced the dynamics of economic growth on the local, regional, national, and European scale were proposed. The survey was conducted within three areas of interest: Assessment and evaluation of the influence of chosen water/wastewater and waste management projects, Cohesion Fund , on economic growth; Development of a simplified methodology to assess the influence of water/wastewater and waste management projects on economic growth and creating a monitoring system adapted to the beneficiaries and POIiŚ (Operational Programme Infrastructure and Environment) institutions capabilities; Development of a matrix of average/typical ways in which individual water/wastewater and waste management projects influence the creation of new jobs. Research methods Eight waste management projects, worth a total of 152 million euros, have received support from the Cohesion Fund worth 103 million euros, and 79 water/wastewater projects, worth a total of 4 billion euros, have received 2.7 billion euros. In the period from 8 April to 10 June, 2009, all the waste management projects and eight water/wastewater projects were subject to in-depth analysis. The research questions formulated by the Customer of the study were based mainly on the outcome of: an analysis of source documents (desk research); individual in-depth interviews (IDI); telephone interviews (CATI); internet surveys (CAWI); space analyses with the use of GIS tools. RESEARCH RESULTS Assessment and evaluation of the influence of chosen projects on economic growth. The analysis was conducted separately for waste management projects and water/wastewater projects. The table below presents generalised conclusions about the influence of environment infrastructure projects on economic growth. 12

13 o. AREA OF I FLUE CE TYPE OF PROJECT SIG IFICA CE DESCRIPTIO OF THE I FLUE CE 1. Influence of chosen projects on economic growth on the local, regional, national, and European scale. WASTE MANAGEMENT BIG INFLUENCE Considering the job market, the most important are sustainable jobs those created during the operational stage. Basing on the gathered data it is estimated that every million euros from the Coherency Fund generates approximately 6 long-lasting jobs in the unit operating the infrastructure, with 34% participation of women. Jobs are created primarily in waste management plants the gathered data show that operating waste management installations required employing the average of 82 people per project. Even if advanced technological solutions for managing and processing wastes are applied the participation of people is necessary in such processes. 1.1 Creation of new jobs WATER/WASTE WATER MANAGMENT MEDIUM INFLUENCE Water and wastewater management projects generate a large number of jobs during the implementation phase 8 new jobs on average in each unit managing an enterprise and an additional 300 in external construction firms (contractors, subcontractors). The management of water and wastewater infrastructure entails the average of 11 people employed in each operational unit, which means much less then in the case of waste management projects. The implementation of enterprises have largely stimulated the growth of local subcontractors offering construction and installation services to large corporations which executed construction contracts. In order to rise to new challenges, local firms had to invest in new equipment and increase employment, thus improving their market statuses. In the operational phase of the enterprises, their impact on the development of companies operating the infrastructure (e.g. those responsible for maintenance, protection, or cleaning) is noticeable. 1.2 Formation and development of WASTE MANAGEMENT SMALL INFLUENCE Only one respondent indicated that new business units were created as an effect of the implementation of one of the enterprises. 13

14 business units operating the project Changes in land value Improvement of conditions for investments in communes Influence on the formation WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT SMALL INFLUENCE SMALL INFLUENCE BIG INFLUENCE SMALL INFLUENCE BIG INFLUENCE NO INFLUENCE Respondents didn t exclude the possibility of new businesses being created (e.g. offering sanitary connections or geodetic services), yet no specific examples were given. The most often were reports of the development of the already existent service providers and suppliers engaged in the construction or operation of new buildings. In the operational phase the most important is the strategy which is assumed for managing the water/wastewater infrastructure. Some of the companies execute the majority of their tasks related to operating the network without external support (which results in higher employment) and some commission part of the tasks outside, thus stimulating the growth of external firms. Changes in the value of real estate property are indicative of the potential clients interest in purchasing commercial/building plots, and thus indirectly also of the dynamics of local economic changes. Waste management projects don t generally increase land value, except for some projects consisting in landfill reclamation. Sometimes a decrease of land value is observed in the case of plots located in the direct neighbourhood of establishments related to waste management. The implementation of water and wastewater enterprises is usually followed by a rise in the value of building and commercial plots situated in the sewered areas. According to representatives of real estate agents, this growth usually varies between 25 and 50 percent. According to the majority of the respondents, the influence of waste management enterprises on investment conditions in the area of the communes is insignificant. The nuisances and influences on the environment cause that the areas neighbouring directly with waste management establishments are excluded from consideration of some entrepreneurs (e.g. dealing with food industry). However, considering the distance from residential settlements, such areas may be attractive for enterprises which can t be operated in the vicinity of dwelling sites because of nuisances related to the applied technological processes. In the case of landfill reclamation projects, the improvement of investment conditions is more evident, but still dependent on the location of establishments and on the accompanying enterprises. The majority of the IDI respondents believed that water and wastewater enterprises exerted significant positive influence on investment conditions in the communes. Investors very often condition their decisions on the presence of a water supply and sewage system (considering their present and future needs). This is doubtlessly the most important aspect of the influence that water and wastewater projects have on economic growth. Waste management projects do not contribute directly to the creation of new investment areas. 14

