DEFINIOWANIE ZDROWIA I NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI ORZECZNICTWO LEKARSKIE POLITYKA EDUKACYJNA I SPOŁECZNA WOBEC OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DEFINIOWANIE ZDROWIA I NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI ORZECZNICTWO LEKARSKIE POLITYKA EDUKACYJNA I SPOŁECZNA WOBEC OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH"

Transkrypt

1 Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja lub adaptacja całości bądź części niniejszej publikacji, niezależnie od zastosowanej techniki reprodukcji (drukarskiej, totograficznej, komputerowej i in.), wymaga pisemnej zgody Wydawcy Nr indeksu PL ISSN MIESIĘCZNIK POŚWIĘCONY PRACY I SPRAWOM SOCJALNYM. UKAZUJE SIĘ OD 1974 ROKU NUMER MONOGRAFICZNY Zdrowie, sprawność i aktywność starzejącej się populacji DEFINIOWANIE ZDROWIA I NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI DANE STATYSTYCZNE I BADANIA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI RYZYKO NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI DZISIAJ I W PRZYSZŁOŚCI ORZECZNICTWO LEKARSKIE POLITYKA EDUKACYJNA I SPOŁECZNA WOBEC OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH KOSZTY NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI PROGRAMY EUROPEJSKIE WARSZAWA 2012

2 CONTENTS FROM EDITORS Stanisława Golinowska... 1 DEMEDICALIZATION OF DISABILITY AND ITS INSTITUTIONAL CONSEQUENCES Stanisława Golinowska... 2 HEALTH STATUS AND FUNCTIONAL LIMITATION. CHANGES IN POLAND Stanisława Golinowska, Agnieszka Sowa... 6 INCREASING LIFE EXPECTANCY AND TRANSFORMATION IN HEALTH Wiktoria Wróblewska 14 THE FUTURE OF DISABILITY IN POLAND Luc Bonneux, Nicole van der Gaag MEDICAL ASSESSMENT OF DISABILITY AND ACTIVITIES OF MEDICAL DOCTORS IN THE SOCIAL PROTECTION SYSTEM AND LABOUR SUPPORT Stanisława Golinowska, Agnieszka Sowa, Anna Wilmowska-Pietruszyńska ACCESS TO AND USE OF MEDICAL SERVICES BY THE DISABLED PERSONS Magdalena A. Mrożek-Gąsiorowska THE POSITION AND CONDITIONS OF DISABLED CHILDREN AND YOUTH ATTENDANCE AT EDUCATION IN POLAND Bożena Kołaczek BARRIERS TO THE LABOUR MARKET PARTICIPATION OF THE DISABLED Anna Ruzik-Sierdzińska BARRIERS TO LABOUR FORCE PARTICIPATION OF YOUNG PEOPLE WITH DISABILITIES ACCORDING TO THE RESEARCH STUDIES Ewa Giermanowska DISABILITY COSTS BEARED BY PARENTS OF THE DISABLED CHILDREN Marta Olcoń- -Kubicka, Paweł Kubicki THE COSTS OF DISABILITY Katarzyna Piętka-Kosińska EUROPEAN STRATEGIES TOWARDS RIGHTS OF THE DISABLED PERSONS THE MEANING OF THE DISABILITY ACTION PLAN AND EUROPEAN DISABILITY STRATEGY Anna Mokrzycka ABOUT AUTHORS... 71

3 SPIS TREŚCI SŁOWO OD REDAKTORA NUMERU Stanisława Golinowska... 1 DEMEDYKALIZACJA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI I JEJ KONSEKWENCJE INSTYTUCJONALNE Stanisława Golinowska... 2 ZDROWIE I SPRAWNOŚĆ. PRZEMIANY W POLSCE Stanisława Golinowska, Agnieszka Sowa... 6 WYDŁUŻANIE TRWANIA ŻYCIA A ZMIANY W STANIE ZDROWIA POPULACJI Wiktoria Wróblewska THE FUTURE OF DISABILITY IN POLAND Luc Bonneux, Nicole Van der Gaag FUNKCJONOWANIE ORZECZNICTWA LEKARSKIEGO ORAZ DZIAŁALNOŚĆ LEKARZY ORZECZNIKÓW W SYSTEMIE ZABEZPIECZENIA SPOŁECZNEGO I WSPIERANIA ZATRUDNIENIA Stanisława Golinowska, Agnieszka Sowa, Anna Wilmowska- -Pietruszyńska DOSTĘP ORAZ KORZYSTANIE ZE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ PRZEZ OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE Magdalena A. Mrożek-Gąsiorowska STAN ORAZ UWARUNKOWANIA UCZESTNICTWA DZIECI I MŁODZIEŻY NIEPEŁNOSPRAWNEJ W EDUKACJI W POLSCE Bożena Kołaczek TRUDNOŚCI UCZESTNICTWA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA WSPÓŁCZESNYM RYNKU PRACY Anna Ruzik-Sierdzińska BARIERY AKTYWNOŚCI ZAWODOWEJ MŁODZIEŻY Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIAMI W ŚWIETLE BADAŃ Ewa Giermanowska ANALIZA KOSZTÓW PONOSZONYCH PRZEZ RODZICÓW DZIECI Z ORZECZONĄ NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ Marta Olcoń-Kubicka, Paweł Kubicki KOSZTY NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI Katarzyna Piętka-Kosińska EUROPEJSKIE PODEJŚCIE DO PRAW OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŚWIETLE REGULACJI. ZNACZENIE DISABILITY ACTION PLAN ORAZ EUROPEAN DISABILITY STRATEGY Anna Mokrzycka NOTKI O AUTORACH... 71

4 Słowo od redaktora numeru Niepełnosprawność jest tematem obecnym w Polityce Społecznej można by powiedzieć od zawsze i relatywnie często. Główna perspektywa dotyczyła zwykle analizy sytuacji osób z niepełnosprawnością i analizy działań polityki społecznej ukierunkowanej na wspieranie realizacji ich potrzeb oraz programów społecznej integracji. Tym razem problem niepełnosprawności jest prezentowany w szerszym kontekście przemian ludzkiej kondycji oraz rozwiązań instytucjonalnych i politycznych, jakie są i powinny być rozwijane w związku z tymi przemianami. Niepełnosprawność we współczesnym świecie jest nie tyle skutkiem złego czy ślepego losu, co nieuchronnym pogorszeniem funkcjonowania w związku z wydłużaniem ludzkiego życia. Przyczyny niepełnosprawności są obecnie głównie skutkiem chorób przewlekłych i wielochorobowości starzejącej się populacji; od 60% (w krajach biedniejszych) do 90% (w krajach bogatszych). W krajach biedniejszych większe znaczenie mają przyczyny związane z urazami na tle wypadków, przemocy i katastrof. Także w Polsce udział wypadków drogowych i wypadków przy pracy jest wyższy wśród przyczyn niepełnosprawności niż w zamożniejszych krajach starej Europy. Wyższy jest też udział niepełnosprawności powstałej w wyniku chorób genetycznych, urazów okołoporodowych i chorób okresu niemowlęcego. Podjęcie tematu niepełnosprawności związane jest też z sytuacją dysfunkcji poznawczej, jaka od kilku lat występuje w Polsce na tle oceny skali niepełnosprawności. Z jednej strony mamy do czynienia z ukazywaniem spadającej tendencji w liczebności osób uznanych (według prawa) za niepełnosprawne i/czy niezdolne do pracy, a z drugiej z odkrywaniem wzrostu zjawiska tzw. niepełnosprawności funkcjonalnej, związanej z ograniczeniami sprawności w codziennym życiu. To odkrycie bardzo niekorzystnej sytuacji w tej dziedzinie w Polsce przyszło z zewnątrz; w wyniku ogólnoeuropejskich badań na temat zdrowia i sprawności populacji w tzw. wieku niemobilnym (badania SHARE i EHIS). Szerzej dyskutowanym tematem w związku z niepełnosprawnością są też wymagania dotyczące prowadzenia polityki wobec niepełnosprawności. Nowa regulacja międzynarodowa w tej sprawie konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, przyjęta 13 grudnia 2006 r. przez Zgromadzenie Ogólne ONZ jest wyrazem pełnego uznania praw osób niepełnosprawnych jako praw człowieka. Została ona podpisana przez Polskę w 2007 r., co było wyrazem z jednej strony pewnego nacisku UE na jej przyjęcie w Europie, jak i wewnątrzkrajowego poparcia dla respektowania wszelkich praw człowieka w odniesieniu do osób niepełnosprawnych, aczkolwiek okres ratyfikacji konwencji, który się w Polsce wydłuża, może sugerować brak pełnego poparcia. Także ze strony Komisji Europejskiej formułowane są nowe postulaty dotyczące polityki wobec niepełnosprawności. Strategia w tej dziedzinie Disability Action Plan sformułowana już na kolejne lata (do 2020 r.), jest poważnym argumentem potrzebnych zmian w Polsce. Na tle występowania tych trzech nowych perspektyw analitycznych i politycznych problemu niepełnosprawności powstała potrzeba nie tylko ewidencji i analizy badań dotychczasowych, ale też przeprowadzenia badań dodatkowych. Prezentowany numer monograficzny Polityki Społecznej zawiera więc dwa rodzaje artykułów: (1) pochodzących z rozpoznania wybranych badań i analiz zewnętrznych, szczególnie ważnych dla tematu oraz (2) głównych wyników badań wewnętrznych zrealizowanych w Instytucie Pracy i Spraw Socjalnych, sfinansowanych przez PFRON w ramach projektu Orzekanie o niepełnosprawności i niezdolności do pracy. Aspekt społeczny, medyczny, instytucjonalny i finansowy. Układ prezentowanych artykułów w numerze jest klasyczny: od zagadnień ogólnych i teoretycznych do zagadnień praktycznych, związanych z prowadzeniem polityki wobec niepełnosprawności. Wiele artykułów ma charakter pionierski, np. analiza systemu orzecznictwa lekarskiego i ocena działania lekarzy orzeczników, czy też próba oszacowania kosztów niepełnosprawności. Przekazując Czytelnikom ten monograficzny numer pisma liczymy nie tylko na naukowe zainteresowanie metodami i wynikami przeprowadzonych badań. Liczymy także na zainteresowanie policy makers i wywołanie przez nich odpowiednich działań w kraju. Polska ma bowiem nie tylko wysoki udział osób z niepełnosprawnością (a będzie miała jeszcze większy najwyższy w UE, jak pokazuje prognoza Eurostatu patrz artykuł Luca Bonneux), ale także prowadzi wobec nich ograniczoną w skuteczności politykę zdrowotną oraz aktywizującą. Proces dynamicznego starzenia się populacji oraz wydłużanie aktywności zawodowej wymagają zdecydowanie większej troski o posiadane zasoby ludzkie; takie, jakie przez kilka dekad będą w kraju dostępne. STANISŁAWA GOLINOWSKA Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński Polityka Społeczna

5 DEMEDYKALIZACJA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI I JEJ KONSEKWENCJE INSTYTUCJONALNE Stanisława Golinowska Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński WSTĘP Mimo że niepełnosprawność immanentnie towarzyszy ludzkości, to kompleksowe rozważania teoretyczne na jego temat zapoczątkowane zostały dopiero w drugiej połowie XX w. w USA (Barnes, Mercer 2010). Rozważania te dotyczą zarówno przyczyn niepełnosprawności, jak i możliwości leczenia i rehabilitacji osób z niepełnosprawnością, następnie konsekwencji dla jakości ich życia oraz społecznej integracji i partycypacji. Główna oś debaty koncentruje się wokół przeciwstawiania społecznego modelu niepełnosprawności modelowi nazywanemu medycznym, reprezentowanym w podejściu biologiczno-medycznym. W debacie tej głos zabierają więc nie tylko reprezentanci dyscyplin medycznych i biologicznych, ale także reprezentanci dyscyplin społecznych: psychologii, socjologii, ekonomii oraz same osoby niepełnosprawne. Efektem debaty jest integrowanie obu podejść i to nie tylko na poziomie koncepcji, lecz także bardziej praktycznie, podejmując próby operacjonalizacji zintegrowanego podejścia i zastosowania go w praktyce polityki społecznej. Celem artykułu jest przegląd rozważań o zróżnicowanym podejściu do niepełnosprawności oraz wskazanie ich efektu dla obecnej praktyki definiowania niepełnosprawności oraz stosowanego orzecznictwa. MEDYCZNE PODEJŚCIE DO NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W ocenie niepełnosprawności przez wiele lat dominowało wyłącznie podejście biologiczno-medyczne 1. Definicje niepełnosprawności odnosiły się do oceny odstępstw od normalnej budowy i normalnego funkcjonowania ludzkiego organizmu. Na tej podstawie lekarze oceniali wydolność/niewydolność organów i uszczerbek na zdrowiu oraz rokowali dalszy rozwój uszkodzonych organów u leczonych pacjentów. Podejście biologiczno-medyczne nazywane jest też indywidualnym modelem niepełnosprawności (Oliver 1990). Oznacza to sytuowanie niepełnosprawności w życiu jednostek, które dotknął nieszczęśliwy los: nieuleczalna choroba, wypadek czy utrata sprawności w późniejszym wieku. Na ten indywidualny los zgodnie ze swoją zawodową i społeczną rolą reagują lekarze: ratują, leczą, rehabilitują. Jednocześnie jednak oceniają całość kondycji i potencjał pacjenta, przepuszczając go (bądź nie) do innych sfer jego życia i aktywności. Podejście medyczne było użyteczne w okresie industrializacji. Uprzemysłowienie i konkurencyjny kapitalizm, nastawione na pracę wysoce zorganizowaną i wydajną, wymagały segregowania zasobów siły roboczej według kryterium zdolności do pracy. Odchodzenie od tego podejścia pojawiło się wraz z nastaniem epoki poprzemysłowej i rozwoju nowych technologii, w których zdolność do zorganizowanej pracy fizycznej nie ma już zasadniczego znaczenia we wzroście produkcji i dobrobytu. Także w polityce społecznej podejście medyczne było użyteczne i jest nadal przydatne. Koresponduje z tak zwanym podejściem kompensacyjnym, w którym niepełnosprawność jest traktowana jako kwestia socjalna (słabość społeczna) prowadząca do ubóstwa, co w państwach opiekuńczych stanowiło uzasadnienie działań na rzecz zabezpieczania dochodowego osób niepełnosprawnych w wyniku specjalnie tworzonych systemów transferów środków (rent) i organizowania publicznych usług wsparcia i opieki. W celu niesienia osobom niepełnosprawnym pomocy dokonywano ich wykluczania z aktywnych form życia społecznego. Podejście kompensacyjne przez wiele lat kształtowało politykę społeczną wobec osób z niepełnosprawnością. Wraz z krytyką welfare state stało się także przedmiotem krytyki polityki prowadzonej wobec tych osób. Głównym argumentem tej krytyki było wskazywanie na to, że hojne transfery osłabiają motywację osób niepełnosprawnych do aktywności, szczególnie zarobkowej. Medykalizację, jako swoisty imperializm reprezentantów medycyny w kształtowaniu życia osób niepełnosprawnych, zaczęto krytykować i kwestionować. Najsilniej w Wielkiej Brytanii, w której podejście biologiczno-medyczne interpretowane jest przez socjologów jako prowadzące do opresji (Abberley 1997). Opresja w tym przypadku 2 oznacza, że osoby z niepełnosprawnością poprzez swą ułomność czy niewydolność zmuszone są do podporządkowania się decyzjom innych, głównie lekarzy i pielęgniarzy, opiekunów, rodziny, urzędników itd. Obecnie opresja nie ma tak pejoratywnego znaczenia 3, jak w przeszłości. Nie prowadzi do tego, do czego prowadziła na przykład w niektórych krajach w czasach faszyzmu, kiedy osoby niepełnosprawne były izolowane i eksterminowane. Zanegowanie dominacji medycznej i zmiana podejścia przyszła ze strony samych osób z niepełnosprawnością (Charlton 1998), które zaczęły organizować się i artykułować swe potrzeby i odczucia w sferze publicznej (politycznej). Zaczęto więc uwzględniać ich własną ocenę niepełnosprawności, głównie w zakresie konsekwencji powstałego uszczerbku na zdrowiu i brać pod uwagę chęć do aktywności i uczestnictwa oraz oczekiwania zgłaszane wobec otoczenia. Zakwestionowanie podejścia medycznego, jako wyłącznego lub nawet głównego w ocenie i wyjaśnianiu niepełnosprawności, przyczyniło się do rozwoju rozważań teoretycznych w naukach psychologicznych, socjologicznych i ekonomicznych na temat koncepcji oraz konsekwencji życia z niepełnosprawnością. PODEJŚCIE SPOŁECZNE W nurcie debaty, ustaleń i regulacji dotyczących praw człowieka rozwinęło się podejście akcentujące prawo osób z niepełnosprawnością do samodzielnego życia. Szło ono w parze z ruchem osób niepełnosprawnych, które, organizując się, zaczęły artykułować i domagać się dla siebie praw antydyskryminacyjnych i coraz szerzej równościowych. Ten niezależny ruch był silnie wspierany przez środowisko akademickie; najpierw w USA, następnie w Szwecji i Wielkiej Brytanii (za Barners, Mercer 2010), docierając stopniowo do innych krajów 4. Komisja Europejska w 1997 r. wpisała do traktatu amsterdamskiego postanowienie o zwalczaniu dyskryminacji osób niepełnosprawnych, rozwijając konsekwentnie liczne programy na rzecz wdrażania tego postanowienia. Prawo do samodzielnego życia znalazło pełny wyraz w Konwencji ONZ z 2006 r. o prawach osób z niepełnosprawnością (UN Convention on Rights of People with Disabilities CRPD). Prawo osób niepełnosprawnych do samodzielnego życia wymaga dostosowania otoczenia tak pod względem infrastrukturalnym, jak i społecznym, aby istotnie było możliwe samodzielne życie z niepełnosprawnością w jej licznych postaciach. Prawo osób niepełnosprawnych do takiego życia jest wielkim wymaganiem i wyzwaniem. Traktowane przesadnie może przyczynić się do powstania efektu przewrotnego w postaci zmniejszania ich uprawnień do opieki instytucjonalnej. Prawo do samodzielnego życia jest w pewnym sensie konsekwencją teorii (poglądu) o tym, że niepełnosprawność jest bardziej wyrazem stosunku otoczenia niż absolutnej niesprawności indywidualnej osoby; jest przede wszystkim rezultatem barier, jakie napotyka osoba z niepełnosprawnością w społeczeństwie. Oznaczałoby to, że, dostosowując otocznie pod względem infrastrukturalnym, ucząc tolerancji oraz wprowadzając odpowiednie antydyskryminacyjne regulacje, zwalczymy wykluczenie osób z niepełnosprawnością, wprowadzając je szeroko do głównego nurtu życia społecznego. Prawo do samodzielnego życia jest traktowane niekiedy także jako pełna możliwość samodzielnego i aktywnego życia wystarczy stworzyć odpowiednie warunki i motywacje. W pracach OECD pojawiło się hasło: from disability to ability (OECD 2003 ), które można tłumaczyć: od niepełnosprawności do sprawności. Ukierunkowało ono politykę społeczną i politykę rynku pracy na odkrywanie możliwości integrowania osób z niepełnosprawnością ze społeczeństwem w ramach nowych programów rehabilitacji i aktywizacji, w których bardziej analizuje się i wskazuje, co osoba z konkretną niepełnosprawnością może robić niż to, do czego jest niezdolna. Ta polityka okazała się łatwiejsza do realizacji w krajach skandynawskich (nota bene była przez nie zainspirowana), gdzie warunki instytucjonalno-infrastrukturalne są znacznie bardziej korzystne w porównaniu z innymi krajami i gdzie inny rodzaj niepełnosprawności jest dominujący, a mianowicie niepełnosprawność wynikająca z zaburzeń psychicznych (OECD 2010). 2 Polityka Społeczna 2012

