GAZ ZIEMNY Z UPKÓW W POLSCE RAPORT

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "GAZ ZIEMNY Z UPKÓW W POLSCE RAPORT"

Transkrypt

1 Polski Komitet Œwiatowej Rady Energetycznej GAZ ZIEMNY Z UPKÓW W POLSCE RAPORT Autor Lidia Gawlik Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energi¹ PAN Polski Komitet Œwiatowej Rady Energetycznej Warszawa, maj 2013

2 Recenzenci: prof. dr hab. in. Maciej Kaliski prof. dr hab. in. Stanis³aw Nagy ADRES REDAKCJI Kraków, ul. Józefa Wybickiego 7 tel , fax Opracowanie edytorskie Monika Goebel, Danuta Nikiel-Wroczyñska, Beata Stankiewicz, Barbara Sudo³ Wydanie publikacji sfinansowano przez Polski Komitet Œwiatowej Rady Energetycznej Copyright by Lidia Gawlik Copyright by Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energi¹ PAN Wydawnictwo Kraków 2013 Printed in Poland ISBN IGSMiE PAN Wydawnictwo, Kraków 2013 Nak³ad 500 egz. Objêtoœæ ark. wyd. 32,7; ark. druk. 45,0 ( 4) Druk i oprawa: Agencja Reklamowo-Wydawnicza Ostoja Maciej Hubert Krzemieñ, Cianowice, ul. Nieby³a 17, Ska³a

3 Spis treœci Przedmowa Wstêp Gaz ziemny geneza i rodzaje Rozwój wydobycia gazu z ³upków gazonoœnych w USA i jego znaczenie dla gospodarki œwiatowej Zasoby gazu w formacjach ³upkowych na œwiecie i w Polsce Procedury dotycz¹ce uzyskania koncesji w Polsce Aktualny stan koncesjonowania poszukiwañ Stan prac poszukiwawczo-rozpoznawczych Technologie wydobycia gazu z ³upków Aspekty œrodowiskowe wydobywaniagazu z formacji ³upkowych Ekonomiczne warunki rozwoju wydobycia gazu z formacji ³upkowych Perspektywy wykorzystania gazu z ³upków w Polsce Uwarunkowania rozwoju gazu z formacji ³upkowych w Europie i Polsce wyzwania Podsumowanie Bibliografia Aneks

4

5 Przedmowa Dynamiczny rozwój wydobycia gazu ze z³ó niekonwencjonalnych w USA i jego efekty, m.in. w postaci pozytywnych bodÿców dla gospodarki narodowej, wzbudzi³y nadzieje na powtórzenie tego sukcesu równie w innych krajach. Od kilku lat w Polsce trwa dyskusja na temat mo liwoœci i perspektyw pozyskiwania gazu z formacji ³upkowych. Wokó³ tego tematu naros³o wiele niedomówieñ i sprzecznych opinii. Wywo³uje on równie niepokój, wynikaj¹cy z obawy przed nowymi technologiami. Jednoczeœnie budzi nadziejê na uzyskanie niezale noœci energetycznej naszego kraju. Polski Komitet Œwiatowej Rady Energetycznej, realizuj¹c statutowe zadanie wspierania rozwoju i pokojowego wykorzystania zasobów surowców energetycznych z najwiêkszym po ytkiem dla kraju, przygotowa³ raport, którego zadaniem jest odpowiedÿ na podstawowe pytania i obawy podnoszone przez wiele stron, interesariuszy tego procesu. Opracowanie przedstawia stan zaawansowania rozwoju sektora gazu niekonwencjonalnego w Polsce stan aktualny na marzec 2013 roku. Omawia ono szereg zwi¹zanych z tym obszarem zagadnieñ, takich jak: charakterystyka gazu z ³upków oraz wielkoœci jego zasobów w Polsce, mo liwoœci i technologie wydobycia, bezpieczeñstwo stosowanych technologii, szacowane koszty wydobycia, wp³yw rozwoju tego sektora na politykê energetyczn¹ Polski. Raport przedstawia równie stan zaawansowania prac nad dokumentowaniem z³ó gazu w formacjach ³upkowych oraz prawne uwarunkowania dzia³añ podejmowanych w celu komercyjnego wykorzystywania tych z³ó. Informuje te o planowanych zmianach prawnych dotycz¹cych wydobycia wêglowodorów. Wyra am nadziejê, e to wnikliwe opracowanie bêdzie po ytecznym Ÿród³em informacji dla cz³onków Polskiego Komitetu Œwiatowej Rady Energetycznej, a jego anglojêzyczna wersja znajdzie uznanie wœród cz³onków innych Komitetów Narodowych Œwiatowej Rady Energetycznej. Raport mo e byæ równie u ytecznym kompendium wiedzy na temat gazu z formacji ³upkowych, dla polskich i zagranicznych firm zainteresowanych rozwojem w tym w³aœnie obszarze. Polski Komitet jest czêœci¹ Œwiatowej Rady Energetycznej pozarz¹dowej organizacji, w sk³ad której wchodzi ponad 90 organizacji narodowych, skupionych wokó³ idei globalnego pokojowego rozwoju dostêpu do konkurencyjnej, stabilnej i przyjaznej œrodowisku energii. Gaz z formacji ³upkowych to jeden z surowców, le ¹cych w sferze naszego zainteresowania, w ramach szerokiego spektrum ró nych form energii pierwotnej. Nowe Ÿród³a energii w³¹czane do bilansu energetycznego oraz poszukiwanie i wspieranie rozwoju nowych innowacyjnych technologii to zadania, których realizacja niezwykle istotna z perspektyw przysz³oœci naszej planety wymaga wspó³pracy wielu organizacji i instytucji zarówno na poziomie globalnym, jak i lokalnym. Rekomenduj¹c niniejsze opracowanie, mam jednoczeœnie przyjemnoœæ w imieniu Polskiego Komitetu Œwiatowej Rady Energetycznej zaprosiæ wszystkich Pañstwa do wspó³pracy. Henryk Majchrzak Przewodnicz¹cy Polskiego Komitetu Œwiatowej Rady Energetycznej

6

7 1 Wstêp Gaz ziemny jest jednym z g³ównych surowców energetycznych i przez wiele pañstw uwa any jest za surowiec strategiczny. Jego przewaga nad innymi paliwami kopalnymi w tym nad rop¹ i wêglem wynika z szeregu jego zalet, ujawniaj¹cych siê zarówno w procesach jego dostawy (³atwoœæ transportu i u ytkowania poprzez automatyzacjê z zastosowaniem prostych mechanizmów regulacyjnych, brak potrzeby magazynowania u odbiorcy finalnego) jak równie w procesach przetwarzania paliwa na energiê (wy sza ni innych paliw sprawnoœæ procesu przetwarzania, ni sza emisja gazów cieplarnianych, dwutlenku siarki, rtêci, tlenków azotu, py³ów oraz popio³u i sadzy (Hadro 2010; Kryzia, Gawlik 2012; Œrodowiskowe 2011). Gaz ziemny jest wiêc paliwem bardzo po ¹danym, a kraje posiadaj¹ce w³asne zasoby tego surowca unikaj¹ szeregu problemów, w tym tych zwi¹zanych zapewnieniem bezpieczeñstwa energetycznego kraju. Zasoby gazu ziemnego w Polsce s¹ relatywnie niedu e, a wydobycie w niewielkim stopniu pokrywa krajowe zapotrzebowanie i musi byæ uzupe³niane znacz¹cym importem; zatem w polskim bilansie paliwowo-energetycznym rola gazu jest niewielka, choæ potencja³ dla jej wzrostu du y. Z tego powodu pojawiaj¹ce siê informacje o mo liwoœci udokumentowania i w dalszej kolejnoœci eksploatacji du ych niekonwencjonalnych z³ó gazu ziemnego w Polsce wywo³uj¹ poruszenie w wielu gremiach. Niekonwencjonalne z³o a gazu, choæ znane w wielu regionach œwiata od wielu lat, nie by³y eksploatowane do lat osiemdziesi¹tych XX wieku, ze wzglêdu na brak odpowiedniej technologii. Wprowadzenie przez USA technologii szczelinowania hydraulicznego i horyzontalnych wierceñ pozwoli³o na efektywn¹ eksploatacjê amerykañskich z³ó gazu z ³upków, rewolucjonizuj¹c œwiatowe rynki gazu, co z kolei obudzi³o nadzieje na powielenie tego sukcesu w wielu innych krajach, w tym w Polsce. Niniejszy raport ma odpowiedzieæ na rodz¹ce siê pytania, nadzieje i obawy zwi¹zane z gazem w formacjach ³upkowych w Polsce.

8 2 Gaz ziemny geneza i rodzaje Gaz ziemny jest surowcem mineralnym znajdywanym w skorupie ziemskiej. Jest mieszanin¹ wêglowodorów g³ównie metanu CH 4, czêsto z domieszkami innych wêglowodorów (etanu C 2 H 6, propanu C 3 H 8, itp.), wêglowodorów ciê szych oraz domieszek azotu N 2, dwutlenku wêgla CO 2, siarkowodoru H 2 S, wodoru H 2 i gazów szlachetnych (helu He, argonu Ar itp.). Wystêpuje w przyrodzie w postaci z³ó, oddzielnie albo ³¹cznie z rop¹ naftow¹. Ze wzglêdu na zawartoœæ wêglowodorów rozró - nia siê odmiany gazu: gaz bezgazolinowy gaz suchy lub wysokometanowy, który zawiera ponad 90% metanu. Pochodzi ze z³ó typowo gazowych lub mo e towarzyszyæ pok³adom wêgla kamiennego, gaz gazolinowy gaz mokry zawiera oprócz metanu du ¹ iloœæ wêglowodorów C2-C4 z ma³¹ domieszk¹ wêglowodorów wy szych od C5, gaz kondensatowy gaz ziemny zawieraj¹cy wêglowodory ciê sze, wykraplaj¹ce siê w z³o u w formie kondensatu przy zmianie ciœnienia w z³o u poni ej ciœnienia ropy. Z³o e gazu ³upkowego to naturalne nagromadzenie gazu ziemnego w ³upkach gazonoœnych w iloœci kwalifikuj¹cej je do wydobycia (Nieæ i in 2013). Dla wystêpowania ropy naftowej i gazu ziemnego musi istnieæ ska³a zbiornikowa (ska³a posiadaj¹ca pory i szczeliny, umo liwiaj¹ca akumulacjê ropy naftowej i gazu), warstwa lub uskok uszczelniaj¹cy (nieprzepuszczalne ska³y zatrzymuj¹ce ropê naftow¹ i gaz ziemny w skale zbiornikowej) oraz ska³a macierzysta (ska³y o wysokim stê eniu materii organicznej powsta³e przed lub w tym samym czasie co ska³a zbiornikowa). Z³o a wêglowodorowe maj¹ pochodzenie termogeniczne. Pogl¹d ten sta³ siê obowi¹zuj¹cy we wspó³czesnej nauce, choæ nale y pamiêtaæ, e p³ytko le ¹ce z³o a gazu ziemnego mog¹ mieæ pochodzenie biogeniczne (bakteryjne). Z uwagi na wystêpowanie metanu w meteorytach nie wyklucza siê te tzw. nieorganicznej teorii pochodzenia gazu ziemnego (Siemek, Nagy 2012). Zgodnie jednak z obowi¹zuj¹c¹ teori¹ termogenicznego pochodzenia gazu ziemnego wêglowodory powsta³y w przestrzeni ska³y macierzystej na skutek dzia³ania temperatury i ciœnienia na zawart¹ w nich rozproszon¹ substancjê organiczn¹. Wêglowodory wytworzone w skale macierzystej s¹ wypierane (ekspulsja) na skutek zagêszczania (kompakcja) wraz z wod¹ wyporow¹ ze ska³y macierzystej do ska³y zbiornikowej. Konwencjonalny gaz pochodzi zazwyczaj ze ska³ zbiornikowych. Niekonwencjonalny gaz znajduje siê w szczególnych formacjach skalnych, co powoduje, e jego wydobycie jest znacznie trudniejsze ni ze z³ó konwencjonalnych. Przyjmuje siê, e jedn¹ z najistotniejszych cech decyduj¹cych o stopniu niekonwencjonalnoœci z³o a, choæ nie jedyn¹, jest przepuszczalnoœæ matrycy skalnej. Za konwencjonalne z³o a uznaje siê z³o a o przepuszczalnoœci powy ej 1 md, z których gaz mo na wydobywaæ za pomoc¹ tradycyjnych technik. Niekonwencjonalny gaz ma przepuszczalnoœæ ni sz¹ i wystêpuje w innych formacjach i dlatego nie mo e byæ wydobywany w sposób konwencjonalny (Natural Gas 2013). Z³o a konwencjonalne s¹ to nagromadzenia gazu w ska³ach porowatych przykrytych warstw¹ ska³ nieprzepuszczalnych. W konwencjonalnej skale zbiornikowej gaz mo e migrowaæ miêdzy ziarnami skalnymi. Du a czêœæ gazu produkowanego obecnie na ca³ym œwiecie ma charakter konwencjonalny, a jego wydobycie jest wzglêdnie proste i tanie. Z³o a niekonwencjonalne wystêpuj¹ w ska³ach nieprzepuszczalnych. Gaz ze z³ó niekonwencjonalnych mo emy podzieliæ na (Poprawa 2010b): gaz w ³upkach (shale gas) wystêpuje w ³upkach bogatych w materiê organiczn¹. upki to skon- 8