15 of new investment areas Generating further investments Changes in business conditions for units located within the project s impact area Costs related to waste management and water/wastewater management WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT BIG INFLUENCE NO INFLUENCE BIG INFLUENCE SMALL INFLUENCE SMALL INFLUENCE MEDIUM INFLUENCE Almost half of the projects contributed to the creation of new investment areas which were in their most part put into use. Locating and implementing new enterprises in special economic zones contributes to a big rise in employment rates, which is especially noticeable on the local and even regional scale. It is impossible to prove a notable influence on other projects operated by external companies in the communes. Sometimes and indirect influence is observed in a given area. Ekodolina is an interesting example the implementation of several projects resulted from a social contract. In the case of some of the enterprises, the implementation of water and wastewater projects had a direct influence on attracting international corporations to the commune or expanding the existing ones. Examples were also given of enterprises run in the private as well as public sphere which were made possible due to the existence of water/wastewater infrastructure. The research involved entrepreneurs operating within the influence zone of the projects in question. Most of the respondents indicated that the implementation of environmental projects didn t have a significant effect on the general conditions for running a business within the direct impact zones of the enterprises. Only a few respondents pointed to benefits from the implementation of the projects. A change in sewage discharge fees didn t have a considerable influence on the costs of running a business. More than one third of the respondents noted a rise in costs related to the collection of wastes and sewage; for more than two third of the entrepreneurs the rise was not perceptible. The implementation of the projects had only a minor influence on changing employment rates in the researched business entities. The entrepreneurs were also asked to express their opinion about the general balance of gains and losses. According to most of the respondents the balance was neither positive nor negative. The implementation of projects caused a rise in waste management costs. However, also the communes which haven t invested in waste segregation will have their waste management costs raised, as an effect of a recent introduction of new waste disposal fees. The costs may rise even more as an effect of the necessity of closing landfills which don t meet the norms. In this new situation, the communes which have invested in waste establishments gain an economic advantage, at the same time having a big potential of further lowering waste management costs. 15

16 1.9 Growth of settlement WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT MEDIUM INFLUENCE SMALL INFLUENCE BIG INFLUENCE Water/wastewater management projects have an indirect but significant influence on economic growth on the local level. They have an effect on the budgets of local governments. Bigger costs related to water/wastewater management mean smaller means for public investments which stimulate economy. All the respondents pointed to a considerable rise in the costs of water supply and sewage treatment. The rise resulted from new regulations in the field of water and wastewater management. The costs were also often raised when the number of users was smaller than anticipated. The described rise in costs may in many cases be reduced through lowering the remaining operational costs. Rising number of properties with connections to sewage system also contributes to a lowering of expenses which is due to apportioning the costs of operating water and wastewater infrastructure among a larger number of units. An important factor which indirectly influences economic growth on the local level is the growth of settlement. The inflow of new inhabitants means a rise of tax income in communes, as well as a growth of internal demand on the local level, which together contribute to the development of local businesses. Waste related enterprises are usually neutral from the point of view of their impact on the growth of settlement. In a few cases an insignificant inflow of inhabitants related to the project s implementation was observed. The inflow was primarily the result of new jobs and accompanying infrastructure enterprises launched in the commune on the basis of a social contract. In recent years, an increasing migration to the outskirts of cities have been observed and investors have most willingly chosen such localisations which additionally offer access to a complete water supply and sewage discharge system. All the respondents noticed an increased interest in construction activities in the sewered areas, which expressed itself in the number of submitted applications for construction permits. Also the development of special economic zones had an indirect effect on the growth of settlement. An inflow of big corporations offering good working conditions also promotes settlement. However, not all water and wastewater projects influence the growth of settlement to the same extent. The effect was most visible in the case of projects which included sewering building lands when projects are implemented in the vicinity of big cities building water and sewage networks doesn t usually take long. 16