6 Powszechne zabezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych oraz prawo do samodzielności sprzyja szerzeniu się kultury niepełnosprawności, jak to niekiedy jest artykułowane w raportach OECD (np. OECD 2009). To sugeruje istnienie społecznego przyzwolenia na ograniczanie wobec osób z niepełnosprawnością motywacji do wchodzenia na wymagający rynek pracy, na którym potrzebne są odpowiednie kwalifikacje, dobra organizacja własnego życia i efektywne zarządzanie czasem. Kultura niepełnosprawności przenika środowiska pracodawców oraz lekarzy orzekających o zdolności/ niezdolności do pracy. W zestawieniu 1 dokonano zderzenia cech charakterystycznych dla obu skrajnych modeli niepełnosprawności. Zestawienia podobnego rodzaju były niejednokrotnie prezentowane w literaturze przedmiotu (np. Smart 2009 przytoczony w Polsce przez Mateusza Wolińskiego 2010) oraz szeroko opisywane i badawczo weryfikowane. Zestawienie 1. Cechy modelowych podejść do niepełnosprawności Podejście medyczne Podejście społeczne Opresyjne Emancypacyjne Niepełnosprawność jako niewydolność fi zyczna i/lub psychiczna i intelektualna ogranicza funkcjonowanie człowieka. Lekarze są szkoleni w rozpoznawaniu niewydolności organizmu człowieka, leczeniu i rehabilitowaniu. Osoby z niepełnosprawnością są dla nich pacjentami z ograniczeniami funkcjonowania o raczej stałym charakterze. Odczucia osób niepełnosprawnych w świecie medycznym są brane pod uwagę tylko w ograniczonym stopniu lub całkowicie pomijane. Osoby z niepełnosprawnością, przyjmując medyczną wizję normalności, muszą do niej dążyć (leczyć się, rehabilitować) lub odpowiednio się dostosować. Polityka Społeczna 2012 Niepełnosprawność wynika z oceny funkcjonowania otoczenia (istniejących warunkach) czy osoby z ograniczeniami zdrowia mogą uczestniczyć w życiu społeczeństwa. Osoba niepełnosprawna jest traktowana podmiotowo i na równi z osobą sprawną. Głos osób z niepełnosprawnością jest brany pod uwagę i respektowany w rozwiązaniach dotyczących funkcjonowania życia społecznego. Akceptuje się, że osoby z niepełnosprawnością mają prawo do samodzielnego zarządzania swoim życiem. To społeczeństwo jest odpowiedzialne za dostosowanie osób z niepełnosprawnością do uczestnictwa w życiu społecznym, np. stworzenie systemów transferów, likwidację barier architektonicznych, dostosowany transport itp. Źródło: opracowanie własne z wykorzystaniem szerokiej literatury przedmiotu. W zestawieniu 2 podane są wyniki analizy porównawczej, analizującej instytucje polityki wobec osób niepełnosprawnych z punktu widzenia cech modelowych. Wyniki tego zestawienia ukazują skrajnie medyczne podejście do niepełnosprawności, występujące w większości krajów postkomunistycznych. Wydaje się, że powierzenie lekarzom spraw dotyczących niepełnosprawności było sposobem na unikanie niejednoznacznych i niewystandaryzowanych kryteriów społecznych, za którymi mogą się kryć naciski na decyzje dotyczące materialnego wsparcia osób niepełnosprawnych. Z czasem przekonanie o bardziej obiektywnej ocenie medycznej uległo osłabieniu, a i sami lekarze zaczęli głośno formułować stanowisko o ich ograniczonych kompetencjach do oceny zdolności osoby niepełnosprawnej do pracy czy innych wymiarów życia społecznego. Zestawienie 2. Definiowanie niepełnosprawności w krajach europejskich Stosowane podejścia Kraje Podejście społeczne Austria, Irlandia Podejście mieszane, wyraźnie uwzgledniające elementy społeczne Podejście mieszane, wyraźnie uwzgledniające elementy medyczne Podejście medyczne Źródło: ECOTEC Dania, Finlandia, Francja, Malta, Holandia, Portugalia, Hiszpania, Rumunia, Wielka Brytania Bułgaria, Niemcy, Litwa, Słowacja, Szwecja, Turcja Czechy, Estonia, Islandia, Polska, Węgry PODEJŚCIE FUNKCJONALNE ZINTEGROWANE Społeczne podejścia i poglądy na temat niepełnosprawności wyrosłe w opozycji do podejścia medycznego spotykają się obecnie z pewną krytyką. Krytyka modelu społecznego (Shakespeare, Watson 2002) wynika ze zbyt daleko idącego poglądu na temat możliwości prowadzenia przez osoby niepełnosprawne samodzielnego życia. Nastąpił pewien powrót do koncepcji medycznych, ale bardziej w duchu profilaktyki, prewencji i rehabilitacji niż naznaczania osób z uszczerbkiem na zdrowiu i ograniczeniami sprawności. Także lekarze podjęli badania i działania medyczne w celu wskazywania możliwego zakresu aktywizacji osób z niepełnosprawnością, ale do bardziej dostosowanych warunków zewnętrznych. W ten sposób nastąpiła integracja obu podejść, w której wypracowane wspólne ich komponenty weszły już do kanonu polityki zdrowotnej i społecznej wobec osób z niepełnosprawnością. Podstawowe z nich są następujące: bez względu na charakter opisu niepełnosprawności jego podstawą jest w praktyce ocena medyczna, która bywa wspomagana reprezentantami innych specjalistów oraz weryfikowana ocenami samych osób niepełnosprawnych; w medycznej ocenie brana jest pod uwagę nie tylko diagnoza stanu zdrowia i wydolności organizmu człowieka, lecz także bezpośrednie konsekwencje dla funkcji życiowych badanej osoby zarówno w odniesieniu do czynności fizjologicznych, jak i organizacji życia (utrzymywanie czystości, komunikowanie się, załatwianie spraw domowych itp.); ocena społeczna wzmacniana jest interdyscyplinarnymi badaniami socjomedycznymi, uzasadniającymi właściwość i sposób zastosowania kryteriów pozamedycznych; badane są warunki otoczenia społecznego zarówno o charakterze infrastrukturalnym, instytucjonalnym, jak i kulturowym, utrudniające/wspomagające samodzielne i aktywne funkcjonowanie osoby niepełnosprawnej. Oceniane są możliwości podejmowania pracy zarobkowej (employability) zarówno z punktu widzenia osoby z niepełnosprawnością, jak i warunków otoczenia. MIĘDZYNARODOWA KLASYFIKACJA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI OPERACJONALIZACJA PODEJŚCIA ZINTEGROWANEGO Podejście zintegrowane znalazło odzwierciedlenie w Międzynarodowej Klasyfikacji Niepełnosprawności (International Classification of Functioning, Disability and Health ICF) opracowanej i zaproponowanej do powszechnego stosowania przez WHO (WHO 2001). Klasyfikacja ICF, nazywana też skrótowo funkcjonalną klasyfikacją niepełnosprawności, uwzględnia oraz integruje trzy wymiary zjawiska: medyczny, funkcjonalny i społeczny. Te trzy wymiary można traktować jak etapy. Pierwszy wymiar (i etap) o charakterze medycznym polega na identyfikacji naruszenia funkcji organów człowieka. W zestawieniu 3 przedstawiona została lista (ICF Checklist), zaproponowana w tym celu przez WHO do stosowania w środowisku medycznym. Zestawienie 3. Zagregowane pozycje klasyfikacyjne dotyczące budowy i funkcji organizmu człowieka przyjęte w ICF Lista struktur (organów) ciała człowieka Lista funkcji organizmu Organy systemu nerwowego Psychiczne (mózgu, rdzenia kręgosłupa Intelektualne i nerwów obwodowych) Poznawcze Oka i ucha oraz elementów powiązanych Zmysłów Narządów głosu i mowy Układu nerwowego Serca i systemu krążenia, struktur Układu krążenia, oddechowego, układu oddechowego immunologicznego i immunologicznego Układu trawiennego, Organy układu trawiennego, metabolicznego i hormonalnego metabolicznego i hormony Układu płciowego i moczowego Organy układu płciowego i moczowego Układu neuro-mięśniowo- Organy odpowiedzialne -szkieletowego i struktur za poruszanie się i chodzenie powiązanych z ruchem Skóra i organy z nią powiązane Skóry i powiązanych układów Źródło: opracowanie własne na podstawie ICF Checklist WHO. Drugi wymiar i etap dotyczy rozpoznania konsekwencji powstałego uszczerbku na zdrowiu na skutek niewydolności organizmu dla funkcjonowania człowieka możliwości podejmowania przez niego różnych aktywności życiowych na co dzień oraz w wymiarze społecznym; mobilności, integracji, uczestnictwa. Do tego opisu stosuje się kategorię niepełnosprawności (ang. disability). Ocena niepełnosprawności w tym ujęciu została zoperacjonalizowa- 3

7 na, do czego przyczyniły się zarówno wspomniane prace WHO nad funkcjonalną klasyfikacją niepełnosprawności (ICF), jak i liczne inne, definiujące niezbędną do codziennego życia aktywność oraz możliwe ograniczenia tej aktywności (np. Katza). W funkcjonalnym opisie niepełnosprawności stosuje się dwa jego rodzaje. Pierwszy rodzaj dotyczy funkcji życiowych dnia codziennego o charakterze podstawowym; można by powiedzieć związanych z fizjologią człowieka: jedzenie, picie, wydalanie, poruszanie się, komunikowanie (activities of daily living ADL lub basic activities of daily living BADL). Drugi rodzaj opisu dotyczy funkcji nazywanych instrumentalnymi, które decydują o możliwości życia zarówno samodzielnego, jak i w społeczeństwie (instrumental activities of daily living IADL), czyli wykonywanie podstawowych zajęć domowych i podejmowanie zadań związanych z życiem w społeczeństwie; utrzymywanie kontaktów społecznych, uczestnictwo w życiu społecznym (CIRRIE 2010). Funkcjonalny opis niepełnosprawności w wielu krajach został precyzyjnie zdefiniowany i stał się podstawą pomiarów o charakterze statystycznym z zastosowaniami w polityce społecznej do programów wspierania osób z niepełnosprawnością 5. Opiera się zarówno na informacjach obiektywnych (testy ADL/IADL) oraz subiektywnych, kiedy osoby z problemami zdrowia sami oceniają swe ograniczenia w funkcjonowaniu i możliwości aktywności. Zestawienie 4. Lista czynności podstawowych, instrumentalnych i społecznych w życiu człowieka stosowana w ICF Aktywność w życiu codziennym niezbędna w normalnym funkcjonowaniu (ADL) Instrumentalna aktywność w życiu codziennym warunkująca funkcje społeczne (IADL) przykładowo Wykonywanie prac domowych: przygotowanie posiłku, pranie, sprzątanie Robienie zakupów Korzystanie z telefonu Płacenie rachunków Samodzielne jedzenie i picie Ubieranie się Samoobsługa w zakresie potrzeb fi zjologicznych i utrzymywania czystości własnego ciała Poruszanie się (wstawanie z łóżka, wchodzenie na schody i schodzenie, podnoszenie niewielkich ciężarów) Komunikowanie się Chodzenie Źródło: opracowanie własne na podstawie ICF Checklist WH0. Społeczna aktywność w życiu codziennym przykładowo Uczenie się i stosowanie wiedzy Podejmowanie zadań Utrzymywanie kontaktów i relacji z innymi Poważniejsza i większa aktywność (zatrudnienie, biznes, kształcenie itp.) Aktywność obywatelska, religijna, społeczna i hobby Inna aktywność i uczestnictwo Zestawienie 5. Wykaz głównych grup barier otoczenia utrudniających osobom niepełnosprawnym społeczną integrację i partycypację Bariery w otoczeniu Niedostosowane produkty i technologie uniemożliwiające funkcjonowanie osób z niepełnosprawnością w społeczeństwie Nieodpowiednie środowisko naturalne: klimat, nasłonecznienie, hałas Brak wsparcia i przyjaznych relacji osobistych i rodzinnych Nietolerancja i uprzedzenia kulturowe w środowisku Trudności i braki kontaktów z profesjonalistami, np. lekarzami, terapeutami Brak dostosowanych usług, szczególnie pozwalających na mobilność Brak wspierającej polityki wobec osób niepełnosprawnych w zakresie praw człowieka i niedyskryminowania, w zakresie zdrowia, rehabilitacji oraz edukacji Brak systemu zabezpieczenia społecznego i wspierania zatrudnienia Źródło: opracowanie własne. Trzeci etap i rodzaj opisu niepełnosprawności zawiera identyfikację dalszych konsekwencji uszczerbku na zdrowiu oraz niepełnosprawności, gdy ograniczenia funkcjonalne utrudniają lub wręcz ograniczają pełnienie ról społecznych, ponieważ otoczenie dostosowane do osób sprawnych tworzy osobom niepełnosprawnym takie bariery, które utrudniają lub wręcz uniemożliwiają ich społeczne funkcjonowanie. Stosowane jest doń pojęcie niepełnosprawności społecznej 6. Ograniczenia te mają różny charakter: technologiczny, infrastrukturalny, kulturowy, polityczny czy prawny. Niekiedy niepełnosprawność jest formułowana w formie przepisów prawnych explicite, ograniczających prawo do wykonywania określonych zawodów, do pełnienia ról obywatelskich czy rodzinnych. Sukcesem obecnego etapu definiowania (a nawet pomiaru) niepełnosprawności jest coraz powszechniejsze stosowanie opisu funkcjonalnego, mimo że nie pozwala on na postawienie jednej granicy między sprawnością i niepełnosprawnością. Zamiast tego koncepcja ICF pozwala na rozpoznanie rodzajów oraz stopni niepełnosprawności w całej populacji. Jest to szczególnie przydatne w ocenie stanu zdrowia i niesprawności oraz w statystycznym tego opisie, pozwalając na porównania międzynarodowe. Koncepcja ICF jest niekiedy krytykowana, ponieważ sugeruje, że przy zastosowaniu kilku kryteriów rozpoznawania niepełnosprawności, to w zasadzie prędzej czy później wszyscy jesteśmy (możemy być) niepełnosprawni. Krytykowana jest także z powodu założenia liniowego związku między niewydolnością organizmu, niesprawnością w życiu codziennym oraz uczestnictwem w życiu społecznym. Jednak nie jest to koncepcja zamkniętego schematu i można by usytuować w niej elementy rehabilitacyjne, które pozwalają zatrzymać proces (a może i odwrócić) stawania się niepełnosprawnym. W praktyce stosowania jakiejkolwiek definicji niepełnosprawności pojawia się problem określenia poziomu czy stopnia niewydolności organizmu i/lub funkcjonalnych ograniczeń codziennego życia. Kryteria do wyznaczania tego poziomu nie zawsze mają charakter kryteriów wymiernych. Najczęściej przedstawia się je opisowo, chociaż coraz częściej pojawia się kryterium czasu występowania trudności, czy czasu potrzebnego do pokonania ograniczeń w zdolności do normalnego funkcjonowania. Eksperci WHO pracujący nad ICF (WHO 2003) zaproponowali pięciostopniową opisową skalę z wprowadzeniem kryterium częstotliwości występowania trudności i czasu ich trwania. Poziom 0 oznaczający, że nie ma żadnych trudności. Poziom 1 oznaczający występowanie łagodnych (mild) trudności, które są tolerowane i wystąpiły rzadko w ciągu ostatnich 30 dni, chociaż gdy wystąpią mogą wymagać 25% czasu więcej w ich pokonywaniu. Poziom 2 oznaczający występowanie umiarkowanych (moderate) trudności, które pojawiły się w ciągu ostatnich 30 dni, bez regularności, ale z pewną intensywnością, która przeszkadza w codziennym życiu, chociaż absorbuje mniej niż 50% czasu poświęcanego na ich pokonywanie. Poziom 3 oznaczający występowanie poważnych (severe) trudności, które wystąpiły z regularnością w ciągu ostatnich 30 dni i z intensywnością rozbijającą normalną aktywność życiową, zabierając więcej niż 50% czasu. Poziom 4 oznaczający całkowite (complete) trudności, występujące stale każdego dnia w ciągu ostatnich 30 dni z intensywnością, która dezorganizuje codzienne życie, absorbując więcej niż 95% czasu. Poziomy niepełnosprawności funkcjonalnej zaproponowane przez ekspertów WHO były przedmiotem licznych prób praktycznego zastosowania i opisywania oraz analizowania w odniesieniu do konkretnych schorzeń. W ich wyniku generalnie potwierdzono zasadność i przydatność podejścia ICF, chociaż jednocześnie zwrócono uwagę na możliwe przypadki specyficzne, nie mieszczące się w pięciostopniowym schemacie. Skala pięciostopniowa stosowana jest też w ocenie i samoocenie stanu zdrowia. Przyjmuje się w niej następujące poziomy zdrowia: bardzo dobre, dobre, dostateczne, złe oraz bardzo złe. Oddzielenia grup ludności z gorszym zdrowiem od grup ze zdrowiem dobrym dokonuje się najczęściej od poziomu trzeciego, używając kategorii zdrowie gorsze niż dobre. DEFINICJE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI I STOPNIOWANIE W PRAKTYCE POLITYKI SPOŁECZNEJ I RYNKU PRACY W polskiej praktyce definiowania niepełnosprawności ocenia się, czy ma miejsce naruszenie sprawności organizmu i wnioskuje na tej podstawie, czy za tym idzie zdolność do pracy. Za niezdolną do pracy uznaje się osobę, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. To podejście, kiedy ocena stopnia naruszenia sprawności organizmu przenoszona jest na zdolność do pracy, budzi wątpliwości samych lekarzy (na podstawie badania lekarze orzeczników Golinowska i Sowa 2012). Ocena zdolności do pracy jest zróżnicowana w każdym z czterech rodzajów systemu orzeczniczego (zdolność do pracy w ogóle, zdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, zdolność do służby w wojsku czy w policji), chociaż w każdym z nich stosuje się ska- 4 Polityka Społeczna 2012

8 lę trzystopniową. Traktowane są one jako porównywalne (zestawienie 6). Można mieć jednak wątpliwości co do sugerowanej odpowiedniości, ponieważ definicje nie są dostosowane do przedmiotu orzekania, a kryteria wyróżniania poziomów nie są koherentne. Równoważy się na przykład niezdolność do pracy ze znacznym poziomem niepełnosprawności (nie definiowanej w kategoriach funkcjonalności) z całkowitą niesamodzielnością. Zauważmy, że całkowita niesamodzielność to kwalifikacja do opieki długoterminowej, a nie oceny zdolności czy niezdolności do pracy. Zestawienie 6. Poziomy niepełnosprawności i niezdolności do pracy stosowane w polskim systemie orzecznictwa Definiowanie poziomu inwalidztwa przed reformą 1997 r. I grupa inwalidzka II grupa inwalidzka III grupa inwalidzka Definiowanie niezdolności do pracy ZUS Całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji Całkowita niezdolność do pracy Częściowa niezdolność do pracy; celowość dokształcenia/ prze kwa lifi kowa nia Definiowanie zdolności do pracy w rolnictwie KRUS* Trwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym z prawem do zasiłku Definiowanie niezdolności do służby i poziomu inwalidztwa** MSWiA oraz MON Znaczny stopień niepełnosprawności; niezdolny do służby i pracy Umiarkowany stopień; niezdolny do służby, ale częściowo zdolny do innej pracy niż służba Trwała lub długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym bez prawa do zasiłku Lekki stopień niepełnosprawności niezdolny do służby, ale zdolny do innej pracy niż służba Definiowanie niepełnosprawności i jej poziomu PZON, WZON Znaczny stopień niepełnosprawności Umiarkowany stopień niepełnosprawności Lekki stopień niepełnosprawności * W orzecznictwie KRUS stosuje się dychotomiczną skalę ocen: zdolny lub niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. ** W orzecznictwie dla służb mundurowych grupy inwalidzkie są określane po ocenie zdolności/niezdolności do służby, czyli tylko dla osób niezdolnych do służby (w wojsku, w policji oraz w innych służbach mundurowych). Źródło: opracowanie własne. WNIOSKI Od wielu lat zmienia się podejście do definiowania niepełnosprawności oraz polityki wobec osób niepełnosprawnych. Nazywane jest to społecznym modelem niepełnosprawności w przeciwieństwie do dominującego wcześniej modelu biologiczno-medycznego. Oznacza to, że w ocenie niepełnosprawności liczy się głos osób niepełnosprawnych, że w pełni respektuje się ich prawa w ramach praw człowieka i wspiera indywidualnie oraz poprzez dostosowanie otoczenia do zintegrowanego życia społecznego. Rola świata medycznego została zarówno ograniczona, jak i przedefiniowana. Wypracowane zostały koncepcje i operacyjne modele podejścia zintegrowanego, nazywanego funkcjonalnym. Znalazło to wyraz w pracach WHO, które na nowo definiują i klasyfikują schorzenia, funkcje organizmu człowieka oraz jego aktywność życiową, także w wymiarze społecznym. Prace klasyfikacyjne WHO (1980 i 2001), a przede wszystkim Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania Niesprawności i Zdrowia stały się podstawą zmiany podejścia w definiowaniu niepełnosprawności i przyjmowaniu nowych rozwiązań instytucjonalnych (zwanych funkcjonalnymi) w wielu krajach. Promuje je i wspiera także Komisja Europejska w strategiach i planach działania polityki społecznej wobec osób z niepełnosprawnością na kolejne lata (Disability Action Plans). W Polsce podjęte zostały już prace nad zastosowaniem klasyfikacji ICF do opisu stanu zdrowia oraz niepełnosprawności. Zaczęto je od tłumaczenia materiału WHO (CSIOZ 2011). Prowadzone są też badania naukowe, wykorzystujące podejście WHO i klasyfikację ICF (np. Skalska 2010). Postulowane jest powszechne zastosowanie klasyfikacji ICF w wielu sferach (m.in. medycyny klinicznej, rehabilitacji, edukacji, polityki społecznej i zdrowotnej). Jesteśmy jednak dopiero na pierwszym etapie podejścia do nowoczesnego definiowania niepełnosprawności. Potrzebne są też prace prowadzące do zmiany orzecznictwa związanego z niepełnosprawnością odpowiednio do nowych i bardziej kompleksowych podejść filozoficzno-teoretycznych, uporządkowanych definicji i przyjętych klasyfikacji. Dominująca w Polsce praktyka orzekania o niezdolności do pracy przez lekarzy odbiega od współczesnego podejścia w określaniu niepełnosprawności w dwojakim sensie. Proces orzeczniczy skoncentrowany jest wyłącznie lub głównie w rękach lekarzy, a ich decyzje są wykluczające: niezdolny do pracy. Takie podejście odbiega od współczesnego nurtu praw osób z niepełnosprawnością oraz ich powszechnie artykułowanych oczekiwań. Polityka wobec osób z niepełnosprawnością w Polsce wymaga zmiany jej koncepcji oraz instytucji. Konsekwencje tej zmiany są daleko idące. Ocena jakiegoś poziomu zdolności do pracy zamiast niezdolności wymaga bowiem rozwoju instytucji szkoleniowo-rehabilitacyjnych, wspomagających osoby z niepełnosprawnością w praktycznej realizacji tej zdolności. To duże wyzwanie dla struktur samorządu lokalnego, a głównie powiatowego, który, posiadając w tym zakresie formalne kompetencje, a nawet pewne środki (zdecentralizowane środki PFRON), nie jest w stanie bez odpowiednich wzorów instytucjonalnych oraz kwalifikacji pracowniczych dokonać w tej dziedzinie przełomu. 1 Za okres, kiedy rozwinięto podejście medyczne, uznaje się XIX w. z pozytywistycznymi wartościami i rozszerzaniem praktyk zdrowia publicznego (wówczas głównie higieny). Wcześniej dominował tzw. moralny model oceny niepełnosprawności (Woźniak 2008). 2 Niekiedy podnosi się fakt, że działania opresyjne wobec osób z niepełnosprawnością mają specyficzny charakter w porównaniu z działaniami wobec innych grup, np. wobec czarnoskórych czy wobec kobiet, ponieważ inny rodzaj opresji spośród jej klasycznych form: wyzysk, wykluczanie, bezsilność, kulturowy imperializm i przemoc (Young 1990) jest tu dominujący, a mianowicie przede wszystkim wykluczanie, bezsilność i kulturowy imperializm, a nie wyzysk i przemoc. 3 Może to być działanie bardzo często bez złych intencji, niejednokrotnie nieuświadamiane. Może polegać na przykład na zapominaniu o tym, że uczestnictwo osób z niepełnosprawnością w życiu społecznym wymaga spełnienia podstawowych warunków, np. aby osoby niewidome mogły wziąć udział w wyborach politycznych, muszą móc skorzystać z kart do głosowania zapisanych alfabetem Braille a. 4 W oficjalnym opracowaniu kanadyjskim na temat niepełnosprawności zapisano, że na podstawie praw człowieka i antydyskryminacyjnych regulacji ukształtował się nowy model definiowania niepełnosprawności, nazwany the social and human rights model, w którym zawarte są interakcje między niepełnosprawnością funkcjonalną a ograniczeniami pełnego uczestnictwa w życiu społecznym i pełnieniu ról społecznych (Government of Canada 2003). 5 Na przykład testy ADL stosowane są niejednokrotnie w opiece pielęgnacyjnej, a testy IADL w domowej opiece nad osobami niepełnosprawnymi i/czy w podeszłym wieku. 6 W języku angielskim stosuje się doń kategorię handicap, co w odniesieniu do niepełnosprawności oznacza występowanie przeszkody, utrudnienie w pełnieniu ról społecznych. LITERATURA Abberley P. (1997), The Concept of Oppression and the Development of a Social Theory of Disability, w: L. Barton, M. Oliver (eds.), Disability Studies: Past Present and Future, The Disability Press, Leeds, s Barnes C., Mercer G. (2010), Exploring disability. A sociological introduction, Polity Press, Cambridge. Charlton J. (1998), Nothing About Us Without Us: Disability, Oppression and Empowerment, University of California Press, Berkeley. CIRRIE Center for International Rehabilitation Research Information and Exchange (2010), International Encyclopedia of Rehabilitation, University at Buffalo, The State University of New York. CSIOZ (2011), Międzynarodowa Funkcjonalna Klasyfikacja Chorób i Nie sprawności, tłumaczenie oryginalnych prac wykonane przez CSIOZ, Warszawa. ECOTEC (2009), Study on the Situation of Women with Disabilities in Light of the UN Convention for the Rights of People with Disabilities (VC/ 2007/317), Final report for the DG Employment, Social Affairs and Equal Opportunities of the European Commission, European Community Programme for Employment and Social Solidarity, Brussels. Golinowska S., Sowa A. (2012), Lekarze orzecznicy o swojej pracy, w: Społeczne, zdrowotne i ekonomiczne determinanty niepełnosprawności, Red. nauk. S. Golinowska, IPiSS, Warszawa, s Government of Canada (2003), Defining of disability. A complex issue, Gatineau. Polityka Społeczna