9 solidowane i³owce i mu³owce. Powsta³y z bardzo drobnego osadu, g³ównie morskiego lub rzecznego, zawieraj¹cego organiczne szcz¹tki yj¹tek, które egzystowa³y w tych zbiornikach. Z biegiem czasu i nawarstwiania siê osadów utworzy³y one ska³y bogate w materiê organiczn¹. Uwiêzione szcz¹tki organiczne w skale, rozpadaj¹c siê pod wp³ywem wysokiej temperatury i ciœnienia, utworzy³y gaz ziemny, który nie mo e siê z tej ska³y uwolniæ i zostaje w niej uwiêziony; gaz zamkniêty (tight gas) to gaz uwiêziony w izolowanych porach skalnych, np. w piaskowcach lub ska³ach wêglanowych o bardzo niskiej przepuszczalnoœci; metan pok³adów wêgla (coal bed methane) wystêpuje w postaci cz¹steczek gazu zaabsorbowanych przez wêgiel. Metan uwalnia siê wraz ze spadkiem ciœnienia w górotworze (na przyk³ad pod wp³ywem eksploatacji górniczej lub jego nawiercania); hydraty gazowe (klatraty) w postaci szkieletu krystalicznego tworzonego przez cz¹steczki wody, formuj¹cego klatki wokó³ cz¹steczki gazu, zwykle na du ych g³êbokoœciach oraz w ska³ach o niskiej temperaturze. Mo na ponadto wyró niæ inne niekonwencjonalne z³o a, takie jak z³o a gazu w strukturach porowatych, z³o a w bardzo g³êbokich strukturach, czy z³o a gazu rozpuszczone w wysokociœnieniowych warstwach zawodnionych, które nie s¹ na obecnym etapie rozwoju przedmiotem zainteresowania ze wzglêdów gospodarczych. Wydobycie gazu ze z³ó niekonwencjonalnych wymaga zastosowania specyficznych technologii, które zmieni¹ strukturê ska³y odwiercenia otworów poziomych i wytworzenia systemu szczelin w skale, aby gaz móg³ siê z niej wydostaæ i pop³yn¹æ do otworu wiertniczego. Rysunek 2.1 przedstawia schematycznie ró ne rodzaje ska³ zbiornikowych. O jakoœci ska³y macierzystej decyduj¹: iloœæ substancji organicznej opisywana jest przez TOC (total organic carbon) ca³kowita iloœæ substancji organicznej (wêgla organicznego), typ materii organicznej proporcja miêdzy zawartoœci¹ bituminów (substancji organicznych rozpuszczalnych w rozpuszczalnikach organicznych) a kerogenu (substancji organicznych nierozpuszczalnych w kwasach beztlenowych, zasadach i rozpuszczalnikach organicznych), stopieñ dojrza³oœci (przeobra enia) materii organicznej, mierzona refleksyjnoœci¹ witrynitu (R o ). Wraz ze wzrostem procesu uwêglenia roœnie zdolnoœæ odbicia œwiat³a: R o < 0,5% ska³a macierzysta niedojrza³a, 0,5% < R o < 1,3% okno ropne, g³ówna strefa generowania ropy, 1,3% < R o < 2,0% (2,5%) okno ropne, strefa gazu mokrego, R o > 2,0% (2,5%) strefa gazu suchego. Te parametry decyduj¹ o akumulacji gazu ziemnego i op³acalnoœci jego wydobycia. Rysunek 2.2 przedstawia schematycznie miejsca wystêpowania gazu ziemnego. Rys Ró ne rodzaje ska³ zbiornikowych gazu ziemnego ród³o: PIG-PIB 2013; Poprawa 2010a 9

10 Rys Lokalizacja konwencjonalnych i niekonwencjonalnych z³ó gazu ziemnego ród³o: PIG-PIB 2013 zmodyfikowany Gaz ziemny powstawa³ na przestrzeni milionów lat, migruj¹c stopniowo ku powierzchni do momentu napotkania pu³apki, zazwyczaj w postaci porowatych ska³, izolowanych dodatkowo warstw¹ ska³ nieprzepuszczalnych. Pu³apki te stanowi¹ rezerwuary, z których za pomoc¹ wierceñ wydobywany jest gaz konwencjonalny. Gaz niekonwencjonalny z punktu widzenia ekonomicznego jest trudniejszy i mniej op³acalny w eksploatacji ze wzglêdu na fakt, e znajduje siê w ska- ³ach macierzystych o bardzo niskiej przepuszczalnoœci, w których pierwotnie siê wykszta³ci³. Ska³y posiadaj¹ce niewielk¹ przepuszczalnoœæ zachowa³y surowiec wewn¹trz, nie pozwalaj¹c mu unieœæ siê do wy szych warstw skorupy ziemskiej. Ska³y zawieraj¹ce gaz niekonwencjonalny to ³upki bitumiczne, zupe³nie nieprzepuszczalne, albo piaskowce o bardzo niskiej przepuszczalnoœci (Hadro 2010; Eseme i in. 2006). Zawarty w nich metan izolowany jest w mikroszczelinach, b¹dÿ fizycznie zwi¹zany z materi¹ organiczn¹. W piaskowcach o wiêkszej przepuszczalnoœci, charakteryzuj¹cych siê nisk¹ porowatoœci¹, metan pozosta³ w mikroskopijnych zamkniêtych porach. Wówczas nazywany jest gazem zamkniêtym (tight gas). Z³o a typu tight gas s¹ zwi¹zane ze ska- ³ami piaskowcowymi, niekiedy wêglanowymi, maj¹cymi nisk¹ porowatoœæ, rzêdu kilku procent, i nisk¹ przepuszczalnoœæ. Niekonwencjonalne zasoby gazu ziemnego znacznie przewy szaj¹ konwencjonalne i mog¹ stanowiæ powa n¹ rezerwê energetyczn¹ ludzkoœci. Klasyfikacja zasobów gazu ziemnego w postaci tzw. trójk¹ta zasobów gazu ziemnego zosta³a zaprezentowana na rysunku 2.3. Istot¹ podzia³u gazu na konwencjonalne i niekonwencjonalne jest przepuszczalnoœæ ska³, co czêsto zwi¹zane jest z g³êbokoœci¹ ich zalegania. Na szczycie piramidy s¹ umieszczone z³o a konwencjonalne. S¹ po³o one na mniejszej g³êbokoœci, co powoduje, e s¹ ³atwiejsze i tañsze w eksploatacji. Jest ich jednak niewiele. Na wiêkszych g³êbokoœciach mo na znaleÿæ wiêksze akumulacje gazu, ale jest on uwiêziony w ska- ³ach o niskiej przepuszczalnoœci, przez co rosn¹ trudnoœci zwi¹zane z jego wydobyciem. Niezbêdne s¹ nowe technologie, a koszty uzyskania gazu staj¹ siê wy sze, roœnie ryzyko zwi¹zane z wydobyciem. W tabeli 2.1 przedstawiono podzia³ z³ó na konwencjonalne i niekonwencjonalne zaproponowany przez firmê Halliburton. Z przepuszczalnoœci¹ matrycy skalnej wi¹ e siê równie zdolnoœæ do akumulacji gazu. Œrednia 10

11 Rys Klasyfikacja zasobów gazu ziemnego ród³o: Holditch 2006 zmodyfikowany Wzrost przepuszczalnoœci matrycy skalnej niekonwencjonalny gaz. konwencjonalny gaz Tabela 2.1. Z³o a konwencjonalne i niekonwencjonalne (klasyfikacja wed³ug firmy Halliburton) Gaz konwencjonalny (conventional gas) skala milidarcy (>1 md) gaz bezgazolinowy, gazolinowy, kondensatowy ska³y wêglanowe, piaskowcowe Gaz z³o ony (complex gas) skala milidarcy gaz kondensatowy z du ¹ iloœci¹ kondensatu ska³y piaskowcowe Gaz ze z³ó nieprzepuszczalnych (tight gas & ultra-tight gas) skala mikrodarcy gaz bezgazolinowy i gaz gazolinowy ska³y piaskowcowe Gaz z ³upków (shale gas) skala nanodarcy gaz bezgazolinowy i gaz gazolinowy ³upki (klasa I IV) Metan z pok³adów wêgla (coal bed methane CBM) przep³yw g³ównie szczelinami gaz bezgazolinowy wêgiel akumulacja gazu w z³o ach konwencjonalnych, dobrze przepuszczalnych to oko³o m 3 gazu/m 3 z³o a, podczas gdy wartoœci te dla z³ó niekonwencjonalnych szacuje siê na: 8 16 m 3 gazu/m 3 z³o a dla metanu w pok³adach wêgla, 5 10 m 3 gazu/m 3 z³o a dla piaskowców o ma³ej przepuszczalnoœci, 1,5 5 m 3 gazu/m 3 z³o a dla ³upków dewoñskich (USA). Ma³e iloœci gazu ziemnego znajduj¹cego siê w jednostce objêtoœci warstwy zbudowanej z ³upków narzucaj¹ gêstsz¹ siatkê rozmieszczenia odwiertów eksploatacyjnych dla podtrzymania wydobycia gazu (poza bardzo ma³¹ przepuszczalnoœci¹ ograniczaj¹c¹ przep³yw gazu, mniejszy zasiêg odwiertów). Zwracaj¹ uwagê iloœci odnosz¹ce siê do hydratów gazu ziemnego, wynosz¹ce od 50 do nawet 180 m 3 gazu/m 3 z³o a, jednak dotychczas nie zdo³ano, pomimo znacznych wysi³ków i rozwiniêcia prac badawczych, opracowaæ efektywnej technologii jego pozyskiwania. ród³o: Siemek, Nagy 2012