17 Effects of the implementation of projects on economic demand Effects of the implementation of projects on economic supply WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT BIG INFLUENCE MEDIUM INFLUENCE BIG INFLUENCE SMALL INFLUENCE In the operational stage, an increase of demand has to do with purchasing energy, water, fuel and other consumer goods necessary for the functioning of an establishment especially the machines, equipment and means of transport. The implementation of projects usually resulted in a several times higher requirement for energy, which had to do with waste management. Such increase is characteristic for waste management plants, because the equipment used there is highly energy-intensive. Similar changes are observed in the case of water and heating materials. An increasing tendency is also observed in the case of the remaining consumables needed for an installation to function the increase of requirement varied from several dozen to a few hundred percent, depending on the type of material and character of enterprise. Also an increase in requirement for external services have been observed the scope and level of the rise is varied and strictly dependent on the specific character of the enterprise in question. Implementing water and wastewater projects cause a rise in the demand for energy, water, fuel, consumables, services related to building sewage and water network connections, as well as cleaning and maintaining the network the latter are usually done by local firms. The rise usually varies from a few to over a dozen percent. A natural consequence of such enterprises is a fall of demand for sewage disposal services on the local market. Most afflicted by this are small firms specialised in such services. In the case of larger companies supplying essential services to the community (electricity, gas, water), a fall in income from sewage disposal services may be compensated by additional income from a rise in demand for new connections and network maintenance. The realisation of waste management projects usually implies a rise in supply of recycling materials, compost, biogas, and the heat or energy from biogas. For most of the firms they constitute an important source of income. However, several factors reducing the supply were also mentioned. The main problem from the point of view of increasing the supply of recycling materials is their irregular sale and large variations in prices. Introductions of compost into the market are limited because of strict sanitary norms. The compost is mainly used for own purposes for landfill reclamation and as cover soil. Only one of the respondents noted an income from this source. In cases of a few projects, installations were built to produce energy from gas reclaimed from landfills. Waste is not burned in any of the researched areas. Respondents pointed to ways of reusing materials by handling sewage sludge: burning, producing biogas and agricultural use. However, sludge from a sewage treatment plant is not easily sold, therefore the level of its reuse is rather low. Important from the economic perspective (especially in the local scale) is the production of biogas, which may be transformed to heat or electric energy yet, such installations exist only in a few establishments. An increase in the supply of good quality water has a potential impact on economy. In the case of one of the researched projects, it influenced the development of food enterprises located in the project s impact zone in a vital way. 17

18 1.12 Other factors influencing economic growth WASTE MANAGEMENT 2. Additional economic effects. 2.1 Influence on the commune s attractiveness WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT 2.2 Change of life conditions influence on health WASTE MANAGEMENT WATER/WASTE WATER MANAGMENT 2.3 Encouragement effect WASTE MANAGEMENT BIG INFLUENCE BIG INFLUENCE BIG INFLUENCE BIG INFLUENCE BIG INFLUENCE BIG INFLUENCE IDI respondents also pointed to social factors, which had an indirect impact on economic growth through: reducing exclusion of workers with low qualifications; reinforcing the personnel through participating in training courses and acquiring additional qualifications; improving the culture of work; increasing the level of welfare benefits among the inhabitants. Beneficial effects in the social sphere are best seen in small communes with low income, whose residents are more at risk of exclusion. Waste management establishments, which have low qualification requirements, can employ many people who have stayed out of work for longer periods of time. Modern installations and waste management systems cause communes to be perceived as nature friendly. The beneficiaries claim that modern establishments financed from the Coherence Fund are visited by other local governments, university and school students, and theme conference participants. The majority of IDI respondents claimed that the implementation of water and wastewater projects had a positive influence on the image of communes as attractive areas from the point of view of investing, settlement, and tourism. Presently, the most significant pathogenic factors are the environmental ones. Costs of limiting or combating the consequences of environment pollution constitute a major part of public funds spent on health protection and an important element of the budgets of many households. Although it is generally believed that building waste management installations involves a negative impact on the environment and health, a considerable group of inhabitants (39%) which took part in the CATI research pointed to positive effects of the projects on the health of inhabitants. Participants of the research study expressed the opinion that the implementation of projects had an undeniable positive influence on the health of inhabitants and their life conditions. Among other factors, they mentioned the reduction of odours and an improvement of the quality of ground waters. All the respondents shared the opinion that the implemented projects constituted an encouragement for other communes. Members of governments of the neighbouring communes visit the plants in order to initiate similar enterprises in their own communes. An interesting thing is that the installations are also visited by delegates from abroad (e.g. Ukraine) who wish to use the experiences of the Polish local governments. 18

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE

KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE - GLIWICE SUBZONE KATOWICE SPECIAL ECONOMIC ZONE GLIWICE SUBZONE and its influence on local economy Definition: WHAT DOES THE SPECIAL ECONOMIC ZONE MEAN? THE SPECIAL ECONOMIC ZONE IS THE SEPERATED AREA WITH ATTRACTIVE TAX