9 OECD (2003), Transforming Disability into Ability. Policies to Promote Work and Income Security for Disabled People, Paris. OECD (2009), Sickness, Disability and Work. Keeping on Track in the Economic Downturn, Background Paper for High-Level Forum, May, Stockholm. OECD (2010), Sickness, Disability and Work. Breaking the Barriers, A Synthesis of Findings Across OECD Countries, Paris. Oliver M. (1990), The politics of disablement, Pallgrave Macmillan, Basingstoke. Wiliński M. (2010), Modele niepełnosprawności: indywidualny fun k- cjonalny społeczny, w: A.I. Brzezińska, R. Kaczan, K. Smoczyńska (red.), Diagnoza potrzeb i modele pomocy dla osób z ograniczeniami sprawności, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa. Shakespeare T. (2002), The social model of disability: an outdated ideology, Research in Social Science and Disability, Vol. 2, s Skalska A. (2010), Analiza czynników wpływających na ograniczenie sprawności funkcjonalnej osób w podeszłym wieku, ZOZ Ośrodek UMEA Shinoda-Kuracejo, Kraków. Smart J.F. (2009), The powers of models of disability, Journal of Rehabilitation nr 2(75), s WHO (2001), International Classification of Functioning, Disability and Health, Geneva. Woźniak Z. (2008), Niepełnosprawność i niepełnosprawni w polityce społecznej. Społeczny kontekst medycznego problemu, Wydawnictwo Naukowe Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej Academica, Warszawa. Young I.M. (1990), Justice and the Politics of Differences, Princeton University Press, Princeton. SUMMARY The article presents changes in defining and assessing disability in the historical context and presently. The main trend of these changes is to give up the pure medical assessment in favour of taking into consideration functional factors, connected with activities in daily life, and social factors, related with social roles played by disabled people and eliminating barriers of participation and integration. The changed approach was expressed in WHO works on diseases and disability (ICF International Classification of Functioning, Disability and Health ICF) and in UN Convention on Rights of People with Disabilities CRPD). Those changes in conceptions lead to deep institutional changes concerning rights of people with disability and social policy towards them. Polish social policy is at the beginning of internationalisation of those changes and the challenge is serious. ZDROWIE I SPRAWNOŚĆ. PRZEMIANY W POLSCE Stanisława Golinowska Collegium Medicum, Uniwersytet Jagielloński Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie Agnieszka Sowa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w Warszawie Inspiracją do napisania tego artykułu były pytania zadane autorkom przez partnerów VII ramowego projektu UE, poświęconego opiece długoterminowej ANCIEN (http:// a szczególnie przez dra nauk medycznych Luca Bonneux z holenderskiego Interdyscyplinarnego Instytutu Demografi cznego NIDI oraz dr Esther Mot z holenderskiego Biura Analiz i Polityki Ekonomicznej (CBP), dotyczące sytuacji zdrowotnej oraz sprawności polskiej populacji. Wskaźniki statusu zdrowotnego oraz niepełnosprawności pochodzące z sondażowych badań europejskich sytuowały bowiem polską populację na bardzo niskich pozycjach w krajach UE. Autorki dziękują za zainteresowanie i dyskusję, a także za uwagi do tekstu zgłoszone przez prof. Antoninę Ostrowską z Polskiej Akademii Nauk, w znacznej mierze uwzględnione. Autorki WPROWADZENIE Przemiany społeczne ostatnich dwóch dekad w Polsce, o wyjątkowej intensywności w wielu wymiarach życia ludzkiego, doprowadziły do ukształtowania się nowego społeczeństwa, o wysoce zmienionej strukturze. Zmiana ta dotyczy zarówno cech demograficznych i warunków życia, jak i zawartości kapitału ludzkiego: kwalifikacji i zdrowia. Głębsza analiza zmian strukturalnych polskiego społeczeństwa pozwala na ukazanie pełniejszego obrazu, w którym widoczne są jasne i kolorowe płaszczyzny, ale także ciemne, zagrażające rozwojowi w przyszłości. Z jednej strony bowiem skokowo poprawiły się warunki życia ludzi, a z drugiej wzrosły zróżnicowania, wykluczające całe grupy z głównego nurtu życia społecznego. Wzrosło przeciętne wykształcenie, a jednocześnie jego jakość jest zbyt niska, aby poprawa kwalifikacji przynosiła korzystne efekty dla rynku pracy w oczekiwanej skali. Ten niejednoznaczny efekt dotyczy także wymiaru zdrowia, któremu poświęcony jest ten artykuł. Z jednej strony dokonała się historyczna epidemiologicznie zmiana, polegająca na zmniejszeniu umieralności na choroby układu krążenia, a szczególnie na chorobę niedokrwienną serca, które przez długie lata stanowiły główną przyczynę umieralności w Polsce, a w tym także zjawiska nadumieralności mężczyzn. Z drugiej strony pojawiły się problemy z jakością życia populacji, która w dłuższym życiu coraz bardziej zapada na choroby przewlekłe, staje się mniej sprawna i samodzielna. Przedstawienie w pełni udokumentowanego obrazu statusu zdrowotnego i sprawności populacji w Polsce jest obecnie szczególnie pożądane, ponieważ dłuższe życie jest argumentem podjętych działań politycznych prowadzących do podniesienia wieku emerytalnego. W tej sytuacji pytanie o zdrowie i kondycję nie tylko dłużej żyjącej, ale także dłużej pracującej zawodowo populacji jest szczególnie zasadne. Główny problem wymagający wyjaśnienia dotyczy skali niepełnosprawności w Polsce. Badania prowadzone w krajach europejskich w ramach ujednoliconej metodologii (EHIS, SHARE oraz EU-SILC) wskazują na wysoki poziom występowania w Polsce chorób przewlekłych oraz niepełnosprawności w wieku niemobilnym i starszym. Natomiast nie zawsze badania krajowe potwierdzają ten wynik, a statystyka urzędowa o zmniejszaniu się przyznanych świadczeń rentowych sugeruje zmniejszanie się problemów ze zdrowiem i niepełnosprawnością. Danych i badań na temat statusu zdrowotnego oraz sprawności populacji w Polsce jest już dostatecznie dużo, aby zarysować ogólny obraz i uwrażliwić na tendencje, jakie przyniosą zmiany demograficzne i cywilizacyjne, niejednokrotnie wbrew obecnym osiągnięciom medycznym. Dane te mają różny charakter i zakres, co powoduje, że wielu autorów podejmuje własne badania, uzupełniając obraz, czy próbując opisać go w sposób kompleksowy dla wybranej grupy ludności. Wyniki tych badań nie zawsze dostarczają jednakowych wyników, przede wszystkim w odniesieniu do skali problemów, rzadziej co do kierunków. To wymaga identyfikacji i wyjaśnienia. Z tego powodu w prezentowanym artykule dokonujemy zarówno przeglądu wyników licznych badań, ich porównania, jak i wyjaśnienia sprzeczności oraz niejednoznaczności. Przegląd obejmuje badania krajowe i zagraniczne, w tym badania własne na temat zdrowia i sprawności populacji, ze szczególnym uwzględnieniem populacji nazywanej przez demografów populacją w wieku niemobilnym i starszym. STAN ZDROWIA Od wielu lat prowadzi się regularne badania statystyczne oraz epidemiologiczne stanu zdrowia Polaków. Główne wskaźniki, jakich używa się do tego, to: przeciętna trwanie życia, umieralność według przyczyn, umieralność według wieku i płci, w tym umieralność niemowląt. Na tej bazie dokonuje się też szacunków przeciętnego trwania życia w zdrowiu (bez niepełnosprawności, np. HLY) oraz przedwczesnej umieralności (dożywanie do określonego wieku, np. do 70. lat PYLL). Podstawowe badania w tym zakresie w ramach statystyki 6 Polityka Społeczna 2012

10 Kraj Lata życia spędzone w dobrym zdrowiu (HLY) Tabela 1. Przeciętna trwanie życia w dobrym stanie zdrowia (HLY) w Polsce i UE, 2009 r. Przy urodzeniu W wieku 65 lat Udział w stosunku do przeciętnego trwania życia (LE) Lata życia spędzone w dobrym zdrowiu (HLY) Udział w stosunku do przeciętnego trwania życia (LE) mężczyźni kobiety mężczyźni kobiety mężczyźni kobiety mężczyźni kobiety EU 27 61,3 62,0 79,9 75,1 8,4 8,4 48,6 40,2 Poland 58,3 62,5 81,5 78,0 6,9 7,7 46,6 40,1 Źródło: Eurostat, [dostęp ]. publicznej prowadzone są w GUS 1 Dodatkowo zarówno w ramach statystyki publicznej, jak i badań sponsorowanych przez organizacje międzynarodowe prowadzone są liczne badania ankietowe, pozwalające na pogłębioną ocenę stanu zdrowia i sprawności mieszkańców Polski, przy czym niektóre z nich są reprezentatywne i mają wspólną metodologię pozwalającą na analizy porównawcze (głównie europejskie, np. EHIS, SHARE). Na podstawie dostępnych źródeł danych przygotowywane są przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny 2 szczegółowe analizy i raporty o stanie zdrowia Polaków oraz liczne opracowania autorskie ekspertów Instytutów: Zdrowia Publicznego Collegium Medicum UJ w Krakowie, Instytutu Demografii SGH, Państwowej Akademii Nauk i innych. Wykres 1. Przeciętne oczekiwane trwanie życia, Przeciętne trwanie życia Analizy te pokazują, że jednym z istotniejszych osiągnięć ostatnich dwóch dekad jest poprawa przeciętnego trwania życia w Polsce. Ciągle jednak wskaźniki w tej dziedzinie są niższe niż w krajach UE-15 (wykres 1), a różnica sięga 6,61 lat dla mężczyzn i 3,44 lat dla kobiet. Przeciętne trwanie życia w Polsce poprawiło się w okresie przeciętnie o około 5 lat. Istotny wpływ na poprawę wskaźnika przeciętnego trwania życia miał znaczny spadek umieralności niemowląt, do którego przyczyniła się ogólna poprawa warunków życia, ale też i poprawa opieki zdrowotnej nad matką i dzieckiem w okresie ciąży i połogu. Tempo poprawy przeciętnego trwania życia było nieznacznie wyższe dla mężczyzn niż dla kobiet (odpowiednio 5,03 i 4,57 lat; WHO 2012). Wyższa poprawa wskaźnika dla mężczyzn ma charakter kompensacji stagnacji i kryzysu zdrowotnego lat 80. (Okólski 2004), kiedy to obserwowano znaczną nadumieralność mężczyzn w wieku produkcyjnym. Wśród kobiet poprawa wskaźników przeciętnego trwania życia w ostatnich dwóch dekadach była nieco mniejsza, chociaż wyższa niż w innych krajach europejskich (zarówno EU-15, jak i EU-12). Mimo pozytywnego trendu, warto zwrócić uwagę na znaczne zróżnicowanie przeciętnego trwania życia, poza przekrojem według płci, także według miejsca zamieszkania. W Polsce mamy do czynienia z jedną z najwyższych w Europie różnic oczekiwanego trwania życia między kobietami i mężczyznami (w 2009 r. było to 8,6 lat życia, podczas gdy przeciętnie w krajach UE-15 różnica wynosiła 5,43 lat). Znaczna różnica przeciętnego trwania życia spowodowana jest przedwczesną umieralnością mężczyzn, do której w okresie modernizacji przyczyniają się głównie choroby zwyrodnieniowe (układu krążenia i nowotwory) oraz choroby układu oddechowego (Fihel 2011). Do tej listy należy dodać stosunkowo wysoką śmiertelność spowodowaną przyczynami zewnętrznymi, występującą w sposób nasilony w latach 80. Przedwczesną umieralność mężczyzn w okresie poprzedzającym transformację ustrojową przypisuje się czynnikom związanym z niekorzystnym stylem życia mężczyzn (konsumpcją alkoholu i paleniem) i złymi warunkami pracy (Golinowska, Sowa, Topór-Mądry 2006). Wprawdzie w latach 90. różnica w długości trwania życia między kobietami a mężczyznami zaczęła się zmniejszać, jednak wciąż na tle krajów europejskich jest bardzo wysoka, co spowodowane jest znacznym natężeniem umieralności mężczyzn w wieku lata (Goryński, Wojtyniak 2008). Znaczne zróżnicowania przeciętnego trwania życia obserwuje się między województwami oraz w przekroju miasto wieś (Golinowska i in. 2011). Wojewódzkie zróżnicowania wskaźników przeciętnego trwania życia dotyczą również tempa poprawy stanu zdrowia w poszczególnych regionach kraju. W każdym z regionów stan zdrowia się poprawia, niemniej na zachodzie i północy kraju tempo pozytywnych zmian długości życia jest większe niż w pozostałych regionach. Jednocześnie zróżnicowania trwania życia pomiędzy województwami są większe dla mężczyzn niż dla kobiet, przy czym przeciętnie w miastach kobiety cieszą się dłuższym życiem niż mężczyźni mieszkający na terenach wiejskich. Z kolei wśród kobiet nieznacznie korzystniejsze wskaźniki zdrowotne odnotowuje się na terenach wiejskich. Polityka Społeczna 2012 Źródło: European health for all database (HFA DB), WHO Regional Office for Europe, updated maj 2012 [dostęp ]. Pozytywne zmiany trwania życia nastąpiły również w populacji osób starszych, po 65. roku życia. W tej grupie wieku wskaźnik trwania życia stale wzrasta, choć w wolniejszym tempie niż dla całej populacji. Ogółem w latach przeciętne trwanie życia starszych mężczyzn zwiększyło się o 2,32 lata, a starszych kobiet o 2,99 lat. Wykres 2. Przeciętne trwanie życia w wieku 65 lat, Źródło: jak w wykresie 1. Tempo poprawy wskaźników przeciętnego trwania życia zaczęło się po 2004 r. zmniejszać i to zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Dłuższe życie nie oznacza jednak życia w dobrym stanie zdrowia. Organizacje międzynarodowe podejmują próby oszacowania przeciętnej liczby lat życia spędzonych w dobrym stanie zdrowia: bez niepełnosprawności i przewlekłych chorób, wykorzystując informacje demograficzne, epidemiologiczne i pochodzące z badań ankietowych (wskaźnik proponowany przez WHO Disability Adjusted Life Years/ Expectancy [DALY/DALE]; wskaźnik proponowany przez Komisję Europejską i Eurostat Healthy Life Years [HLY]). Wskaźniki te są wciąż udoskonalane ze względu na wrażliwość na metody statystyczne kolekcjonowania danych ankietowych i nie są w pełni porównywalne między sobą oraz w kolejnych latach. Dają jednak przybliżenie faktycznego stanu zdrowia i jakości (a nie wyłącznie długości) życia populacji krajów europejskich. Dane Eurostatu pokazują znaczne różnice między przeciętnym trwaniem życia a długością życia w dobrym stanie zdrowia, przy czym różnice te są większe dla osób starszych niż w całej populacji. O ile wedle prezentowanych szacunków udział długości życia w dobrym zdrowiu populacji polskiej w latach życia ogółem lokuje się powyżej przeciętnej dla rozszerzonej Unii Europejskiej szczególnie dotyczy to sytuacji kobiet o tyle już osoby starsze (powy- 7

11 żej 65. roku życia) w dobrym stanie zdrowia spędzają zaledwie 40% swoich lat życia, a wskaźniki te szczególnie dla mężczyzn są poniżej średniej europejskiej. Warto zwrócić uwagę na fakt, że zróżnicowania stanu zdrowia są znaczne w przekroju całej Europy najlepszym stanem zdrowia cieszą się mieszkańcy krajów skandynawskich, a najgorszym mieszkańcy Europy Środkowo- -Wschodniej, w tym w szczególności krajów bałtyckich (Golinowska i in. 2011). Umieralność Poprawa przeciętnego trwania życia związana jest ze spadkiem umieralności. Zjawisko to obserwowane jest w Polsce od około 1992 r. Od 2002 r. tempo zmniejszania się współczynników zgonów uległo osłabieniu, co wyjaśnia wyższe obecnie tempo starzenia się populacji. Poprawa sytuacji epidemiologicznej w ciągu ostatnich 20 lat w Polsce związana jest ze spadkiem umieralności na choroby układu krążenia stanowiące obok nowotworów dominującą przyczynę zgonów. Wykres 3 ukazuje korzystne usytuowanie Polski w rankingu krajów europejskich pod względem wskaźnika umieralności na niedokrwienną chorobę serca w 2008 r., gdy jeszcze w 1990 r. Polska nie odbiegała pod tym względem od innych krajów postkomunistycznych. Wykres 3. Wskaźnik umieralności na niedokrwienną chorobę serca na 100 tys. mieszkańców w krajach europejskich w 2008 r. Na spadek umieralności oraz zapadalności na choroby układu krążenia niebagatelny wpływ miały zmiany stylu życia osób dorosłych (Zatoński i in. 2008). W szczególności dotyczy to zmniejszania się częstości palenia papierosów 3, zmniejszenia i zmiany struktury wypijanego alkoholu oraz zmiany diety, w tym ograniczenia spożywania tłuszczów zwierzęcych na rzecz spożywania tłuszczów roślinnych oraz zwiększenia dostępności owoców i warzyw przez cały rok, a nie wyłącznie sezonowo. Do pierwszej z wymienionych zmian stylu życia przyczyniły się zmiany legislacyjne, stymulowane przez politykę europejską (zakaz palenia w miejscach publicznych, polityka cenowa itp.), ale także kreowanie mody na niepalenie i zdrowy styl życia. Wśród przyczyn poprawy sytuacji epidemiologicznej w odniesieniu do chorób układu krążenia, a wśród nich szczególnie niedokrwiennej choroby serca, znaczące miejsce zajmują korzystne zmiany w kardiologicznej opiece zdrowotnej. Obok wzrostu dostępu do leków, istotnej poprawie uległa organizacja diagnostyki oraz interwencji medycznej w przypadku zawałów serca. Zdaniem specjalistów (Drygas 2012) szczególne znaczenie w korzystnej polityce zdrowotnej na rzecz zwalczania chorób układu krążenia miały priorytetowe programy ze specjalnym finansowaniem. W latach realizowany był Narodowy program ochrony serca i naczyń (NPOS), a następnie od 2003 r. Narodowy program profilaktyki i leczenia chorób serca i naczyń POLKARD. Druga przyczyna umieralności w Polsce (i w innych krajach wysoko i średnio rozwiniętych) to choroby nowotworowe. Umieralność na nowotwory złośliwe jest w Polsce relatywnie wysoka. Wpływ na to ma z jednej strony dynamiczne starzenie się populacji, jako że choroby nowotworowe częściej występują w populacji starszej, a z drugiej ograniczona skuteczność interwencji medycznych. W przypadku chorób nowotworowych niekorzystnym wskaźnikiem dla Polski jest wskaźnik tzw. śmiertelności populacyjnej, który jest ilorazem liczby zgonów z powodu danej choroby do liczby nowych zachorowań na tę chorobę w ciągu roku. W Polsce wskaźnik ten w odniesieniu do chorób nowotworowych jest wysoki (ponad 70% 4 i tylko w Rumunii jest wyższy), a co ważniejsze tempo poprawy jest powolne. Względne szanse przeżycia w chorobach nowotworowych są w Polsce relatywnie niskie, najniższe w Europie 5. W analizach medycznych przyjmuje się, że niski wskaźnik przeżywalności odzwierciedla także niską jakość opieki medycznej w tej dziedzinie. Wskaźniki umieralności ogólnej i na poszczególne choroby są w Polsce istotnie zróżnicowane w przekroju płci i wieku oraz w przekroju terytorialnym. W przypadku chorób układu krążenia wyższa umieralność dotyczy mężczyzn w tzw. wieku mobilnym. Natomiast kobiety są obecnie w znacznej mierze obciążone tymi chorobami po 65. roku życia (White 2011). Także na nowotwory częściej umierają mężczyźni i częściej w młodszych grupach wieku niż kobiety. W przypadku nowotworów u mężczyzn najczęstszy jest rak płuc, a u kobiet rak piersi (Kozierkiewicz i in. 2011). Obserwuje się również zróżnicowania umieralności w przekroju grup społecznych (Sowa 2011), niemniej brak jest w tym zakresie systematycznych badań pozwalających na obserwację trendów. W analizach umieralności uwzględnia się także przedwczesną umieralność przed ukończeniem 70. roku życia, stosując specjalnie skonstruowany wskaźnik potencjalnej utraty lat życia, tzw. PYLL Potential Years of Life Lost. Wskaźnik ten jest dla Polski wysoki, znacznie przekraczający średnią dla krajów OECD. Analizy OECD pokazują, że wysoka wartość wskaźnika PYLL związana jest często z wysoką umieralnością niemowląt. W Polsce umieralność niemowląt w ciągu ostatnich dwóch dekad istotnie zmalała, natomiast szczególnym problemem jest nadal wysoka umieralność osób w wieku aktywności zawodowej (szczególnie mężczyzn), spowodowana chorobami układu krążenia, nowotworami i wypadkowością. Wprawdzie we wszystkich krajach OECD wartość wskaźnika PYLL jest znacznie wyższa dla mężczyzn niż dla kobiet, ale w Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej (poza Czechami), jego wartość jest ponad dwukrotnie wyższa dla mężczyzn niż dla kobiet. Wykres 4. Wartość wskaźnika PYLL w przekroju płci w krajach europejskich, 2009 r. (lub najnowsze dostępne dane) Źródło: Eurostat Źródło: OECD Health Data Choroby przewlekłe Dłuższemu przeciętnemu trwaniu życia towarzyszy występowanie chorób przewlekłych 6. Pokonanie chorób infekcyjnych (za wyjątkiem malarii w krajach biednych oraz HIV/AIDS) jest wyrazem tzw. przejścia epidemiologicznego, zwanego też drugą rewolucją epidemiologiczną. Obecnie w krajach rozwiniętych to nie choroby zakaźne, lecz choroby niezakaźne, a wśród nich przewlekłe stanowią zasadniczy problem zdrowotny. Przedstawiona wyżej poprawa w przeżywalności chorób układu krążenia oraz chorób nowotworowych powoduje, że uratowane lata życia nie są wysokiej jakości i są obarczone ograniczoną sprawnością funkcjonalną. Analizy tego obciążenia sporządzane są za pomocą wskaźnika DALY (disability-adjusted life year). Wskaźnik ten informuje o różnicach w stanie zdrowia, łącząc informację o przedwczesnej umieralności z informacją o liczbie utraconych lat życia w dobrym stanie zdrowia ze względu na występowanie choroby lub niepełnosprawności. Jeden DALY jest odpowiednikiem utraty jednego roku życia z tytułu choroby czy niepełnosprawności, natomiast 8 Polityka Społeczna 2012