12 3 Rozwój wydobycia gazu z ³upków gazonoœnych w USA i jego znaczenie dla gospodarki œwiatowej O wystêpowaniu gazu w ³upkach wiedziano od dawna. Pierwszy odwiert, z którego pozyskiwano gaz ze ska³ ³upkowych wykonano w USA w 1821 r. w okolicach miasteczka Fredonia (ko³o Nowego Jorku). P³ytki odwiert (10 m) pozwoli³ na dostarczenie gazu dla oœwietlenia miasteczka przez wiele lat. Panowa³o jednak powszechne przekonanie wœród du- ych koncernów naftowych, e proces wydobywczy gazu z ³upków jest skomplikowany i kosztowny, nie pozwoli zatem na osi¹gniêcie sukcesu ekonomicznego. Tylko ma³e firmy, którym trudno by³o konkurowaæ z koncernami, zaczê³y poszukiwaæ nowych rozwi¹zañ technicznych, pozwalaj¹cych na wydobycie gazu z ³upków. Pocz¹tki rozwoju technologii zwi¹zane s¹ z kryzysem lat siedemdziesi¹tych, kiedy rosn¹ce ceny gazu oraz niesprzyjaj¹ca sytuacja geopolityczna USA w odniesieniu do krajów eksporterów gazu (Iran, Rosja) sk³oni³y do poszukiwañ metod pozyskiwania gazu i ropy z niekonwencjonalnych z³ó. W 1976 r. powsta³ w USA oœrodek badawczy Morgantown Energy Research Center, którego in ynierowie w tym samym roku dostali patent na technologiê wierceñ pozwalaj¹c¹ na wydobywanie gazu z ³upków. Metoda ta, w swojej pocz¹tkowej postaci by³a nieop³acalna. Rz¹d wspar³ dalsze badania poprzez przyznanie ulg podatkowych za prace nad ekonomicznymi metodami eksploatacji z³ó w ³upkach, co wzbudzi³o zainteresowanie ma³ych firm gazowniczych. Osob¹, która najbardziej przyczyni³a do rozwoju wydobycia gazu ³upkowego jest George P. Mitchel. Przez 20 lat, wydawa³ pieni¹dze na poszukiwania rozwi¹zañ technologicznych, kieruj¹c siê g³ównie intuicj¹ i wykorzystuj¹c informacje powszechnie ignorowane przez innych. Stopniowo osi¹ga³ postêp w wydajnoœci produkcji gazu z ³upków, ale dopiero po 18 latach inwestycji uzyska³ pierwsz¹ zyskown¹ eksploatacjê. W 2001 roku jego firma Devon Energy zosta³a sprzedana za 3,5 mld dolarów. Zastosowanie szczelinowania w poziomym otworze wiertniczym pozwoli³o odnieœæ sukces finansowy nowym graczom na rynku naftowym. Utworzy³ siê nowy sektor gospodarki. Nie bez znaczenia jest równie to, e aktywnoœæ firm naftowych w tym zakresie by³a intensyfikowana poprzez odpowiednie zmiany w prawie podatkowym stworzono system ulg i zachêt (Poprawa 2010b). Produkcja ze z³o a Barnett w Teksasie, które by³o eksploatowane jako pierwsze, wzros³a do 8,6 mld m 3 w 2003 r. i osi¹gnê³a imponuj¹cy postêp w ci¹gu nastêpnych trzech lat do 20,4 mld m 3 w 2006 r. (DNB 2013). Wzrost produktywnoœci wydobycia gazu z formacji ³upkowych by³ motorem rozwoju, przyci¹gaj¹c inwestycje amerykañskich firm równie na innych z³o ach (Fayetteville, Woodford, Marcellus i Haynesville) (EIA 2012). W kolejnych latach du e koncerny z sektora naftowego zaczê³y przejmowaæ mniejsze firmy pionierów gazu ³upkowego, a najwiêksz¹ transakcj¹ w historii Rys George P. Mitchel po latach prób, pod koniec lat dziewiêædziesi¹tych wykona³ pierwszy op³acalny odwiert ród³o: Gazeta Wyborcza 2012 (fot. Bloomberg Bloomberg via Getty Images) 12

13 bran y by³o wch³oniêcie w 2009 roku firmy XTO przez koncert ExxonMobil za ponad 40 mld dolarów. Dziesiêæ lat temu zaledwie 1% gazu wydobywanego w Stanach Zjednoczonych pochodzi³ z ³upków (DNB 2013). Dane podawane przez kolejne raporty EIA wskazuj¹, e udzia³ ten w roku 2010 wyniós³ 23%, a w 2012 roku osi¹gn¹³ poziom 34% (EIA 2013). Prognozy wskazuj¹, e w 2040 roku przekroczy poziom 50% (EIA 2013; DNB 2013). Dynamikê wzrostu produkcji gazu typu shale przedstawiono na rysunku 3.1. W roku 2007 produkcja wynios³a 1,293 bcf (1,293 miliardów stóp szeœciennych tj. 36,6 mld m 3 ) i w ci¹gu nastêpnych trzech lat wzros³a ponad czterokrotnie do poziomu 5,336 bcf (151 mld m 3 ). Rys Produkcja gazu typu shale w USA w latach ród³o: EIA 2012 W wyniku wzrostu produkcji gazu z formacji ³upkowych przewiduje siê, e w 2016 roku USA bêdzie eksporterem netto gazu LNG, a od 2020 eksporterem netto gazu. Ta projekcja wynika ze znacznego wzrostu produkcji gazu ze Ÿróde³ krajowych, zw³aszcza gazu z formacji ³upkowych. Wzrost udzia- ³u krajowego gazu w gospodarce amerykañskiej oraz obni enie kosztów wydobycia gazu z formacji ³upkowych spowodowa³y znacz¹ce obni enie cen gazu na rynku amerykañskim. W czerwcu 2008 r. ceny gazu w Stanach Zjednoczonych wynosi³y 450 USD/tys. m 3 (12,69 USD/mln Btu 1 ), a obecnie kszta³tuj¹ siê na poziomie USD/tys. m 3 (3,25 3,75 USD/ mln Btu) (DNB 2013). Zbyt niski poziom cen gazu mo e ograniczyæ wydobycie z czêœci z³ó gazu ³upkowego, z powodu zbyt wysokich kosztów wydobycia. Tak sta³o siê w II kwartale 2012 r., kiedy cena gazu spad³a poni ej 70 USD/tys. m 3. Dalszy postêp w technologii eksploatacji mo e spowodowaæ dalsze obni enie kosztów wydobycia. Pojawienie siê gazu z ³upków ma du e znaczenie dla amerykañskiej gospodarki. Wzros³y inwestycje zwi¹zane z poszukiwaniem i wydobyciem gazu oraz infrastruktur¹ niezbêdn¹ dla jego transportu, jak równie zatrudnienie w tym sektorze gospodarki, co z kolei przek³ada siê na wzrost konsumpcji gospodarstw domowych. Nastêpuje wzrost konsumpcji gazu, a ni sze jego ceny powoduj¹ oszczêdnoœci gospodarstw domowych. Bran a p³aci wy sze podatki, poprawiaj¹c dochody stanowe i federalne. Z samych tylko efektów bezpoœrednich w postaci wzrostu konsumpcji gazu, inwestycji zwi¹zanych z rozwojem wydobycia oraz spadku importu gazu wynika, e gaz z ³upków by³ odpowiedzialny za wytworzenie ponad 0,6% PKB w 2010 roku (DNB 2013; Delloitte 2011; MCOR 2013). W 2008 roku USA wyprzedzi³y Rosjê i sta³y siê œwiatowym liderem wydobycia gazu ziemnego. W 2009 roku w Stanach Zjednoczonych wydobyto 598 mld m 3 gazu (o 4% wiêcej ni rok wczeœniej). 50% pochodzi ze Ÿróde³ niekonwencjonalnych, w którym tight gas stanowi³ 27%, shale gas 14%, a coalbed methane 9%. Wed³ug obliczeñ amerykañskiej Agencji Informacji ds. Energii (EIA Energy Information Administration) USA posiada 50 bln m 3 technicznie mo liwego do pozyskania gazu ziemnego, z czego oko³o 60% to zasoby niekonwencjonalne (Orlen 2010). Ostatnio w USA zrewidowano w dó³ szacunki mo liwego do wydobycia gazu typu shale i przyjmuje siê, e wynosi on 13,65 bln m 3 (DNB 2013; EIA 2012). Administracja USA jest zainteresowana rozwojem wydobycia gazu z ³upków nie tylko w swoim kraju, ale równie w innych czêœciach œwiata. Z jednej strony, USA chc¹ zabezpieczyæ tym interesy amerykañskich koncernów, które dysponuj¹ odpowiedni¹ technologi¹ i œrodkami finansowymi pozwalaj¹cymi na wydobycie gazu z ³upków na skalê przemys³ow¹. Z drugiej strony, pozwala to na zwiêkszenie wp³ywu USA w tych regionach oraz os³abienie pozycji krajów eksportuj¹cych do nich surowce energetyczne (Orlen 2010). Rozwój technologii wydobycia gazu niekonwencjonalnego ma zasadniczy wp³yw nie tylko na sytuacjê w USA, ale równie na sytuacjê œwiatow¹, poniewa transport gazu odbywa siê zwykle za pomoc¹ ruroci¹gów; trudno wiêc mówiæ o œwiatowym rynku gazu. Partnerzy s¹ zwykle powi¹zani sieci¹ przesy³ow¹, ale wzrost poda y gazu krajowego w USA spowodowa³ ograniczenie importu gazu skroplonego (LNG 2012). W sposób poœredni rewolucjê gazow¹ w Stanach Zjednoczonych zaczê³a odczuwaæ te Europa nadpoda gazu w USA spowodowa³a, e dostawy gazu skroplonego (LNG) zamiast do Stanów Zjednoczonych coraz czêœciej kierowane by³y do terminali po³o onych w Europie. Przyk³adowo, du a poda gazu LNG w Wielkiej Brytanii sprawia, e jest z niego wypierany norweski surowiec, który 1 Btu British thermal unit jednostka energii u ywana przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych. 1 Btu to iloœæ energii potrzebna do podniesienia temperatury 1 funta wody o jeden stopieñ Fahrenheita. 1 Btu 1055 J. 13