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

PRODUCTION HALL OFFER

PRODUCTION HALL OFFER PRODUCTION HALL OFFER 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Bałtowska 2. Location / Lokalizacja PRODUCTION HALL DATA Town / Street Miasto / Ulica Ostrowiec Świętokrzyski/Bałtowska Street

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N)

Budynki i zabudowania na terenie (T/N) Buildings / other constructions on site (Y/N) Poziom wód gruntowych [m] Underground water level [m] Czy były prowadzone badania geologiczne terenu (T/) Were geological research done (Y/) Ryzyko wystąpienia zalań lub obsunięć terenu (T/) Risk of flooding

Bardziej szczegółowo

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland

GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland GLOBAL METHANE INITIATIVE PARTNERSHIP-WIDE MEETING 12-14.10.2011 Kraków, Poland INSTITUTE OF TECHNOLOGY AND LIVE SCIENCES POZNAŃ BRANCH Department of Environmental Management in Livestock Buildings and

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

System optymalizacji produkcji energii

System optymalizacji produkcji energii System optymalizacji produkcji energii Produkcja energii jest skomplikowanym procesem na który wpływa wiele czynników, optymalizacja jest niezbędna, bieżąca informacja o kosztach i możliwościach wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Załacznik nr VIII do Sprawozdania rocznego z realizacji RPO WSL w roku 2013. Tabela 8. Wskaźniki kluczowe (core indicators) 2007-2013

Załacznik nr VIII do Sprawozdania rocznego z realizacji RPO WSL w roku 2013. Tabela 8. Wskaźniki kluczowe (core indicators) 2007-2013 Załacznik nr VIII do Sprawozdania rocznego z realizacji RPO WSL w roku 2013 Tabela 8. Wskaźniki kluczowe (core indicators) 2007-2013 Wskaźnik Jednostka Priorytet Początkowy punkt odniesienia Ostateczny

Bardziej szczegółowo

Leading organiza5on represen5ng the Business Services Sector in Poland ABSL. June 2013

Leading organiza5on represen5ng the Business Services Sector in Poland ABSL. June 2013 Leading organiza5on represen5ng the Business Services Sector in Poland ABSL June 2013 KEY FACTS ON THE SECTOR KEY FACTS ON THE SECTOR 110 000 No. of employees in foreign capital BPO/ITO, SSC and R&D centres

Bardziej szczegółowo

Opportunities Możliwości Resourcefulness Potencjał

Opportunities Możliwości Resourcefulness Potencjał Opportunities Możliwości Resourcefulness Potencjał Poland is a nation rich in history, culture, and tradition, undergoing tremendous change. Polska jest krajem bogatym w historię, kulturę i tradycję, przechodzącym

Bardziej szczegółowo

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates Call 2013 national eligibility criteria and funding rates POLAND a) National eligibility criteria Funding Organisation National Contact Point National Center for Research and Development (Narodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Adam Kozierkiewicz JASPERS

Adam Kozierkiewicz JASPERS Adam Kozierkiewicz JASPERS Europa 2020 Flagship initiatives Priorities Targets Digital agenda for Europe Innovation Union Youth on the move Resource efficient Europe An industrial policy for the globalisation

Bardziej szczegółowo

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International

Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International Edycja 5. kwiecień 2015 5 th Edition APRIL 2015 Najbardziej pożądani pracodawcy 2014 w opinii specjalistów i menedżerów / Badanie Antal International The Most Desired Employers 2014 in the Opinion of Professionals

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia

Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia Katedra Rynku Transportowego Sustainable mobility: strategic challenge for Polish cities on the example of city of Gdynia dr Marcin Wołek Department of Transportation Market University of Gdansk Warsaw,

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH Studia I stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze Specjalność PROGRAM OF BACHELOR STUDIES Graduate profile Graduate has a general theoretical knowledge in the field

Bardziej szczegółowo

ADVICERO TAX RETAIL MARKET IN POLAND

ADVICERO TAX RETAIL MARKET IN POLAND ADVICERO TAX RETAIL MARKET IN POLAND 2014 WWW.ADVICERO.EU RETAIL MARKET IN POLAND The Polish retail market enjoyed substantial development in recent years and is expected to continue growing in the near

Bardziej szczegółowo

Regionalny SEAP w województwie pomorskim

Regionalny SEAP w województwie pomorskim ENNEREG International Conference Transfer of knowledge in the field of sustainable use of energy 22 May 2012, Wielkopolska Voivodship Office, Poznań, Poland Regionalny SEAP w województwie pomorskim Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company

Employment. Number of employees employed on a contract of employment by gender in 2012. Company Im not found /sites/eneacsr2012.mess-asp.com/themes/eneacsr2012/img/enea.jpg Employt Capital Group is one of the largest companies in the energy industry. Therefore it has an influence, as an employer,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH

TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH INŻYNIERIA W ROLNICTWIE. MONOGRAFIE 16 ENGINEERING IN AGRICULTURE. MONOGRAPHS 16 WIESŁAW GOLKA TRANSPORT W RODZINNYCH GOSPODARSTWACH ROLNYCH TRANSPORTATION IN RURAL FAMILY FARMS Falenty 2014 WYDAWNICTWO

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU

POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU POLISH ELEVATOR MARKET ONE YEAR AFTER JOINING EU by Marek Oppeln-Bronikowski, 17 of March 2005, Brussels POLISH ECONOMICAL SITUATION POLISH ECONOMICAL SITUATION REAL ECONOMY: YEAR GDP CPI year-end Investment

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST Nazwa lokalizacji Site name

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST Nazwa lokalizacji Site name Położenie Location Powierzchnia nieruchomości Area of the property Informacje dotyczące nieruchomości Property information LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST Nazwa lokalizacji Site name Gdów

Bardziej szczegółowo

SME Instrument & Fast Track to Innovation Programy wspierania innowacji dla MŚP sektora transportowego

SME Instrument & Fast Track to Innovation Programy wspierania innowacji dla MŚP sektora transportowego Warszawa, 17 grudnia 2014 SME Instrument & Fast Track to Innovation Programy wspierania innowacji dla MŚP sektora transportowego Prelegent: Aneta Maszewska W niniejszej prezentacji wykorzystano materiały

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE

INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE INFORMACJE ZAWARTE W PREZENTACJI SĄ PRZEDMIOTEM NEGOCJACJI Z KOMISJĄ EUROPEJSKĄ I MOGĄ ULEC ZMIANIE MOŻLIWOŚCI FINANSOWANIA INWESTYCJI KOMUNALNYCH ZE ŚRODKÓW PO INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO 2014-2020 2

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014

1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 25 LAT 27 LAT 1987-2012 DYSKRET POLSKA 1987-2014 nasi klienci dobrze trafili... get your swing on with us... www.dyskret.com.pl 30-023 Kraków, ul. Mazowiecka 131 tel. +48 12 423 31 00, office@dyskret.com.pl

Bardziej szczegółowo

WAREHOUSE AND PRODUCTION HALL OFFER poz. schematu nr 1 position 1 on the sketch

WAREHOUSE AND PRODUCTION HALL OFFER poz. schematu nr 1 position 1 on the sketch WAREHOUSE AND PRODUCTION HALL OFFER poz. schematu nr 1 position 1 on the sketch PRODUCTION HALL DATA 1. Name of production hall / Nazwa hali produkcyjnej Hala magazynowo- produkyjna (oznaczona na schemacie

Bardziej szczegółowo

Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Krótki opis projektu: Short description of the project:

Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Krótki opis projektu: Short description of the project: Tytuł System magazynowania ciepła na różnym poziomie temperatur. Title of the project - System of the heat storage at different temperature level. Krótki opis projektu: Opracowanie systemu akumulacji ciepła

Bardziej szczegółowo

Doœwiadczenia zwi¹zane z energetycznym wykorzystaniem biogazu ze sk³adowisk odpadów komunalnych

Doœwiadczenia zwi¹zane z energetycznym wykorzystaniem biogazu ze sk³adowisk odpadów komunalnych POLITYKA ENERGETYCZNA Tom 11 Zeszyt 2 2008 PL ISSN 1429-6675 Jerzy DUDEK*, Piotr KLIMEK* Doœwiadczenia zwi¹zane z energetycznym wykorzystaniem biogazu ze sk³adowisk odpadów komunalnych STRESZCZENIE. W

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach

Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach Akademia Ekonomiczna w Poznaniu Wydział Zarządzania Specjalność: Inwestycje Kapitałowe i Strategie Finansowe Przedsiębiorstw Zastosowanie Internetu w małych i średnich przedsiębiorstwach Michał Goc Praca

Bardziej szczegółowo

What and how is decentralized in Poland? Dieu Hang Do Van Aleksandra Milaniuk

What and how is decentralized in Poland? Dieu Hang Do Van Aleksandra Milaniuk What and how is decentralized in Poland? Dieu Hang Do Van Aleksandra Milaniuk Structure and size of local government: 1. Commune (gmina) 2. County (powiat) 3. Voivodeship (województwo) Commune 2 478 County

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce

Działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce HORIZON 2020 - THE FRAMEWORK PROGRAMME FOR RESEARCH AND INNOVATION (2014-2020) 2020) Challenge 5 Climate action, environment, resource efficiency and raw materials INFORMAL DRAFT 1 Copyright KPK PB UE