12 w przypadku DALY dla wybranych chorób przewlekłych wskaźnik należy interpretować jako sumę utraconych lat życia w dobrym zdrowiu z tytułu występowania danej choroby. Tabela 2. Obciążenie mierzone głównymi chorobami przewlekłymi mierzone w DALY, mln lat Grupy chorób Polityka Społeczna 2012 W krajach o średnich dochodach W regionie europejskim W krajach o najwyższych dochodach Choroba niedokrwienna serca 28,9 16,8 7,7 Choroba naczyniowa mózgu 27,5 9,5 4,8 Depresja jednobiegunowa (Unipolar depressive disorder) 29,0 8,4 10,0 Demencje i choroba Alzheimera ~~ 8,4 4,4 Zaburzenia alkoholowe (alcohol use disorder) 14,9 7,1 4,2 Marskość wątroby 3,1 Przewlekła obturacyjna choroba płuc 16,1 3,3 3,7 Inne choroby układu oddechowego i rak płuc ~~ 3,7 3,6 Infekcyjne choroby układu oddechowego 16,3 ~~ Choroby kostno-stawowe i osteoporoza ~~ 3,1 Uszkodzenia narządów zmysłu ~~ 3,9 4,2 Cukrzyca ~~ 2,3 3,6 Źródło: WHO Analizy WHO wskazują na zmiany obrazu epidemiologicznego w regionach świata zróżnicowanych pod względem rozwoju ekonomicznego. W krajach wysoko rozwiniętych najpoważniejszym obciążeniem epidemiologicznym są zaburzenia psychiczne. One też wzrastają w krajach europejskich. Co warte odnotowania, to wysokie obciążenie chorobami starszego wieku w Europie, regionie świata o najwyższym udziale osób starszych w populacji i najwyższym tempie starzenia się. W krajach europejskich i na średnim poziomie rozwoju (tutaj plasuje się Polska) zauważalnym obciążeniem są zaburzenia alkoholowe, a niedokrwienna choroba serca i udary mózgu sytuują się nadal na czele listy obciążeń mierzonych w DALY. Zagrożeniem dla sprawności funkcjonalnej, głównie mobilności, są w Polsce choroby kostno-stawowe i choroby kręgosłupa. Stanowią podstawową przyczynę postępującej wraz z wiekiem niesprawności. W tej grupie chorób przewlekłych występuje około 200 jednostek chorobowych, do których należą przede wszystkim zapalne choroby reumatyczne, choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa i stawów obwodowych oraz osteoporoza. Szczególnym problemem medycznym, społecznym oraz ekonomicznym jest osteoporoza i jej następstwa, prowadzące do trwałej niepełnosprawności (Czerwiński 2011). Uciążliwą epidemiologicznie chorobą przewlekłą jest cukrzyca, która często prowadzi do powikłań. Ocenia się, że w niedługiej przyszłości około 5% ludności dotkniętych zostanie tą chorobą (Karnafel 2011). Czynnikiem podwyższonego ryzyka epidemiologicznego dla Polski jest epidemia otyłości wśród dzieci i młodzieży. Ogólnopolskie badania przeprowadzone przez Centrum Zdrowia Dziecka w ramach projektu OLAF pokazują, iż 18% chłopców i 14% dziewcząt w wieku od 7 do 18 lat jest otyłych (Pilonis 2010). Poważnym zagrożeniem jakości życia populacji są zaburzenia psychiczne oraz choroby związane z postępującym ograniczeniem funkcji poznawczych choroby dementywne. Zaburzenia psychiczne w Polsce nie są dostatecznie monitorowane i analizowane. Dostępne są informacje o zgłoszeniach do publicznych instytucji opieki psychiatrycznej w sektorze zdrowotnym. Są one zbierane przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie 7. Dane te wskazują, że poziom zgłoszeń do ambulatoryjnej opieki zdrowia psychicznego ma tendencję rosnącą z przewagą wzrostu zgłoszeń pierwszorazowych. Szacuje się, że około 4% ludności poszukuje w placówkach publicznych porady w zakresie zdrowia psychicznego (Wciórka, Wciórka 2006). Brakuje informacji o zgłoszeniach do instytucji niepublicznych, a wnioskując na podstawie szybkiego rozwoju takich placówek, popyt na porady z zakresu zdrowia psychicznego jest znaczny. Wskazują też na to badania opinii publicznej. Respondenci w cyklicznych (co kilka lat) badaniach CBOS 8 zwracają uwagę na obawy dotyczące ich zdrowia psychicznego. Wprawdzie zawsze najbardziej Polacy obawiają się chorób nowotworowych, następnie zawału serca i AIDS, to w badanym okresie ( ) udział niepokoju z powodu możliwości wystąpienia choroby psychicznej miał tendencję wzrostową. Wśród przyczyn niepokojów o zdrowie psychiczne respondenci badania CBOS na pierwszym miejscu sytuują problemy z pracą: bezrobocie, trudności z utrzymaniem pracy, złe traktowanie w pracy, stres z powodu wysokiej intensywności pracy. Następną przyczyną są niepokoje w związku z występowaniem kryzysów w rodzinie, dalej obawy związane z pojawieniem się uzależnień i biedy. Mniej znaczące ilościowo odpowiedzi wskazywały też na obecnie trudny do zniesienia sposób życia: pośpiech, stałą rywalizację, złe stosunki międzyludzkie i niepewność jutra (CBOS 2008). Wcześniejsze informacje i analizy wskazywały, że głównym problemem zdrowia psychicznego w Polsce były zaburzenia psychiczne związane z uzależnieniem od alkoholu. Istnieje kilka sygnałów badawczych (np. wspomniane europejskie badanie SHARE oraz EWCS), że problemy ze zdrowiem psychicznym są obecnie związane nie tylko z uzależnieniami (szczególnie od alkoholu), lecz że coraz częściej są to depresje 9, odczuwane w Polsce bardziej niż przeciętnie w krajach UE. Występują szczególnie w grupie osób w tzw. wieku niemobilnym 10. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć, dlaczego ta grupa ludności reprezentuje tak wysoki, najwyższy w badanych krajach europejskich, poziom odczuwania depresji. Pewne wskazówki dają wyniki badań krajowych (np. cytowane sondażowe badania CBOS), w których zwraca się uwagę na lęki związane z brakiem pracy i dochodów z pracy (a okres cyklu życia w wieku lat to jest początek tej fazy, w której najczęściej opuszcza się rynek pracy, z fazą pustego gniazda w życiu rodzinnym, czy ograniczeń w dostępie do lekarza, gdy potrzeby zdrowotne są większe. Antonia Ostrowska (2012) wiąże to też ze zmianami ustrojowymi i trudnościami dostosowania do mechanizmów gospodarki rynkowej. Nie oznacza to oczywiście, że Polacy żyjący w poprzednim systemie społeczno-politycznym wolni byli od niepokojów i stresów życia codziennego. Jednak w odróżnieniu od zagrożeń minionego okresu, słabiej uświadamianych, a jedno cześnie bardziej przewidywalnych, łatwiejszych do ogarnięcia i ustrukturyzowania, współczesne ryzyka nie poddawały się (nie poddają się) racjonalizacjom w takim samym stopniu. Zaburzały tym samym poczucie codziennego bezpieczeństwa, zagrażając zdrowiu. Istnieje też wiele sugestii, że źródłem wysokiego poziomu stresu są obecnie trudne warunki i stosunki pracy, które wpływają na wysoki koszt psychiczny (np. Hryniewicz 2007). Potwierdzają to też wyniki europejskich badań warunków pracy (EWCS Eurofound 2012), które mówią o wysokim ryzyku zagrożenia zdrowia psychicznego w pracy. Generalnie w krajach europejskich zagrożenie to jest większe wśród pracowników z niskimi kwalifikacjami oraz pracujących w rolnictwie, a w przekroju płci bardziej dotyczy kobiet niż mężczyzn. Poniższy wykres ukazuje, że polscy pracownicy zagrożenie to oceniają wyżej niż przeciętnie w 27 krajach europejskich. Wykres 5. Odsetek pracowników deklarujących zagrożenie zdrowia psychicznego w miejscu pracy Źródło: Eurofound 2012 na podstawie europejskiego badania warunków pracy (ECWC). Badania epidemiologiczne prowadzone na podstawie ogólnych zgłoszeń do placówek zdrowia psychicznego w ujęciu porównawczym nie potwierdzają tej skali zagrożenia, jaka jest sygnalizowana w sondażowych badaniach europejskich, chociaż zgłaszalność do placówek zdrowia psychicznego w ciągu ostatnich dwudziestu lat uległa w Polsce podwojeniu. Wiadomo jednak, że informacja o zgłoszeniach nie jest kompletna; brakuje informacji o niepublicznej części opieki psychologicznej i psychiatrycznej. Zaniepokojenie gorszym stanem zdrowia psychicznego zgłaszane także przez lekarzy specjalistów w dziedzinie psychiatrii doprowadziło do opracowania i uchwalenia w 2008 r. Narodowego programu zdrowia psychicznego. Jego wdrożenie w okresie ogólnego kryzysu finansowego napotyka jednak poważne bariery finansowe. Wraz z procesem starzenia się populacji wzrasta zagrożenie chorobami otępiennymi (dementywnymi). Wyniki badań o charakterze metaanalizy ukazują podwajanie się zagrożenia wystąpienia demencji wraz 9

13 ze wzrostem przeciętnego trwania życia. Po ukończeniu 65. roku życia co 5 lat podwaja się wskaźnik występowania demencji, dochodząc po 85. roku życia do poziomu 20 25% w krajach europejskich 11. Demencja ma kilka postaci. Jedną z nich jest choroba Alzheimera, która stanowi 50 75% przypadków spośród rodzajów demencji (Prince, Jackson 2009). Jest to choroba o dużym obciążeniu epidemiologicznym, prowadząca do niepełnosprawności oraz niesamodzielności w okresie starości. NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ Ocena skali zjawiska niepełnosprawności zależy od definicji przyjętej w badaniach statystycznych. W tabeli 3 podano przykłady wskaźników pochodzących z badań europejskich (EU-SILC, SHARE, EHIS) oraz bazy danych OECD, obrazujących różne definicje i odpowiadający im poziom wskaźników dla Polski oraz przeciętnie dla danej grupy badanych krajów. Gdy niepełnosprawność traktuje się jako długotrwałe występowanie chorób, szczególnie przewlekłych, to aż połowa Polaków je zgłasza (GUS/EHIS 2011). Równie wysoki wskaźnik dotyczy niepełnosprawności osób w wieku lata definiowanej jako ograniczenie aktywności życiowej trwającej dłużej niż 6 miesięcy. Samoocena stanu zdrowia w całej populacji daje skalę wynoszącą 1/3, a samoocena ograniczeń aktywności w wieku % populacji. Gdy niepełnosprawność definiujemy jako ograniczenie funkcjonalności, to w statystyce europejskiej wskaźnik dla Polski wynosi 23% i ma tendencje wzrostową. Z kolei ograniczenia w samodzielnym funkcjonowaniu (ADL oraz IADL) w populacji będącej w wieku 50 lat i powyżej wynoszą 16 17% i są znacznie wyższe niż przeciętnie dla krajów europejskich. Analizując udział osób niepełnosprawnych i przewlekle chorych w populacji na podstawie badań sondażowych, należy pamiętać o możliwości pojawienia się różnic wynikających z innego zakresu i grupy docelowej poszczególnych badań oraz ich reprezentatywności dla całej populacji. Tabela 3. Wskaźniki występowania niepełnosprawności i długotrwałych chorób Wskaźnik występowania niepełnosprawności lub długotrwałych chorób (przewlekłych) Procentowy udział osób z występowaniem długotrwałych problemów lub chorób przewlekłych trwających co najmniej 6 miesięcy Badanie EHIS/GUS* Procentowy udział osób oceniających swe zdrowie poniżej poziomu dobrego w całej populacji Badanie EHIS/GUS Procent osób przewlekle chorych lub z długotrwałymi problemami zdrowotnymi w całej populacji Badanie EU-SILC Odsetek osób z ograniczeniami w aktywności życiowej trwającymi dłużej niż 6 miesięcy wśród osób w wieku aktywności zawodowej: lata Badanie EU-SILC Odsetek osób z ograniczeniami aktywności życiowej trwającymi dłużej niż 6 miesięcy w wieku lata wśród osób w tym wieku Badanie EU-SILC Odsetek osób z ograniczeniami funkcjonalności w wieku 50+ wśród osób w tym wieku ADL IADL Badanie SHARE* Odsetek populacji w wieku lata pobierających świadczenia z tytułu niepełnosprawności Dane OECD (OECD 2009) Polska 43,0 (problemy) 55,0 (choroby) (2009) Przeciętna dla danej grupy krajów 31,0 (problemy) (2008) UE 27 34,0 (2009) 33,0 (2008) UE 27 32,0 (2007) 30,7 (2007) UE 27 16,0% (2009) 17,5 (2009) UE 27 53,4 37,5 (2009) UE 27 16,3 (2006) 16,7 6,9 (2006) 9,1 UE 12 krajów 7,0 (2007) 5,8 (2007) 28 krajów * Na przykład badania EHIS mają charakter reprezentatywny i pytania były kierowane do całej populacji powyżej 16. roku życia. Z kolei badania SHARE realizowane są w populacji powyżej 50. roku życia. Eksperci odpowiedzialni za realizację SHARE w Polsce (M. Myk i R. Topór-Mądry) wskazują na występowanie problemu z reprezentatywnością danych z powodu wyższego udziału w próbie populacji wiejskiej, którą charakteryzuje znaczne obciążenie chorobami przewlekłymi (spotkanie autorek z ekspertami 17 i r.). Źródło: zestawiono na podstawie (Golinowska 2012). Na podstawie przedstawionych danych można stwierdzić, że z jednym wyjątkiem każdy wskaźnik niepełnosprawności jest w Polsce wyższy niż przeciętnie w krajach UE, a tym bardziej w krajach OECD. Szczególnie duże różnice dotyczą ludności powyżej 50 lat. Jednocześnie mamy w Polsce do czynienia ze spadającą tendencją występowania niepełnosprawności prawnej, czyli ocenionej na podstawie posiadania orzeczenia o niepełnosprawności i/lub niezdolności do pracy. Wykres 6 obrazuje spadkową tendencję wydanych orzeczeń lekarskich, stwierdzających istnienie niepełnosprawności czy niezdolności do pracy i/lub uprawniających do świadczeń z tego powodu. Spadkowa tendencja pozostaje w związku z tzw. reformą orzeczniczą z końca lat 90., zwiększającą odpowiedzialność lekarzy orzeczników za odpowiedniość wydanej opinii, a także ze zmianą o charakterze statystycznym ( ), polegającą na zaliczaniu rencistów w wieku emerytalnym do zbioru emerytów. Wykres 6. Liczba rencistów, którym przyznano świadczenia w danym roku we wszystkich instytucjach orzeczniczych Źródło: GUS Mimo spadkowej tendencji wskaźniki niepełnosprawności prawnej są w Polsce jednak relatywnie wysokie. W porównaniach między krajami jest to także wyższy poziom niż przeciętnie dla krajów OECD (wykres 7) W gry Szwecja Norwegia Finlandia Źródło: OECD Wykres 7. Udział osób niepełnosprawnych pobierających świadczenia rentowe w populacji w wieku lata w krajach OECD, 2007 r. (lub najnowsze dostępne dane) Holandia Dania Polska Czechy Wlk. Brytania S owacja DETERMINANTY NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI Irlandia Belgia USA Australia Szwajcaria Francja Niepełnosprawność nie zawsze jest prostą konsekwencją pogorszenia zdrowia w wyniku oddziaływania rozpoznanych i sklasyfikowanych czynników zdrowia. Do niepełnosprawności prowadzą bowiem różne ścieżki życiowe. Można by wyróżnić trzy takie ścieżki: 1) ścieżka pierwsza niepełnosprawność od urodzenia i nabyta we wczesnym dzieciństwie; przyczyny genetyczne, uszkodzenia i choroby płodu, choroby wczesnodziecięce; 2) ścieżka druga niepełnosprawność powstała w wyniku wypadku czy urazu; 3) ścieżka trzecia niepełnosprawność powstała w wyniku długotrwałej choroby (chorób). Luksemburg Portugalia Grecja Austria Niemcy Kanada N. Zelandia Hiszpania W ochy Japonia Korea Meksyk OECD 10 Polityka Społeczna 2012