14 trafia do Niemiec, gdzie konkuruje z gazem przesy³anym z Rosji. Sytuacjê obrazuj¹ dane Miêdzynarodowej Agencji ds. Energii, zgodnie z którymi w 2009 roku w porównaniu do roku 2008 w USA nast¹pi³ wzrost produkcji o 3,7%, zaœ w Rosji spadek o blisko 12%. LNG zapocz¹tkowa³o rewolucjê na rynkach gazu ziemnego (poprzez wzrost mo liwoœci transportu gazu) skutkuj¹c¹ tym, e ceny surowca na ró nych kontynentach bêd¹ najprawdopodobniej œciœlej ze sob¹ powi¹zane. Z kolei dziêki przemys³owej eksploatacji gazu niekonwencjonalnego Stany Zjednoczone mog¹ odgrywaæ coraz wiêksz¹ rolê na œwiatowych rynkach gazu (Tarnawski 2011). Jednoczeœnie obserwuje siê powolny spadek cen gazu ziemnego na œwiecie. Interpretacja tego zjawiska nie jest jednoznaczna i choæ obserwuje siê wzrost poda y gazu, to nie jest ³atwo zidentyfikowaæ w jakim stopniu ma na to wp³yw kryzys gospodarczy (ograniczaj¹cy popyt), a w jakim wzrost mo liwoœci produkcyjnych gazu skroplonego w powi¹zaniu ze wzrostem wydobycia niekonwencjonalnego gazu w USA. Ceny rosyjskiego gazu na granicy z Niemcami spad³y o 30% w trzecim kwartale 2009 w porównaniu z 2008 r., a ceny w holenderskim hubie TTF (na zachodniej granicy Niemiec) o 55% (Stevens 2010). Nadpoda gazu w d³u szej perspektywie mo e doprowadziæ do oderwania siê indeksacji cen gazu cenami ropy naftowej. Ten proces narasta od pocz¹tku 2009 r. Wczeœniej znaczna czêœæ umów na dostawy gazu zawiera³a formu³ê indeksowania ceny opart¹ na zmianach cen ropy, co importerom gazu i ropy zapewnia³o podobne zyski. Ten silny zwi¹zek zosta³ prze³amany, gdy pojawi³a siê wysoka poda gazu ³upkowego w USA, a obni enie ceny gazu stwarza³o na niego popyt. W rezultacie ceny gazu podlegaj¹ mechanizmom rynkowym. Kraje bêd¹ce importerami gazu przechodz¹ z kontraktów d³ugoterminowych na kontrakty spotowe po ni szych cenach lub co najmniej renegocjuj¹ wartoœæ umów d³ugoterminowych, czego przyk³adem mo e byæ uzyskana obni ka cen gazu w kontrakcie PGNiG z Gazpromem (listopad 2012) (DNB 2013). Ten proces stwarza dodatkow¹ presjê na obni kê cen gazu, co rozwija jego regionalne rynki (np. rynek europejski). W wielu przypadkach, tam gdzie to mo liwe z technicznego punktu widzenia i gdzie jest to op³acalne, nastêpuje substytucja taniej¹cym gazem wci¹ drogiej ropy naftowej. Jako e wzrost poda y gazu jest du y, zwiêkszony z powodu tej substytucji popyt nie hamuje spadku cen gazu, za to zwiêksza presjê na obni kê cen ropy (DNB 2013). Te zjawiska mog¹ mieæ charakter trwa³y i w konsekwencji doprowadziæ do zasadniczych zmian na rynku Ÿróde³ energii. Roœnie rola taniej¹cego gazu w œwiatowym zu yciu surowców energetycznych przy jednoczesnym os³abieniu roli ropy naftowej, która w XX wieku by³a przyczyn¹ wielu kryzysów o charakterze ekonomicznym i politycznym. Jeœli zasoby gazu w formacjach ³upkowych potwierdz¹ siê w wielu regionach œwiata, a technologie szczelinowania znajd¹ tam zastosowanie, nast¹pi¹ znacz¹ce zmiany wynikaj¹ce z os³abienia naftowych i gazowych krajów- -eksporterów ze wszystkimi konsekwencjami ekonomicznymi i geopolitycznymi. Rozwój technologii wydobycia gazu z ³upków powoduje znacz¹ce zmiany, takie jak (M³ynarski 2012): zmniejszenie uzale nienia importu od regionalnych dostawców i z obszarów niestabilnych politycznie, usamodzielnienie siê energetyczne Zachodu i Chin, a tym samym zmniejszenie dochodów dotychczasowych naftowych i gazowych potêg, takich jak Rosja, Iran, czy kraje Bliskiego Wschodu, stworzenie mo liwoœci ograniczenia udzia³u wêgla w wytwarzaniu energii elektrycznej, co doskonale wpisuje siê w politykê walki ze skutkami globalnego ocieplenia (spalanie gazu powoduje oko³o po³owê mniejsz¹ emisjê CO 2 ni spalanie wêgla) i wdro enia polityki klimatycznej UE, mo liwoœæ wiêkszego zastosowania gazu w transporcie drogowym (emisja CO 2 ze spalania gazu jest o 30% mniejsza ni ze spalania ropy naftowej), zmniejszenie kosztów zakupu ponoszonych przez importerów, które mo na przeznaczyæ na rozwój odnawialnych Ÿróde³ energii (OZE), oddalenie groÿby powstania kartelu gazowego na wzór OPEC, inspirowanego przez Rosjê. W efekcie rozwój nowoczesnych technologii wydobycia (szczelinowanie hydrauliczne z³ó typu shale gas), nios¹c dla œwiatowych producentów i konsumentów gazu ziemnego istotne implikacje polityczne i ekonomiczne o zasiêgu globalnym mo e doprowadziæ do znacz¹cej rekonfiguracji geopolitycznego uk³adu bezpieczeñstwa energetycznego (Medlock 2009). Dla rosyjskiego Gazpromu nadpoda gazu zwi¹zana ze wzrostem jego wydobycia w Stanach Zjednoczonych i potencjalna eksploatacja w Europie i na innych kontynentach, rodzi powa ne konsekwencje finansowe i mo e w przysz³oœci oznaczaæ utratê czêœci rynku europejskiego. Budzi równie w¹tpliwoœci czy nowe rosyjskie projekty dotycz¹ce przesy³u gazu do Europy Zachodniej i Chin pozostan¹ op³acalne. W interesie Rosji jest zahamowanie rozwoju wydobycia gazu z ³upków w Europie. Dla Rosji bowiem nadpoda gazu ziemnego spowodowana zagospodarowaniem z³ó niekonwencjonalnych oznacza powa ne konsekwencje polityczno-gospodarcze, do których zaliczyæ mo na (M³ynarski 2012): zmniejszenie importu przez jednego z kluczowych œwiatowych konsumentów gazu Stany Zjedno- 14

15 czone oraz innych wa nych potencjalnych konsumentów, straty finansowe wynikaj¹ce z utraty pozycji dominuj¹cego dostawcy na rynek europejski i podwa enie ekonomicznej op³acalnoœci oddanych oraz projektowanych podmorskich gazoci¹gów do Europy Zachodniej i Po³udniowej, zmniejszenie zale noœci energetycznej UE od Rosji i pozbawienie narzêdzia politycznego nacisku na kraje dotychczas uzale nione od jednego (rosyjskiego) dostawcy gazu w Europie Œrodkowej, koniecznoœæ przeprojektowania strategii sprzeda- y opartej na d³ugoterminowych kontraktach dostaw gazu do Europy. Dlatego Rosja konsekwentnie realizuje plan monopolizowania tras przesy³u gazu do UE, co mo e obni yæ op³acalnoœæ inwestowania w wydobycie gazu niekonwencjonalnego w Europie. Jednoczeœnie Rosja lobbuje przeciwko rozwojowi technologii szczelinowania, podnosz¹c œrodowiskowe, ekonomiczne i spo³eczne argumenty szkodliwoœci tej technologii (Rozhnov 2010).

16 4 Zasoby gazu w formacjach ³upkowych na œwiecie i w Polsce Po amerykañskim sukcesie wydobycia gazu z formacji ³upkowych wielu analityków podjê³o siê szacowania zasobów tego typu gazu w innych rejonach œwiata. Poniewa jednak nigdzie poza Stanami Zjednoczonymi i czêœciowo Kanad¹ rozpoznanie geologiczne basenów gazu ³upkowego nie jest wystarczaj¹co zaawansowane, przedstawiane wielkoœci mo liwego do wydobycia gazu z ³upków nale y traktowaæ jako bardzo przybli one. Pojêcie zasoby zwi¹zane jest z procesem rozpoznania i dokumentowania z³ó kopalin u ytecznych. Poni ej przytoczono kilka definicji, które wyjaœni¹ szereg nieporozumieñ zwi¹zanych z zasobami gazu z ³upków w Polsce. Zasoby geologiczne to ca³kowita iloœæ kopaliny (gazu ziemnego) zawarta w z³o u, którego cechy naturalne okreœlone przez przyjête kryteria bilansowoœci oraz warunki wystêpowania umo liwiaj¹, przy aktualnym stanie techniki, rozwa anie mo liwoœci podjêcia eksploatacji (Nieæ i in. 2013). Czêœæ zasobów geologicznych stanowi¹ zasoby wydobywalne, a wiêc zasoby mo liwe do wydobycia ze z³o a. Aby wiêc mówiæ o zasobach wydobywalnych z³o- e musi byæ rozpoznane. W Polsce rozpoznanie jest dopiero na wstêpnym etapie, zatem b³êdem jest mówienie o zasobach wydobywalnych. Wielkoœci, o których siê mówi w dalszej czêœci pracy dotycz¹ raczej nieodkrytego potencja³u zasobowego, a nie zasobów wydobywalnych. Poniewa praca cytuje innych autorów, zachowano wiêc stosowan¹ przez nich nomenklaturê, jednak nale y o tym pamiêtaæ, e zasoby pozostaj¹ na obecnym etapie nieodkryte. Amerykañska Agencja Informacji ds. Energii (EIA) wraz z Advanced Research Institute (ARI) opublikowa³a w 2011 roku oszacowania zasobów gazu z ³upków dla wszystkich regionów œwiata, opracowane na podstawie porównañ budowy geologicznej obszarów badanych do obszarów udokumentowanych z³ó amerykañskich. Wielkoœci te potraktowano jako potencja³ wystêpowania zasobów, stwierdzaj¹c, e jest on najwiêkszy w Chinach. Ogromny potencja³ wyst¹pienia zasobów maj¹ wszystkie regiony œwiata. Z du ym prawdopodobieñstwem zwi¹zanym z analogi¹ meksykañskich basenów sedymentacyjnych do tych udokumentowanych w po³udniowych regionach USA, EIA szacuje potencja³ Meksyku na 19,3 bln m 3.Wysokie zasoby gazu wskazano równie w Ameryce Po- ³udniowej (zw³aszcza w Argentynie i Brazylii), Afryce (RPA, Libia, Algieria) oraz w Australii. Z raportu EIA i ARI wynika, e Europa w porównaniu z innymi kontynentami ma daleko mniejsze zasoby gazu ³upkowego (Poprawa 2011a). Najwy szy potencja³ wystêpowania gazu w ³upkach spoœród wszystkich krajów europejskich maj¹ Polska i Francja. W przypadku Polski zasoby te skupiaj¹ siê w basenie sylursko-ordowickim, biegn¹cym z pó³nocnego zachodu na po³udniowy wschód Polski, gdzie wyró nia siê trzy g³ówne baseny: pomorski (ba³tycki), podlaski i lubelski. We Francji najwy szy potencja³ ma basen mezozoiczny w okolicach Marsylii. Poza wymienionymi w tabeli 4.1 krajami o wysokim potencjale wystêpowania gazu w ³upkach, wiele krajów europejskich podejmuje dzia³ania dla uzyskania wiedzy o zasobach tego surowca, co mo e mieæ znaczenie dla ich bilansu energetycznego. Poszukiwania gazu ³upkowego rozpoczêto w Niemczech, choæ raport EIA (2011) wskazuje na niski potencja³ w dolnokarboñskich ³upkach w pó³nocno-zachodnich Niemczech (226 mld m 3 ). W podobnych formacjach ci¹gn¹cych siê do Holandii oszacowano zasoby na 481 mld m 3, w kambryjskich ³upkach na terenie Wielkiej Brytanii na 566 mld m 3, zaœ w Szwecji od 651 do oko³o 1160 mld m 3. 16

17 Tabela 4.1. Kraje o wysokich szacowanych zasobach wydobywalnych gazu z ³upków [bln m 3 (10 12 m 3 )] Kraj Zasoby Chiny 36,1 USA 24,4 Argentyna 21,9 Meksyk 19,3 Republika Po³udniowej Afryki 13,7 Australia 11,2 Kanada 11,0 Libia 8,2 Algieria 6,5 Brazylia 6,4 Polska 5,29 Francja 5,09 Norwegia 2,35 Ukraina 1,19 Szwecja 1,16 Razem 173,78 ród³o: EIA 2011 W innych basenach równie rozwa ane jest podjêcie prac poszukiwawczych dotyczy to Austrii, S³owacji, Czech, Rumunii, Bu³garii, Turcji oraz Ukrainy i Bia³orusi. Ju od kilku lat Polska wskazywana by³a jako obszar, gdzie mo na spodziewaæ siê wysokich zasobów gazu ³upkowego. Jednak e z powodu niedostatecznej liczby danych potrzebnych do wykonania oszacowañ oraz ró nego podejœcia metodologicznego, podawane wielkoœci ró ni³y siê znacz¹co. Pierwsze oszacowania zasobów wydobywalnych gazu z basenu dolnopaleozoicznego wykona³a firma Wood MacKenzie w 2009 roku, podaj¹c wielkoœæ 1,4 bln m 3. W tym samym czasie ARI oszacowa³ zasoby wydobywalne gazu niekonwencjonalnego w Polsce na 3blnm 3. Opracowanie Rystad Energy z 2010 roku szacuje te zasoby na 1 bln m 3. W 2011 roku prospekt emisyjny firmy 3Legs, powo³uj¹c siê na niezale n¹ firmê konsultingow¹, poda³ wielkoœæ 1 bln m 3 co dotyczyæ mia³o tylko szeœciu koncesji poszukiwawczych tej firmy na terenie Polski (Poprawa 2011b; Ocena 2012). Z tego samego czasu (2011 rok) pochodz¹ oszacowania EIA wykonane wspólnie z ARI, przedstawione w tabeli 4.1, szacuj¹ce zasoby wydobywalne w Polsce na 5,3 bln m 3. W marcu 2012 roku Pañstwowy Instytut Geologiczny Pañstwowy Instytut Badawczy przedstawi³ raport, wed³ug którego na terenie Polski i pod dnem morza u polskich wybrze y mo e znajdowaæ siê nawet 1,92 bln m 3 gazu w ³upkach. Jednak podano, e najbardziej prawdopodobny (wed³ug ich oszacowañ) przedzia³ to zasoby wydobywalne od 346 do 768 mld m 3 gazu (Ocena 2012). Przedstawiona przez PIG-PIB wielkoœæ zasobów jest znacz¹co ni - sza od wczeœniejszych oszacowañ wykonywanych przez firmy zagraniczne, ale (jak podkreœla raport), gdyby taka wielkoœæ zasobów wydobywalnych zosta- ³a udokumentowana, to by³yby one 2,5- do 5,5-krotnie wiêksze od udokumentowanych do tej pory zasobów ze z³ó konwencjonalnych (ok. 145 mld m 3 ). Nale y podkreœliæ, e oszacowania wykonano opieraj¹c siê jedynie na ograniczonej liczbie danych archiwalnych (39 otworów), opracowanych i opublikowanych w latach , dla których zbudowano model geologiczny, posi³kuj¹c siê analogiami do udokumentowanych zasobów amerykañskich. Takie podejœcie obarczone jest du ¹ doz¹ niepewnoœci. W ocenie zasobów wêglowodorów pochodzenia ³upkowego niezbêdny jest bowiem ca³y szereg danych geologicznych, geochemicznych, geofizycznych i geomechanicznych, które w warunkach polskich by³y po prostu niedostêpne. Dla ograniczonej liczby otworów mo liwe by³o okreœlenie takich parametrów, jak: g³êbokoœæ zalegania, rozci¹g³oœæ, mi¹ szoœæ serii ³upkowej, zawartoœæ substancji organicznej, dojrza³oœæ termiczna, uszczelnienie, budowa tektoniczna, naturalne zeszczelinowacenie, uk³ad naprê eñ. Jednak szereg parametrów, wa nych dla okreœlenia wielkoœci zasobów, by³o niedostêpnych. Dotyczy to tak istotnych danych jak porowatoœæ i przepuszczalnoœæ ³upków, sk³ad chemiczny gazu, ciœnienie z³o owe, pocz¹tkowe wydatki gazu (IP) oraz jego ³¹czne wydobycie z otworu (EUR), sk³ad mineralogiczny, w tym zawartoœæ i sk³ad minera³ów ilastych, czy zawartoœæ krzemionki, wêglanów, w³aœciwoœci geomechaniczne (rys. 4.1). Ograniczona liczba danych prowadzi do du ej niepewnoœci w okreœleniu wielkoœci strefy z³o owej, pomimo przyjêtych racjonalnych wartoœci brzegowych: 2% TOC (ca³kowitego wêgla organicznego), mi¹ szoœæ co najmniej 15 m, stopieñ dojrza³oœci materii organicznej 1,1 < R o <3,5. Kluczowymi parametrami do okreœlenia zasobów wydobywalnych jest okreœlenie œredniego wspó³czynnika szacowanego ca³kowitego wydobycia EUR (ang. Estimated Ultimate Recovery) gazu z pojedynczego otworu oraz okreœlenie œredniej strefy eksploatowanej jednym otworem. Tych parametrów na obecnym etapie rozpoznania nie mo na okreœliæ dla polskich warunków. PIG-PIB pos³u y³ siê tutaj danymi ze z³ó amerykañskich, ale sami autorzy przyznaj¹, e w obrêbie nawet tego samego z³o a parametry te dla kolejnych otworów mog¹ byæ znacz¹co ró ne. Ostatecznie w wariancie najbardziej prawdopodobnym przyjêto wartoœæ EUR = 11,3 mln m 3 (jako œredni¹ wielkoœæ wydobycia z jednego otworu w ca³ym cyklu 17

18 Rys Typowy zestaw danych geologicznych wymaganych w analizie potencja³u oraz zasobów gazu ziemnego i/lub ropy naftowej w z³o ach ³upkowych. Kolor niebieski dane dostêpne w domenie publicznej w Polsce. Kolor fioletowy dane w polskich warunkach w wiêkszoœci obecnie niedostêpne ród³o: Ocena 2012 jego produkcji). Przygotowano równie wariant dla znacz¹co lepszych warunków EUR = 28,3 mln m 3 odpowiadaj¹cy najbardziej wydajnym basenom w USA oraz wariant minimalny EUR = 1,13 mln m 3, stwierdzany w niektórych otworach w ³upkach Ohio (Ocena 2012). W tabeli 4.2 przedstawiono wariantowe szacunki zasobów wydobywalnych wed³ug ró nych wariantów oszacowañ PIG-PIB z 2012 roku. Jeœli zatem uwa nie przyjrzeæ siê raportowi PIG- -PIB, to poza powszechnie cytowanymi wielkoœciami odpowiadaj¹cymi przyjêtemu najbardziej prawdopodobnemu ca³kowitemu wydobyciu wêglowodorów z jednego otworu, trzeba równie liczyæ siê z mo liwoœci¹ gorszych warunków eksploatacyjnych w Polsce i wówczas w wersji mniej korzystnej powierzchni strefy z³o owej zasoby te w strefie l¹dowej (bo dotychczas nikt na œwiecie nie opanowa³ eksploatacji spod morskiego dna) mog¹ wynieœæ 23,0 mld m 3, a w wersji korzystniejszej powierzchni strefy z³o owej 61,9 mld m 3. Takie zasoby gdyby zosta³y udokumentowane przy obecnym rocznym popycie na gaz ziemny w Polsce wynosz¹cym oko³o 14,5 mld m 3 wystarcz¹ na pokrycie od 1,6 do 4,3 lat pe³nego obecnego zapotrzebowania polskiego rynku na gaz ziemny, co nie jest ju tak imponuj¹ca perspektyw¹. W wariancie okreœlanym przez PIG-PIB jako najbardziej prawdopodobny, zasoby wydobywalne mog¹ byæ dziesiêciokrotnie wy sze, a gdyby warunki z³o owe w polskich ³upkach by³y porównywalne do warunków w najlepszych ze z³ó amerykañskich, to nale a³oby siê spodziewaæ, e zasoby wydobywalne Tabela 4.2. Zasoby wydobywalne gazu ziemnego w ³upkach dolnego paleozoiku w basenie ba³tycko-podlasko-lubelskim na terytorium Polski EUR szacowane ca³kowite wydobycie z otworu minimalne najbardziej prawdopodobne maksymalne 1,13 mln m 3 11,3 mln m 3 28,3 mln m 3 Powierzchnia maksimum zasoby [mld m 3 ] Szelf ba³tycki 7952,4 km 2 14,8 148,4 371,1 Strefa l¹dowa ,3 km 2 61,9 619, ,6 ¹cznie ,7 km 2 76,8 767, ,7 Powierzchnia minimum zasoby [mld m 3 ] Szelf ba³tycki 6192,4 km 2 11,6 115,6 289,0 Strefa l¹dowa ,3 km 2 23,0 230,5 576,2 ¹cznie ,7 km 2 34,6 346,1 865,2 ród³o: Ocena

19 wystarcz¹ na pokrycie nawet 100-letniego obecnego zapotrzebowania Polski na gaz ziemny. Z pogl¹dem tym polemizuje Komitet Zrównowa- onej Gospodarki Surowcami Mineralnymi Polskiej Akademii Nauk, stwierdzaj¹c e w przedstawionych ekspertyzach i opiniach szacowane s¹ tylko przewidywane zasoby gazu z ³upków, domniemane, których wystêpowanie w podanych iloœciach jest mo liwe, ale nie potwierdzone (Opinia KZGSM 2012). Szacowane s¹ przewidywane zasoby wydobywalne gazu, to jest takie, które fizycznie s¹ mo liwe do wydzielenia ze ska³y gazonoœnej, natomiast brakuje na razie jakichkolwiek podstaw do oszacowania zasobów przemys³owych, to jest takich, których wydobycie mo- e byæ mo liwe w sposób ekonomicznie uzasadniony (Opinia KZGSM 2012). Nale y zatem zdawaæ sobie sprawê, e obecnie nie ma pewnoœci osi¹gniêcia sukcesu. Zwa ywszy jednak, e istniej¹ mocne przes³anki znalezienia gazu w ³upkach nale y prowadziæ prace rozpoznawczo- -poszukiwawcze, a szacowanie zasobów powinno byæ powtarzane sukcesywnie w miarê pozyskiwania nowych danych z otworów poszukiwawczych. Przedstawione oszacowania stanowi¹ jedynie zachêtê do podejmowania prac poszukiwawczych, natomiast nie mog¹ byæ podstaw¹ do oceny rzeczywistego gospodarczego znaczenia gazu zawartego w ³upkach, dopóki nie nast¹pi udokumentowanie zasobów. Rys Obszar wystêpowania ³upków dolnego paleozoiku potencjalnie zawieraj¹cych niekonwencjonalny gaz ziemny ród³o: PIG-PIB

20 Opinia KZGSM (Opinia KZGSM 2012) zwraca uwagê, e b³êdnie porównuje siê przewidywane zasoby wydobywalne gazu ³upkowego w stosunku do ju udokumentowanych zasobów ze z³ó konwencjonalnych wynosz¹cych 145 mld m 3. Przewidywane, perspektywiczne zasoby gazu w z³o ach konwencjonalnych szacowane z podobn¹ wiarygodnoœci¹ wed³ug danych PIG-PIB wynosz¹ 1726,9 mld m 3, atylko145mldm 3 stanowi¹ zasoby udokumentowane (mniej ni 10%). Oznacza to jednoczeœnie, e perspektywiczne zasoby gazu w z³o ach konwencjonalnych s¹ 2,5 5-krotnie wy sze od oszacowanych obecnie perspektywicznych zasobów w ³upkach (shale gas). Przyjmuje siê szacunkowo, e z³o a gazu w ³upkach s¹ roz³o one w Polsce na powierzchni 112,3 tys. ha. Polskie czarne ³upki s¹ znacznie starsze od amerykañskich, co mo e mieæ pewne znaczenie w procesie eksploatacji, ale poza tym niewiele siê od nich ró ni¹ zawieraj¹ sporo materii organicznej, maj¹ du ¹ zawartoœæ krzemionki, przez co s¹ podatne na szczelinowanie. Problemem mo e byæ du a g³êbokoœæ zalegania od 0,5 do 4,5 tysi¹ca metrów w basenach sedymentacyjnych. Jak ju wspomniano, najbardziej obiecuj¹ca jest strefa ci¹gn¹ca siê skoœnym pasem przez Polskê, od œrodkowego Pomorza po Lubelszczyznê, oraz obszar le ¹cy na przedpolu Sudetów (rys. 4.2). Najwiêksze mo liwoœci wystêpowania gazu ziemnego stwierdzono w ³upkach dolnego paleozoiku na kratonie wschodnioeuropejskim. S¹ to ³upki dolnego syluru i górnego ordowiku (basen ba³tycki i lubelsko-podlaski) oraz górno-kambryjskie lub te tremadockie ³upki a³unowe w basenie ba³tyckim. Te w³aœnie utwory s¹ celem prac poszukiwawczych wiêkszoœci firm, które uzyska³y ju w Polsce koncesje na poszukiwania gazu ziemnego w ³upkach (Kryzia, Gawlik 2012; Poprawa 2010b; Rutkowski 2012; Trzaska 2011). Obiecuj¹ce s¹ zw³aszcza bogate w kerogen typu III, silniej zdiagenezowane mu³owce i margle z pogranicza franu i famenu, famenu oraz dolnego, a tak e górnego karbonu. Podrzêdnym, choæ obiecuj¹cym obiektem poszukiwañ na terenie naszego kraju mog¹ byæ tak e czarne mu³owce (hot shales) dolnego syluru i cechsztynu, zawieraj¹ce bituminy i morski kerogen typu I i II (Kryzia, Gawlik 2012; Zarêbska, Baran 2010; Poprawa 2010b). upki dolnego paleozoiku na kratonie wschodnioeuropejskim wykazuj¹ oboczn¹ zmiennoœæ potencja- ³u dla wystêpowania w nich gazu ziemnego. Zlokalizowaæ mo na zarówno strefy perspektywiczne, jak i strefy o podwy szonym ryzyku poszukiwawczym. W porównaniu do najlepszych ³upkowych formacji na œwiecie (np.: Barnett Shale) ³upki te cechuj¹ gorsze parametry geologiczne i geochemiczne. Najistotniejsze Ÿród³a ryzyka poszukiwawczego stanowi s³abo rozpoznana zawartoœæ pierwotnej materii organicznej (TOC) i niska dojrza³oœæ termiczna ska³ determinuj¹ca sk³ad (jakoœæ) gazu. Mo liwa jest równie lokalna obecnoœæ azotu (Kryzia, Gawlik 2012; Matyasik, S³oczyñski 2010; Poprawa 2010a). W tabeli 4.3 przedstawiono niektóre parametry wybranych basenów sedymentacyjnych w Polsce na tle wybranych basenów pó³nocnoamerykañskich. W lipcu 2012 r. pojawi³o siê kolejne oszacowanie US Geological Survey (Gautier i in. 2012), które okreœli³o potencja³ technicznie wydobywalnych zasobów w sylurskich i ordowickich ³upkach basenu podlasko-lubelskiego na 1345 bcf (38 mld m 3 ), a wiêc na poziomie dolnych wartoœci oszacowania PIG-PIB (Ocena 2012). Zasadnicza ró nica w za³o eniach przyjêtych w omawianych dwóch szacunkach wynika z przyjêtej najbardziej prawdopodobnej wartoœci EUR (szacowane ca³kowite wydobycie z otworu): w oszacowaniu PIG-PIB 11,8 mln m 3, a w oszacowaniu Gautier i in. 0,245 bcf, czyli oko³o 7 mln m 3. Przed wykonaniem d³ugotrwa³ych (1 2 lata) testów produkcyjnych nie bêdzie mo liwa weryfikacja powy szych wielkoœci. Tabela 4.3. Zestawienie podstawowych parametrów charakterystycznych dla wybranych basenów sedymentacyjnych Parametr basen ba³tycki Polska USA Kanada obni enie podlaskie region lubelski Barnett Marcellus Horn River Wiek [mln lat] G³êbokoœæ stropu [m] Mi¹ szoœæ ca³kowita [m] < 600 < 120 < TOC [%] 1 4 1,5 6 (<20) 1 3 4,5 3,3 3,0 R o [%] 1,3 2,5 0,8 3,0 0,5 5,0 2,0 1,3 2,5 Kerogen (typ) II II II II II i III II ród³o: Siemek, Nagy 2012

21 5 Procedury dotycz¹ce uzyskania koncesji w Polsce Aby rozpocz¹æ w Polsce badania poszukiwawcze i rozpoznawcze za wêglowodorami (jak równie innymi surowcami) nale y uzyskaæ koncesjê. Przepisy obowi¹zuj¹ce w tej sprawie reguluje prawo geologiczne i górnicze. Do koñca 2011 roku obowi¹zywa³a ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. (Pgig 1994), która zosta³a zast¹piona nowym aktem prawnym obowi¹zuj¹cym od r. (Pgig 2011). Z³o a kopalin nie stanowi¹ce czêœci sk³adowych nieruchomoœci gruntowej a takimi s¹ z³o a wêglowodorów s¹ w³asnoœci¹ Skarbu Pañstwa. Prawemdotychz³ó wimieniuskarbupañstwarozporz¹dza Minister Œrodowiska, poprzez ustanowienie u ytkowania górniczego. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne i górnicze (Pgig 1994), udostêpnianie obszarów dla poszukiwania, rozpoznawania i wydobywania gazu ziemnego, ropy naftowej i jej naturalnych pochodnych oraz metanu z wêgla kamiennego odbywa³o siê w drodze przetargu na nabycie prawa u ytkowania górniczego. Zwyciêzca przetargu wystêpowa³ z wnioskiem o koncesjê na poszukiwanie, rozpoznawanie lub wydobywanie kopaliny. Ustanowienie u ytkowania górniczego obejmuj¹cego poszukiwanie, rozpoznawanie lub wydobywanie gazu ziemnego, ropy naftowej, jej naturalnych pochodnych oraz metanu z pok³adów wêgla kamiennego, mog³o zostaæ ustanowione w trybie bezprzetargowym, na podstawie art. 11 ust. 2a ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne i górnicze (Pgig 1994), je eli by³ spe³niony co najmniej jeden z nastêpuj¹cych warunków: 1. Wykaz obszarów, w których taki tryb mo na zastosowaæ zosta³ podany do publicznej wiadomoœci oraz opublikowany w Dzienniku Urzêdowym Unii Europejskiej. 2. Obszar objêty projektowanym u ytkowaniem górniczym by³ w przesz³oœci przedmiotem przetargu, który nie zakoñczy³ siê ustanowieniem u ytkowania górniczego. W 2005 roku Ministerstwo Œrodowiska przekaza³o do Komisji Europejskiej wykaz obszarów, w których u ytkowanie górnicze mo e zostaæ ustanowione w trybie bezprzetargowym dla poszukiwania i rozpoznawania wêglowodorów. W dniu 26 kwietnia 2006 roku Komisja Europejska opublikowa³a w Dzienniku Urzêdowym Unii Europejskiej odpowiedni komunikat (Komunikat RP 2006), który w zgodzie z Dyrektyw¹ UE (Dyrektywa 94/22/EC) wskazuje na tryb uzyskiwania koncesji na poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobycie wêglowodorów. Na rysunku 5.1 przedstawiono mapê obszarów koncesyjnych, z okreœlonymi dla nich warunkami ubiegania siê o koncesjê. Obszary oznaczone na mapie kolorem szarym podlegaj¹ procedurom przewidzianym w art. 3 ust. 2 Dyrektywy 94/22/WE, a wiêc prawo u ytkowania górniczego przyznawane jest w trybie przetargu z inicjatywy w³aœciwych w³adz lub w zwi¹zku z przedstawieniem oferty przez zainteresowany podmiot. W obu przypadkach w³adze zobowi¹zane by³y do opublikowania odpowiedniego zawiadomienia w Dzienniku Urzêdowym Wspólnot Europejskich z pozostawianiem ewentualnym oferentom przynajmniej 90 dni na sk³adanie ofert. W zawiadomieniu tym okreœlano rodzaj zezwolenia, geograficzny obszar lub obszary w czêœci lub w ca³oœci, których dotyczy³a lub mo e dotyczyæ oferta i proponowan¹ datê lub nieprzekraczalny termin przyznania zezwolenia, jak równie preferencje co do formy prawnej podmiotów staraj¹cych siê o zezwolenie. Obszary oznaczone kolorem bia³ym to obszary podlegaj¹ce zasadzie sta³ej dostêpnoœci dla zezwoleñ na poszukiwanie i rozpoznawanie wêglowodorów, zgodnie z artyku³em 3, ustêp 3 Dyrektywy 94/22/WE, która stanowi o bezprzetargowym przyz- 21

PRZYSZŁOŚĆ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII NA TLE WYZWAŃ ENERGETYCZNYCH POLSKI. Prof. dr hab. inż. Maciej Nowicki

PRZYSZŁOŚĆ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII NA TLE WYZWAŃ ENERGETYCZNYCH POLSKI. Prof. dr hab. inż. Maciej Nowicki PRZYSZŁOŚĆ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII NA TLE WYZWAŃ ENERGETYCZNYCH POLSKI Prof. dr hab. inż. Maciej Nowicki ENERGIA WARUNKIEM WZROSTU GOSPODARCZEGO W XX wieku liczba ludności świata wzrosła 4-krotnie,

Bardziej szczegółowo

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 SHALE GAS, TIGHT GAS MINIONY ROK W POSZUKIWANIACH mgr inż. Aldona Nowicka

Bardziej szczegółowo

XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA

XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA -2/1- XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA pieczątka Komitetu Okręgowego Zawody II stopnia pisemne podejście 2 Zadanie 6. Poniżej przedstawiono schematyczny przekrój geologiczny przez konwencjonalne złoże gazu

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energia PAN PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Eugeniusz Mokrzycki Posiedzenie Plenarne Komitetu Problemów Energetyki Warszawa, 14 grudnia 2011 r. Perspektywy

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ Tomasz Białowąs bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Główne problemy gospodarki 1) Globalne ocieplenie światowej 2) Problem ubóstwa w krajach rozwijających się 3) Rozwarstwienie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KRAJU CZY PORADZIMY SOBIE SAMI?

KONFERENCJA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KRAJU CZY PORADZIMY SOBIE SAMI? KONFERENCJA BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE KRAJU CZY PORADZIMY SOBIE SAMI? PROWINCJE NAFTOWE POLSKI: DOTYCHCZASOWE OSIĄGNIĘCIA I DALSZE PERSPEKTYWY POSZUKIWAWCZE dr hab. PAWEŁ KARNKOWSKI Polskie Górnictwo

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku

UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku UCHWAŁA nr XLVI/262/14 RADY MIEJSKIEJ GMINY LUBOMIERZ z dnia 25 czerwca 2014 roku w sprawie ulg w podatku od nieruchomości dla przedsiębiorców na terenie Gminy Lubomierz Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015

CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 CONSUMER CONFIDENCE WSKAŹNIK ZADOWOLENIA KONSUMENTÓW W POLSCE Q3 2015 Najwyższy wzrost od Q2 2005 Poziom zadowolenia polskich konsumentów w Q3 15 wyniósł 80 punktów, tym samym wzrósł o 10 punktów względem

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300?

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Zadania powtórzeniowe I Adam Narkiewicz Makroekonomia I Zadanie 1 (5 punktów) Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Przypominamy

Bardziej szczegółowo

Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI

Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI WIERTNICTWO NAFTA GAZ TOM 24 ZESZYT 1 2007 Jerzy Stopa*, Stanis³aw Rychlicki*, Pawe³ Wojnarowski* ZASTOSOWANIE ODWIERTÓW MULTILATERALNYCH NA Z O ACH ROPY NAFTOWEJ W PÓ NEJ FAZIE EKSPLOATACJI 1. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ

4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA W AGLOMERACJI GDAÑSKIEJ 4. OCENA JAKOŒCI POWIETRZA 4.1. Ocena jakoœci powietrza w odniesieniu do norm dyspozycyjnych O jakoœci powietrza na danym obszarze decyduje œredni poziom stê eñ zanieczyszczeñ w okresie doby, sezonu, roku.

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Twoja droga do zysku! Typy inwestycyjne Union Investment TFI

Twoja droga do zysku! Typy inwestycyjne Union Investment TFI Twoja droga do zysku! Typy inwestycyjne Union Investment TFI Co ma najwyższy potencjał zysku w średnim terminie? Typy inwestycyjne na 12 miesięcy Subfundusz UniStrategie Dynamiczny UniKorona Pieniężny

Bardziej szczegółowo

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe

Projekt MES. Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe Projekt MES Wykonali: Lidia Orkowska Mateusz Wróbel Adam Wysocki WBMIZ, MIBM, IMe 1. Ugięcie wieszaka pod wpływem przyłożonego obciążenia 1.1. Wstęp Analizie poddane zostało ugięcie wieszaka na ubrania

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w województwie pomorskim

Gaz łupkowy w województwie pomorskim Gaz łupkowy w województwie pomorskim 1 Prezentacja wyników badania Samorządów, partnerów Samorządu Województwa Pomorskiego oraz koncesjonariuszy Charakterystyka grup 2 18% 82% Samorządy Partnerzy SWP n=63

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR...

Załącznik nr 4 WZÓR - UMOWA NR... WZÓR - UMOWA NR... Załącznik nr 4 zawarta w dniu we Wrocławiu pomiędzy: Wrocławskim Zespołem Żłobków z siedzibą we Wrocławiu przy ul. Fabrycznej 15, 53-609 Wrocław, NIP 894 30 25 414, REGON 021545051,

Bardziej szczegółowo

Roczne zeznanie podatkowe 2015

Roczne zeznanie podatkowe 2015 skatteetaten.no Informacje dla pracowników zagranicznych Roczne zeznanie podatkowe 2015 W niniejszej broszurze znajdziesz skrócony opis tych pozycji w zeznaniu podatkowym, które dotyczą pracowników zagranicznych

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju miasta

Uwarunkowania rozwoju miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 06 Uwarunkowania rozwoju miasta W 880.06 2/9 SPIS TREŚCI 6.1 Główne czynniki

Bardziej szczegółowo

Państwa członkowskie - Zamówienie publiczne na usługi - Ogłoszenie o zamówieniu - Procedura otwarta. PL-Warszawa: Usługi hotelarskie 2011/S 117-193543

Państwa członkowskie - Zamówienie publiczne na usługi - Ogłoszenie o zamówieniu - Procedura otwarta. PL-Warszawa: Usługi hotelarskie 2011/S 117-193543 1/5 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:193543-2011:text:pl:html PL-Warszawa: Usługi hotelarskie 2011/S 117-193543 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU Usługi SEKCJA I: INSTYTUCJA

Bardziej szczegółowo

Sprawa numer: BAK.WZP.230.2.2015.34 Warszawa, dnia 27 lipca 2015 r. ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT

Sprawa numer: BAK.WZP.230.2.2015.34 Warszawa, dnia 27 lipca 2015 r. ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT Sprawa numer: BAK.WZP.230.2.2015.34 Warszawa, dnia 27 lipca 2015 r. ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT 1. Zamawiający: Skarb Państwa - Urząd Komunikacji Elektronicznej ul. Kasprzaka 18/20 01-211 Warszawa 2.

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Jerzy Hadro. PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków

Jerzy Hadro. PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków 1 Jerzy Hadro PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków Niekonwencjonalne złoŝa gazu ziemnego w Polsce, styczeń 2010 ZARYS PREZENTACJI 2 1. ZłoŜa gazu niekonwencjonalnego i gazu z łupków -

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

DLA ZAMAWIAJĄCEGO: OFERTA. Ja/-my, niżej podpisany/-ni... działając w imieniu i na rzecz... Adres Wykonawcy:...

DLA ZAMAWIAJĄCEGO: OFERTA. Ja/-my, niżej podpisany/-ni... działając w imieniu i na rzecz... Adres Wykonawcy:... załącznik nr 1 do SIWZ. (pieczęć Wykonawcy) DLA ZAMAWIAJĄCEGO: Centrum Pomocy Społecznej Dzielnicy Śródmieście im. prof. Andrzeja Tymowskiego 00-217 Warszawa, ul. Konwiktorska 3/5 OFERTA Ja/-my, niżej

Bardziej szczegółowo

European Payment Index 2013. Sytuacja gospodarcza w Europie na podstawie raportu Intrum Justitia

European Payment Index 2013. Sytuacja gospodarcza w Europie na podstawie raportu Intrum Justitia European Payment Index 2013 Sytuacja gospodarcza w Europie na podstawie raportu Intrum Justitia Ogólnie informacje o grupie Intrum Justitia Największa w Europie grupa specjalizująca się w windykacji oraz

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Zbigniew Modzelewski

mgr inż. Zbigniew Modzelewski mgr inż. Zbigniew Modzelewski 1 Charakterystyka Odnawialnych Źródeł Energii OZE i konieczność rozwoju tej dziedziny gospodarki 2 ENERGIA (energeia gr.-działalność) - jest to stan materii, definiowany jako

Bardziej szczegółowo

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Bogusław Regulski Wiceprezes Zarządu IGCP Sosnowiec 17 listopada 2009 Zawartość prezentacji 1. Implikacje pakietowe

Bardziej szczegółowo

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO DZIENNIK URZÊDOWY WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 TREŒÆ: Poz.: ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO 81 nr 6 z dnia 29 sierpnia 2006 r. zmieniaj¹ce zarz¹dzenie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Dofinansowanie projektów związanych z inwestycjami w OZE w ramach Polskich Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia na lata 2007 2013 moŝe

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 Warszawa, 26 czerwca 2012 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 W końcu 2011 r. na polskim rynku finansowym funkcjonowały 484 fundusze inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: zrd.poznan.pl; bip.poznan.

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: zrd.poznan.pl; bip.poznan. Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: zrd.poznan.pl; bip.poznan.pl Poznań: Dostawa w formie leasingu operacyjnego fabrycznie nowej frezarki

Bardziej szczegółowo

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice

Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice J. Bargiel, H. Grzywok, M. Pyzik, A. Nowak, D. Góralski Innowacyjna gospodarka elektroenergetyczna gminy Gierałtowice Streszczenie W artykule przedstawiono główne elektroenergetyczne innowacyjne realizacje

Bardziej szczegółowo

DWP. NOWOή: Dysza wentylacji po arowej

DWP. NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej NOWOŒÆ: Dysza wentylacji po arowej DWP Aprobata Techniczna AT-15-550/2007 SMAY Sp. z o.o. / ul. Ciep³ownicza 29 / 1-587 Kraków tel. +48 12 78 18 80 / fax. +48 12 78 18 88 / e-mail: info@smay.eu Przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.mcs-przychodnia.pl Warszawa: Dostawa materiałów i wypełnień stomatologicznych dla Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT

ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT ZAGADNIENIA PODATKOWE W BRANŻY ENERGETYCZNEJ - VAT Szanowni Państwo! Prowadzenie działalności w branży energetycznej wiąże się ze specyficznymi problemami podatkowymi, występującymi w tym sektorze gospodarki.

Bardziej szczegółowo

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne:

Rodzaje biomasy wykorzystywane na cele energetyczne: Energia z biomasy Pojecie biomasy: Biomasa to substancja organiczna pochodzenia roślinnego, powstająca poprzez fotosyntezę. Do biomasy zaliczamy również odpady z produkcji zwierzęcej oraz gospodarki komunalnej

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA ROZWOJU REGIONU ŁÓDZKIEGO

FUNDUSZE EUROPEJSKIE DLA ROZWOJU REGIONU ŁÓDZKIEGO Dotyczy projektu: Wzrost konkurencyjności firmy poprzez wdrożenie innowacyjnej technologii nestingu oraz Województwa Łódzkiego na lata 2007-2013. Numer umowy o dofinansowanie: UDA-RPLD.03.02.00-00-173/12-00

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Data publikacji 2016-04-29 Rodzaj zamówienia Tryb zamówienia

Bardziej szczegółowo

Opinie Polaków na temat zniesienie granic wewnętrznych w UE w rok po wejściu Polski do strefy Schengen

Opinie Polaków na temat zniesienie granic wewnętrznych w UE w rok po wejściu Polski do strefy Schengen Opinie Polaków na temat zniesienie granic wewnętrznych w UE w rok po wejściu Polski do strefy Schengen TNS OBOP dla Reprezentacji Komisji Europejskiej w Polsce grudzień 2008 Ośrodek Badania Opinii Publicznej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ Anna Gutt- Kołodziej ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Podczas pracy

Bardziej szczegółowo

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja V Inflacja (CPI, PPI) Wszelkie prawa zastrze one. Kopiowanie i rozpowszechnianie ca ci lub fragmentu niniejszej publikacji w

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2?

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Autor: prof. dr hab. inŝ. Władysław Mielczarski, W zasadzie kaŝdy dziennikarz powtarza znaną formułę, Ŝe nie ma darmowych obiadów 1. Co oznacza, Ŝe kaŝde podejmowane

Bardziej szczegółowo

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014

FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 FZ KPT Sp. z o.o. Prognoza finansowa na lata 2010-2014 Wst p Niniejsze opracowanie prezentuje prognoz Rachunku zysków i strat oraz bilansu maj tkowego Spó ki Fundusz Zal kowy KPT na lata 2009-2014. Spó

Bardziej szczegółowo

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1.

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1. Projekt U S T AWA z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę Art. 1. W ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2002 r., Nr 200, poz.

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH Ludwik Synoradzki Jerzy Wisialski EKONOMIKA Zasada opłacalności Na początku każdego

Bardziej szczegółowo

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla stanowisk robotniczych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Informacja o pracownikach wyznaczonych do udzielania pierwszej pomocy oraz o pracownikach wyznaczonych do wykonywania działań w zakresie

Bardziej szczegółowo

V zamówienia publicznego zawarcia umowy ramowej ustanowienia dynamicznego systemu zakupów (DSZ) SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA

V zamówienia publicznego zawarcia umowy ramowej ustanowienia dynamicznego systemu zakupów (DSZ) SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY SEKCJA II: PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Kraków: Dostawa paliw do pojazdów służbowych i agregatów prądotwórczych Straży Miejskiej Miasta Krakowa Numer ogłoszenia: 326484-2015; data zamieszczenia: 01.12.2015 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Zamieszczanie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIZY DLA NASZYCH WSCHODNICH SĄSIADÓW I PROBLEM KALININGRADU BS/134/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WIZY DLA NASZYCH WSCHODNICH SĄSIADÓW I PROBLEM KALININGRADU BS/134/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY. Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski

POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY. Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski Dr Paweł Wojciechowski, Prezes Zarządu PAIiIZ Warszawa, 2 marca 2009 I. Podatki a BIZ II.

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP

PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP Warszawa, dnia 04 września 2015 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PL-LS.054.24.2015 Pani Małgorzata Kidawa Błońska Marszałek Sejmu RP W związku z interpelacją nr 34158 posła Jana Warzechy i posła

Bardziej szczegółowo

1. Brak wystawiania faktur wewnętrznych dokumentujących WNT lub import usług.

1. Brak wystawiania faktur wewnętrznych dokumentujących WNT lub import usług. Jakie problemy podatkowe występują w przypadku przepisów ustawy o VAT? W trakcie audytów podatkowych audytorzy szczególną uwagę zwracają na rozliczenie przez podatników faktur wystawionych przez zagranicznych

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 520 PROCEDURY ANALITYCZNE SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 520 PROCEDURY ANALITYCZNE SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 520 PROCEDURY ANALITYCZNE (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê 15 grudnia 2009 r. i póÿniej) Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Magurski Park Narodowy

Magurski Park Narodowy Magurski Park Narodowy Lokalizacja punktów pomiarowych i wyniki badań. Na terenie Magurskiego Parku Narodowego zlokalizowano 3 punkty pomiarowe. Pomiary prowadzono od stycznia do grudnia 2005 roku. 32.

Bardziej szczegółowo

Ramy prawne fotowoltaiki w Polsce: aktualnie i w niedalekiej przyszłości

Ramy prawne fotowoltaiki w Polsce: aktualnie i w niedalekiej przyszłości Ramy prawne fotowoltaiki w Polsce: aktualnie i w niedalekiej przyszłości dr Christian Schnell Cel systemu wsparcia OZE osiągniecia celu dla Polski zgodnie z dyrektywą 28/2009/WE na rok 2020 rozwoju sektora

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

ZMNIEJSZANIE BARIER NA DRODZE DO WZROSTU I DOBROBYTU EMILIA SKROK EKONOMISTA

ZMNIEJSZANIE BARIER NA DRODZE DO WZROSTU I DOBROBYTU EMILIA SKROK EKONOMISTA ZMNIEJSZANIE BARIER NA DRODZE DO WZROSTU I DOBROBYTU EMILIA SKROK EKONOMISTA KONTEKST EKONOMICZNY W POLSCE IMPONUJĄCE WYNIKI W ZAKRESIE WZROSTU Wzrost PKB per capita w Polsce w ciągu ostatnich 15 lat wyniósł

Bardziej szczegółowo

Mechanizm zawarty w warunkach zamówienia podstawowego. Nie wymaga aneksu do umowy albo udzielenia nowego zamówienia. -

Mechanizm zawarty w warunkach zamówienia podstawowego. Nie wymaga aneksu do umowy albo udzielenia nowego zamówienia. - Załącznik nr 1a Lista sprawdzająca dot. ustalenia stosowanego trybu zwiększenia wartości zamówień podstawowych na roboty budowlane INFORMACJE PODLEGAJĄCE SPRAWDZENIU Analiza ryzyka Działanie Uwagi Czy

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

OŚWIADCZENIE O STANIE RODZINNYM I MAJĄTKOWYM ORAZ SYTUACJI MATERIALNEJ

OŚWIADCZENIE O STANIE RODZINNYM I MAJĄTKOWYM ORAZ SYTUACJI MATERIALNEJ OŚWIADCZENIE O STANIE RODZINNYM I MAJĄTKOWYM ORAZ SYTUACJI MATERIALNEJ Niniejsze oświadczenie należy wypełnić czytelnie. W przypadku, gdy zakres informacji wskazany w danym punkcie nie ma odniesienia do

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Dr hab. inż. Jacek Dach, mgr inż. Andrzej Lewicki, dr inż. Krzysztof Pilarski

Dr hab. inż. Jacek Dach, mgr inż. Andrzej Lewicki, dr inż. Krzysztof Pilarski ANALIZA UZYSKU BIOGAZU I METANU Z ŻYTA MIESZAŃCOWEGO (GPS I ŚRUTA ZIARNA), KISZONKI KUKURYDZY ORAZ RÓŻNYCH MIESZANIN TYCH SUBSTRATÓW Dr hab. inż. Jacek Dach, mgr inż. Andrzej Lewicki, dr inż. Krzysztof

Bardziej szczegółowo

Kredyt technologiczny premia dla innowacji

Kredyt technologiczny premia dla innowacji Kredyt technologiczny premia dla innowacji Bogus awa Skomska Zast pca Dyrektora Departamentu Wspierania Przedsi biorczo ci i Innowacji Warszawa, 2 pa dziernika 2009 r. Kredyt technologiczny PO Innowacyjna

Bardziej szczegółowo

DCT GDAŃSK BRAMA DLA EUROPY CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ WRZESIEŃ 2011

DCT GDAŃSK BRAMA DLA EUROPY CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ WRZESIEŃ 2011 DCT GDAŃSK BRAMA DLA EUROPY CENTRALNEJ I WSCHODNIEJ WRZESIEŃ 2011 Konteneryzacja w Polsce Około 90% ładunków niemasowych na świecie jest przewoŝonych w kontenerach, trend ten będzie utrzymany: 1) Konteneryzacja

Bardziej szczegółowo

GAZ-3. Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw gazowniczych. za okres od początku roku do końca miesiąca:... 2006 r 1) za rok 2005 1)

GAZ-3. Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw gazowniczych. za okres od początku roku do końca miesiąca:... 2006 r 1) za rok 2005 1) MINISTERSTWO GOSPODARKI, pl. Trzech Krzyży 3/5, 00-507 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej Numer identyfikacyjny - REGON 1) Niepotrzebne skreślić. GAZ-3 Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

LEKCJA Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII KOMPUTEROWEJ I INFORMATYCZNEJ. Polski

LEKCJA Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII KOMPUTEROWEJ I INFORMATYCZNEJ. Polski LEKCJA Z WYKORZYSTANIEM TECHNOLOGII KOMPUTEROWEJ I INFORMATYCZNEJ Surowce mineralne Polski Scenariusz lekcji geografii w gimnazjum Jak na lekcji geografii korzystaç z Excela, animacji na p ycie CD i Internetu?

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

T.C. DĘBICA S.A. (1) Firma Oponiarska DĘBICA S.A. Wyniki finansowe 2007 r. i perspektywy 2008 r. Warszawa, 15 lutego 2008 r. T.C. DĘBICA S.A. (2) Executive summary Przychody ze sprzedaży w 2007 r. wyniosły

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 1 do Prospektu emisyjnego EFH Żurawie Wieżowe S.A.

Aneks nr 1 do Prospektu emisyjnego EFH Żurawie Wieżowe S.A. ANEKS NR 1 DO PROSPEKTU EMISYJNEGO EFH ŻURAWIE WIEŻOWE SPÓŁKA AKCYJNA Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE sporządzonego w związku z ofertą publiczną nie więcej niż 2.407.500 Akcji zwykłych na okaziciela Serii E oraz

Bardziej szczegółowo

Główne wyniki badania

Główne wyniki badania 1 Nota metodologiczna Badanie Opinia publiczna na temat ubezpieczeń przeprowadzono w Centrum badania Opinii Społecznej na zlecenie Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniach od 13 do 17 maja 2004

Bardziej szczegółowo

Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych. Warszawa, 10 maja 2016 r.

Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych. Warszawa, 10 maja 2016 r. Zamówienia publiczne w PKP PLK S.A. w obszarze inwestycji kolejowych Warszawa, 10 maja 2016 r. Główne cele i misja PLK Spółka PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. jest administratorem infrastruktury kolejowej.

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

dr inż. Robert Geryło Seminarium Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian, Warszawa 16.3.2010

dr inż. Robert Geryło Seminarium Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian, Warszawa 16.3.2010 Nowy zakres wymagań stawianych wyrobom budowlanym związanych z efektywnościąenergetyczną budownictwa dr inż. Robert Geryło Seminarium Wyroby budowlane na rynku europejskim wymagania i kierunki zmian, Warszawa

Bardziej szczegółowo

produkcji gazu łupkowego w Polsce w latach 2012-2025. 2025. Analiza scenariuszowa

produkcji gazu łupkowego w Polsce w latach 2012-2025. 2025. Analiza scenariuszowa Ekonomiczny potencjałprodukcji produkcji gazu łupkowego w Polsce w latach 2012-2025. 2025. Analiza scenariuszowa Prezentacja raportu opracowanego przez CASE - Centrum Analiz Społeczno Ekonomicznych we

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 35 ds. Mleka i Przetworów Mlecznych

PLAN DZIAŁANIA KT 35 ds. Mleka i Przetworów Mlecznych Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 35 ds. Mleka i Przetworów Mlecznych STRESZCZENIE Przemysł mleczarski jest jednym z ważniejszych sektorów w przemyśle spożywczym, stale rozwijającym się zwłaszcza w segmentach

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Produkcją II

Zarządzanie Produkcją II Zarządzanie Produkcją II Dr Janusz Sasak Poziomy zarządzania produkcją Strategiczny Taktyczny Operatywny Uwarunkowania decyzyjne w ZP Poziom strategiczny - wybór strategii - wybór systemu produkcyjnego

Bardziej szczegółowo

S T A N D A R D V. 7

S T A N D A R D V. 7 S T A N D A R D V. 7 WYCENA NIERUCHOMOŚCI GRUNTOWYCH POŁOśONYCH NA ZŁOśACH KOPALIN Przy określaniu wartości nieruchomości połoŝonych na złoŝach kopali rzeczoznawca majątkowy stosuje przepisy: - ustawy

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU

URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU Załącznik Nr 6 do Zasad (polityki) Rachunkowości URZĄD MIEJSKI W SŁUPSKU INSTRUKCJA W SPRAWIE WYSTAWIANIA FAKTUR VAT I PROWADZENIA EWIDENCJI I REJESTRÓW SPRZEDAŻY TOWARÓW I USŁUG W DLA CELÓW ROZLICZANIA

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

odszkodowania i innych świadczeń:

odszkodowania i innych świadczeń: Aneks nr 1 do Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Pojazdów Mechanicznych od Utraty, Zniszczenia lub Uszkodzenia (Autocasco-Diler) należących do Klientów Indywidualnych oraz Małych i Średnich Przedsiębiorców,

Bardziej szczegółowo