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT

Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT Ewa Pancer-Cybulska, tukasz Olipra, Leszek Cybulski, Agata Suröwka TRANSPORT LOTNICZY A REGIONALNE RYNKI PRACY W POLSCE THE IMPACT OF AIR TRANSPORT ON REGIONAL LABOUR MARICETS IN POLAND jt^l Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Oferta sprzedaży działki inwestycyjno- przemysłowej w Sieradzu (Greenfields for sale on urban economic zone in Sieradz)

Oferta sprzedaży działki inwestycyjno- przemysłowej w Sieradzu (Greenfields for sale on urban economic zone in Sieradz) Oferta sprzedaży działki inwestycyjno- przemysłowej w Sieradzu (Greenfields for sale on urban economic zone in Sieradz) Nazwa lokalizacji Site name Zakładników Miasto Town Sieradz Województwo Voivodship

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011

Implementation of the JEREMIE initiative in Poland. Prague, 8 November 2011 Implementation of the JEREMIE initiative in Poland Prague, 8 November 2011 Poland - main beneficiary of EU structural funds - 20% of allocation within cohesion policy (EUR 67 bln) Over EUR 10 bln of NSRF

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST LISTA DAYCH DOTYCZĄCYCH TEREU SITE CHECK LIST Położenie Location Powierzchnia nieruchomości Area of property Cena Price Informacje dotyczące nieruchomości Property information Charakterystyka działki Land

Bardziej szczegółowo

Trend in drug use in Poland

Trend in drug use in Poland Prevalence and patterns of drug use among general population Indicator (GPS) Annual Expert Meeting 214 Trend in drug use in Poland Janusz Sierosławski Institute of Psychiatry i Neurology Warsaw Lisbon,

Bardziej szczegółowo

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland

ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland OECD Przegląd krajowej polityki miejskiej National Urban Policy Review of Poland 17-19 19 March 2010 ZróŜnicowanie polskich miast Urban Inequality in Poland Zygmunt Ziobrowski Instytut Rozwoju Miast The

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 014/015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Tarnowska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Oferta obszaru II. Tarnów, dnia 7 kwietnia 2009 r.

Tarnowska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Oferta obszaru II. Tarnów, dnia 7 kwietnia 2009 r. Oferta obszaru II arnów, dnia 7 kwietnia 2009 r. DAE EREU PołoŜenie Location Powierzchnia nieruchomości Area of property Cena Price Informacje dotyczące nieruchomości Property information azwa lokalizacji

Bardziej szczegółowo

Społeczne, gospodarcze i środowiskowe efekty projektów realizowanych w ramach IV osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko

Społeczne, gospodarcze i środowiskowe efekty projektów realizowanych w ramach IV osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Społeczne, gospodarcze i środowiskowe efekty projektów realizowanych w ramach IV osi priorytetowej Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko BADANIE EWALUACYJNE Badanie zostało zrealizowane na

Bardziej szczegółowo

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household

The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average number of persons per household CENTRAL STATISTICAL OFFICE STATISTICAL OFFICE IN KATOWICE Sustainable Development Indicators. Regional module The average number of people in a household receiving social benefits in relation to the average

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE METODY ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

WYKORZYSTANIE METODY ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ 15 Seria: ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE z. 78 Nr kol. 1928 Janusz WÓJCIK Fabryka Drutu Gliwice Sp z o.o. WYKORZYSTANIE METODY ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI W MAŁYCH I ŚREDNICH

Bardziej szczegółowo

Umowa o współpracy ponadnarodowej

Umowa o współpracy ponadnarodowej Wzór minimalnego zakresu umowy o współpracy ponadnarodowej w ramach PO KL Umowa o współpracy ponadnarodowej Nazwa Programu Operacyjnego w Polsce: : Numer i nazwa Priorytetu: Numer i nazwa Działania: Numer

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA

THE INVESTMENT AREAS - BYTOM, LEŚNA STREET TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA TERENY INWESTYCYJNE - BYTOM, ULICA LEŚNA Atrakcyjne tereny inwestycyjne znajdują się przy ul. Leśnej w Bytomiu, w bezpośrednim sąsiedztwie Alei Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Przeznaczona do sprzedaży uzbrojona

Bardziej szczegółowo

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges www.european-ecotourism.pl registration: office@european-ecotourism.pl enquires: biuro@sie.org.pl tel. +48 725 994 964 Social Ecological Institute is pleased to invite to III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER

Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER Samorządowa jednostka organizacyjna Lower Silesia Region CLIMATE-KIC PARTNER Institute for Territorial Development / Climate-Kic 1 PRZEMYSŁAW MALCZEWSKI LOWER SILESIA COORDINATOR OF REGIONAL ACTIVITY AFFILIATED