14 Wykres 8. Ścieżki prowadzące do niepełnosprawności; struktura w Polsce W sumie można by ocenić, że programy i działania dotyczące zdrowia reprodukcyjnego oraz opieki nad dzieckiem nastawione są głównie na ograniczenie umieralności niemowląt. Natomiast zmniejszenie częstości chorób przewlekłych i prowadzących do niepełnosprawności u dzieci 16 nie ma w polskiej polityce zdrowotnej tej samej rangi priorytetu realizacyjnego. Niedostateczne jest egzekwowanie wczesnej zgłaszalności kobiet w ciąży do lekarza i utrudniona jest dostępność do badań specjalistycznych. Ograniczony jest też dostęp do trójstopniowego systemu opieki perinatalnej. Źródło: na podstawie danych badania AŻON. W zamożnych krajach UE udział konsekwencji długotrwających chorób w powstawaniu niepełnosprawności wynosi ponad 80% 12, w Polsce jest niższy ponad 60%. W rezultacie niższy jest w tych krajach udział wypadków i urazów, a przede wszystkim chorób genetycznych i chorób wczesnego dzieciństwa oraz urazów okołoporodowych. W Polsce udział tych dwóch ostatnich przyczyn jest znacznie wyższy (odpowiednio: wypadki i urazy około 25% i choroby genetyczne, uszkodzenia okołoporodowe i choroby wczesnego dzieciństwa 10%). Niepełnosprawność uwarunkowana chorobami genetycznymi, ura zami okołoporodowymi oraz chorobami wczesnego dzieciństwa Badania populacyjne nad wpływem zdrowia prokreacyjnego (reprodukcyjnego) oraz zdrowotnej jakości noworodków na ich przyszłą kondycję zdrowotną są ograniczone. Istnieją wprawdzie pewne dowody, że takie czynniki, jak: późniejszy wiek urodzenia pierwszego dziecka oraz niska waga urodzeniowa działają niekorzystnie na przyszłe zdrowie i sprawność, jednak brakuje badań populacyjnych jednoznacznie ewidencjonujących tę zależność. Wśród przyczyn niepełnosprawności od urodzenia pewien odsetek stanowią zaburzenia okołoporodowe, następnie schorzenia okresu niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa (do dwóch lat). Istotny udział mają wrodzone wady rozwojowe, które są główną przyczyną niepełnosprawności intelektualnej (w skali do około 60%). Coraz częściej dostarczane są także dowody na środowiskowe 13 przyczyny złego zdrowia i zaniedbań zdrowotnych małych dzieci, które prowadzą do ich niepełnosprawności. Należy do nich złe i/lub niedostateczne odżywianie, bardzo złe warunki mieszkaniowe, brak stymulacji rozwojowej, izolacja społeczna i choroby psychiczne. Wady rozwojowe są przedmiotem rejestracji. Dane rejestru z lat zostały opracowane i porównane z rejestrem europejskim EUROCAT (Latos-Bieleńska, Materna-Kiryluk 2010). Z informacji tych wynika, że w Polsce stosunkowo często rodzą się dzieci z poważnymi wadami wrodzonymi 14, wyraźnie częściej niż w innych krajach. Nie są rozpoznane przyczyny tej niekorzystnej sytuacji. Tymczasem urodzenie dziecka z poważną wadą rozwojową czy zespołem wad często dramatycznie zaburza funkcjonowanie rodziny. Ponadto osoby takie wymagają wieloletniej, wielokierunkowej i kosztownej opieki medycznej, a najczęściej także socjalnej. Nie zawsze i nie do końca opiekować się nimi mogą rodzice. Od 1994 r. prowadzony jest w Polsce program badań przesiewowych noworodków (zainicjowany jeszcze w 1964 r.). Badania realizowane w ramach tego programu mają na celu wczesne wykrycie wrodzonych chorób metabolicznych uwarunkowanych genetycznie jeszcze przed wystąpieniem objawów klinicznych i tym samym pozwalają na wdrożenie odpowiedniego leczenia. Obecnie wykonuje się badania przesiewowe w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy (hipotyreozy), fenyloketonurii oraz mukowiscydozy (w wybranych województwach od 2006 r. i w całym kraju od 2010 r.) 15. Wczesne rozpoznanie tych chorób pozwala na rozpoczęcie leczenia w okresie wczesnodziecięcym, które zapobiega nieodwracalnemu uszkodzeniu ośrodkowego układu nerwowego. W wyniku oddolnej inicjatywy środowiska medycznego oraz organizacji społecznych (Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy) od 2002 r. prowadzi się u noworodków badania przesiewowe wad słuchu. Ponadto rodzicom zaleca się też badania wrodzonej dysplazji stawów biodrowych u lekarza ortopedy, do którego otrzymują skierowanie. Badania przesiewowe są kosztowne i kontynuacja, a tym bardziej rozszerzanie programów nie zawsze jest pewne, szczególnie z powodu ograniczeń finansowych, które są poważne w okresie oddziaływania globalnego kryzysu finansowego (przełom dekad). Rozważa się ograniczenie badań powszechnych na bardziej ukierunkowane ze względu na ryzyko wystąpienia choroby, aczkolwiek nie zawsze jest możliwe jednoznaczne wskazanie takiego ryzyka. Niepełnosprawność uwarunkowana wypadkami i urazami Statystyka skutków wypadków, katastrof, przemocy i konfliktów prowadzących do urazów koncentruje się na tych, które kończą się zgonem. W rezultacie niewiele jest danych na temat tych konsekwencji wypadków i różnych niebezpiecznych zdarzeń, które prowadzą do niepełnosprawności. Szacunki wykonywane w ramach prac analitycznych takich organizacji, jak WHO, ILO, OECD oraz Bank Światowy wskazują, że wśród przyczyn urazów dominują wypadki komunikacyjne (40%), a następnie wypadki przy pracy (20%) oraz wypadki w domu i inne rodzaje urazów (upadki z wysokości, pobicia itd.). Wśród wypadków i urazów istotne pozycje stanowią wypadki i urazy, które zdarzają się w domu. Wśród nich z kolei zasadniczą grupę stanowią upadki, które zdarzają się relatywnie częściej osobom starszym. W krajach europejskich 60% wypadków wśród osób po 60. roku życia ma miejsce w domu (WHO Europe 2009). Wszystkie wypadki i powstałe w ich wyniku urazy stanowią w Polsce grupę czynników o znacznym udziale w kształtowaniu się niepełnosprawności (a nie tylko umieralności z powodu tzw. przyczyn zewnętrznych), wyższym niż w innych krajach europejskich. Wypadki komunikacyjne Statystyka międzynarodowa oraz europejska na temat wypadków drogowych, pochodząca ze źródeł policyjnych, ukazuje znaczne zróżnicowanie w przekroju krajów. Generalnie kraje europejskie cechuje niższy poziom wypadkowości w porównaniu z innymi kontynentami i regionami świata, chociaż w ramach Europy istnieją duże w tym względzie zróżnicowania wewnątrzregionalne. Kraje Europy Środkowej i Wschodniej (wraz z Polską) mają wysokie wskaźniki śmiertelnych wypadków drogowych w przeliczeniu na 100 tys. mieszkańców, wyższe niż przeciętnie w starej Europie, np. Litwa i Ukraina około 22, w Polsce około 15, a w Holandii, Szwecji czy Norwegii około 5 (UN European Commission for Europe 2010). Wskaźniki wypadków, które nie kończą się śmiercią, w znacznie liczniejszej skali (niekiedy ponad dwudziestokrotnej), ewidencjonowane przez Eurostat na podstawie rejestracji szpitalnych, mimo niedostatecznej standaryzacji i kompletności dają pewien przybliżony obraz zjawiska, który już nie jest tak klarowny. Wynika z niego, że osób zdrowotnie poszkodowanych w wypadkach drogowych, które musiały z tego powodu poddać się leczeniu (i rehabilitacji), jest relatywnie dużo zarówno w zamożnych Niemczech, Austrii, Włoszech, jak i mniej zamożnej Słowenii oraz Republice Czeskiej. Polska w tej statystyce sytuuje się na poziomie nieco wyższym niż przeciętnie dla 27 krajów UE (EU Injury Database 2009). Analizy zdrowotnych skutków wypadków drogowych mierzone wskaźnikiem DALY dowodzą, że stanowią one jeden z bardziej znaczących czynników obciążeń chorobami i niepełnosprawnością, szczególnie w krajach o średnich i niższych dochodach. Z kolei prognozy WHO na najbliższą dekadę sytuują przyczyny umieralności z powodu wypadków i urazów na znacznie wyższym miejscu niż dotychczas; przesuniecie z 9. miejsca na 5. w świecie i na 3. z powodu obciążenia skutkami mierzonymi w DALY (WHO 2009). Tabela 4. Obciążenie skutkami wypadków drogowych mierzonych w DALY w przekroju grup krajów zróżnicowanych pod względem poziomu dochodów Grupy krajów DALY w odniesieniu do skutków wypadków drogowych mln lat Udział w całości DALY w % O wysokich dochodach 3,1 2,6 W regionie europejskim 3,7 2,4 O średnich dochodach 21,4 3,7 Uwaga: w klasyfikacji WHO Polska sytuuje się w grupie krajów o średnich dochodach, a wśród nich w podgrupie krajów o dochodach wyższych. Źródło: zestawiono na podstawie danych WHO Polityka Społeczna

15 Przyczyny wypadków drogowych w Polsce są podobne jak przeciętnie w regionie europejskim, lecz struktura posiada pewne cechy specyficzne, które spowodowane są: dynamicznym wzrostem liczby pojazdów na drogach, nieprzestrzeganiem przepisów bezpiecznej jazdy (przekraczanie prędkości, prowadzenie pojazdu po spożyciu alkoholu), niedostatecznym stanem infrastruktury drogowej. Generalnie w krajach europejskich głównymi poszkodowanymi w wypadkach są dzieci, młodzież i młodzi dorośli; zarówno piesi, jak i prowadzący pojazdy, chociaż piesi, w krajach Europy Środkowej i Wschodniej częściej niż kierowcy i pasażerowie (WHO 2009). W Polsce także osoby starsze charakteryzuje wysoki wskaźnik wypadkowości komunikacyjnej. W ostatnich latach nie zmniejsza się poziom wypadków przy pracy. Monitorowanie wypadków przy pracy sygnalizuje pewien ich wzrost od 2006 r. (CIOP 2012; GUS 2010), chociaż w latach tendencja była raczej korzystna. Z sondażowych danych europejskich (LFS 2007) wynika, że to polscy pracownicy zgłaszają relatywnie najczęściej występowanie poważnych problemów zdrowotnych związanych z wykonywaniem pracy, co odzwierciedla statystka zwolnień chorobowych. Obrazuje to wykres 10 pochodzący z europejskich badań aktywności zawodowej. Inne europejskie badania porównawcze (European Working Conditions Survey EWCS 2010) sygnalizują, że znaczny odsetek pracujących w Polsce około 1/3 ma poczucie, że ich praca jest związana z ryzykiem zdrowotnym, gdy przeciętny wskaźnik dla 27 kra jów europejskich wynosi około 25%. Do wzrostu wskaźnika wypadkowości, czyli liczby osób poszkodowanych na zdrowiu przypadających na 1000 pracujących poza gospodarstwami rolnymi, w końcowych latach dekady przyczynił się szczególnie wzrost wypadkowości w górnictwie, przetwórstwie przemysłowym, w budownictwie i transporcie. Głównymi poszkodowanymi byli mężczyźni o krótkim stażu pracy do 3 lat (GUS 2010). Koncentracja rosnącej wypadkowości w wymienionych branżach idzie w parze z poprawą warunków pracy w innych, co obrazuje analiza pracy w warunkach zagrożeń zdrowia (GUS 2012). Wykres 10. Udział pracowników informujących o problemach ze swoim zdrowiem spowodowanych pracą i skutkujących zwolnieniem chorobowym Wykres 9. Wskaźnik wypadków drogowych na 100 tys. mieszkańców Polski według wieku Źródło: Eurostat LFS Źródło: dane policyjne i Instytutu Transportu Samochodowego, 2007 r. Realizowany program rządowy bezpieczeństwa ruchu na drogach GAMBIT (druga edycja od 2005 r.) nie jest na tyle skuteczny, aby zdecydowanie zmienić trend. Wypadki przy pracy Główny Instytut Ochrony Pracy podjął się organizacji kampanii społecznych na rzecz ograniczania zagrożeń zdrowia i wypadkowości (ostatnio w przetwórstwie przemysłowym), uwzględniając fakt, że to głównie niedostatecznie bezpieczne zachowania pracowników są ich przyczyną (GUS 2010). Niepełnosprawność uwarunkowana długotrwającą chorobą (chorobami) Z licznych badań epidemiologicznych wynika, że niepełnosprawność w skali od 65% do około 80% w zależności od poziomu kraju jest konsekwencją występowania ciężkiej choroby czy chorób, szczególnie przewlekłych (WHO 2011). Wśród przyczyn niepełnosprawności wywołanych chorobą na pierwszym miejscu sytuują się choroby kostno-stawowe, następnie choroby kręgosłupa, dalej: zaburzenia słuchu i wzroku, choroby serca i nadciśnienie, cukrzyca, astma i choroby układu oddechowego oraz demencja. Z badań własnych przeprowadzonych w 2011 r. w ramach projektu na temat orzecznictwa o niezdolności do pracy i niepełnosprawności 17, obejmujących także zagadnienie chorób, które przyczyniły się i towarzyszą niepełnosprawności wynika, że wśród osób posiadających orzeczenie lekarskie (niepełnosprawnych prawnie) najczęściej występowały choroby kostno-stawowe i układu nerwowego, a następnie układu krążenia i układu oddechowego. Problemy psychiczne dotyczyły 9% osób z orzeczeniem lekarskim. Dane te obrazuje wykres 11. Choroby te miały charakter długotrwały. W przypadku upośledzenia intelektualnego oraz zaburzeń zmysłów ograniczenia Wykres 11. Główny problem zdrowotny osób z orzeczeniem o niezdolności do pracy i/lub niepełnosprawności w 2011 r. Źródło: wyniki badania AŻON (Golinowska, Sowa 2012). 12 Polityka Społeczna 2012

16 zdrowotne i sprawności wystąpiły bez mała powszechnie we wczesnym okresie życia i w momencie badania trwały ponad 10 lat. W przypadku chorób układu kostno-stawowego, układu krążenia, układu oddechowego, trawiennego i wydalniczego oraz zaburzeń psychicznych u około 50% respondentów także trwały już ponad 10 lat. Wyniki badania AŻON w pewnym stopniu korespondują z wynikami analiz ZUS na temat chorób stwierdzonych przy pierwszorazowych orzeczeniach lekarskich dotyczących osób wnioskujących o rentę z tytułu niezdolności do pracy, zatrudnionych wcześniej poza rolnictwem (ZUS 2010). Na pierwszym miejscu w równych proporcjach po 23% sytuują się choroby nowotworowe i układu krążenia; u kobiet dwukrotnie częściej choroby nowotworowe, a u mężczyzn podobnie częściej choroby układu krążenia. Na trzecim miejscu, ale o podobnym zakresie 20% sytuują się choroby kostno-stawowe i mięśniowe powstałe także na skutek urazów. Także w badaniach ZUS dopiero na czwartym miejscu sytuują się zaburzenia psychiczne około 11%, przy czym częściej u kobiet (15%) niż u męż czyzn (9%). W badaniach dotyczących wnioskodawców o rentę z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, pochodzących ze sprawozdawczości KRUS (Wilmowska, Łagiewnicka 2011), struktura głównych schorzeń jest zbliżona, ale nie identyczna. Na pierwszym miejscu występują choroby kostno-stawowo-mięśniowe, stanowiąc 1/4 zgłoszonych wniosków, tuż za tą grupą sytuują się choroby układu krążenia 23%, nowotwory 13% i zaburzenia psychiczne oraz zaburzenia zachowania 11%. Schorzenia, z którymi zgłaszają się osoby chorujące do instytucji ubezpieczeń społecznych: ZUS i KRUS, powodują ograniczenia w codziennym życiu, wśród których największym problemem jest sprawność ruchowa (w tym podnoszenie ciężarów, ciągnięcie przedmiotów, schylanie się, wchodzenie po schodach, dłuższy spacer). Ograniczenia mobilności są tym większe, im bardziej osoba niepełnosprawna funkcjonalnie nie może skorzystać z odpowiednich udogodnień (winda, dostosowany transport, pomoc w pracach domowych itp.). Także osoby z zaburzeniami psychicznymi mają ograniczenia funkcjonalne. Badania AŻON potwierdziły, że w sytuacjach niepełnosprawności funkcjonalnej podstawowym dobrem jest posiadanie rodziny i pomoc jej członków. WNIOSKI Polityka Społeczna 2012 Przegląd informacji o statusie zdrowotnym oraz niepełnosprawności w Polsce, dokonany został na podstawie dostępnych danych sprawozdawczych (pochodzących z doniesień i rejestrów krajowych), zbieranych i agregowanych przez organizacje międzynarodowe oraz Eurostat, a także na podstawie wyników badań sondażowych, głównie europejskich: EU-SILC, SHARE, EHIS, LFS, EWCS. Mimo wysiłku uzyskany obraz posiada liczne luki, które utrudniają głębsze analizy porównawcze, a szczególnie dotyczące rozpoznania nierówności w zdrowiu i niepełnosprawności. Tym niemniej uzyskany obraz dostarcza wiedzy o podstawowych tendencjach okresu ostatnich dwudziestu lat w zakresie zdrowia i niepełnosprawności w Polsce w porównaniu z innymi krajami. Przegląd informacji o stanie zdrowia i sprawności Polaków wskazuje na to, że sytuacja zdrowotna, mimo istotnej poprawy w latach 90. w zakresie zmniejszenia umieralności z powodu chorób układu krążenia, a głównie niedokrwiennej choroby serca, jest trudna. Wzrasta bowiem znaczenie licznych chorób przewlekłych, których występowanie nasila się w starszym wieku. Prowadzi to do wzrostu niepełnosprawności funkcjonalnej, którą sygnalizują już niektóre europejskie badania sondażowe (EHIS, SHARE). Wyniki europejskich badań sondażowych na temat występowania niepełnosprawności funkcjonalnej mogą zostać w Polsce zlekceważone, ponieważ informacje o tzw. niepełnosprawności prawnej (na podstawie orzeczenia uprawniającego do świadczeń) ukazują tendencję zgoła odmienną (patrz wykres 5). Tymczasem zmniejszające się wskaźniki otrzymujących świadczenia rentowe są wynikiem ograniczeń instytucjonalnych (rozpoczętych tzw. reformą orzeczniczą w końcu lat 90. i wzmocnioną wpływem kryzysu finansowego w końcu minionej dekady) oraz zmian w statystyce publicznej (zaliczanie rencistów w wieku emerytalnym do emerytów). Wskaźniki niepełnosprawności prawnej nie odzwierciedlają zjawiska niepełnosprawności funkcjonalnej, która jest wynikiem faktycznych ograniczeń czynności życiowych, wywołanych chorobami i urazami. Prognozy demograficzne ukazujące wzrastający udział populacji osób starszych, prognozują także w konsekwencji wyższe obciążenie w przyszłości chorobami przewlekłymi oraz niepełnosprawnością. Niektóre z tych prognoz (Eurostat 2010) dają wyniki dla Polski ekstremalnie wysokie (zaprezentowane w artykule Luca Bonneuxa). Może można tę prognozę (nawet jeśli jest zawyżona w wyniku niepewnych rezultatów badania SHARE, na której jest oparta) potraktować jako ostrzegawczą, a zarazem wskazującą najpoważniejsze wyzwanie dla polityki zdrowotnej. Zmiany epidemiologiczne polegające na wzroście chorób przewlekłych wymagają odmiennej struktury ochrony zdrowia niż ta, która wyrosła na gruncie zwalczania chorób zakaźnych. Prewencja i leczenie chorób chronicznych wymaga długookresowych i kompleksowych interwencji medycznych, koordynowanych przez różnych specjalistów z dostępem do odpowiednich leków oraz sprzętu medycznego. Starzenie się i zmiany epidemiologiczne stanowią też poważne wyzwanie dla polityki społecznej. Występowanie chorób przewlekłych wymaga bowiem wsparcia socjalnego osób chorujących. Okresy występowania choroby ograniczają zdolność do pracy, a długie leczenie pochłania coraz więcej środków, szczególnie na leki, które przyjmuje się niekiedy do końca życia. Jako że chorobom przewlekłym towarzyszy niepełnosprawność, która często jest ich konsekwencją w starszym wieku, pojawiają się wraz ze wzrostem ich występowania także dodatkowe potrzeby w sferze opieki długoterminowej, obejmującej zarówno usługi medyczne, jak i usługi społeczne. Rodzinny model opieki nad osobami starszymi, który w Polsce ciągle dominuje, wyczerpuje swe możliwości. Potrzebne są także rozwiązania instytucjonalne z profesjonalnie przygotowaną i opłacaną kadrą. W formalnej opiece długoterminowej polecane są wprawdzie bardziej rozwiązania opieki domowej i dziennej niż stacjonarnej. To jednak także wymaga profesjonalizacji kadr oraz odpowiednich zindywidualizowanych, a jednocześnie zintegrowanych sektorowo (sektor zdrowotny i sektor socjalny) rozwiązań organizacyjnych na szczeblu lokalnym. 1 W szczególności roczne opracowania cykliczne Trwania życia ludności Polski oraz cykliczne reprezentatywne badania GUS Stan zdrowia ludności Polski z 1996 r., 2004 r. i 2009 r. oraz Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych z 1998 r., 1999 r., 2003 r., 2006 r. i 2010 r. 2 Na przykład opracowanie Stan zdrowia ludności, page/index.php?id=940 3 O zgubnym wpływie tytoniu na zdrowie poświęcone są w Polsce liczne badania, konferencje i publikacje. Z tych ostatnich warto zwrócić uwagę na przeglądowy numer Zeszytów Naukowych Ochrony Zdrowia UJ (nr 2/2009) pt. Tytoń albo zdrowie?. 4 W krajach Europy Zachodniej kształtuje się na poziomie 40 60% (Kozierkiewicz i in ). 5 Szerokie badania europejskie o zachorowaniach na nowotwory złośliwe, pochodzące z krajowych rejestrów tych chorób w latach , przeprowadzone zostały w ramach projektu EUROCARE IV (Santa i in. 2009). 6 Poglądowy i przeglądowy artykuł na temat chorób przewlekłych znajdzie Czytelnik w Zeszytach Naukowych Ochrony Zdrowia UJ z 2011 r. (Topór-Mądry 2011). 7 Instytut Psychiatrii i Neurologii opracowuje swoje roczniki statystyczne, obejmujące informacje o zakładach psychiatrycznej oraz neurologicznej opieki zdrowotnej, 8 CBOS (1996, 1999, 2005 i 2008); w badaniach z tych lat formułowano pytanie o to, jakich chorób Polacy obawiają się najbardziej. 9 W europejskich badaniach do oceny zdrowia psychicznego używa się indeksu WHO-5 na podstawie następujących trzech cech: (1) pozytywnego samopoczucia (dobre nastawienie, brak napięcia), (2) żywotności (bycie aktywnym w codziennym życiu; wstawanie, z poczuciem świeżości i odpoczynku) i (3) ogólnego zainteresowania sprawami. Odpowiedzi układane są na skali od 0 do 25. Poziom poniżej 13 wskazuje na istnienie problemów ze zdrowiem psychicznym i wymaga wykonania testów w kierunku depresji. 10 Populacja w badaniach SHARE to osoby powyżej 50. roku życia. 11 Badania europejskie (EURODEM) z lat 90. o charakterze metaanalizy (Lobo i in. 2000) oraz późniejsze, wskazując wprawdzie na trudności z diagnozowaniem i ewidencją chorób dementywnych, alarmowały o wzrastającym ich występowaniu wraz z wiekiem i o ograniczonym zakresie prewencji. 12 Jak podaje Council of Disability Awareness (CDA 2010 Consumer Disability Awareness Study), w USA nawet 90% niepełnosprawności jest wynikiem konsekwencji rożnych chorób (choroby). 13 W 2007 r. został opracowany przez D. Dalbokovą, M. Krzyżanowskiego i S. Lloyda (red.) specjalny raport WHO (WHO 2007) na temat zdrowia środowiskowego dzieci w Europie, wprawdzie z akcentem na środowisko naturalne, ale uwzględniający kilka elementów środowiska społecznego. 14 Znacznie wyższe wskaźniki na 10 tys. urodzeń dotyczą szczególnie wad cewy moczowej (8 na 10 tys. urodzeń w Polsce i 2,6 przeciętnie dla krajów badanych w EUROCAT), zespołu Downa (odpowiednio 15 i 9 na 10 tys. urodzeń). Zbliżone wskaźniki dotyczą Irlandii. 15 Koordynatorem programu badań przesiewowych jest Instytut Matki i Dziecka w Warszawie (www.przesiew.imid.med.pl). 13

17 16 Działanie te zostały zapisane w Narodowym programie zdrowia na lata ; cel operacyjny 7 Poprawa opieki zdrowotnej nad matką, noworodkiem i małym dzieckiem, p. 6 Zmniejszenie częstości chorób przewlekłych i prowadzących do niepełnosprawności u dzieci (www.pzh.gov). 17 Badanie empiryczne nazwane AŻON (Aktywność życiowa osób niepełnosprawnych), wykonane w 2011 r. ramach projektu Orzekanie o niepełnosprawności i niezdolności do pracy. Aspekt społeczny, medyczny, instytucjonalny i finansowy, finansowanego ze środków PFRON, przedstawione w publikacji IPiSS pod tytułem: Instytucjonalne, zdrowotne i społeczne determinanty niepełnosprawności. LITERATURA CBOS (2005), Czy Polacy niepokoją się o swoje zdrowie psychiczne?, Komunikat z badań, BS/116/2005. CBOS (2008), Polacy o niepokojach, zagrożeniach i oczekiwaniach dotyczących zdrowia psychicznego, Komunikat z badań, BS/105/2008. CDA (2010), The Disability Divide: The gap between what employees believe and how they act about the potential for an income-threatening disability, Consumer Disability Awareness Study in USA, world.com/pdf/cda-2010-consumer-disability-awareness-survey Czerwiński E. (2010), Dekada kości i stawów. Blaski i cienie, Niezależny dodatek tematyczny Rzeczpospolitej 2010, nr 5. GUS (2011), Stan zdrowia ludności Polski w 2009 r., Warszawa. Drygas W. (2012), Ograniczenia chorobowości i umieralności z powodu chorób układu krążenia, w: J. Szymborski, Zdrowie publiczne i polityka ludnościowa, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa. EU Injury Database (2009), Injuries in the European Union Report. Statistics Summary , Vienna, https://webgate.ec.europa.eu/idb/ Eurostat (2007), Work related accidents, health problems and hazardous exposure 2007 Labour Force Survey (hsw_apex). Eurofound (2012), Fifth European Working Conditions Survey, European Working Conditions Survey (EWCS 2010), Publications Office of the European Union, Luxembourg. Fihel A. (2011), Płeć a trwanie życia. Analiza demograficzna, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Golinowska S., Sowa A., (2006), Health and morbidity in the accession countries. Country report Poland, Golinowska S., Kocot E., Sowa A., Morecka Z. (2011), Stan i perspektywy rozwoju społecznego kraju. Spójność społeczna: aktywność-solidarnośćwsparcie, na podstawie ekspertyz przygotowanych na potrzeby aktualizacji Strategii Rozwoju Kraju, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa. Golinowska S., Sowa A. (2012), Determinanty niepełnosprawności, w: S. Golinowska (red.), Instytucjonalne, zdrowotne i społeczne determinanty niepełnosprawności, IPiSS, Warszawa, s Golinowska S. (2012), Definiowanie niepełnosprawności, w: Golinowska (red.), Instytucjonalne, zdrowotne i społeczne determinanty niepełnosprawności, IPiSS, Warszawa, s GUS (2010), Wypadki przy pracy w 2009 r., Warszawa. GUS (20120, Warunki pracy w 2011 r., Warszawa. Karnafel W. (2010), Cukrzyca chorobą przewlekłą, ekspertyza przygotowana do Raportu Grupy Roboczej na rzecz innowacji w opiece zdrowotnej Zwiększanie dostępu do innowacji w ochronie zdrowia w Polsce, Warszawa. SUMMARY Kozierkiewicz A., Bochenek T., Gilewski D., Topór-Mądry R. (2011), Biała księga zwalczania raka jelita grubego i raka piersi w Polsce na tle wybranych krajów europejskich, Ośrodek Analiz Uniwersyteckich UJ i Polskie Towarzystwo Onkologiczne, Kraków. Latos Bieleńska A., Materna-Kiryluk A., red. (2010), Wrodzone wady rozwojowe w Polsce w latach Dane z Polskiego Rejestru Wrodzonych Wad Rozwojowych, Ośrodek Wydawnictw Naukowych, Poznań. Lobo A., Launer L.J., Fratiglioni L., Andersen K., Di Carlo A., Breteler M.M. (2000), Prevalence of dementia and major subtypes in Europe: A collaborative study of population-based cohorts, Neurologic Diseases in the Elderly Research Group. Neurology 2000, No 54 (11 Suppl 5), s Ministerstwo Zdrowia i PZH (2007), Narodowy program zdrowia , Warszawa. Ministerstwo Zdrowia (2009), Program badań przesiewowych w Polsce na lata , Warszawa. Okólski M. (2004), Demografia zmiany społecznej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa. Ostrowska A. (2012), Zdrowie i zachowania zdrowotne Polaków na początku XXI wieku, w: P. Sztompka (red.). Pilonis H. (2010), Epidemia otyłości u dzieci, Służba Zdrowia nr Prince M., Jackson J. (eds.) (2009), World Alzheimer Report 2009, Alzheimer s Disease International, London. Santa M., Allemania C., Santaquilanib M., Knijnb A., Marchesia F., Capocacciac R. (2009), European Journal of Cancer nr 45, s Sethi D., Racioppi F., Baumgarten I. and Vida P. (2006), Injuries and violence in Europe: why they matter and what can be done, Violence and Injury Prevention, WHO Regional Office for Europe, Copenhagen. Sowa A. (2011), Who s left behind? Social Dimensions of Health Transition and Utilization of Medical Care in Poland, Boekenplan, Maastricht. Topór-Mądry R. (2011), Choroby przewlekłe. Obciążenia, jakość życia i konsekwencje ekonomiczne, Zeszyty Naukowe Ochrony Zdrowia. Zdrowie Publiczne i Zrządzanie nr 1, s UN European Commission for Europe (2010), Statistics of Road Traffic Accidents in Europe and North America, Geneva. Wciórka B., Wciórka J. (2005), Sondaż opinii publicznej czy Polacy niepokoją się o swoje zdrowie psychiczne?, Postępy Psychiatrii i Neurologii nr 14(4), s White (2011), The State of Man s Health in Europe, Directorate General for Health and Consumers, European Commission. WHO and the World Bank (2004), World report on road traffic injury prevention, Geneva. WHO (2007), Children s health and environment in Europa: a baseline assessment edited by D. Dalbokova, M. Krzyżanowski, S. Lloyd, Copenhagen. WHO (2008), Global burden of diseases, Geneva. WHO (2009), Global Status Report on Road Safety. Time for Action, Geneva. WHO Europe (2009), European status report on road safety. Towards safer roads and healthier transport choices, Copenhagen. WHO (2011), World Report on Disability, Geneva. WHO (2011), Noncommunicable diseases country profiles 2011, Geneva. WHO (2012), European health for all database (HFA DB), WHO Regional Office for Europe, updated maj 2012 [dostęp ]. Zatoński W., Mańczuk M., Sułkowska U. (2008), Closing the health gap in European Union, Social changes of the last two decades in Poland have an impact on many dimensions of life, including important elements of human capital such as health and daily living activity both functional and instrumental of the population. The article contains overview of available data and indicators on the health status, morbidity and disability. It presents changes in the level of functional and legal disability and aims at showing reasons of these trends. Functional disability is highlighted as a major challenges for the social and health policy in next few decades in the context of dynamic aging. WYDŁUŻANIE TRWANIA ŻYCIA A ZMIANY W STANIE ZDROWIA POPULACJI Wiktoria Wróblewska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie WPROWADZENIE Do połowy XIX w. średnia długość życia utrzymywała się na poziomie około lat zarówno dla kobiet, jak i mężczyzn i była wynikiem wysokiego poziomu umieralności podlegającego licznym fluktuacjom. Od tego czasu nastąpił szybki wzrost długości życia 1. Na początku XXI w., czyli po 150 latach, przeciętne trwanie życia mężczyzn osiągnęło poziom bliski 80 lat (np. w Szwajcarii, Islandii, Japonii i Szwecji), a dla kobiet przekroczyło 86 lat (w Japonii w 2009 r. wynosiło 86,4 lat) lub jest bliskie 85 lat (we Francji, Hiszpanii, Szwajcarii i Włoszech). Zestawienie maksymalnych wartości trwania życia na świecie odnotowanych od 1840 do 2000 r. pozwoliło na wniosek, iż w tym okresie trwanie życia kobiet wzrastało rocznie o blisko 3 miesiące, a mężczyzn nieznacznie wolniej średnio o 2,5 miesiąca na rok (Oeppen, Vaupel 2002). Wydłużanie trwania życia następowało wraz z procesem ekonomicznego i społecznego rozwoju, który łączył się z przemianami w stanie zdrowia populacji, powodując długookresowe przejście od wysokiego do niskiego poziomu umieralności. Przemiany te stały się podstawą sformułowania w latach 70. ubiegłego stulecia teorii przejścia epidemiologicznego (Omran 1971). Zgodnie z tą teorią w procesie modernizacji populacje doświadczają kolejno następujących po 14 Polityka Społeczna 2012

18 sobie faz od ery epidemii i głodu, przez wygasanie pandemii chorób zakaźnych, do ery chorób zwyrodnieniowych i cywilizacyjnych charakterystycznych dla drugiej połowy XX w. Ogólne zmiany cywilizacyjne łączyły się nie tylko z wydłużeniem czasu trwania życia, ale także z dążeniem do wyższego standardu życia oraz życia w dobrym stanie zdrowia. Celem dla działań na płaszczyźnie zdrowia staje się m.in. wydłużanie czasu trwania życia w dobrym stanie zdrowia, pozwalającym na aktywność bez ograniczeń funkcjonalnych i chorób przewlekłych. Rozwijają się także nowe narzędzia, służące ocenie jakościowej stanu zdrowia. Wciąż jednak pozostaje otwarte pytanie o przemiany w szeroko rozumianej chorobowości w starzejących się populacjach, w szczególności czy wzrostowi trwania życia w takim samym tempie towarzyszy opóźnianie występowania chorób i niesprawności? Celem artykułu jest przedstawienie zmian, które zachodziły w stanie zdrowia i umieralności w populacjach w ujęciu historycznym i zostały opisane przez teorię przejścia epidemiologicznego oraz charakterystyka możliwych scenariuszy dla relacji zachodzących pomiędzy stanem zdrowia i niesprawnością a krzywą przeżycia w starzejących się populacjach. Wśród charakteryzowanych teorii dotyczących zmian w chorobowości zachodzących od lat 60. ubiegłego stulecia znalazły się: teoria kompresji chorobowości, teoria ekspansji chorobowości oraz teoria dynamicznej równowagi, a także ogólna teoria starzenia się populacji. Na koniec przedstawiono oszacowania długości życia w zdrowiu w krajach Unii Europejskiej. ZMIANY W STANIE ZDROWIA W UJĘCIU HISTORYCZNYM PRZEJŚCIE EPIDEMIOLOGICZNE Teoria przejścia epidemiologicznego została sformułowana w latach 70. ubiegłego stulecia i w klasycznym ujęciu obejmuje kolejno następujące po sobie fazy: epidemii i głodu, wygasania pandemii chorób zakaźnych oraz fazę chorób zwyrodnieniowych i cywilizacyjnych (Omran 1971). W dalszych latach ta teoria była rozszerzana i modyfikowana, a w szczególności dodana została czwarta faza przejścia epidemiologicznego opóźnionych chorób zwyrodnieniowych (Olshansky, Ault 1986). Rewizji swojej teorii dokonał także Omran, dodając fazę czwartą i piątą (1998), a w kolejnych latach powstała nowa ogólna koncepcja przejścia zdrowotnego (Vallin i Meslé 2004). Każda z wyróżnionych faz przejścia epidemiologicznego charakteryzowana jest przez inny wzorzec chorób i podstawowych przyczyn umieralności. Okres epidemii i głodu cechował się bardzo wysoką i o znacznych wahaniach umieralnością powodowaną przede wszystkim chorobami zakaźnymi, a także głodem i wojnami. Przeciętne trwanie życia było bardzo niskie i oscylowało między 20 a 40 lat. W fazie wygasania pandemii chorób zakaźnych epidemie chorób były coraz rzadsze i zanikały, a trwanie życia systematycznie rosło, osiągając poziom około 50 lat. Faza chorób zwyrodnieniowych 2 cechuje się dalszym spadkiem umieralności, a następnie stabilizacją na stosunkowo niskim poziomie. Przeciętne dalsze trwanie życia przekracza wówczas poziom 70 lat. Zasadnicze przesunięcie w profilu chorób i przyczyn zgonów w okresie przejścia epidemiologicznego polegało na przejściu od dominacji chorób zakaźnych do chorób zwyrodnieniowych i przewlekłych, w szczególności chorób układu krążenia i nowotworów. Wyniki pracy Johna Graunta dotyczącej umieralności w XVII w. w Londynie pokazały, że niemal 80% wszystkich zgonów wśród mieszkańców Londynu było wówczas wynikiem zachorowań na choroby zakaźne, niedożywienia oraz powikłań związanych z ciążą i porodem. Choroby sercowo-naczyniowe oraz nowotworowe były odpowiedzialne za niecałe 6% zgonów. Jeszcze w połowie XIX w. w Anglii i Walii choroby zakaźne, w tym gruźlica, były przyczyną ponad połowy zgonów wśród ludności 3. Wzorce epidemiologiczne na ziemiach polskich do końca XIX w., a także w latach późniejszych nie różniły się istotnie od opisywanych przez teorię przejścia epidemiologicznego dla ówczesnej Europy. Liczne epidemie dżumy, określane powietrzem morowym, a także epidemie bliżej nieokreślonych chorób zakaźnych, często połączone z innymi klęskami, głównie głodu, o charakterze lokalnym lub rozprzestrzeniające się na dużych obszarach Polski, były notowane wielokrotnie i są wzmiankowane w kronikach od XIV w. Poziom umieralności oraz długość życia na ziemiach polskich pod koniec XIX w. wskazują na powolne kończenie ery epidemii i głodu oraz wchodzenie w fazę drugą przejścia epidemiologicznego. Lata 20. oraz 30. ubiegłego wieku mogły być czasem wychodzenia z drugiej fazy przejścia epidemiologicznego, czyli późnej fazy redukcji zachorowalności na choroby zakaźne. W latach 50. wskaźniki umieralności ogółem, Polityka Społeczna 2012 a także umieralność niemowląt oraz oczekiwane trwania życia kształtowały się na poziomie charakterystycznym dla trzeciej fazy przejścia epidemiologicznego, a w połowie lat 70. XX w. przyjmowały graniczne wartości dla tego etapu (Wróblewska 2009). W klasycznym modelu przejścia epidemiologicznego, odnoszonym do krajów rozwiniętych, za główne determinanty przejścia od dominacji chorób zakaźnych do chorób zwyrodnieniowych przyjmuje się czynniki społeczno-ekonomiczne obejmujące poprawę standardu życia oraz warunków sanitarnych i mieszkaniowych, np. rozwój wodociągów i kanalizacja miast, wzrost produkcji żywności i zwalczanie klęsk głodu, zmiana nawyków dotyczących zdrowia i odżywiania. Czynniki medyczne obejmujące zarówno rozwój metod leczenia, jak i środki służące zapobieganiu i zwalczaniu chorób, np. szczepienia ochronne, odgrywały istotną rolę dopiero w dalszych fazach przejścia 4. Postęp w zakresie możliwości leczenia wielu chorób przewlekłych, rozwój technologii medycznych i diagnostyki, a także powszechność profilaktyki i zmiany, które zaszły w stylu życia, były natomiast podstawowe dla obniżenia umieralności notowanej w krajach rozwiniętych od początku lat 70. XX w. Na ten okres przypada rozpoczęcie kolejnego etapu przejścia epidemiologicznego, który znany jest w literaturze przedmiotu jako faza opóźnionych chorób zwyrodnieniowych (Olshansky, Ault 1986). W tym okresie głównymi przyczynami zgonów pozostają choroby układu krążenia oraz nowotwory, ale zgony stopniowo przesuwają się na coraz późniejszy wiek i parametr charakteryzujący długość życia wzrasta do blisko 80 lat. W rewizji swojej teorii Omran dodał także piątą fazę do modelu przejścia, zakładając dalszy wzrost oczekiwanego trwania życia (do około 90 lat) oraz aspiracji dotyczących jakości życia przy występujących jednocześnie nierównościach społecznych (Omran 1998). Szeroka analiza kształtowania się umieralności w wielu krajach na świecie, a także źródeł obserwowanych przemian stała się podstawą do sformułowania ogólniejszej koncepcji przejścia zdrowotnego (Vallin, Meslé 2004). W tej koncepcji wyróżnione zostały trzy poziomy transformacji zdrowotnej, której pierwszą składową jest trójfazowy model przejścia epidemiologicznego. Ostatnia faza przejścia epidemiologicznego, chorób zwyrodnieniowych i cywilizacyjnych jest punktem startu do drugiego etapu przejścia zdrowotnego. Podstawowa dla tego poziomu jest skuteczna walka z chorobami układu krążenia, stąd określany on jest jako etap rewolucji kardiologicznej. Notowany dalszy wzrost oczekiwanego trwania życia jest elementem trzeciego poziomu przejścia zdrowotnego. Ten etap przejścia określony został jako faza zwalczania starzenia się. Wchodzą w nią kobiety w niektórych krajach o niskiej umieralności, dla których trwanie życia już w połowie lat 80. ubiegłego stulecia osiągnęło poziom 80 lat, a obecnie jest na poziomie bliskim 85 lat (np. w Japonii, Francji, Hiszpanii, Szwajcarii i Włoszech). Charakterystyczne dla poszczególnych etapów przejścia epidemiologicznego, a następnie przejścia zdrowotnego jest występowanie rozbieżności w przebiegu tych procesów dla mężczyzn w porównaniu z kobietami. W miarę wzrostu długości życia spada prawdopodobieństwo zgonów obu płci, jednak spadek ten jest większy dla kobiet niż dla mężczyzn, szczególnie w starszych grupach wieku 5. Długość życia mężczyzn mierzona parametrem LE 0 stosunkowo niedawno zaczęła osiągać poziom 80 lat, podczas gdy taki poziom kobiety osiągnęły dwadzieścia lat wcześniej. Podobna relacja występuje dla parametru trwania życia kobiet i mężczyzn w Polsce. Ponadto poziomy tych wskaźników wykazują znaczne opóźnienie w przebiegu procesu przejścia epidemiologicznego w naszym kraju w relacji do krajów Europy Zachodniej. Poziom trwania życia wynoszący 70 lat, który jest charakterystyczny dla zakończenia trzeciej fazy przejścia epidemiologicznego, został osiągnięty przez mężczyzn w Polsce dopiero w 2001 r. Decydujące dla występującego opóźnienia w czasie przechodzenia do dalszych faz epidemiologicznego i zdrowotnego przejścia mężczyzn w Polsce było pogorszenie stanu zdrowia, a szczególnie wzrost przedwczesnej umieralności mężczyzn w latach 70. i 80. oraz na początku lat 90. minionego stulecia. Oczekiwane trwanie życia mężczyzn w Polsce w połowie lat 80. było na poziomie 66 lat, a w 2009 r. wzrosło do niespełna 72 lat, podczas gdy dla kobiet było to odpowiednio 75 lat w 1986 r. i 80 lat w 2009 r. Bardziej szczegółowe analizy zachodzących zmian w umieralności według płci, wieku i przyczyn zgonów oraz wpływu tych zmian na parametr trwania życia pozwoliły na bliższe wnioskowanie dotyczące miejsca Polski w procesie przejścia epidemiologicznego. Dla mężczyzn w Polsce dopiero na początku XXI w. rozpoczęła się czwarta faza przejścia epidemiologicznego, podczas gdy kobiety weszły w tę fazę już w latach 90. (Wróblewska 2009). Przy założeniu sprzyjającej sytuacji społecznej i ekonomicznej, w tym odpowiedniej polityce 15

19 zdrowotnej, kobiety w Polsce mają szansę na wejście w kolejną fazę przejścia zdrowotnego etap zwalczania starzenia się. TEORETYCZNE SCENARIUSZE ZMIAN STANU ZDROWIA W OKRESIE SPADKU UMIERALNOŚCI Nowe podejście do pomiaru stanu zdrowia populacji łączące wymiar ilościowy i jakościowy oraz obrazujące relacje pomiędzy umieralnością a szeroko rozumianą chorobowością i niesprawnością prezentuje model przejścia w zdrowiu opracowany przez Światową Organizację Zdrowia (rys. 1). Rysunek 1. Ogólny model przejścia w zdrowiu W modelu przejścia zdrowotnego uwidacznia się to przesuwaniem krzywych chorobowości i niesprawności na coraz starsze roczniki wieku co najmniej tak szybko, jak krzywej przeżycia, przy czym krzywa przeżycia podlega rektangularyzacji 8. Zachodzące możliwe relacje pomiędzy chorobowością i czasem trwania życia dla omawianych scenariuszy teoretycznych w odniesieniu do stanu początkowego, który został oparty na danych o niesprawności i umieralności dla populacji amerykańskiej z lat 80., przedstawia rysunek 2 9. Teoria kompresji chorób jest przedstawiona jako scenariusz D, w którym wiek wystąpienia niesprawności związanej z chorobą przewlekłą przesuwa się w sposób znaczący (z 55 lat do 65 lat), podczas gdy zmiana długości życia, która następuje w tym samym okresie, jest mniejsza i wynosi dwa lata (wzrost z 76 lat do 78 lat), co skutkuje skróceniem czasu trwania niesprawności i obniżeniem ogólnej sumy lat życia w całej populacji przeżytych w niesprawności lub chorobie. Rysunek 2. Teoretyczne scenariusze chorobowości i czasu trwania życia w starzejących się populacjach Źródło: (WHO 1984). Górna linia umieralność reprezentuje krzywą przeżycia, którą wyznacza procent osób w populacji pozostających przy życiu w danym wieku, a krzywe poniżej przedstawiają frakcje osób w danym wieku bez niesprawności oraz nieobciążonych chorobami 6. Pole poniżej krzywej chorobowości reprezentuje czas życia w dobrym stanie zdrowia, czyli wolnego od chorób przewlekłych. Odległość między liniami chorobowości oraz umieralności stanowi lukę zdrowotną i jest różnicą między rzeczywistym stanem zdrowia w populacji a stanem określonym jako idealny czy pełny, w którym wszyscy dożywaliby do śmierci bez poważniejszych chorób i niesprawności. Obszar powyżej krzywej przeżycia stanowi stratę wynikającą z przedwczesnej umieralności oraz umieralności przed osiągnięciem wieku uznanego za optymalny lub maksymalny dla danej populacji. Poprawa przeżycia powoduje, że coraz więcej osób dożywa zaawansowanego wieku i krzywa przeżycia przesuwa się do góry, wypełniając lukę powodowaną umieralnością. Opisane wcześniej zmiany, które zaszły w ostatnich kilkudziesięciu latach w krajach rozwiniętych, w postaci spadku umieralności i znaczącego wzrostu długości życia spowodowały, że linia określająca przeżycie przesunęła się do góry, wypełniając coraz bardziej pole powyżej tej krzywej, czyli luka wynikająca z umieralności uległa zmniejszeniu. Ważne pozostaje pytanie o przesuwanie się krzywych chorobowości i niesprawności, czyli o zmiany, które wystąpiły w tym czasie w częstości i wieku występowania niesprawności, chorób przewlekłych oraz innych ograniczeń powiązanych ze stanem zdrowia. Wyniki badań dają zróżnicowany obraz kształtowania się chorobowości w różnych krajach i nie są jeszcze w pełni klarowne, a często także nie są porównywalne 7. W literaturze przedmiotu istnieje kilka teorii opisujących możliwe relacje pomiędzy krzywymi stanu zdrowia i niesprawności a krzywą przeżycia zachodzące w okresie szybkiego wzrostu trwania życia i starzenia się populacji. Do najbardziej znanych należą: teoria kompresji chorobowości, teoria ekspansji chorobowości oraz teoria dynamicznej równowagi. Nowym ujęciem tych procesów jest ogólna teoria starzenia się populacji, która stara się łączyć wcześniejsze podejścia. Kompresja chorobowości Teoria kompresji chorobowości zakłada poprawę stanu zdrowia w kolejnych kohortach osób starszych i skupienie chorobowości i niesprawności w najstarszych grupach wieku. Autor tej hipotezy James Fries (1980, 1989, 2002, 2003) zakłada, że spadek umieralności nie musi być powiązany ze wzrostem chorobowości, gdyż moment rozwoju chorób typowych dla późnego okresu życia jest także przesuwany na starsze lata. Ponadto przesunięcie w momencie występowania chorób może być większe niż zmiany w umieralności, co w efekcie skróci okres obciążenia chorobami, intensyfikując ich występowanie w ostatniej fazie życia. Możliwość przesunięcia wieku niesprawności lub jej uniknięcia opiera się na założeniu aktywnej prewencji, która spowoduje większy zysk w latach przeżytych w zdrowiu niż wzrost przeżycia w populacji w ogóle spowodowany wyeliminowaniem czynników zagrażających życiu. kompresja chorobowości Źródło: na podstawie (Fries 2003). Ekspansja chorobowości W teorii ekspansji chorobowości zakłada się, że poprawa przeżycia osób z niesprawnością i obciążonych chorobami, a także wydłużanie trwania życia na lata, gdy choroby i niepełnosprawność występują naturalnie (biologicznie) częściej, powodują ogólne zwiększenie frakcji osób chorych w populacji, szczególnie w starszych grupach wieku (Gruenberg 1977) 10. Teoria ekspansji chorobowości zakłada znaczne wydłużanie długości życia spowodowane spadkiem umieralności, przy nieznaczących zmianach w wieku wystąpienia niesprawności, co w efekcie skutkuje wzrostem czasu trwania życia z obciążeniami chorobami i niesprawnością w populacji (rys. 2, scenariusz B). W uzasadnieniu wzrostu frakcji osób chorych w populacji oraz obciążonych fizyczną niesprawnością wskazuje się przede wszystkim na wzrost liczebny populacji osób starszych. We wcześniejszych okresach przejścia epidemiologicznego występowanie niesprawności i chorób typowych dla wieku późnej starości było ograniczone przez stosunkowo mało liczną populację osób dożywających późnego wieku. Jako przykłady chorób, których występowanie w populacji narasta bardzo szybko, szczególnie wśród osób powyżej 80. roku życia, podaje się choroby neuropsychiczne, a wśród nich demencję starczą, choroby układu krążenia, takie jak miażdżyca naczyń oraz nadciśnienie, a także schizofrenię i cukrzycę. Autorzy teorii podkreślają, że postęp medyczny pozwalający zarówno na wydłużenie życia osób z ograniczeniami w sprawności, jak i na wzrost szans na przeżycie osób z chorobami ciężkimi prowadzi do występowania skutków tych chorób w postaci określonych dolegliwości oraz ograniczeń w sprawności w coraz liczniejszych rocznikach osób dożywających później starości (Gruenberg 1977; Olshansky i in. 1991). Teoria dynamicznej równowagi Teoria dynamicznej równowagi została zaproponowana jako swojego rodzaju status quo w obciążeniu chorobami w populacji. Według tej teorii spadek umieralności może prowadzić do wzrostu udziału 16 Polityka Społeczna 2012

20 i liczby osób chorych i z dolegliwościami, ale tylko w zakresie stanów chorobowych o niezbyt ciężkim przebiegu, przy jednoczesnym spadku częstości występowania ciężkich schorzeń i niesprawności (Manton 1982). Zdaniem Mantona zachodzącym przemianom w umieralności, które prowadzą do wydłużania trwania życia, towarzyszą różnokierunkowe zmiany w natężeniu występowania schorzeń i niesprawności oraz czasu ich trwania zależne od stopnia niesprawności i rodzaju choroby. Z jednej strony okres życia z umiarkowanymi dolegliwościami i chorobami wydłuża się, czyli mamy tu do czynienia z ekspansją chorobowości, z drugiej zaś występuje kompresja w zakresie chorób ciężkich i poważnych ograniczeń w sprawności, czyli czas trwania życia z poważnymi schorzeniami ulega skróceniu. Efektem tych przemian jest stan równowagi w obciążeniu chorobami w populacji, a przesunięcie w wieku wystąpienia niesprawności i długości trwania życia następuje w takim samym wymiarze (rys. 2, scenariusz C). Rezultaty wielu badań stanu zdrowia i niesprawności obejmujące okres od początku lat 70. dla poszczególnych krajów (m.in. Manton i in. 1997; Crimmins i in. 1997; Doblhammer i in. 2001; Robine i in. 2003), a także analizy porównawcze dla krajów OECD (Romieu i in. 1997; Jacobzone i in. 2000) zasadniczo potwierdzają teorię dynamicznej równowagi. Kompresja w zakresie ciężkich stanów niesprawności wymagających umieszczenia w domu opieki społecznej lub w szpitalu albo powodujących konieczność leżenia w łóżku, albo co najmniej ich stabilizacja, została odnotowana w większości krajów z malejącymi trendami umieralności. Równocześnie następowało wydłużanie lat życia z niezbyt ciężkimi oraz lekkimi dolegliwościami. Mniejsze ograniczenia w sprawności utrudniające codzienną aktywność, których występowanie miało tendencję rosnącą, było związane m.in. z niedokrwienną chorobą serca, cukrzycą, chorobami stawów i chorobami umysłowymi. Warto zauważyć, że każdy z tych teoretycznych scenariuszy kształtowania się chorobowości i ograniczeń w sprawności powodowanej stanem zdrowia w starzejących się populacjach ma bardzo ważne implikacje ekonomiczne i społeczne w zakresie zdrowia publicznego oraz zapotrzebowania na opiekę medyczną i rehabilitacyjną. Jednocześnie konsekwencje wynikające z przedstawionych scenariuszy są zdecydowanie odmienne. Założenie o występowaniu kompresji chorobowości oznacza zmniejszenie zapotrzebowania na środki przeznaczane na leczenie dzięki krótszemu okresowi występowania chorób oraz kierunkuje przesunięcie tych środków na leczenie chorób w późniejszych fazach życia. Konsekwencje wynikające z założenia występowania ekspansji chorobowości i niesprawności oznaczają konieczność zwiększenia nakładów na ochronę zdrowia i opiekę medyczną zarówno osób w wieku sędziwym, jak i w wieku wczesnej i późnej starości. Występowanie scenariusza pośredniego, czyli dynamicznej równowagi, wymaga dobrego wyważenia popytu i podaży na opiekę medyczną i rehabilitacyjną dostosowaną do wieku osób i rodzaju schorzenia. Podstawowe wciąż pozostaje dobre rozpoznanie sytuacji i monitorowanie etapu rozwoju, na którym znajduje się dana populacja. Pomocna może tu być ogólna teoria starzenia się populacji. Ogólna teoria starzenia się populacji Polityka Społeczna 2012 Szeroka analiza danych o umieralności dla ponad 50 krajów oraz wyniki badań w zakresie zdrowia z zastosowaniem nowych miar, m.in. długości życia w zdrowiu oraz bez niesprawności, potwierdziła występowanie rozbieżności w poziomie analizowanych wskaźników w poszczególnych krajach i dała podstawy dla ogólnej koncepcji starzenia się populacji (Robine, Michel 2004). Autorzy doszli do wniosku, że różnice w przebiegu trendów umieralności oraz chorobowości i niesprawności w poszczególnych krajach odzwierciedlają występujące rzeczywiste ich zróżnicowanie, które jest związane z etapem przejścia demograficznego i epidemiologicznego. Zwracają także uwagę na istotne znaczenie uwarunkowań społeczno-ekonomicznych, geograficznych, kulturowych i systemowych, w tym dotyczących polityki zdrowotnej i zdrowia publicznego. Podstawę dla teorii starzenia się populacji stanowi założenie o cyklicznie następujących po sobie etapach, których składowymi są procesy ujęte w modelu przejścia zdrowotnego w ich wzajemnych powiązaniach. Etap pierwszy starzenia się populacji następuje na określonym poziomie rozwoju demograficznego, gdy notowane są korzystne zmiany w umieralności widoczne we wzroście oczekiwanego trwania życia spowodowane spadkiem umieralności w najstarszych grupach wieku. Wzrost przeżycia osób w zaawansowanym wieku obciążonych różnymi schorzeniami i dolegliwościami, wynikający z poprawy warunków życia, poziomu usług medycznych i postępu medycznego, pociąga za sobą wzrost liczby lat przeżytych z niesprawnością oraz udziału osób w populacji, które są obciążone chorobami przewlekłymi. Odpowiada to etapowi opisanemu przez teorię ekspansji chorobowości. Etap taki był obserwowany powszechnie w wielu krajach o niskiej umieralności, w których od lat 70. ubiegłego stulecia notowano wzrost oczekiwanego trwania życia osób w wieku 65 lat i powyżej. Zakłada się, że etap ekspansji chorobowości może występować z opóźnieniem w innych rejonach świata, szczególnie w krajach słabiej rozwiniętych, które dopiero wchodzą w etap spadku umieralności. Drugi etap, odpowiadający scenariuszowi dynamicznej równowagi, jest związany z dalszym postępem medycznym, który pozwala na zatrzymanie lub spowolnienie rozwoju wielu chorób oraz opóźnienie wystąpienia ciężkich objawów choroby. Przykładem jest odnotowana w latach 70. i 80. poprawa w stanie zdrowia w krajach zachodnich i odwrócenie niekorzystnych trendów w zakresie niesprawności, do czego przyczynił się w dużym stopniu postęp w kardiologii. Postęp ten pozwalał na leczenie wielu chorób układu krążenia, które nie tylko zwiększyło szanse przeżycia, ale zmniejszało także zakres występowania cięższych stanów niesprawności. Ważnym elementem tego etapu jest dostosowanie do zaistniałych zmian demograficznych i epidemiologicznych działań w zakresie polityki zdrowotnej, która nakierowana została na rosnącą populację osób w podeszłym wieku oraz schorzenia typowe dla tego wieku. Dzięki takim działaniom w wielu krajach, np. w latach 80. w USA, Finlandii, Francji, Szwajcarii, a w latach 90. w Wielkiej Brytanii i Kanadzie, mógł zostać osiągnięty stan dynamicznej równowagi (Crimmins i in. 1997; Michel, Robine 2004). Zwraca się przy tym uwagę na występowanie zróżnicowania społecznego i nierówny udział różnych grup ludności w zmianach objętych kolejnymi etapami przemian. Na przykład, badanie w USA ujawniło wyraźną poprawę i wydłużenie czasu trwania życia w dobrym zdrowiu, które nastąpiło w generacji osób starszych z wykształceniem wyższym, podczas gdy w pozostałych grupach ludności obserwowano w dalszym ciągu stagnację lub występowanie ekspansji chorób (Crimmins, Saito 2001). Trzeci etap starzenia się populacji odpowiada teorii kompresji chorobowości i następuje w wyniku wejścia w proces starzenia kolejnej generacji osób. Zakłada się, że osoby te dzięki zachowaniom prozdrowotnym oraz lepszym ogólnym warunkom życia będą cieszyć się lepszym stanem zdrowia w porównaniu z poprzedzającą ich generacją. Poprawa stanu zdrowia będzie uwidaczniała się w opóźnianiu występowania niesprawności i chorób przewlekłych, co stworzy warunki do skrócenia lat przeżytych w złym stanie zdrowia oraz skumulowania występowania chorób i niesprawności w wieku późnej starości. Zmianom takim ma sprzyjać wzrost poziomu wykształcenia oraz zmiany w stylu życia widoczne w sposobie odżywiania, ograniczeniu nałogów, wzroście świadomości i zachowaniach prozdrowotnych. Jako przykład krajów z zawansowanym procesem starzenia się, w których nastąpiła redukcja obciążenia niesprawnością i chorobami przewlekłymi, podaje się Francję, Szwajcarię, Austrię i USA (Michel, Robine 2004). Autorzy tej koncepcji zakładają kontynuację tego procesu. Postępujące obniżanie umieralności i wydłużanie trwania życia będzie generowało rosnącą liczbę osób w zaawansowanym wieku, w tym osiągających 100 lat i więcej, które w ostatnim okresie życia będą obciążone różnymi dolegliwościami i chorobami przewlekłymi. W szczególności zwraca się uwagę na możliwość natężenia występowania biologicznego syndromu związanego ze starzeniem się i spadkiem zasobów fizjologicznych organizmu, którym jest słabość (frailty). Taka sytuacja będzie stwarzać nowe wyzwania i potrzebę działań, na skutki których trzeba będzie poczekać, co może zapoczątkować nowy etap ekspansji ograniczeń w zdrowiu i niesprawności oraz otworzyć kolejny cykl procesu starzenia się populacji, aczkolwiek charakteryzujący się już inną jakością. DŁUGOŚĆ ŻYCIA W ZDROWIU W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ Na początek lat 70. ubiegłego stulecia przypadają pierwsze prace nad konstrukcją nowych miar stanu zdrowia, łączących wymiar ilościowej długości trwania życia z ocenami jakościowymi stanu zdrowia. Podstawę analityczną stanowiły modyfikacje tablic trwania życia uwzględniające występowanie różnych ograniczeń w sprawności funkcjonalnej i zdrowiu, a w szczególności było to podejście zaproponowane przez Sullivana (1971). Do grupy tych miar, określanych jako sumaryczne miary stanu zdrowia populacji, należą m.in. oczekiwana długość trwania życia bez niesprawności (DFLE), oczekiwana długość trwania życia skorygowana jakością (QALE), oczekiwana długość trwania życia w aktywności (ALE), oczekiwana długość trwania życia bez chorób przewlekłych, oczekiwana długość trwania życia w dobrym zdrowiu, oczekiwana długość trwania życia skorygowa- 17

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work)

Promocja zdrowego środowiska. z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Promocja zdrowego środowiska pracy dla pracowników z chorobami przewlekłymi Zdrowie publiczne i praca (PH Work) Dane techniczne o projekcie Realizacja w latach 2011-2013 Finansowanie z Programu Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie niepełnosprawności

Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie niepełnosprawności Vademecum dla osób niepełnosprawnych - przewodnik zawodowy Część I. Podstawowe pojęcia Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie niepełnosprawności 1 SPIS TREŚCI: Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski NIEPEŁNOSPRAWNI W EUROPIE Około 83,2 mln ogółu ludności Europy to osoby z niepełnosprawnością (11,7%

Bardziej szczegółowo

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom

Bardziej szczegółowo

WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE DOKUMENTOWANIA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI RZADKIEJ LUB SPRZĘŻONEJ W PROJEKCIE

WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE DOKUMENTOWANIA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI RZADKIEJ LUB SPRZĘŻONEJ W PROJEKCIE WSKAZÓWKI DOTYCZĄCE DOKUMENTOWANIA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI RZADKIEJ LUB SPRZĘŻONEJ W PROJEKCIE Wsparcie środowiska osób niepełnosprawnych z terenów wiejskich i małomiasteczkowych Każda osoba niepełnosprawna,

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy

Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy Europejska Strategia Bezpieczeństwa i Higieny Pracy dr inż. Zofia Pawłowska kierownik Zakładu Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy CIOP-PIB Informacja przygotowana na posiedzenie Rady Ochrony Pracy

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym

USTAWA z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym Kancelaria Sejmu s. 1/9 Dz.U. 1996 Nr 100 poz. 461 USTAWA z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym Art. 1. W ustawie z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE. Z. Nowak - Kapusta

OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE. Z. Nowak - Kapusta OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE Z. Nowak - Kapusta Osoba niepełnosprawna to osoba, która posiadała odpowiednie orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony (osoba niepełnosprawna prawnie) lub osoba, która takiego

Bardziej szczegółowo

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek

Statystyka społeczna Redakcja naukowa Tomasz Panek Statystyka społeczna Redakcja naukowa Podręcznik obejmuje wiedzę o badaniach zjawisk społecznych jako źródło wiedzy dla różnych instytucji publicznych. Zostały w nim przedstawione metody analizy ilościowej

Bardziej szczegółowo

Dr Monika Lewandowicz-Machnikowska

Dr Monika Lewandowicz-Machnikowska Dr Monika Lewandowicz-Machnikowska Ubezpieczenie rentowe (I) Niezdolność do pracy, a niepełnosprawność. Niezdolność do pracy, jako ryzyko socjalne w systemie zabezpieczenia społecznego podlega odrębnej

Bardziej szczegółowo

Wyzwania stojące przed systemem finansowania ochrony zdrowia w Polsce

Wyzwania stojące przed systemem finansowania ochrony zdrowia w Polsce Wyzwania stojące przed systemem finansowania ochrony zdrowia w Polsce Łukasz Zalicki Partner EY V Forum Ochrony Zdrowia Krynica, 2 września 214 Wyzwania stojące przed systemem ochrony zdrowia Analizując

Bardziej szczegółowo

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Istota i przedmiot statystyki oraz demografii. Prezentacja danych statystycznych Znaczenia słowa statystyka Znaczenie I - nazwa zbioru danych liczbowych prezentujących

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ

ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ Patrycja Zwiech ROZDZIAŁ 21 AKTYWNOŚĆ EKONOMICZNA KOBIET I MĘŻCZYZN W POLSCE NA TLE KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 1. Wstęp Polska, będąc członkiem Unii Europejskiej, stoi przed rozwiązaniem wielu problemów.

Bardziej szczegółowo

Edukacja a rynek pracy. dr Dariusz Danilewicz Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie

Edukacja a rynek pracy. dr Dariusz Danilewicz Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Edukacja a rynek pracy dr Dariusz Danilewicz Katedra Rozwoju Kapitału Ludzkiego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Rynek pracy co to? Zatrudnianie nie jest koniecznością Rynek pracy jako całość to byt

Bardziej szczegółowo

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15

Mariola Banach UNIWERSYTET RZESZOWSKI. STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 UNIWERSYTET RZESZOWSKI Promotor: dr Magdalena Cyrek Mariola Banach STUDIA PODYPLOMOWE Mechanizmy funkcjonowania strefy euro VI edycja, rok akademicki 2014/15 przedstawienie istoty ubóstwa i wykluczenia

Bardziej szczegółowo

Stopnie niepełnosprawności

Stopnie niepełnosprawności Stopnie Od ponad dziesięciu lat nie ma juŝ I, II i III grupy inwalidzkiej. Zamiast tego funkcjonują dwa rodzaje orzecznictwa: rentowe, które omówiliśmy w kwietniowych numerach Gazety Podatnika, oraz pozarentowe.

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2009 ROKU

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2009 ROKU ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2009 ROKU Warszawa 2010 Opracowali: Andrzej Kania Małgorzata Łabęcka Akceptowała:

Bardziej szczegółowo

STRES OKOŁOEMERYTALNY

STRES OKOŁOEMERYTALNY dr n. hum. Filip Raciborski filip.raciborski@wum.edu.pl STRES OKOŁOEMERYTALNY WSTĘPNE WYNIKI PROJEKTU WPŁYW PRZEJŚCIA NA EMERYTURĘ NA ZDROWIE Teza I (pozytywny wpływ pracy): Późniejsze przejście na emeryturę

Bardziej szczegółowo

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Wojciech Otrębski Instytut Psychologii Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Plan wystąpienia: Skala

Bardziej szczegółowo

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny

dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny dr Sławomir Nałęcz Z-ca dyr. Dep. Badań Społecznych i Warunków Życia Główny Urząd Statystyczny Wyniki Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań 2002, 2011. Wskaźnik NEET w Polsce na tle innych krajów Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie wyników projektu badawczego MIR i OECD. w województwie łódzkim

Wykorzystanie wyników projektu badawczego MIR i OECD. w województwie łódzkim Wykorzystanie wyników projektu badawczego MIR i OECD w województwie łódzkim Zbigniew Gwadera Departament ds. PO Kapitał Ludzki Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego Instytucja Pośrednicząca PO KL Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Mieszkalnictwo barierą rozwoju społecznego i gospodarczego miast

Mieszkalnictwo barierą rozwoju społecznego i gospodarczego miast P o l s k a A k a d e m i a N a u k Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania Grzegorz Węcławowicz Mieszkalnictwo barierą rozwoju społecznego i gospodarczego miast Prezentacja na VI Forum Mieszkalnictwa

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJONALNE, ZDROWOTNE I SPOŁECZNE DETERMINANTY NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI. redakcja Stanisława Golinowska

INSTYTUCJONALNE, ZDROWOTNE I SPOŁECZNE DETERMINANTY NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI. redakcja Stanisława Golinowska INSTYTUCJONALNE, ZDROWOTNE I SPOŁECZNE DETERMINANTY NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI redakcja Stanisława Golinowska Warszawa 2012 Spis treści EXECUTIVE SUMMARY 17 WYKAZ SKRÓTÓW UŻYTYCH W KSIĄŻCE 19 WPROWADZENIE 23 Prace

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie Międzynarodowe doświadczenia w zakresie zatrudnienia wspomaganego osób niepełnosprawnych Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie K o n s p e k t 1. Definicja zatrudnienia wspomaganego

Bardziej szczegółowo

Ocena kończyny górnej w świetle. Niepełnosprawności i Zdrowia, ICF

Ocena kończyny górnej w świetle. Niepełnosprawności i Zdrowia, ICF Ocena kończyny górnej w świetle Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia, ICF Dr n. med. Anna Czernuszenko Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i

Bardziej szczegółowo

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013

RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 RAPORT O STANIE ZDROWIA MIESZKAŃCÓW BIAŁEGOSTOKU W LATACH 2004 2013 Opracowanie przygotowane dla: Urzędu Miejskiego w Białymstoku Autor opracowania: dr nauk o zdrowiu Agnieszka Genowska 2015 1 Spis treści

Bardziej szczegółowo

B. Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie niepełnosprawności

B. Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie niepełnosprawności Vademecum dla osób niepełnosprawnych - przewodnik zawodowy Część I. Podstawowe pojęcia B. Orzekanie o niepełnosprawności i stopnie niepełnosprawności 1 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI... 2 Orzekanie o niepełnosprawności...

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Część I. Osoba niepełnosprawna definicja, orzecznictwo o niepełnosprawności oraz podstawy funkcjonowania rehabilitacji społecznej i zawodowej

Część I. Osoba niepełnosprawna definicja, orzecznictwo o niepełnosprawności oraz podstawy funkcjonowania rehabilitacji społecznej i zawodowej Część I. Osoba niepełnosprawna definicja, orzecznictwo o niepełnosprawności oraz podstawy funkcjonowania rehabilitacji społecznej i zawodowej Rozdział 1. System orzecznictwa o niepełnosprawności Istnieje

Bardziej szczegółowo

Report Card 13. Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r.

Report Card 13. Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r. Report Card 13 Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych Warszawa, 14 kwietnia 2016 r. O UNICEF UNICEF jest agendą ONZ zajmującą się pomocą dzieciom

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE

ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE ZABEZPIECZENIE SPOŁECZNE W POLSCE PROBLEMY DO ROZWIĄZANIA W NAJBLIŻSZEJ PRZYSZŁOŚCI Redakcja naukowa Gertruda Uścińska Warszawa 2008 WPROWADZENIE 13 Rozdział I Hanna Perło, Gertruda Uścińska, Hanna Zalewska

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2005 ROKU

ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2005 ROKU ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2005 ROKU Warszawa 2006 Opracowali: Akceptowała: Małgorzata Łabęcka Andrzej Kania

Bardziej szczegółowo

STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET

STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 STABILNOŚĆ MAŁŻEŃSTW A STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY KOBIET MARTA STYRC & ANNA MATYSIAK Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna

Bardziej szczegółowo

ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2014 ROKU

ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2014 ROKU ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2014 ROKU Warszawa 2015 Opracowali: Małgorzata Łabęcka

Bardziej szczegółowo

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W roku 1980 Światowa Organizacja Zdrowia opracowała i opublikowała definicję niepełnosprawności w Międzynarodowej klasyfikacji uszkodzeń, upośledzeń i niepełnosprawności.

Bardziej szczegółowo

ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2013 ROKU

ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2013 ROKU ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH DEPARTAMENT STATYSTYKI I PROGNOZ AKTUARIALNYCH ORZECZENIA LEKARZY ORZECZNIKÓW ZUS O NIEZDOLNOŚCI DO PRACY WYDANE W 2013 ROKU Warszawa 2014 Opracowali: Małgorzata Łabęcka

Bardziej szczegółowo

Wykłady blok ogólnozawodowy. Wykład 1. Wykład 2. Wykład 1. Wykład 1

Wykłady blok ogólnozawodowy. Wykład 1. Wykład 2. Wykład 1. Wykład 1 Opiekuńczo- Lp. Nazwa modułu Jednostka modułowa Typ zajęć Liczba godzin Miejsce szkolenia Samokształcenie temat liczba godzin Wykłady blok ogólnozawodowy 1a. Komunikowanie się z jednostką i grupą Ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Ocena funkcjonalnej sprawności organizmu, a rzeczywistość dokumentacji medycznej w systemie ochrony zdrowia.

Ocena funkcjonalnej sprawności organizmu, a rzeczywistość dokumentacji medycznej w systemie ochrony zdrowia. Ocena funkcjonalnej sprawności organizmu, a rzeczywistość dokumentacji medycznej w systemie ochrony zdrowia. Małgorzata Lipowska Warszawa, 22 października 2013r. ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

Bardziej szczegółowo

Ograniczanie społecznych nierówności w zdrowiu

Ograniczanie społecznych nierówności w zdrowiu Ograniczanie społecznych nierówności w zdrowiu Projekt Predefiniowany współfinansowany w ramach Norweskiego Mechanizmu Finansowego 2009-2014 Dr Michał Marek Członek Rady Programowej Radca Ministra Projekt

Bardziej szczegółowo

Elastyczny rynek pracy gdzie zmierzamy?

Elastyczny rynek pracy gdzie zmierzamy? Elastyczny rynek pracy gdzie zmierzamy? dr Agnieszka Chłoń-Domińczak Konferencja Przemysłu Materiałów Budowlanych 20 maja 2010 r., Rawa Mazowiecka Rynek pracy wyzwania na przyszłość Starzenie się ludności

Bardziej szczegółowo

Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia

Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia Osoba niepełnosprawna zaliczana jest do jednego z trzech stopni niepełnosprawności: 1) znacznego, 2) umiarkowanego, 3) lekkiego. Orzeczenie

Bardziej szczegółowo

Liczba samochodów osobowych na 1000 ludności

Liczba samochodów osobowych na 1000 ludności GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY URZĄD STATYSTYCZNY W KATOWICACH Wskaźniki Zrównoważonego Rozwoju. Moduł krajowy Więcej informacji: w kwestiach merytorycznych dotyczących: wskaźników krajowych oraz na poziomie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r.

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Powiecie Opolskim na lata 2016-2020 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

SKUTECZNE ZARZDZANIE OCHRONĄ ZDROWIA Warunki brzegowe i analiza otoczenia. Grzegorz Ziemniak

SKUTECZNE ZARZDZANIE OCHRONĄ ZDROWIA Warunki brzegowe i analiza otoczenia. Grzegorz Ziemniak SKUTECZNE ZARZDZANIE OCHRONĄ ZDROWIA Warunki brzegowe i analiza otoczenia Grzegorz Ziemniak Odrobina historii Narodowy Program Zdrowia 2007-2015 Cele strategiczne Obszary priorytetowe: Zmniejszenie zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich Jakub Bińkowski Warszawa 2014 1 POSTULATY ZPP Bogactwo bierze się z pracy. Kapitał czy ziemia, póki nie zostają ożywione pracą, są martwe.

Bardziej szczegółowo

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej

Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne. Prawo do opieki paliatywnej Karta Praska (The Prague Charter) Dlaczego jest to ważne Prawo do opieki paliatywnej Dostęp do opieki paliatywnej stanowi prawny obowiązek, potwierdzony przez konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska

Program Operacyjny Kapitał Ludzki. Edyta Kuracińska Program Operacyjny Kapitał Ludzki Edyta Kuracińska Cel prezentacji Istotą niniejszej prezentacji jest przedstawienie założeń oraz ich realizacji Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki w aspekcie zwalczania

Bardziej szczegółowo

Zasoby kadr dla zdrowia tendencje i perspektywy w starzejącym się społeczeństwie

Zasoby kadr dla zdrowia tendencje i perspektywy w starzejącym się społeczeństwie Zasoby kadr dla zdrowia tendencje i perspektywy w starzejącym się społeczeństwie Stanisława Golinowska Ewa Kocot Agnieszka Sowa długoterminowej: Finanse Kadry medyczne i socjalne Finansowanie Outline 1.

Bardziej szczegółowo

Obowiązki i korzyści związane z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych

Obowiązki i korzyści związane z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych VII EDYCJA Konwent Prawa Pracy r. pr. Mateusz Brząkowski Obowiązki i korzyści związane z zatrudnianiem osób niepełnosprawnych 1 1 Zatrudnianie niepełnosprawnych Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Aktywizacja osób w podeszłym wieku na rynku pracy.

Aktywizacja osób w podeszłym wieku na rynku pracy. Aktywizacja osób w podeszłym wieku na rynku pracy. Aneta Maciąg Warszawa, 10.12.2015 r. Plan 1. Struktura demograficzna społeczeństwa. 2. Poziom zatrudnienia wśród osób powyżej 50 roku życia. 3. Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Doradztwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych. Żadna praca nie wymaga od człowieka pełnej sprawności.

Doradztwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych. Żadna praca nie wymaga od człowieka pełnej sprawności. Doradztwo zawodowe dla osób niepełnosprawnych Żadna praca nie wymaga od człowieka pełnej sprawności. Orzekanie o niepełnosprawności Podstawą uznania osoby, która nie ukończyła 16 roku życia za niepełnosprawną

Bardziej szczegółowo

-jako narzędzie badawcze dla pomiaru wyników badań, jakości życia lub czynników środowiskowych;

-jako narzędzie badawcze dla pomiaru wyników badań, jakości życia lub czynników środowiskowych; Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) należy do rodziny międzynarodowych klasyfikacji opracowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) i stosowanych do opisu

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie zdolności instytucjonalnych celem skutecznego zarządzania bezpieczeństwem ruchu drogowego w Polsce. Sekretariat Krajowej Rady BRD

Rozwijanie zdolności instytucjonalnych celem skutecznego zarządzania bezpieczeństwem ruchu drogowego w Polsce. Sekretariat Krajowej Rady BRD Rozwijanie zdolności instytucjonalnych celem skutecznego zarządzania bezpieczeństwem ruchu drogowego w Polsce Sekretariat Krajowej Rady BRD Krakowskie Dni Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego, Kraków, 26/02/2015

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

16 lat rynku wewnętrznego w Polsce produkcja usług czy zdrowia?

16 lat rynku wewnętrznego w Polsce produkcja usług czy zdrowia? 16 lat rynku wewnętrznego w Polsce produkcja usług czy zdrowia? Marek Balicki Inauguracyjne posiedzenie Narodowej Rady Rozwoju Bezpieczeństwo zdrowotne Polaków diagnoza sytuacji Warszawa, 16 października

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Integracja społeczna Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Socjologia niepełnosprawności i rehabilitacji. mgr E. Kujawa. 1 ECTS F-2-P-SN-05 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS:

Socjologia niepełnosprawności i rehabilitacji. mgr E. Kujawa. 1 ECTS F-2-P-SN-05 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Niepełnosprawni - wiadomości ogólne

Niepełnosprawni - wiadomości ogólne Niepełnosprawni - wiadomości ogólne CZYM JEST NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ I KTO O NIEJ ORZEKA? Zgodnie z przepisami ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych niepełnosprawność

Bardziej szczegółowo

CARE PROFESSIONS AND THEIR TRAINING NEEDS IN POLAND TRANSFER FOUNDATION - WARSAW

CARE PROFESSIONS AND THEIR TRAINING NEEDS IN POLAND TRANSFER FOUNDATION - WARSAW CARE PROFESSIONS AND THEIR TRAINING NEEDS IN POLAND TRANSFER FOUNDATION - WARSAW Seniorzy w Polsce Przeciętne dalsze trwanie życia osób w wieku 60 lat: mężczyźni 17,7 lat, kobiety 22,9 lat. Liczba ludności

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia Stopień II, Profil praktyczny

Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia Stopień II, Profil praktyczny LISTA PRZEDMIOTÓW, KTÓRE MOGĄ BYĆ UZNANE NA PODSTAWIE OCENY EFEKTÓW UCZENIA SIĘ ZDOBYTYCH NA DRODZE EDUKACJI POZAFORMALNEJ I NIEFORMALNEJ NA ROK AKADEMICKI 2016/2017 Wydział Nauk o Zdrowiu Kierunek Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Załącznik do Uchwały Nr Rady Miejskiej Leszna z dnia MIEJSKI PROGRAM NA RZECZ WSPIERANIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH na lata 2014-2016 1 OPIS PROBLEMU Niepełnosprawność, zgodnie z treścią ustawy o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY WYKAZ ZADAŃ I ICH PODZIAŁ POMIĘDZY PODMIOTY REALIZUJĄCE NARODOWY PROGRAM OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO

SZCZEGÓŁOWY WYKAZ ZADAŃ I ICH PODZIAŁ POMIĘDZY PODMIOTY REALIZUJĄCE NARODOWY PROGRAM OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO Załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia.. SZCZEGÓŁOWY WYKAZ ZADAŃ I ICH PODZIAŁ POMIĘDZY PODMIOTY REALIZUJĄCE NARODOWY PROGRAM OCHRONY ZDROWIA PSYCHICZNEGO Cele ogólne Cele szczegółowe Zadania

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 16 grudnia 2005 r. II UK 77/05

Postanowienie z dnia 16 grudnia 2005 r. II UK 77/05 Postanowienie z dnia 16 grudnia 2005 r. II UK 77/05 Orzeczenie stwierdzające znaczny stopień niepełnosprawności nie jest równoznaczne z orzeczeniem lekarza orzecznika organu rentowego o całkowitej niezdolności

Bardziej szczegółowo

Terapia. Plan prezentacji:

Terapia. Plan prezentacji: Terapia zajęciowa Plan prezentacji: Co to jest Terapia Zajęciowa Dla kogo jest przeznaczona Cele i obszary działalności Terapii Zajęciowej Miejsca pracy terapeuty zajęciowego Kształcenie TZ w Polsce Kształcenie

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

Wykład 2. Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Wykład 2 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska proces, w którym ludzie uczą się dbać o zdrowie własne i zdrowie społeczeństwa, w którym żyją jest nieodłącznym i komplementarnym elementem promocji zdrowia

Bardziej szczegółowo

Wiek a aktywność społeczna: osoby 50+ w Polsce

Wiek a aktywność społeczna: osoby 50+ w Polsce Wiek a aktywność społeczna: osoby 50+ w Polsce Anna Nicińska Karol Osłowski Uniwersytet Warszawski Wyrównywanie szans na rynku pracy dla osób 50+ Solidarność pokoleń Lublin, 8 listopada 2012 Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Orzekanie do celów rentowych i pozarentowych

Orzekanie do celów rentowych i pozarentowych Orzekanie do celów rentowych i pozarentowych Orzekanie do celów pozarentowych Procedury przyznawania stopnia niepełnosprawności w Powiatowych Zespołach ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności dla potrzeb

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY ZESPÓŁ DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W BOCHNI

POWIATOWY ZESPÓŁ DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W BOCHNI POWIATOWY ZESPÓŁ DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W BOCHNI Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Bochni orzeka o niepełnosprawności do celów pozarentowych. Orzeczenie wydane

Bardziej szczegółowo

A N K I E T A OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE DZIECI I MŁODZIEŻ DO 18 ROKU ŻYCIA

A N K I E T A OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE DZIECI I MŁODZIEŻ DO 18 ROKU ŻYCIA A N K I E T A OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE DZIECI I MŁODZIEŻ DO 18 ROKU ŻYCIA Niniejsza ankieta jest adresowana do wszystkich osób niepełnosprawnych i ich rodzin. Celem ankiety jest pozyskanie informacji o sytuacji

Bardziej szczegółowo

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją?

Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Dlaczego promocja zdrowia i profilaktyka jest opłacalną inwestycją? Prof. dr hab. med. Barbara Woynarowska Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Warszawskiego Komitet Zdrowia Publicznego PAN Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Łańcucie został powołany Uchwałą Rady Powiatu Łańcuckiego

Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Łańcucie został powołany Uchwałą Rady Powiatu Łańcuckiego Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Łańcucie Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Łańcucie został powołany Uchwałą Rady Powiatu Łańcuckiego Obowiązujące druki w celu

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA RYNKU PRACY W WOJ. PODLASKIM W 2014 ROKU

SYTUACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA RYNKU PRACY W WOJ. PODLASKIM W 2014 ROKU Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych zalicza się osoby z długotrwałą obniżoną sprawnością fizyczną,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

Tabela 1. Przeciętna długość życia w wybranych krajach UE w 2011 roku

Tabela 1. Przeciętna długość życia w wybranych krajach UE w 2011 roku Starzenie się społeczeństw materiały ZAŁĄCZNIK NR 1 Zadania Zadanie nr 1 Tabela 1. Przeciętna długość życia w wybranych krajach UE w 2011 roku Kraj Mężczyźni Kobiety Średnia długość życia Bułgaria 70,7

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny

Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny Katarzyna Kitajewska Główny Inspektorat Sanitarny 1 Zranienia i zakłucia przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 czerwca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

ULGI I UPRAWNIENIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

ULGI I UPRAWNIENIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH ULGI I UPRAWNIENIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Pojęcie niepełnosprawności Niepełnosprawność oznacza trwałą lub okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych

Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych r Polityka społeczna wobec osób niepełnosprawnych Bożena Kołaczek B 374809 Warszawa 2010 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE WOKÓŁ ZASAD POLITYKI SPOŁECZNEJ. CEL I ZAKRES ANALIZY 13 Część pierwsza Rozwój polityki

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH Kobiecy styl zarządzania dr Ewa Lisowska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Konferencja Czas na nas Plan prezentacji 1. Szklany sufit

Bardziej szczegółowo

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego

IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego IPET Indywidualny Program Edukacyjno- Terapeutyczny dla dziecka z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych Jolanta Rafał-Łuniewska Dziecko z niepełnosprawnością

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ NAUCZANIA. Zakres materiału konieczny do opanowania to:

MATERIAŁ NAUCZANIA. Zakres materiału konieczny do opanowania to: Centrum Nauki i Biznesu Żak ul. Sikorskiego 33 64-920 Piła Tel. (067) 2155352 www.zak.edu.pl pila@zak.edu.pl PRAKTYKA ZAWODOWA ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ MATERIAŁ NAUCZANIA Podczas jednego roku nauki

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2011 rok

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Narodowy Rachunek Zdrowia za 2011 rok Materiał na konferencję prasową w dniu 23 lipca 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna Narodowy Rachunek Zdrowia za 2011 rok WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

BOCCIA podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych i ich środowiska przez paraolimpijską dyscyplinę sportową Boccia. Erasmus + Sport Project

BOCCIA podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych i ich środowiska przez paraolimpijską dyscyplinę sportową Boccia. Erasmus + Sport Project BOCCIA podnoszenie jakości życia osób niepełnosprawnych i ich środowiska przez paraolimpijską dyscyplinę sportową Boccia Erasmus + Sport Project Lider : Stowarzyszenie Sportowo-Rehabilitacyjne START w

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków - wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych PIAAC

Umiejętności Polaków - wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych PIAAC A A A Umiejętności Polaków - wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych PIAAC dr Agnieszka Chłoń-Domińczak oraz Zespół badawczy PIAAC, Instytut Badań Edukacyjnych Warszawa, 20 listopada

Bardziej szczegółowo

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci

uzyskano tylko w 13 przypadkach gruźlicy PŁUC tzn. w 21,0% przypadków gruźlicy u dzieci Sytuacja epidemiologiczna gruźlicy w Polsce 2012/2013 Dane o zachorowaniach na gruźlicę w Polsce pochodzą z Krajowego Rejestru Zachorowań na Gruźlicę, który prowadzony jest w Instytucie Gruźlicy i Chorób

Bardziej szczegółowo

Znaczenie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF)

Znaczenie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) Znaczenie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) Konferencja "Rehabilitation - value for societies in Europe", październik 2014, Warszawa Prof. nadzwyczajny dr

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Problemy opieki nad osobami niesamodzielnymi w świetle badania. PolSenior

Problemy opieki nad osobami niesamodzielnymi w świetle badania. PolSenior Problemy opieki nad osobami niesamodzielnymi w świetle badania PolSenior Piotr Błędowski Szkoła Główna Handlowa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Polskie Towarzystwo Gerontologiczne Praca naukowa finansowana

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA RYNKU PRACY W WOJ. PODLASKIM W 2011 ROKU

SYTUACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA RYNKU PRACY W WOJ. PODLASKIM W 2011 ROKU SYTUACJA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH NA RYNKU PRACY W WOJ. PODLASKIM W 2011 ROKU W końcu 2011 r. w urzędach pracy woj. podlaskiego zarejestrowane były 3573 bezrobotne osoby niepełnosprawne, czyli o 154 osoby

Bardziej szczegółowo

PL 1 PL. Konkluzja pokonferencyjna. Uczestnicy Konferencji z zadowoleniem przyjmują:

PL 1 PL. Konkluzja pokonferencyjna. Uczestnicy Konferencji z zadowoleniem przyjmują: 1st European Day of the Brain. Ageing, Stroke, and Alzheimer s Disease - Finding Innovative Solutions - Experts Conference during Polish Presidency of the European Union Council (18 November 2011, Learning

Bardziej szczegółowo