Bardziej szczegółowo

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles

Clinical Trials. Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Polandchallenges in Clinical Trials Anna Dziąg, MD, ąg,, Associate Director Site Start Up Quintiles Poland- legislation 1996-2003 Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r o zawodach lekarza i lekarza dentysty, z

Bardziej szczegółowo

PROBLEMATYKA WDROŻEŃ PROJEKTÓW INFORMATYCZNYCH W INSTYTUCJACH PUBLICZNYCH

PROBLEMATYKA WDROŻEŃ PROJEKTÓW INFORMATYCZNYCH W INSTYTUCJACH PUBLICZNYCH Zarządzanie Publiczne, vol. 1(14), pp. 63-73 Kraków 2012 Published online June 29, 2012 DOI 10.4467/20843968ZP.12.016.0483 PROBLEMATYKA WDROŻEŃ PROJEKTÓW INFORMATYCZNYCH W INSTYTUCJACH PUBLICZNYCH Beata

Bardziej szczegółowo

Your bridge to opportunities+

Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV 64,000 sqm warehouse space in strategic location Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV Wrocław, ul. Kwiatkowskiego Goodman Wrocław IV Wrocław, Kwiatkowskiego Street Zbliż

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

OCENA PRACY I ZASIÊGU ODDZIA YWANIA DU EGO UJÊCIA WÓD PODZIEMNYCH PO 40 LATACH U YTKOWANIA

OCENA PRACY I ZASIÊGU ODDZIA YWANIA DU EGO UJÊCIA WÓD PODZIEMNYCH PO 40 LATACH U YTKOWANIA BIULETYN PAÑSTWOWEGO INSTYTUTU GEOLOGICZNEGO 456: 627 632, 2013 R. OCENA PRACY I ZASIÊGU ODDZIA YWANIA DU EGO UJÊCIA WÓD PODZIEMNYCH PO 40 LATACH U YTKOWANIA EVALUATION OF FUNCTIONING AND THE INFLUENCE

Bardziej szczegółowo

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction

Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce. Sustainable Urban Mobility Planning Poland. Wprowadzenie. Introduction Planowanie zrównoważonego transportu miejskiego w Polsce Sustainable Urban Mobility Planning Poland Wprowadzenie Introduction Wyzwania polityki UE w zakresie transportu miejskiego Zatłoczenie centrów miast

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ZDOLNOŚCI DO REALIZACJI WYDATKÓW INWESTYCYJNYCH GMINY WIŚNIOWA

ANALIZA ZDOLNOŚCI DO REALIZACJI WYDATKÓW INWESTYCYJNYCH GMINY WIŚNIOWA INFRASTRUKTURA I EKOLOGIA TERENÓW WIEJSKICH Nr 2/2005, POLSKA AKADEMIA NAUK, Oddział w Krakowie, s. 27 33 Komisja Technicznej Infrastruktury Wsi Marcin Hyski ANALIZA ZDOLNOŚCI DO REALIZACJI WYDATKÓW INWESTYCYJNYCH

Bardziej szczegółowo

Iwona Nurzyńska. Fundusze Unii Europejskiej a system finansowania inwestycji ze środków publicznych w Polsce

Iwona Nurzyńska. Fundusze Unii Europejskiej a system finansowania inwestycji ze środków publicznych w Polsce Iwona Nurzyńska Fundusze Unii Europejskiej a system finansowania inwestycji ze środków publicznych w Polsce Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk Warszawa 2011 Iwona Nurzyńska European

Bardziej szczegółowo

ANALIZA EKONOMICZNA BUDOWY I EKSPLOATACJI SYSTEMÓW TELEFONII INTERNETOWEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM

ANALIZA EKONOMICZNA BUDOWY I EKSPLOATACJI SYSTEMÓW TELEFONII INTERNETOWEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM Inżynieria Rolnicza 7(105)/2008 ANALIZA EKONOMICZNA BUDOWY I EKSPLOATACJI SYSTEMÓW TELEFONII INTERNETOWEJ W PRZEDSIĘBIORSTWIE ROLNICZYM Gniewko Niedbała, Adam Krysztofiak Instytut Inżynierii Rolniczej,

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Redakcja Robert Karaszewski Anna Paluszek Spis treści Wstęp Janina Ochojska... 7 Robert Karaszewski... 11 I. Pierwsze refleksje Katarzyna

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych 2013 Rafał Trzciński Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych Międzyregionalna konferencja ewaluacyjna: Ewaluacja programów operacyjnych wyzwania, inspiracje, przyszłość Toruń, 25.06.2013

Bardziej szczegółowo

ANALIZA RYNKU NIERUCHOMOŚCI ROLNYCH NA PRZYKŁADZIE WIEJSKICH GMIN POWIATU KRAKOWSKIEGO

ANALIZA RYNKU NIERUCHOMOŚCI ROLNYCH NA PRZYKŁADZIE WIEJSKICH GMIN POWIATU KRAKOWSKIEGO INFRASTRUKTURA I EKOLOGIA TERENÓW WIEJSKICH INFRASTRUCTURE AND ECOLOGY OF RURAL AREAS Analiza rynku nieruchomości... Nr 3/2011, POLSKA AKADEMIA NAUK, Oddział w Krakowie, s. 265 273 Komisja Technicznej

Bardziej szczegółowo

PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE

PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE FORUM BRANŻOWYCH ORGANIZACJI GOSPODARCZYCH PAKIET KLIMATYCZNO ENERGETYCZNY UE SZANSA DLA INNOWACJI CZY ZAGROŻENIE DLA GOSPODARKI? STANOWISKO PRZEMYSŁU ANDRZEJ WERKOWSKI PRZEWODNICZĄCY FORUM CO2 WARSZAWA,

Bardziej szczegółowo

Międzychód. www.miedzychod.pl Tel: 957488118

Międzychód. www.miedzychod.pl Tel: 957488118 Międzychód www.miedzychod.pl Tel: 957488118 Gmina Międzychód. Największe znaczenie na rynku lokalnym mają branża budowlana, przetworu tworzyw sztucznych i przemysł spożywczy. Dobrze rozwinięte są handel

Bardziej szczegółowo

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a w perspektywie roku 2020 Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Wrocław 2010 Spis treści Wprowadzenie...7 1. Szanse i zagrożenia dla rozwoju Polski

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

I webinarium 18.02.2015

I webinarium 18.02.2015 I webinarium 18.02.2015 Współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska - Rzeczpospolita Polska 2007-2013.

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST LISA DACH DOCZĄCCH EREU SIE CHECK LIS Położenie Location Powierzchnia nieruchomości Area of the property Cena Price Informacje dotyczące nieruchomości Property information Charakterystyka działki Land

Bardziej szczegółowo

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+ Goodman Poznań Airport 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business Goodman Poznań Airport ul. Batorowska 35, 62-081 Wysogotowo, Poznań Najlepsze miejsce dla biznesu Goodman

Bardziej szczegółowo

Cel szkolenia. Konspekt

Cel szkolenia. Konspekt Cel szkolenia About this CourseThis 5-day course provides administrators with the knowledge and skills needed to deploy and ma Windows 10 desktops, devices, and applications in an enterprise environment.

Bardziej szczegółowo

Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach

Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach Finansowanie planów gospodarki niskoemisyjnej w gminach IX oś priorytetowa POIiŚ, Działanie 9.3 ANNA PEKAR Zastępca Dyrektora Departamentu Ochrony Klimatu NFOŚiGW Poznań, 17 września 2013 r. 2 Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem

Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem Ŝurawia GTK1100 Poznań, 24-11-2010 Igor Pawela Forum Czystej Energii Innowacyjna technologia instalacji turbin wiatrowych z zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

Inwestycje. światowego. gospodarczego. Świat Nieruchomości

Inwestycje. światowego. gospodarczego. Świat Nieruchomości Budownictwo polskie w latach światowego kryzysu gospodarczego E l ż b i e t a St a r z y k R e n a t a Ko z i k 40 Świat Nieruchomości W latach 2006-2008, gdy amerykański kryzys finansowy przeradzał się

Bardziej szczegółowo

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 25 March 2014. 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD)

EN/PL COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION. Brussels, 25 March 2014. 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD) COUNCIL OF THE EUROPEAN UNION Brussels, 25 March 2014 8148/14 Interinstitutional File: 2014/0011 (COD) CLIMA 30 ENV 318 MI 307 IND 117 ENER 142 ECOFIN 305 TRANS 175 COMPET 191 CODEC 893 INST 173 PARLNAT

Bardziej szczegółowo

SEGRO BUSINESS PARK WARSAW

SEGRO BUSINESS PARK WARSAW SEGRO BUSINESS PARK WARSAW OŻAROWSKA 40/42 DUCHNICE NOWOCZESNA POWIERZCHNIA BIZNESOWA MODERN BUSINESS SPACE 36 400 m 2 / 36,400 sq m SEGRO.pl SEGRO BUSINESS PARK WARSAW Nowoczesny park logistyczno-biznesowy

Bardziej szczegółowo

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST

LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST LISTA DANYCH DOTYCZĄCYCH TERENU SITE CHECK LIST Położenie Location Nazwa lokalizacji Site name Tereny we wsi Giebnia Giebnia village Miasto / Gmina Town / Commune Powiat District / Poviat Pakość / gm.

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo