ZUKUNFT IST JETZT! >> Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung im deutsch-polnischen Jugendaustausch

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZUKUNFT IST JETZT! >> Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung im deutsch-polnischen Jugendaustausch"

Transkrypt

1 ZUKUNFT IST JETZT! >> Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung im deutsch-polnischen Jugendaustausch Dokumentation der Tagung vom 24. bis 27. Februar 2011 in Berlin PRZYSZŁOŚĆ JEST TERAZ! >> Edukacja kulturalna na rzecz zrównoważonego rozwoju w polsko-niemieckiej wymianie młodzieży Dokumentacja kongresu od 24. do 27. lutego 2011 w Berlinie 1

2 INHALTSÜBERSICHT / SPIS TREŚCI >> EINFÜHRUNG >> Seite ZUKUNFT IST JETZT Nachhaltigkeit ist zentrale Aufgabe des 21. Jahrhunderts 04 Nachhaltige Entwicklung was ist das eigentlich? 06 Bildung für nachhaltige Entwicklung oder kurz BNE was ist das? 07 Warum Kulturelle Bildung und BNE? 08 I. EIN PERSPEKTIVWECHSEL >> BEDEUTUNG VON BNE AUS LÄNDERSICHT Kultur in der nachhaltigen Entwicklung Prof. Dr. Sławomir Ratajski 10 Die UN-Dekade Bildung für nachhaltige Entwicklung Dr. Alexander Leicht 14 II. ZWISCHEN THEORIE & PRAXIS >> REFLEXTIONSTOOL BNE-GENERATOR Wie macht man Bildung nachhaltig? Eine deutsch-polnische Praxisanleitung Richard Häusler & Jerzy Węgrzynowski 18 III. AUS DER PRAXIS >> BNE IN INTERNATIONALEN JUGENDKULTURBEGEGNUNGEN Bildung für nachhaltige Entwicklung im deutsch-polnischen Jugendaustausch Stand, Tendenzen und Potentiale Dr. Steffen Grothe 20 Internationale künstlerische Sommerwerkstatt Stories from the water Katrin Gödeke 21 uferlos.oder.grenzlos ein deutsch-polnisches Zirkusprojekt Iwona Chruśćińska & Olaf Schenkenberg 23 Wasser regional und doch international ein ökologisches Kunstprojekt Dorota Kuczia & Wiltrud Betzler-Schellin 25 IV. METHODISCHE ZUGÄNGE >> INSPIRATION FÜR EINE KUTURELLE BILDUNG FÜR NACHHALTIGE ENTWICKLUNG Einleitung 28 Workshop 1: Was die Natur von uns erzählt 30 Workshop 2: LOCAL HEROES 31 Workshop 3: Jeder zusammen und alle für sich Eine Übung zum Kontextsinn 33 Workshop 4: Crashkurs Zeitreisen 34 Workshop 5: Put the garbage back to work! 35 Workshop 6: Das Projekt WASsERLEBNIS Mit GPS-Bildungsrouten Nachhaltigkeit lernen 37 Workshop 7: Das Klimafrühstück 39 V. KURZFILME 41 VI. LINKS >> Lesetipps und Materialien 42 Fördermöglichkeiten 43 VII. TEILNEHMENDE ORGANISATIONEN UND REFERENTEN/INNEN 44 VIII. IMPRESSUM 46 02

3 WSTĘP >> Seite PRZYSZŁOŚĆ JEST TERAZ Zrównoważony rozwój jest centralnym zadaniem 21 wieku 04 Zrównoważony rozwój co to właściwie jest? 06 Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju, w skrócie EZR co to takiego? 07 Dlaczego edukacja kulturalna i EZR? 08 I. ZMIANA PERSPEKTYWY >> ZNACZENIE EZR ZE STRONY KRAJOWEJ Kultura w zrównoważonym rozwoju Prof. dr Sławomir Ratajski 10 Dekada ONZ Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju dr Alexander Leicht 14 II. MIĘDZY TEORIĄ A PRAKTYKĄ >> GENERATOR ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU JAKO NARZĘDZIE REFLEKSJI Jak uczynić edukację zrównoważoną? polsko-niemiecka instrukcja Richarda Häuslera & Jerzego Węgrzynowskiego 18 III. Z PRAKTYKI >> EZR W MĘDZYNARODOWYCH SPOTKANIACH MŁODZIEŻY Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju w polsko-niemieckiej wymianie młodzieży stan obecny, tendencje i potencjał dr Steffen Grothe 20 Międzynarodowe letnie warsztaty artystyczne Stories from the water Katrin Gödeke 21 uferlos.oder.grenzlos niemiecko-polski projekt cyrkowy Iwonę Chruścińską & Olafa Schenkenberga 23 Woda regionalnie, a jednak międzynarodowo ekologiczny projekt artystyczny Dorota Kuczia i Wiltrud Betzler-Schellin 25 IV. METODOLOGIA >> INSPIRACJE DO EDUKACJI KULTURALNEJ NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Wstęp 28 Warsztat 1: Co mówi o nas natura 30 Warsztat 2: LOCAL HEROES tutaj są moje zasoby 31 Warsztat 3: Każdy razem i wszyscy dla siebie Ćwiczenie zmysłu kontekstualnego 33 Warsztat 4: Szybki kurs podróże w czasie 34 Warsztat 5: Put the garbage back to work! 35 Warsztat 6: Projekt Wodne Przeżycie Nauka zrównoważonego rozwoju z ścieżkami edukacyjnymi GPS 37 Warsztat 7: Śniadanie klimatyczne 39 V. FILMY KRÓTKIE >> 41 VI. LINKI >> Porady czytelne i materiały 44 Sposoby dofinansowania 45 VII. ORGANIZACJE UCZESTNICZĄCE ORAZ REFERENCI 46 VIII. STOPKA REDAKCYJNA 48 03

4 EINFÜHRUNG / WSTĘP >> ZUKUNFT IST JETZT Nachhaltigkeit ist zentrale Aufgabe des 21. Jahrhunderts Unsere Welt ist im Umbruch: Klimawandel, Umweltkatastrophen, Weltwirtschaftskrise, Globalisierung, Armut, demografischer und sozialer Wandel verändern unseren Planeten. Wie aber kann es gelingen, den Reichtum der Erde und damit die Lebensgrundlagen der Menschheit langfristig zu bewahren? Wie können Armut und soziale Ungerechtigkeit vermindert und Frieden langfristig gesichert werden? Klar ist: So wie jetzt, kann es nicht ewig weiter gehen. Wir Menschen sind künftig herausgefordert, wirtschaftliche Leistungsfähigkeit, Umweltschutz, soziale Verantwortung und kulturelle Vielfalt ins Gleichgewicht zu bringen lokal als auch global. Kinder und Jugendliche von heute sind dabei die Zukunft von morgen. Ihnen kommt eine zentrale Rolle bei der Gestaltung der zukünftigen Welt zu. Doch wie sollen wir für diese schwierige Aufgabe gewappnet sein? Eine Antwort gibt das Bildungskonzept einer Bildung für nachhaltige Entwicklung (BNE). Vor diesem Hintergrund haben die 192 Mitgliedsstaaten der Vereinten Nationen (UNO) von 2005 bis 2014 die UN-Dekade Bildung für nachhaltige Entwicklung ausgerufen und sich zu einer Stärkung des Konzepts verpflichtet. Ziel ist es, Kindern, Jugendlichen und Erwachsenen ein nachhaltiges Denken und Handeln zu vermitteln, ihr Bewusstsein für aktuelle Herausforderungen zu schärfen und sie zu befähigen, die zukünftige Welt aktiv mitzugestalten. Damit dies gelingen kann, muss BNE als Querschnittsaufgabe aller Bildungsbereiche anerkannt werden, der formellen ebenso wie der informellen und außerschulischen Bildung, der Umweltbildung ebenso wie der kulturellen oder politischen Bildung. PRZYSZŁOŚĆ JEST TERAZ Zrównoważony rozwój jest centralnym zadaniem 21 wieku Nasz świat znajduje się w okresie przełomu: zmiana klimatu, katastrofy środowiskowe, kryzys światowej gospodarki, globalizacja, bieda, zmiany demograficzne i społeczne odmieniły naszą planetę. Jak więc może się udać długotrwałe zachowanie bogactwa Ziemi i tym samym podstaw egzystencji ludzkości? W jaki sposób można zmniejszyć biedę i niesprawiedliwość społeczną oraz zapewnić długotrwały pokój? Jasne jest jedno: Sytuacja taka jak teraz, nie może trwać wiecznie. Przed nami ludźmi stoi w przyszłości wyzwanie, aby znaleźć równowagę między wydajną gospodarką, ochroną środowiska, odpowiedzialnością socjalną i różnorodnością kulturową zarówno lokalnie jak i globalnie. Dzisiejsze dzieci i młodzież są przy tym przyszłością jutra. To im przypada główna rola przy kształtowaniu przyszłego świata. Jednak jak powinniśmy się przygotować na to trudne zadanie? Odpowiedź daje koncepcja kształcenia zawarta w Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju (EZR). Bazując na niej 192 państwa członkowskie Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) ogłosiły okres od 2005 do 2014 roku dekadą ONZ Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju i zobowiązały się do rozwoju tej koncepcji. Jej celem jest przekazanie dzieciom, młodzieży i dorosłym sposobu myślenia i działania w sposób zrównoważony, zwrócenie ich uwagi na aktualne wyzwania oraz umożliwienie im aktywnego kształtowania przyszłego świata. Aby to się udało, EZR musi zostać uznana jako zadanie przekrojowe we wszystkich obszarach edukacji, w edukacji formalnej jak i nieformalnej czy pozaszkolnej, tak samo w nauce o środowisku jak i edukacji kulturalnej lub politycznej. 4

5 >> DU BIST ZEITLEBENS FÜR DAS VERANTWORTLICH, WAS DU DIR VERTRAUT GEMACHT HAST. >> >> NA ZAWSZE PONOSISZ ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA TO, CO OSWOIŁEŚ. >> Antoine de Saint-Exupéry Auf der BKJ-Fachtagung Zukunft ist jetzt! vom 24. bis 27. Februar 2011 in Berlin wurden erstmals Ansätze und Chancen einer Bildung für nachhaltige Entwicklung im Kontext von deutsch-polnischen Jugendkulturbegegnungen aufgezeigt, erprobt und diskutiert. Die Tagung wurde durchgeführt in Zusammenarbeit mit dem Tow. im. Edyty Stein. Dabei wurden folgende Leitfragen ins Blickfeld genommen: >> Welche Bedeutung hat BNE in Deutschland und in Polen? >> Wie kann das Bildungskonzept BNE mit den Methoden der Kulturellen Bildung kombiniert werden? >> Wie lässt sich dieser Ansatz im Kontext bi- oder multinationaler Jugendmaßnahmen einbeziehen? Wir hoffen, mit der vorliegenden Dokumentation möglichst vielen Fachkräften der internationalen Jugendarbeit und der Kulturellen Bildung sowie allen anderen Interessierten aus Deutschland und aus Polen einen Einblick in aktuelle Perspektiven und Praxisbeispiele geben zu können. Denn letztlich wird der Gedanke einer nachhaltigen Entwicklung seine breite Wirkung nur entfalten können, wenn er ein Maßstab für alltägliches Tun wird, und wenn die unterschiedlichen und internationalen Akteure/innen aus Bildung, Wirtschaft, Forschung etc. an einem Strang ziehen. Es liegt also an jedem Einzelnen, die Ziele einer nachhaltigen Entwicklung zu den eigenen zu machen. Na fachowym kongresie BKJ Przyszłość jest teraz!, mającym miejsce od 24 do 27 lutego 2011 roku w Berlinie zostały po raz pierwszy przedstawione, wypróbowane i przedyskutowane założenia i szanse Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju w kontekście polskichniemiecko spotkań młodzieży dotyczących kultury. Kongres został przeprowadzony we współpracy z Tow. im. Edyty Stein. Omawiane były następujące kwestie: >> Jakie znaczenie EZR ma w Polsce i Niemczech? >> W jaki sposób koncepcja EZR może zostać połączona z metodami edukacji kulturalnej? >> Jak można uwzględnić to założenie w kontekście dwu- lub wielostronnych spotkań młodzieży? Mamy nadzieję, że prezentowana dokumentacja zapewni możliwie wielu specjalistom z zakresu międzynarodowej pracy z młodzieżą i edukacji kulturalnej wgląd w aktualne perspektywy i praktyczne przykłady takich działań. Idea zrównoważonego rozwoju będzie miała szerokie oddziaływanie tylko wtedy, kiedy stanie się kryterium codziennego działania oraz kiedy różni i międzynarodowi aktorzy w dziedzinie edukacji, gospodarki, badań naukowych itd. będą dążyć do wspólnego celu. Uczynienie celów zrównoważonego rozwoju swymi własnymi zależy więc od każdego z osobna. Bianca Fischer Bildungsreferentin der BKJ Hildegard Bockhorst, Geschäftsfüherin der BKJ Programmflyer der Tagung als PDF-Download // ulotka z programem jako plik PDF-Download >> auf Deutsch >> w języku polskim 5

6 NACHHALTIGE ENTWICKLUNG was ist das eigentlich? Nachhaltigkeit ist in aller Munde. Der Begriff wird heutzutage nahezu inflationär in unterschiedlichen Kontexten gebraucht und dabei oft falsch verwendet. Ursprünglich stammt er aus der Forstwirtschaft und bezog sich auf eine regenerierbare Waldbewirtschaftung nach dem Prinzip: Schlage nur soviel Holz, wie ein Wald verkraften kann! So viel Holz, wie nachwachsen kann! (Hans Carl von Carlowitz, 1713). Nachhaltige Entwicklung bezeichnet heute (...) eine Entwicklung, die die Lebensqualität der gegenwärtigen Generation sichert und gleichzeitig zukünftigen Generationen die Wahlmöglichkeit zur Gestaltung ihres Lebens erhält. (Brundtland-Bericht, World Commission on Environment and Development / WCED, 1987). Ihr Ziel ist die Herstellung und Erhaltung der Zukunftsfähigkeit bei einer möglichst ausgewogenen Berücksichtigung der ökonomischen Wettbewerbsfähigkeit, der ökologischen Verträglichkeit, kultureller Vielfalt und der sozialen wie auch globalen Gerechtigkeit. Kurzum: Nachhaltige Entwicklung ist also >> genug, für alle, für immer >> heute auch an die Zukunft und zukünftige Generationen zu denken >> die Balance zwischen Geben und Nehmen zu halten >> das Gleichgewicht zwischen Ökologie, Ökonomie, Sozialem und Kultur zu erreichen; >> unsere Zukunft unter Beteiligung aller Menschen dieser Welt aktiv und nachhaltig mitzugestalten egal ob arm oder reich, ob alt oder jung, ob weiß oder schwarz >> nachhaltige Innovationen zu entwickeln >> die Menschenrechte zu wahren >> den Schutz von biologischer und kultureller Vielfalt zu gewährleisten >> eine Zukunftsvision zu schaffen. ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ co to właściwie jest? Zrównoważony rozwój jest na ustach wszystkich. Pojęcie to jest jednak dzisiaj używane w coraz częściej w różnych kontekstach, przy tym często używa się go błędnie. Pierwotnie pochodzi ono z dziedziny gospodarki leśnej i odnosi się do gospodarowania lasami w sposób odnawialny, zgodnie z zasadą: Ścinaj tylko tyle drzewa, ile las zdoła wyprodukować! Tyle, ile może odrosnąć! (Hans Carl von Carlowitz, 1713). Zrównoważony rozwój oznacza dziś ( ) rozwój, który zapewnia jakość życia obecnym pokoleniom, a jednocześnie daje możliwość przyszłym pokoleniom wyboru sposobu, w jaki będą kształtować swoje zycie. (Brundtland report, World Commission on Environment and Development / WCED, 1987). Celem zrównoważonego rozwoju jest stworzenie i zachowanie systemu, który będzie w przyszłości wydolny, w wyważony sposób uwzględni konkurencyjną gospodarkę, zgodność z normami ekologicznymi, różnorodność kulturową oraz socjalną jak i globalną sprawiedliwość. W skrócie: Zrównoważony rozwój oznacza więc >> wystarczająco, dla wszystkich, na zawsze >> myślenie także dziś o przyszłości i przyszłych pokoleniach >> utrzymywanie równowagi między dawaniem i braniem >> osiągnięcie równowagi między ekologią, ekonomią, aspektem społecznym i kulturowym >> aktywne i trwało wspólne kształtowanie naszej przyszłości przy udziale wszystkich ludzi tego świata obojętne czy są biedni czy bogaci, starzy czy młodzi, biali czy czarni >> rozwijanie zrównoważonych technologii >> przestrzeganie praw człowieka >> gwarancję ochrony różnorodności biologicznej i kulturowej >> stworzenie wizji przyszłości. 6

7 BILDUNG FÜR NACHHALTIGE ENTWICKLUNG ODER KURZ BNE was ist das? Bildung ist der Schlüssel zur Nachhaltigkeit. Sie bietet dem Einzelnen Gelegenheit zur Beschäftigung mit unserer Gegenwart, Vergangenheit und Zukunft, ermöglicht das Fragen nach dem Morgen und den Austausch mit anderen. Die zu einer nachhaltigen Entwicklung erforderlichen Kompetenzen, Verhaltensweisen und Einstellungen können in Bildungsangeboten gefördert und reflektiert werden. Bildung für nachhaltige Entwicklung ist daher Querschnittsaufgabe aller Bereiche und -orte, an denen Lernen stattfindet dazu gehört die Schule ebenso wie außerschulische Zentren und Vereine, die Familie sowie auch das Internet. Eine nachhaltige und zukunftsfähige Entwicklung der Welt funktioniert nur, wenn alle Menschen beteiligt werden können. Zentrales Ziel einer Bildung für nachhaltigen Entwicklung (BNE) ist es, die Menschen zur aktiven Gestaltung einer ökologisch verträglichen, wirtschaftlich leistungsfähigen, sozial gerechten, kulturell vielfältigen Umwelt unter Berücksichtigung globaler Aspekte zu befähigen. Also Kindern, Jugendlichen und Erwachsenen nachhaltiges Denken und Handeln zu vermitteln. Dabei sollen sie in die Lage versetzt werden, Entscheidungen für die Zukunft zu treffen, und lernen abzuschätzen, wie sich das eigene Handeln auf künftige Generationen oder das Leben in anderen Weltregionen auswirkt. Wo kaufe ich Bananen oder Kleidung, ohne die Ausbeutung in Asien oder Afrika zu unterstützen? Wie fördern wir wirtschaftlichen Fortschritt, ohne die Umwelt zu zerstören? Solche und viele andere Fragen versucht Bildung für nachhaltige Entwicklung zu beantworten. Weitere Informationen unter: >> Ergänzung zum deutschen Diskurs: Zur Umsetzung nachhaltiger Entwicklungsprozesse spielt in Deutschland neben den Inhalten einer BNE das Konzept der Gestaltungskompetenz eine zentrale Rolle. Entwickelt wurde es von Prof. Dr. Gerhard de Haan und Dr. Dorothee Harenberg. Gestaltungskompetenz bezeichnet im Kern: Entwicklungsprozesse mit Kopf, Herz und Hand nachhaltig gestalten zu können. Also (...) die Fähigkeit (...), Wissen über nachhaltige Entwicklung anwenden und Probleme nicht nachhaltiger Entwicklung erkennen zu können. Um dies zu konkretisieren, wurden 8-12 Teilkompetenzen benannt. >> Die Gestaltungskompetenzen als PDF-Download EDUKACJA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU, W SKRÓCIE EZR co to takiego? Edukacja to klucz do zrównoważonego rozwoju. Oferuje każdemu z osobna okazję do zajęcia się naszą teraźniejszością, przeszłością i przyszłością, umożliwia pytanie o jutro i wymianę doświadczeń z innymi. Wymagane do zrównoważonego rozwoju kompetencje, zachowania i postawy mogą być dzięki w procesie nauczania wspierane i przemyślane. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju jest w związku z powyższym zadaniem przekrojowym we wszystkich obszarach i miejscach, w których odbywa się nauczanie należą do nich tak samo szkoła jak i pozaszkolne centra i stowarzyszenia, rodzina i Internet. Zrównoważony i przyszłościowy rozwój świata będzie funkcjonować tylko wówczas, gdy mogą zostać w niego zaangażowani wszyscy ludzie. Głównym celem edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju (EZR) jest umożliwienie ludziom aktywnego kształtowania środowiska ekologicznie zgodnego, gospodarczo wydajnego, społecznie sprawiedliwego, kulturowo różnorodnego, przy uwzględnieniu aspektów globalnych. Innymi słowy przekazanie dzieciom, młodzieży i dorosłym myślenia i działania w sposób zrównoważony. Jednocześnie powinno promować ocenę podejmowanych decyzji oraz ich wpływ na przyszłość, refleksję nad pytaniem jak własne postępowanie oddziałuje na przyszłe pokolenia lub na życie w innych regionach świata. Gdzie kupię banany lub ubranie bez wspierania wyzysku w Azji lub Afryce? Jak utrzymać postęp gospodarczy, aby nie niszczyć środowiska? Na te jak i na wiele innych pytań edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju próbuje odpowiedzieć. Dalsze informacje pod adresem (niem.): >> Uzupełnienie do niemieckiego dyskursu: Dla realizacji procesów zrównoważonego rozwoju obok treści zawartych w EZR centralną rolę odgrywa w Niemczech koncept kompetencji kształtowania rzeczywistości. Został on rozwinięty przez prof. dr G. de Haana i dr D. Harenberg. Kompetencja kształtowania rzeczywistości oznacza w istocie: umiejętność długotrwałego kształtowania procesów rozwojowych głową, sercem i ręką. A więc, ( ) potrafić zastosować umiejętności ( ), wiedzę o zrównoważonym rozwoju, a także rozpoznać problemy rozwoju niezrównoważonego. W celu konkretyzacji w punktach 8-12 nazwano kompetencje częściowe. >> Kompetencje kształtowania rzeczywistości jako plik PDF-Download 7

8 WARUM KULTURELLE BILDUNG UND BNE? >> ein Hip-Hop-Workshop Kinderrechte >> ein Workshop im kreativen Schreiben zum Thema Energie der Zukunft >> eine Filmwerkstatt Was ist Abfall? Alle diese Projekte weisen Anknüpfungspunkte zu einer Bildung für nachhaltige Entwicklung auf. Eine Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung bietet vielversprechende Bildungsansätze und Chancen zur Verankerung und Reflexion des Nachhaltigkeitsgedankens. Durch die attraktiven und niedrigschwelligen Angebotsformen, Methoden und Zugänge der Kulturellen Kinder- und Jugendbildung können alle Kinder und Jugendlichen erreicht und für das komplexe Thema einer nachhaltigen Entwicklung sensibilisiert werden. Verkürzt gesagt: Kulturelle Bildung befähigt Kinder und Jugendliche, etwas zu tun bzw. etwas zu gestalten. Eine Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung kann Kinder und Jugendliche in ihrem künstlerischen Tun und in der Auseinandersetzung mit Kunst und Kultur motivieren, die Zukunft und ihre Lebenswelt aktiv mitzugestalten und etwas zu verändern. Kompetenzen für eine nachhaltige Entwicklung schließen dabei ein hohes Maß an Kreativität, Empathie, Ambiguitätstoleranz und Teamfähigkeit ein, die mithilfe der verschiedenen Genres von Musik, Tanz, Theater, Film, Malerei, Design, Literatur erworben werden können. Kulturelle Bildung soll die Wahrnehmungsfähigkeit für komplexe Zusammenhänge entwickeln, das Urteilsvermögen junger Menschen stärken und sie zur aktiven und verantwortlichen Mitgestaltung der Gesellschaft ermutigen. (...) Bildung ist der Schlüssel sowohl zu Nachhaltigkeit als auch zu individueller Zukunftsfähigkeit. (...) Kulturelle Bildung bietet in allen Lebensphasen die Möglichkeit, sich kritisch und kreativ mit dem eigenen Selbstverständnis, dem kulturellen Erbe sowie mit der politischen und gesellschaftlichen Situation und den Zukunftsperspektiven Deutschlands, Europas und der Welt auseinanderzusetzen. Damit können die eigene Rolle in globalen Fragen neu definiert und die Formen des weltweiten Zusammenlebens mit gestaltet werden. (>> BKJ-Positionspapier 2011) Die Bundesvereinigung Kulturelle Kinder und Jugendbildung setzt sich als bundesweiter Dachverband (mit 55 bundesweit agierenden Institutionen, Fachverbänden und Landesvereinigungen) der Kulturellen Bildung in Deutschland für eine Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung ein. Aber was meint das konkret? In den folgenden Beiträgen aus Theorie und Praxis werden Sie konkrete Ansätze und Anregungen zur Umsetzung einer Bildung für nachhaltige Entwicklung bekommen. 8 > Index DLACZEGO EDUKACJA KULTURALNA I EZR? >> warsztat hip-hopowy praw dzieci >> warsztat kreatywnego pisania energii przyszłości >> warsztat filmowy Czym są odpady? Wszystkie te projekty zawierają punkty zbieżne z tematyką edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Edukacja kulturalna na rzecz zrównoważonego rozwoju oferuje atrakcyjne metody edukacji oraz jest szansą na ugruntowanie tej idei refleksję nad zrównoważonym rozwojem. Uzywając atrakcyjnych i dostępnych dla każdego form i metod edukacji kulturalnej dzieci i młodzieży można dotrzeć i uwrażliwić wszystkie dzieci i młodzież na kompleksowy temat zrównoważonego rozwoju. Mówiąc krótko: edukacja kulturalna wykształca w dzieciach i młodzieży zdolności kreacji, tworzenia. Edukacja kulturalna na rzecz zrównoważonego rozwoju może zmotywować dzieci i młodzież do działań artystycznym i do kontaktów ze sztuką i kulturą, a tym samym przekonać ich, aby aktywnie współtworzyli przyszłość i swoje środowisko a także dokonywali w nim zmian. Do kompetencji istotnych dla zrównoważonego rozwoju wliczają się w dużym stopniu kreatywność, empatia, tolerancja wieloznaczności i umiejętność pracy w grupie, które można rozwinąć za pomocą różnego rodzaju muzyki, tańca, teatru, filmu, malarstwa, design, literatury. Edukacja kulturalna winna rozwijać zdolność postrzegania kompleksowych powiązań, wzmacniać rozsądek młodych ludzi i zachęcać ich do aktywnego i odpowiedzialnego współtworzenia społeczeństwa. (...) Edukacja stanowi klucz zarówno do zrównoważonego rozwoju, jak i indywidualnej zdolności kształtowania własnej przyszłości. (...) Edukacja kulturalna we wszystkich fazach życia oferuje możliwość krytycznej i kreatywnej dyskusji z własną samoświadomością, dziedzictwem kulturowym jak i polityczną i społeczną sytuacją oraz przyszłymi perspektywami Niemiec, Europy i świata. Dzięki temu jednostkowa rola w kwestach globalnych może być zdefiniowana na nowo podobnie jak formy światowego współistnienia. (>> BKJ- Statut 2011) Federalne Stowarzyszenie Kulturalnego Kształcenia Młodzieży jako ogólnokrajowa organizacja parasolowa (z 55 działającymi w całym kraju instytucjami, specjalistycznymi związkami i zrzeszeniami krajowymi) edukacji kulturalnej w Niemczech wspiera Edukację kulturalną na rzecz zrównoważonego rozwoju. Co to konkretnie oznacza? W kolejnych artykułach dotyczących teorii i praktyki poznają Państwo konkretne metody i sugestie odnośnie przeprowadzania projektów edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju.

9 9

10 I. EIN PERSPEKTIVWECHSEL Bedeutung von BNE aus Ländersicht ZMIANA PERSPEKTYWY Znaczenie EZR ze strony krajowej >> KULTUR IN DER NACHHALTIGEN ENTWICKLUNG Prof. Dr. Sławomir Ratajski, Generalsekretär der Polnischen UNESCO-Kommission >> Als ein Hauptelement der nachhaltigen Entwicklung fand die Rolle der Kultur vor verhältnismäßig kurzer Zeit Eingang in internationale Dokumente. Die Bonner Deklaration aus dem Jahr 2009 ist in diesem Zusammenhang ein äußerst wichtiges und richtungsweisendes Dokument für die Bildung für nachhaltige Entwicklung in der zweiten Hälfte der Dekade für nachhaltige Entwicklung. Sie reduziert jedoch die Bedeutung der Kultur auf einen bestimmten Wissensvorrat lokaler Bräuche und traditioneller Kulturen. Die Kultur findet hier als eine die Entwicklung motivierende Achse noch nicht ihre Berücksichtigung. Einen bedeutenden Schritt für das Verständnis ihrer Bedeutung stellte die Annahme der Resolution während der 65. UN-Hauptversammlung im Oktober 2010 dar. Dieses Dokument erkennt die wichtige Rolle der Kultur unter den zahlreichen unabdinglichen Handlungen für das Erreichen der Millenniumsziele der Entwicklung deutlich an. Im vorliegenden Beitrag stelle ich die verschiedenen Bereiche vor, in denen Kultur mit der gesellschaftlichen und wirtschaftlichen Entwicklung zusammenspielt: die Rolle der Kultur als eine Bedingung für nachhaltige Entwicklung, Kultur als lokale Identität, Kultur als ein integraler Bestandteil einer biologisch vielfältigen kulturellen Umwelt, Kultur als wesentliches Entwicklungskapital oder als ein Entwicklungsfaktor der Demokratie, insbesondere der lokalen Demokratie. Im gesellschaftlichen Bewusstsein sind diese unterschiedlichen Aspekte von Kultur jedoch noch nicht angekommen. Kultur als Bedingung der nachhaltigen Entwicklung 2008 ratifizierte Polen die Konvention zum Schutz und zur Förderung der Vielfalt kultureller Ausdrucksformen, die im Jahre 2005 von der UNESCO angenommen worden ist. Sie verweist in besonderer Weise auf ein weites Verständnis von Kultur für die Umsetzung der staatlichen Politik. Die Einführung der von ihr berührten Problematik auf der Planungsebene und der praktischen Umsetzung der Entwicklung auf allen Ebenen der staatlichen Administration KULTURA W ZRÓWNOWAŻONYM ROZWOJU Prof. dr Sławomir Ratajski, Sekretarz Generalny Polskiego Komitetu ds.unesco >> Rola Kultury, jako istotnego elementu zrównoważonego rozwoju stosunkowo niedawno znalazła swoje odzwierciedlenie w dokumentach międzynarodowych. Jeszcze w Deklaracji z Bonn z 2009 r., niezwykle ważnym dokumencie wyznaczającym kierunki edukacji dla zrównoważonego rozwoju na drugą połowę Dekady dla Zrównoważonego Rozwoju, znaczenie kultury jest zredukowane do pewnego zasobu wiedzy i zwyczajów lokalnych kultur tradycyjnych. Kultura nie odnajduje tu jeszcze swego wymiaru jako osi motywującej rozwój. Znaczącym krokiem w rozumieniu jej znaczenia było przyjęcie w październiku 2010 roku Rezolucji z 65 - tej sesji Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych. Dokument ten wyraźnie uznaje ważną rolę kultury pośród wielu działań niezbędnych dla osiągnięcia Milenijnych Celów Rozwoju. W niniejszym wystąpieniu przedstawiam różnorodne obszary, w których następuje szczególne zespolenie kultury z rozwojem społeczno-gospodarczym. Rola kultury jako warunek zrównoważonego rozwoju, tożsamości lokalnej, jako integralna część różnorodnego środowiska biokulturowego czy jako istotnego kapitału rozwojowego oraz czynnika rozwoju demokracji w tym szczególnie demokracji lokalnej, nie funkcjonuje jeszcze powszechnie w świadomości społecznej. Kultura warunkiem zrównoważonego rozwoju W roku 2008 Polska ratyfikowała Konwencję w sprawie ochrony różnorodności form wyrazu kulturowego przyjętą na forum UNESCO w 2005 r. W sposób szczególny wskazuje ona na udział szeroko rozumianej kultury w realizacji polityki państwa. Wprowadzenie poruszanej w niej problematyki na poziom planowania i praktycznej realizacji rozwoju na każdym szczeblu administracji państwowej może przyczynić się min. do pogłębienia procesów społecznych w duchu demokracji. Znajdujemy tu zapisy o lokalnej tożsamości kulturowej i udziale kultury w polityce państwa jako elementu strategicznego. Konwencja z jednej strony uwypukla rolę różnorodności kulturowej jako głównej siły 10

11 kann dazu beitragen, dass die gesellschaftlichen Prozesse im Geiste der Demokratie zumindest vertieft werden. Hier findet man die Darstellung der lokalen kulturellen Identität und des Anteils von Kultur in der Politik eines Staates als ein strategisches Element. Die Konvention verdeutlicht einerseits die Rolle der kulturellen Vielfalt als Hauptantriebskraft für die nachhaltige Entwicklung wie man dem Vorwort entnehmen kann. Andererseits verweist sie wiederum als eine der Bedingungen auf die Komplementarität und Gleichrangigkeit der ökonomischen und kulturellen Aspekte. Kultur als Bedingung lokaler Identität Im Vorwort der Allgemeinen Erklärung zur kulturellen Vielfalt, die auf der 31. Generalkonferenz im Jahre 2001 angenommen worden ist, liest man ( ) dass Kultur im Mittelpunkt aktueller Debatten über Identität, sozialen Zusammenhalt und die wirtschaftliche Entwicklung einer Wissensgesellschaft steht ( ). Insbesondere die EU stimuliert die Kreativität und Innovation des vereinten Europas, das die Kraft und Attraktivität der Zivilisation des alten Kontinents bewahren möchte. Sie sieht ihre Chance in der Förderung lokaler kultureller Vielfalt, die der Aufrechterhaltung eines kreativen Dialogs einerseits und der Stärkung der Integrationsprozesse andererseits dient. Ein gut gefestigtes Bewusstsein der eigenen kulturellen Identität ist ein grundlegender Faktor, der den Menschen gegenüber anderen Kulturen öffnet. Einen Dialog ermöglicht sie unter der Voraussetzung, dass man die Verschiedenheit akzeptiert. Die UNESCO-Konvention von 2005 berücksichtigt die Förderung kultureller Entwicklung auf allen Ebenen, indem sie die entsprechenden Entwicklungsbedingungen künstlerischer Handlungen absichert, den Unternehmergeist und die Kulturindustrien fördert und die technischen, finanziellen und institutionellen Möglichkeiten von Organisationen stärkt. Dies schafft eine Perspektive für eine multikulturelle Welt, die sich auf den Dialog, die Nachhaltigkeit verschiedener Ausdrucksformen und das Erbe stützt. napędowej trwałego i zrównoważonego rozwoju jak czytamy w preambule, z drugiej zaś jako jedną z zasad wskazuje na komplementarność i równoważność jego ekonomicznych i kulturowych aspektów. Kultura warunkiem tożsamości lokalnej W preambule Deklaracji UNESCO o różnorodności kulturowej przyjętej na 31 sesji Konferencji Generalnej w 2001 r. czytamy, że kultura znajduje się w sercu współczesnej debaty o tożsamości, spójności społecznej i rozwoju gospodarki opartej na wiedzy.... Szczególnie UE poszukując mechanizmów stymulujących kreatywność i innowacyjność współczesnej Europy, pragnącej zachować siłę i atrakcyjność cywilizacji starego kontynentu widzi swoją szansę także we wspieraniu różnorodności kultur lokalnych służących podtrzymaniu twórczego dialogu z jednej strony, a z drugiej wzmocnieniu procesów integracyjnych tam zachodzących. Dobrze ugruntowana świadomość własnej tożsamości kulturowej jest zasadniczym czynnikiem usposabiającym człowieka na otwartość w stosunku do innych kultur. Sprzyja ona możliwości prowadzenia dialogu przy postawie akceptacji odmienności. Konwencja UNESCO z 2005 r. mając na uwadze wspieranie rozwoju kultury na wszelkich poziomach poprzez zapewnienie odpowiednich warunków rozwoju działalności twórczej, wspierania przedsiębiorczości związanej z przemysłami kultury, wzmacnianie możliwości technicznych, budżetowych i kadrowych organizacji kulturalnych tworzy perspektywę świata wielokulturowego opartego na dialogu, równoważności różnych ekspresji oraz dziedzictwa. Środowisko człowieka jednością kultury i natury Dziedzictwo kulturalne materialne i niematerialne w duchu omawianych konwencji tworzy nieodłączny element środowiska człowieka w powiązaniu ze środowiskiem przyrodniczym. Tak rozumiane komplementarnie środowisko powinno podlegać ochronie jako warunek zrównoważonego rozwoju z myślą o przyszłych pokoleniach. 11

12 Die Umwelt des Menschen als Einheit von Kultur und Natur Vor dem Hintergrund der oben besprochenen Konventionen sind das materielle und immaterielle Kulturerbe ein fester Bestandteil der natürlichen menschlichen Umwelt. Allerdings werden diese beiden Parameter zumeist getrennt und als Gegensätze behandelt. Im Mittelpunkt dieser Papiere steht daher vor allem der Schutz der Umwelt als eine Bedingung für eine nachhaltige Entwicklung der zukünftigen Generationen. Die Konvention zum Schutz des Kultur- und Naturerbes der Welt hat sich in gewissem Umfang dieses Problems seit 1972 angenommen und denkt erstmals Naturund Kulturschutz zusammen. Trotz dieser Konvention und des Erfolgs der Welterbe-Liste gelang es nicht, die Nachhaltigkeit von Kultur und Natur als Bestandteil der menschlichen Umwelt im allgemeinen Bewusstsein zu verankern. Räumliche Ordnung als integraler Bestandteil der menschlichen Umwelt Die polnischen Erfahrungen aus den häufig chaotischen räumlichen Veränderungen der Städte, Gemeinden und Dörfer in den letzten Jahrzehnten konzentrieren sich eher auf das Problem der räumlichen Ordnung. Diese ist ein Ausdruck einer besonderen Art von Kultur, die in der menschlichen Umwelt ihre Spuren hinterlässt. Umso mehr, wenn man berücksichtigt, dass sich eine lokale Identität herausbildet, die so wichtig ist für den Aufbau einer modernen demokratischen Gesellschaft. Dabei beeinflusst der materiell greifbare Raum, in dem sich diese Gemeinschaften gründen, die Entwicklung von zwischenmenschlichen Beziehungen und emotionalen Bindungen zum Wohnort erheblich. Raumordnungspläne eines Landes als auch regionale Pläne, lokale Raumplanungspolitik sowie Stadtplanung sollten diesen Sachverhalt berücksichtigen. W pewnym stopniu zagadnieniem tym zajęła się Konwencja o ochronie dziedzictwa kulturalnego i naturalnego z 1972 r., ale mimo sukcesu Listy Światowego Dziedzictwa nie zdołała ona wprowadzić do powszechnej świadomości równoważności kultury i natury jako składowych środowiska człowieka. Ład przestrzenny integralną częścią środowiska człowieka Polskie doświadczenia, wynikłe z często chaotycznych przemian przestrzeni miast, miasteczek i wsi zachodzących w minionych dziesięcioleciach, skłaniają do skoncentrowania się także na problemie ładu przestrzennego jako szczególnego wyrazu wpisywania się kultury w środowisko człowieka. Tym bardziej, że w kontekście rozważań dotyczących kształtowania się tożsamości lokalnej, tak istotnej w budowie nowoczesnych społeczeństw demokratycznych, przestrzeń materialna dotykalna, w której tworzą się owe społeczności, ma niebagatelny wpływ na rozwój relacji międzyludzkich i emocjonalnych związków z miejscem zamieszkania. Udział tej problematyki powinien dotyczyć zarówno koncepcji zagospodarowania przestrzennego kraju, jak i planów regionalnych, lokalnych polityk przestrzennych oraz planów miejscowych. Kultura i natura kapitałem zrównoważonego rozwoju Dziedzictwo kultury i natury uważane były tradycyjnie za pozaekonomiczny czynnik zagospodarowania przestrzennego. Traktowane jednak jako zasób, mogą zostać przekształcone w kapitał, który może odegrać istotną rolę w strategii zrównoważonego rozwoju zarówno na poziomie lokalnym jak i całego kraju. Z jednej strony może on stać się podstawą działań promocyjnych, poczynając od szczebla gminnego, z drugiej strony, na fali głodu różnorodności, który ogarnia zglobalizowa- 12

13 Kultur und Natur als Kapital für eine nachhaltige Entwicklung Kulturelles Erbe und Natur wurden seit jeher als außerwirtschaftliche Faktoren der Raumordnungsplanung angesehen. Als Ressource können sie jedoch in Kapital umgewandelt werden, das eine wichtige strategische Rolle für eine nachhaltige Entwicklung sowohl lokal als auch auf Landesebene spielen kann. Einerseits kann dieses Kapital die Basis für Förderaktivitäten werden, die auf kommunaler Ebene beginnen, andererseits kann es auf der Vielfalts-Welle die die globalisierte Welt umfasst ein Motor für Wachstum, Tourismus und kulturelle Dienstleistungen werden. Das wichtigste Kapital jedoch sind die Menschen, deren Kreativität, Ansichten, Sensibilität für Werte, Leistungsfähigkeiten ein Entwicklungspotenzial darstellen, das in herausragendem Ausmaß von der kulturellen und natürlichen Umwelt abhängt. Bildung für nachhaltige Entwicklung Das Ziel einer permanenten Bildung auf verschiedenen Ebenen sollten langfristige Vorteile für die Gemeinden, die Stärkung des Zusammenhalts und der sozialen Aktivität, die Vertiefung der demokratischen Prozesse und ein Nutzen für die Wirtschaft des Landes sein. Diese entstehen durch die nachhaltige Entwicklung, in der die Kultur eine bindende Rolle spielt, die im materiellen und immateriellen Erbe und in der zeitgenössischen Kultur zum Ausdruck kommt. Eine zusammenhängende Vision einer nachhaltigen Entwicklung, in der die Kultur eine bedingende Rolle einnimmt, sollte das Bildungssystem von der Grundschule und Sekundarstufe an durchdringen. Diese sollten sie in ihre Curricula aufnehmen, um durch Formen der künstlerischen und kulturellen Bildung bereichert zu werden und ästhetische Sensibilität und ein Gefühl der kulturellen Identität zu gestalten. ny świat, może stać się motorem rozwoju przemysłów turystycznego i kulturalnego, usług. Najistotniejszym kapitałem jednak są ludzie, których kreatywność, postawy, wrażliwość na wartości, zdolności produkcyjne stanowią potencjał rozwoju, uzależniony w wybitnym stopniu od środowiska kulturowo-przyrodniczego. Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju Celem edukacji prowadzonej ustawicznie na różnych poziomach powinno być ukazanie długofalowej korzyści dla społeczności lokalnych, wzrostu spójności i aktywności społecznej, pogłębienie procesów demokratycznych oraz korzyści dla gospodarki kraju, płynących ze zrównoważonego rozwoju, w którym wiążącą rolę odgrywa kultura, wyrażona w dziedzictwie materialnym i niematerialnym oraz dobrach kultury współczesnej. Spójna wizja zrównoważonego rozwoju, w którym kultura odgrywa warunkującą rolę, winna przeniknąć system edukacyjny począwszy od szkoły na poziomie podstawowym i średnim, które powinny włączać ją do swoich programów, nasycając je edukacją artystyczną i kulturalną, kształtując wrażliwość estetyczną i poczucie tożsamości kulturowej. Publikacja Kultura a zrównoważony rozwój Polskiego Komitetu ds. UNESCO (2009): >> Publikation Kultur und Nachhaltige Entwicklung der Polnischen UNESCO-Kommission (2009, pl.): >> 13

14 DIE UN-DEKADE BILDUNG FÜR NACH- HALTIGE ENTWICKLUNG Dr. Alexander Leicht, Sekretariatsleiter der UN-Dekade Bildung für nachhaltige Entwicklung, Deutsche UNESCO-Kommission >> Zukunftsfähige Bildung muss Menschen mit dem Rüstzeug ausstatten, um an der Bewältigung globaler Herausforderungen wie z. B. den Klimawandel mitzuwirken. Damit Bildung diesem Anspruch gerecht wird, haben die Vereinten Nationen für die Jahre 2005 bis 2014 die UN-Dekade Bildung für nachhaltige Entwicklung ausgerufen. Das übergreifende Ziel der Dekade ist die Integration der Prinzipien, Werte und Praktiken der nachhaltigen Entwicklung in alle Bereiche der Bildung und des Lernens (UNESCO 2005). Die UNESCO koordiniert die Umsetzung der Dekade weltweit. Die Umsetzung dieses Ziels unterscheidet sich national und obliegt den jeweiligen Ländern und ihrem Engagement. In Deutschland koordiniert die Deutsche UNESCO-Kommission (DUK) die Umsetzung der Dekade Bildung für nachhaltige Entwicklung auf der Grundlage eines einstimmigen Bundestagsbeschlusses und mit Mitteln des Bundesministeriums für Bildung und Forschung. Für die Begleitung der Dekade und Unterstützung der Akteure aus Politik und Zivilgesellschaft wurde eigens eine Koordinierungsstelle in Bonn und Berlin eingerichtet. Zu den Aufgaben der Deutschen UNESCO-Kommission und ihren Gremien in der Dekade gehören die Politikberatung und politische Fürsprache für BNE, die Schaffung einer Plattform für Akteure sowie die Förderung von Kooperationen und Netzwerken. Darüber hinaus ist die DUK inhaltlicher und konzeptioneller Impulsgeber der Dekade und setzt sich dafür ein, die Sichtbarkeit und den Informationsfluss zu BNE zu erhöhen. Zentrales Kommunikationsinstrument ist dabei die Internetplattform >> Hier erfahren interessierte Leser/innen mehr über die zahlreichen Aktivitäten rund um die UN-Dekade BNE, ihre Hintergründe, neue Entwicklungen, aktuelle Termine und Veranstaltungen, Literaturtipps, Materialien. Und sie erhalten Einblicke in die BNE-Praxis. Nachhaltigkeit lässt sich nur realisieren, wenn alle mitwirken. Dem deutschen Nationalkomitee der UN-Dekade ist deshalb die Wertschätzung und Unterstützung zahlreicher Akteure auf lokaler Ebene besonders wichtig. Aus diesem Grund wurden mittlerweile über innovative Bildungsinitiativen als offizielle Dekade-Projekte DEKADA ONZ EDUKACJA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU dr Alexander Leicht, kierownik sekretariatu Dekady ONZ Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju, Niemiecki Komitet ds. UNESCO >> Kształcenie zdolności na przyszłość musi wyposażać ludzi w arsenał środków, pozwalających im na współdziałanie przy przezwyciężaniu globalnych wyzwań takich jak np. zmiany klimatyczne. Aby edukacja sprostała temu wymogowi, Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła okres między rokiem 2005 a 2014 Dekadę ONZ Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Zakrojonym na szeroką skalę celem dekady jest integracja zasad, wartości i praktyk zrównoważonego rozwoju we wszystkich obszarach kształcenia i nauczania (UNESCO 2005). UNESCO koordynuje realizację dekady na całym świecie. Wdrażanie tego celu różni się na płaszczyźnie narodowej i należy do różnych krajów i ich zaangażowania. W Niemczech realizację dekady Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju koordynuje Niemiecki Komitet ds. UNESCO na podstawie jednogłośnej uchwały Bundestagu oraz za pomocą środków ministerialnych przeznaczonych na edukację i badania naukowe. Aby towarzyszyć dekadzie, a także wesprzeć inicjatorów z polityki i społeczeństwa obywatelskiego specjalnie utworzono wydział koordynacji w Bonn i Berlinie. Do zadań Niemieckiego Komitetu ds. UNESCO (DUK) i jej gremiów w czasie dekady należą konsultacja polityczna i polityczne wstawiennictwo za ERZ, stworzenie platformy dla inicjatorów, jak i wspieranie kooperacji i sieci. Ponadto DUK jest merytorycznym i koncepcyjnym podmiotem tworzącym impulsy dekady oraz angażuje się w zwiększenie widoczności i informacyjnego przepływu do EZR. Centralny instrument komunikacji stanowi przy tym internetowa platforma (niem.) >> zainteresowani czytelnicy dowiedzą się więcej o licznych aktywnościach dookoła dekady ONZ, o jej realiach, nowych rozwojach, aktulanych terminach i wydarzeniach, znajdą wskazówki w dziedzinie literatury i materiałów oraz uzyskają wgląd w praktykę EZR. Długotrwałość może zostać zrealizowana tylko wtedy, gdy wszyscy współdziałają. Dlatego dla niemieckiego Narodowego Komitetu dekady ONZ szczególnie ważne jest uznanie i wspieranie licznych inicjatorów na płaszczyźnie lokalnej. W międzyczasie zostało z tego powodu wyróżnionych ponad innowacyjnych 14

15 ausgezeichnet. Darunter befinden sich z. B. Kindergärten, Schulen, Bildungsstätten, lokale Aktionsgruppen sowie Kommunen (Frankfurt, Hamburg, Bonn u. a.). Die Auszeichnung steht für die vorbildliche Vermittlung eines ganzheitlichen und nachhaltigen Denkens und Handelns. Zudem soll sie dazu beitragen, die Sichtbarkeit von BNE in der Öffentlichkeit zu erhöhen und weitere gute Praxis zu fördern. Die zentralen Kriterien für die Auszeichnung eines Projektes sind: >> Verfolgt es ein breites BNE-Konzept bzw. werden Aspekte von Ökologie, Ökonomie, Sozialem und kultureller Vielfalt sowie globaler Gerechtigkeit gleichermaßen berücksichtigt? >> Gewährleistet es Partizipation? >> Weist es Modellcharakter auf? >> Berücksichtigt es den Aspekt der Langfristigkeit? Ein Projekt muss zudem Bezüge zu den vier strategischen Zielen des >> Nationalen Aktionsplans (NAP) aufweisen. Das sind: >> Die Weiterentwicklung und Bündelung der Aktivitäten sowie Transfer der guten Praxis in die Breite >> Vernetzung der Akteure der BNE >> Verbesserung der öffentlichen Wahrnehmung von BNE >> Verstärkung internationaler Kooperationen Eine Übersicht über alle ausgezeichneten Praxisprojekte sowie der >> Wegweiser zum Bewerbungsverfahren befinden sich auf dem BNE-Portal. Zu den ausgezeichneten Projekten zählen auch einige wenige aus dem Kulturbereich, wie z. B.: >> Unter dem Slogan Arte - Sustenibile Uno - Die Kunst der Nachhaltigkeit veranstaltet der Verein für Kunst, Gesundheit und Bildung (KGB) seit 1990 Kunstprojekte, die den sperrigen Nachhaltigkeitsbegriff in Ausstellungen erlebbar machen. Künstler/innen, Designer/innen und Hochschulgruppen aus verschiedenen Ländern stellen ihre Werke aus. Sie setzen sich in Videos, Installationen, Gemälden und vielen anderen Kunstformen mit dem Thema Nachhaltigkeit auseinander. Neben projektów edukacyjnych jako oficjalne projekty dekady. Wśród nich znajdują się np. przedszkola, szkoły, ośrodki kształcenia, lokalne grupy działania jak i komuny (Frankfurt, Hamburg, Bonn i in.). Wyróżnienie oznacza wzorowe przekazanie całosciowego i zrównoważonego myślenia i działania. Poza tym powinno przyczyniać się do zwiększania widoczności EZR w opinii publicznej oraz popierania dalszej dobrej praktyki. Centralnymi kryteriami dla wyróżnienia projektu są: >> Czy dąży on do szerokiego konceptu EZR, względnie czy zostają w równej mierze uwzględnione aspekty ekologii, ekonomii, społecznej i kulturowej różnorodności i globalnej sprawiedliwości? >> Czy gwarantuje partycypację? >> Czy wykazuje charakter modelowy? >> Czy uwzględnia aspekt długotrwałości? Projekt musi poza tym wykazywać związki z czterema celami strategicznymi >> Narodowego Planu Działania (NAP). Są to: >> dalszy rozwój i zawiązanie aktywności jak i szeroki transfer dobrej praktyki >> osieciowanie inicjatorów EZR >> polepszenie publicznego postrzegania EZR >> wzmocnienie międzynarodowych kooperacji Przegląd wszystkich wyróżnionych projektów praktycznych jak i >> drogowskaz dla postępowania rekrutacyjnego znajdują się na portalu EZR. Do wyróżnionych projektów zaliczają się również niektóre z obszaru kultury, jak np.: >> Pod sloganem Arte - Sustenibile Uno Sztuka długotrwałości Związek Sztuki, Zdrowia i Kształcenia (KGB) organizuje od roku 1990 projekty artystyczne, które na wystawach czynią żywym skomplikowane pojęcie długotrwałości. Artyści, designerzy i grupy ze szkół wyższych z różnych krajów wystawiają swoje prace. Poprzez filmy, instalacje, obrazy i inne formy sztuki konfrontują się z tematem długotrwałości. Obok sztuki recyklingu i innowacyjnego designu mebli do elementów wystawy Sustainable Arts Project należą także sztuka solarna, kinetyka wiatru, społeczny plastik, innowacyjne rowery, dzieła z surowców odnawi- 15

16 Recycling Art und innovativem Möbeldesign gehören zu den Ausstellungsstücken des Sustainable Arts Project auch Solarkunst, Windkinetik, soziale Plastiken, innovative Fahrräder, Werke aus nachwachsenden Rohstoffen u. v. m. Nach den als Dekade-Projekt ausgezeichneten Ausstellungen RE-ART ONE und Arte Sustenibile UNO entstand die Ausstellung Kunst im Klimawandel. Derzeit wächst dieses Projekt weiter und geht internationale Kooperationen ein. So konnte die Ausstellung bereits sowohl in Dubai als auch bei der UNESCO-Weltkonferenz Bildung für nachhaltige Entwicklung in Bonn gezeigt werden. Zudem werden verstärkt internatinale Künstler beteiligt. Inzwischen wirken über 100 Künstler aus 17 Ländern mit. Weitere Informationen unter: >> >> Bei dem Projekt Burkina Hands haben die ecosign/ Akademie für Gestaltung und das Team von Corporate FairCraft gemeinsam mit angehenden Textilingenieuren Einsatzmöglichkeiten für Stoffe aus Burkina Faso erarbeitet. In Westafrika werden in einer Kooperative traditionell hochwertige Textilien aus Biobaumwolle entworfen und auf Handwebstühlen gewebt. Studierende der ecosign zeigen für diese edlen Stoffe Anwendungsbeispiele im Interior-Design. Die Idee ist, die Wertschöpfung wieder in das Ursprungsland zurückzubringen (angelehnt an das Fair-Trade-Konzept). Auch wenn Burkina Faso zu den ärmsten Ländern der Welt gehört, verfügt es über eine unglaubliche Kultur, die faszinierende Stoffe im Premiumbereich hervorbringt. Zudem ist die Webkunst der Burkinabés wichtiger Bestandteil der kulturellen Tradition. Die Zusammenarbeit mit den Burkinabés fördert den interkulturellen Austausch. Zudem werden für den Färbeprozess Solarkocher anstelle von Holzfeuern eingesetzt. Weitere Informationen unter: >> alnych i wiele innych. Po wyróżnionych jako projekty dekady wystawach RE-ART. ONE i Arte Sustenibile UNO powstała ekspozycja Sztuka w zmianie klimatu. Obecnie projekt ten rozrasta się i wchodzi w międzynarodowe współprace. I tak wystawa mogła zostać już pokazana w Dubaju jak i przy okazji światowej konferencji UNESCO Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju w Bonn. Poza tym dla wzmocnienia będą w niej uczestniczyć międzynarodowi artyści. W międzyczasie przy projekcie współdziała ponad 100 artystów z 17 krajów. Dalsze informacje pod adresem (niem.): >> >> Przy projekcie Burkina Hands ecosign/ Akademia Projektowania i zespół z Corporate FairCraft wspólnie z przyszłymi inżynierami tekstylii opracowywali możliwości użycia materiałów z Burkina Faso. W Afryce Zachodniej projektowane są we współpracy tradycyjne wysokowartościowe tekstylia z biobawełny i tkane na ręcznych krosnach. Studiujący ecodesign pokazują przykłady zastosowania tych szlachetnych materiałów w designie wnętrz. Idea ta polega na przywróceniu tworzenia wartości z powrotem do kraju pierwotnego (w oparciu o koncepcję uczciwego handlu czyli Fair-Trade). Nawet jeśli Burkina Faso należy do najbiedniejszych krajów świata, dysponuje niewiarygodną kulturą, która wydaje fascynujące materiały w pierwszorzędnej dziedzinie. Poza tym sztuka tkactwa mieszkańców Burkina Faso stanowi ważną część ich kulturowej tradycji. Współpraca z nimi wspiera międzykulturową wymianę. Ponadto dla procesu farbowania używane są piece solarne zamiast drewna opałowego. Dalsze informacje pod adresem (niem.): >> >> Dziecięca Karawana Kulturowa to projekt Biura Mediów i Projektów Kulturowych ggmbh, który 16

17 >> Die KinderKulturKarawane ist ein Projekt des Büros für Medien- und Kulturprojekte ggmbh, das bereits im zehnten Jahr Kinder- und Jugendkulturgruppen aus den Ländern Afrikas, Asiens und Lateinamerikas mit Gleichaltrigen in Deutschland und anderen europäischen Ländern zusammenbringt. Diese Gruppen stellen ihre künstlerischen Produktionen (Theater-, Musik-, Tanz- und Zirkusveranstaltungen) in Schulen, Jugend- und Kulturzentren, Theater, Festivals oder bei anderen Kulturereignissen vor und veranstalten Workshops. Sie erzählen so über sich und ihr Leben, ihre Ängste, Wünsche und Hoffnungen für die Zukunft. Pro Jahr werden fünf bis sieben Gruppen eingeladen, die Teil sozialer Projekte sind. Durch die KinderKulturKarawane werden mittel- und langfristige Partnerschaften angeregt, die an einigen Schulen bereits gepflegt werden. Weitere Informationen unter: >> In den Praxisbeispielen wird deutlich, welches Potential in der Kombination von den Künsten und einer Auseinandersetzung mit dem Thema Nachhaltigkeit bzw. einem Beitrag zu einer nachhaltigen Entwicklung liegt sowohl in der Sichtbarmachung und Reflexion als auch in der Vermittlung. Eine Verknüpfung von Kultureller Bildung und Bildung für nachhaltige Entwicklung liegt auch aufgrund der sich teilweise überschneidenden Bildungsziele nahe. Beide fördern: autonomes Handeln, kreative Lösungen, Lebensweltbezug, Experimentieren, Teilhabe, Perspektivwechsel, Freiräume für Reflexion, Sinneserfahrungen etc. All diese Kompetenzen sind zentral, um auf die aktuellen Herausforderung einer nachhaltigen Entwicklung aktiv eingehen zu können, und wesentlich für ein verantwortliches Handeln und Mitgestalten der Welt. Kulturelle Bildung kann dabei neben anderen Bildungsbereichen eine zentrale Rolle spielen. umożliwia zapoznanie się kulturowych grup dzieci już w wieku dziesięciu lat i młodzieży z krajów Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej z ich rówieśnikami z Niemiec i innych krajów europejskich. Grupy te przedstawiają swoje artystyczne produkcje (wydarzenia teatralne, muzyczne, taneczne i cyrkowe) w szkołach, centrach młodzieżowych i kulturalnych, teatrach, na festiwalach czy przy okazji innych wydarzeń kulturalnych oraz organizują warsztaty. W ten sposób opowiadają o sobie i swoim życiu, lękach, życzeniach i nadziejach na przyszłość. Co roku zostaje zaproszonych od pięciu do siedmiu grup, które są częścią projektów społecznych. Poprzez Dziecięcą Karawanę Kulturową zostały zainicjowane średnio- i długookresowe współprace, które są już pielęgnowane w kilku szkołach. Dalsze informacje pod adresem (niem.): >> Na przykładach praktyki staje się jasne, jaki potencjał leży w kombinacji sztuk i konfrontacji z tematem długotrwałości, względnie wkładem do zrównoważonego rozwoju zarówno gdy chodzi o jego unaocznianie i refleksję, jak i o jego przekaz. Połączenie edukacji kulturowej i edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju nasuwa się również na podstawie częściowo przecinających się celów kształcenia. Obie wspierają: niezależne działanie, kreatywne rozwiązania, związek ze światem żywym, eksperymentowanie, udział, zmianę perspektywy, swobodę refleksji, doświadczenia zmysłowe itd. Wszystkie te kompetencje są centralne, aby aktywnie włączać się w aktualne wyzwania zrównoważonego rozwoju, a także są istotne dla odpowiedzialnego działania i współkształtowania świata. Edukacja kulturalna może przy tym obok innych obszarów kształcenia odgrywać główną rolę. 17

18 II. ZWISCHEN THEORIE & PRAXIS Reflextionstool BNE-Generator MIĘDZY TEORIĄ A PRAKTYKĄ generator zrównoważonego rozwoju jako narzędzie refleksji >> WIE MACHT MAN BILDUNG NACHHALTIG? Eine deutsch-polnische Praxisanleitung Auf der Tagung vorgestellt von: Richard Häusler, Entwickler des BNE-Generators, stratum GmbH >> & Jerzy Węgrzynowski, Umweltpädagoge, Spohns Haus >> Was verstehen Sie unter Nachhaltigkeit? Können Sie sich für eine der folgenden Antworten entscheiden? Geht es um... a. bessere Lösungen für eine komplexe Welt? b. eine verlässliche Zukunft? c. unsere Verantwortung für mehr Gerechtigkeit und Lebensqualität? d. eine neue Form der Zivilisation auf dem globalisierten Planeten? Sie meinen, alles trifft zu? Das stimmt. Stellt man einer Reihe von Menschen diese Frage, wird man dennoch unterschiedlichste Antworten bekommen. Denn hinter jeder dieser vier Antworten stehen aus lernpsychologischer Sicht unterschiedliche menschliche Herangehensweisen und Motive, die die jeweilig favorisierte Definition begründen und für plausibel oder wünschenswert erscheinen lassen: a. Wahrheit, Logik, Fortschritt b. Sicherheit, Harmonie c. Vertrauen, Beziehung d. Erlebnis, Innovation, Veränderung Die Grundlagen für menschliches Denken, Lernen und Handeln sind also individuell unterschiedlich. Die Bedeutung von unterschiedlichen Lerntypen für BNE Wenn Bildung für nachhaltige Entwicklung (BNE) die Menschen erreichen und Bewusstseins- und Verhaltensänderungen bewirken soll, ist ein ganzheitliches Bildungskonzept gefragt. Dabei ist es auch von Bedeutung, welche Motive und Bedürfnisse wir in Bildungsangeboten ansprechen und berücksichtigen. Wen können wir mit welchen Zugängen und Methoden erreichen, motivieren oder überzeugen? Und wen haben wir bisher nicht berücksichtigt? Im pädagogischen Kontext entsprechen die vier genannten Grundmotive bestimmten Lernformen, nämlich: JAK UCZYNIĆ EDUKACJĘ ZRÓWNOWAŻONĄ? Polsko-niemiecka instrukcja Zaprezentowana na kongresie przez: Richarda Häuslera, twórcę generatora zrównoważonego rozwoju, stratum GmbH >> & Jerzego Węgrzynowskiego, pedagoga ds. ochrony środowiska, Spohns Haus >> Co rozumieją Państwo pod pojęciem Zrównoważony rozwój? Czy mogą Państwo zdecydować się na jedną z poniższych odpowiedzi? Oznacza on... a. lepsze rozwiązania dla całego złożonego świata? b. przyszłość godną zaufania? c. naszą odpowiedzialność za większą sprawiedliwość i jakość życia? d. nową formę cywilizacji na zglobalizowanej planecie? Jeśli sądzą Państwo, że wszystkie odpowiedzi są właściwe, mają Państwo rację. Jeśli jednak zadać to pytanie ludziom osobno, udzielą oni najróżniejszych odpowiedzi. Za każdą z tych czterech odpowiedzi stoją, z punktu widzenia psychologii nauczania, różne ludzkie podejścia i motywy, które uzasadniają każdą wybraną definicję i przedstawiają ją jako przekonywującą i pożądaną: a. Prawda, logika, postęp b. Bezpieczeństwo, harmonia c. Zaufanie, związek d. Przeżycie, innowacja, zamiana Podstawy ludzkiego myślenia, uczenia się i działania są więc indywidualnie zróżnicowane. Znaczenie różnych typów uczenia się dla EZR Jeśli edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju (EZR) ma dotrzeć do ludzi i oddziaływać na zmiany w ich podejściu i zachowaniu, to potrzebna jest całościowa koncepcja edukacyjna. Istotne jest tu także, jakie motywy i potrzeby uwzględniamy w ofertach edukacyjnych. Do kogo i jakimi ścieżkami mamy docierać, kogo motywować i przekonywać? Kogo nie uwzględniliśmy do tej pory? W kontekście pedagogicznym cztery wyżej wymienione motywy główne odpowiadają czterem określonym formom uczenia się, mianowicie: 18

19 a. Fakten und Werte vermitteln, Probleme analysieren, technische Lösungen suchen (kognitives Lernen) b. Regeln und Verfahren anwenden und kontrollieren, erprobte Wege gehen, systematisch vorgehen (praktisches Lernen) c. kooperieren, kommunizieren, Gemeinschaftsgefühl stärken (soziales Lernen) d. Kreativität anregen, Eigenaktivität fördern, Erlebnismöglichkeit (experimentelles Lernen) Deshalb hat Richard Häusler den Versuch gemacht, die zentralen Inhalte und Forderungen von Nachhaltigkeit und die acht Gestaltungskompetenzen (nach Prof. Dr. G. de Haan) mit den beschriebenen psychologischen Lernformen zu verknüpfen. Dabei ist ein dreidimensionales Raster zur Konstruktion von BNE-Angeboten herausgekommen der BNE-Generator. Der BNE-Generator Maßstab, Konstruktionshilfe und Reflexionstool Aber was verbirgt sich konkret hinter dem BNE-Generator? Und wie kann man damit BNE-Angebote generieren, die unterschiedlichste Lerntypen erreichen? Der BNE- Generator basiert auf zwei Fragebogenrastern: dem Modulgenerator und dem Systemgenerator. Beide fragen systematisch ab, inwieweit die drei Dimensionen die inhaltliche Ebene der Nachhaltigkeit, die pädagogische Ebene der Gestaltungskompetenz und die (lern-)psychologische Ebene der Lernformen in dem Bildungsangebot berücksichtigt wurden. Das Fragebogenraster des BNE-Generators ist ein Werkzeug für zweierlei: Es kann sowohl dazu genutzt werden, eigene Bildungsangebote zu planen und gestalten als auch die eigene Praxis zu reflektieren, zu bewerten und im Hinblick auf eine BNE zu professionalisieren. Anhand dieser beiden Raster lassen sich vielfältige Kombinationsmöglichkeiten einer BNE- Praxis generieren, ausloten und sichtbar machen. Dabei wird deutlich, wie hoch der BNE-Gehalt ist, also welche Dimensionen im Rahmen der Bildungsmaßnahme abgedeckt werden und ob das Angebot einen ganzheitlichen Bildungsansatz verfolgt. Der BNE-Generator lässt sich sowohl im schulischen wie auch im außerschulischen Bereich einsetzen und ist inzwischen mehrfach praktisch erprobt worden u. a. von Herrn Węgrzynowski vom Spohns Haus. Wie der BNE-Generator ganz konkret funktioniert, und wie mit ihm neue Ideen entwickelt werden können, erfahren Sie hier: >> Präsentation als PDF-Download a. przekazywanie faktów i wartości, analizowanie problemów, szukanie rozwiązań technicznych (kognitywne uczenie się); b. stosowanie i kontrolowanie reguł i procedur, stosowanie wypróbowanych metod, postępowanie systematyczne (praktyczne uczenie się); c. współpraca, komunikowanie się, wzmacnianie poczucia wspólnoty (społeczne uczenie się); d. pobudzanie kreatywności, wspieranie własnej aktywności, możliwość doświadczenia (eksperymentalne uczenie się). Dlatego też Richard Häusler przeprowadził próbę połączenia głównych treści i postulatów zrównoważonego rozwoju i ośmiu kompetencji kształtowania (za prof. dr. G. de Haan`em) z opisanymi psychologicznymi formami uczenia się. Tym sposobem powstał trójwymiarowy schemat, który pomaga tworzyć ofert edukacyjne EZR zrównoważonego rozwoju. Generator zrównoważonego rozwoju kryterium, pomoc w opraconwaniu i narzędzie refleksji Co jednakże kryje się pod pojęciem generatora zrównoważonego rozwoju? I jak można z jego pomocą generować oferty EZR, docierać do osób o różnych typów uczenia się? Generator zrównoważonego rozwoju bazuje na dwóch zestawach pytań: generatorze modułowym i generatorze systemowym. Oba służą sprawdzeniu, na ile te trzy wymiary treści zrównoważonego rozwoju, poziom pedagogiczny kompetencji kształtowania oraz poziom psychologiczny (psychologii uczenia) są uwzględnione w ofercie edukacyjnej. Zestaw pytań generatora zrównoważonego rozwoju jest podwójnym narzędziem: Może być zarówno wykorzystywany do planowania i tworzenia własnych ofert edukacyjnych, jak i do refleksji i oceny własnej praktyki i jej profesjonalizacji w odniesieniu do EZR. Na podstawie tych dwóch schematów można wygenerować, zmierzyć i uwidocznić różnorodne możliwości kombinacji praktyki EZR. Metoda określa jak wysoka jest zawartość EZR, a więc które z wyżej wymienionych wymiarów zostały użyte w ramach działań edukacyjnych oraz czy oferta bliska jest całościowym podejściem do edukacji. Generator zrównoważonego rozwoju nadaje się do użycia zarówno w obszarze szkolnym, jak i pozaszkolnym, w międzyczasie został z sukcesem wypróbowany, m. in. przez pana Węgrzynowskiego z Spohns Haus. Informacje o tym, jak dokładnie działa generator zrównoważonego rozwoju i jak można dzięki niemu rozwijać nowe pomysły, znajdą Państwo tutaj: >> Prezentacja jako plik Download 19

20 III. AUS DER PRAXIS BNE in internationalen Jugendkulturbegegnungen Z PRAKTYKI EZR w międzynarodowych spotkaniach kulturalnych młodzieży >> BILDUNG FÜR NACHHALTIGE ENTWICKLUNG IM DEUTSCH-POLNISCHEN JUGENDAUSTAUSCH Stand, Tendenzen und Potentiale Dr. Steffen Grothe, Koordinator im DPJW Büro Warschau >> Seit seiner Gründung durch die Regierungen Polens und Deutschlands 1991 fördert das Deutsch-Polnische Jugendwerk (DPJW) Jugendbegegnungen zwischen beiden Ländern und trägt dazu bei, dass sich die Jugendlichen besser kennenlernen und Vorurteile überwinden können. Jährlich fördert das Jugendwerk rund Projekte unterschiedlichsten Charakters. Mehr als 2 Mio. Jugendliche aus Deutschland und Polen haben sich so in den vergangenen 20 Jahren kennengelernt. Das DPJW förderte immer wieder auch Begegnungsprojekte zur Umweltbildung, gesunden Ernährung oder der Europäisierung. Das DPJW will nun gezielt Begegnungsprojekte mit dem Fokus BNE fördern. Das Jugendwerk verspricht sich von dieser Initiative, dass sich deutschpolnische Zukunftsperspektiven in der globalisierten Welt eröffnen und Jugendliche beider Länder sich verstärkt gemeinsam mit den Herausforderungen des 21. Jahrhunderts auseinandersetzen. Dazu will das DPJW das Thema Nachhaltigkeit ins Blickfeld seiner rund 120 Partnerorganisationen und der Organisatoren von deutsch-polnischen Jugendbegegnungen rücken. Es will Info- und Fortbildungsangebote zum Thema BNE anbieten und fördern sowie entsprechende Lehr- und Infomaterialien für Praktiker/innen entwickeln. Seit 2010 wird das DPJW dabei durch eine Gruppe von deutschen und polnischen Pädagogen/innen unterstützt. Diese Arbeitsgruppe begleitet auch den Deutsch- Polnischen Jugendpreis Unter dem Titel Treffpunkt übermorgen ruft das DPJW auf, deutschpolnische Jugendbegegnungen zum Thema Nachhaltigkeit zu organisieren. Neben der Qualifizierung will das DPJW ein enges Netzwerk von Anbietern deutsch-polnischer Projekte zur nachhaltigen Entwicklung entstehen lassen. Nur durch das gemeinsame Wirken verschiedenster Träger der internationalen Jugendarbeit kann BNE eine Vielzahl von Jugendlichen über verschiedenste Zugänge erreichen. Die kulturelle Jugendarbeit kann nachhaltige Entwicklung in besonderer Weise für Jugendliche greifbar und erlebbar machen. EDUKACJA NA RZECZ ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU W POLSKO-NIEMIECKIEJ WYMIANIE MŁODZIEŻY stan obecny, tendencje i potencjał dr Steffen Grothe, Koordynator PNWM biuro w Warszawie >> Polsko-niemiecka współpraca młodzieży (PNWM) od momentu swojego utworzenia w 1991 r. przez rządy państw Polski i Niemiec wspiera kontakty młodzieżowe między dwoma państwami i przyczynia się do tego, że młodzież może lepiej się poznać i przezwyciężyć uprzedzenia. Organizacja wspiera corocznie około projektów o zróżnicowanym charakterze. Już ponad 2 miliony młodych ludzi z Polski i z Niemiec poznało się w ciągu minionych 20 lat dzięki temu. PNWM nieustannie wspiera również projekty spotkań, dotyczące edukacji ekologicznej, kwestii zdrowego odżywiania lub europeizacji. Poprzez zwrócenie uwagi na EZR PNWM chce celowo wspierać realizację projektów spotkań z naciskiem na tą kwestię. PNWM ma nadzieję, że poprzez tę inicjatywę otworzy się polsko-niemiecka perspektywa na przyszłość w zglobalizowanym świecie i młodzież obu państw wspólnymi siłami zmierzy się z wyzwaniami 21. wieku. Ponadto PNWM chce zwrócić uwagę na kwestię zrównoważonego rozwoju swoim ponad 120 organizacjom partnerskim i organizacjom zajmującym się pol.-niem. spotkaniami młodzieży. PNWM chce zaproponować i wspierać ofertę informacyjną i dokształcającą na temat EZR, jak i opracowywać odpowiednie materiały dydaktyczne i informacyjne dla multiplikatorów. Od 2010 r. PNWM jest wspierana przez grupę pol. i niem. pedagogów. Ta grupa robocza zajmuje się także Polsko-Niemiecką Nagrodą Młodzieży Pod hasłem Spotkajmy się pojutrze PNWM zachęca do organizowania pol.-niem. spotkań o tematyce zrównoważonego rozwoju. Poza kształceniem PNWM chce stworzyć ścisłą polskoniemiecką sieć organizatorów pol.-niem. projektów na rzecz zrównoważonego rozwoju. Jedynie poprzez wspólne działanie różnorodnych podmiotów zajmujących się międzynarodową pracą z młodzieżą EZR może dotrzeć do dużej ilości osób, wykorzystując najróżniejsze ścieżki. Kulturalna praca z młodzieżą może w szczególny sposób przybliżyć młodym ludziom zrównoważony rozwój, będą mogli tę ideę nie tylko pojąc, ale także wprowadzić w zycie. 20

21 INTERNATIONALE KÜNSTLERISCHE SOMMERWERKSTATT Stories from the water Auf der Tagung vorgestellt von: Katrin Gödeke, wannseeforum >> MIĘDZYNARODOWE LETNIE WARSZTATY ARTYSTYCZNE Stories from the water Katrin Gödeke, wannseeforum >> Ich habe mich ins Wasser verliebt. Ich respektiere es jetzt mehr, habe mich mit ihm angefreundet. Die internationale Sommerwerkstatt (...) ist ein hervorragendes Instrument der Völkerverständigung. (Zitat eines Teilnehmers) Zwischen dem 24. und 31. Juli 2010 trafen sich 48 Jugendliche aus fünf verschiedenen Regionen Europas zu einer internationalen Sommerwerkstatt zum Thema Wasser am Berliner Wannsee. Die Jugendlichen stammen alle aus Gegenden, die vom Wasser geprägt sind: aus Berlin am Wannsee, aus Petrozavodsk vom Ladogasee in Russisch-Karelien, aus Murcia am spanischen Mittelmeer, aus Ohrid am Ohridsee in Mazedonien und aus Rožnov am Rožnov-Stausee in Tschechien. Im Gepäck hatten sie Geschichten und Fakten von ihren heimischen Gewässern. All diese Gewässer sind geprägt von den Bewohnern/innen ihrer Küsten, sind besondere Lebensräume im Spannungsfeld ökologischer und wirtschaftlicher Interessen, bergen alte Mythen und neue Verheißungen. Ein Austausch von Wassergeschichten, gemeinsamen Recherchen und visionären Zukunftsideen führte in verschiedenen künstlerischen Workshops (Theater, Tanz, Art-Performance, Musik und Malerei) zu eignen Projekten der Jugendlichen, die am Ende der Begegnung öffentlich präsentiert wurden. Die Theatergruppe zeigte ein Stück, inspiriert vom Mythos Atlantis: die Geschichte einer Gesellschaft, die die Ureinwohner einer unberührten Insel vertreibt, die Ressourcen des Wassers und des Landes missbraucht und schließlich an Umweltschädigungen, Korruption, Macht und Habgier zugrunde geht. In der Malereiwerkstatt entstanden kollektiv gemalte und collagierte, großformatige Bilder zu unterschiedlichen Themen: Mythen und Seewesen, das Verhältnis zwischen Wasser und Mensch, Gefährdung von Gewässern durch Umweltschäden, die Vision vom sauberen Wasser. Die Musikgruppe nahm die Zuschauer mit auf eine Wasserreise: von der Quelle in den Fluss, durch Leitungen in die Haushalte Zakochałam się w wodzie. Teraz mam wobec niej większy respekt, zaprzyjaźniłam się z nią. Międzynarodowe warsztaty letnie ( ) to wspaniały instrument służący porozumieniu między narodami. (Cytat uczestnika) Między 24 a 31 lipca 2010, 48 młodych ludzi z pięciu różnych regionów Europy spotkało się w ramach międzynarodowych letnich warsztatów artystycznych na temat wody, nad berlińskim jeziorem Wannsee. Wszyscy młodzi pochodzili z okolic ukształtowanych przez wodę: z Berlina przy Wannsee, z Pietrozawodska nad Ładogą w Rosyjskiej Republice Karelii, z Murcji nad hiszpańskim Morzem Śródziemnym, z Ochrydy nad Jez. Ochrydzkim w Macedonii i z Rožnowa nad zbiornikiem retencyjnym Rožnów w Czechach. Przywieźli ze sobą historie i fakty dotyczące ich rodzimych wód. Wszystkie akweny są naznaczone przez mieszkańców/ nki swoich wybrzeży, stanowią szczególne przestrzenie życiowe, ale są także przedmiotem konfliktu interesów między ekologią a gospodarką, kryją stare mity i nowe obietnice. Wymiana wodnych opowieści, wspólnych poszukiwań i wizjonerskich idei na przyszłość doprowadziła na różnych warsztatach artystycznych (teatralnych, tanecznych, art-performance, muzycznych i malarskich) do własnych projektów młodzieży, które na końcu zostały publicznie zaprezentowane. Grupa teatralna wystawiła sztukę zainspirowaną mitem Atlantydy: historią społeczeństwa, które przepędza pierwotnych mieszkańców dziewiczej wyspy, nadużywa jej zasobów wodnych i lądowych, aby w końcu zginąć w rezultacie zniszczenia środowiska naturalnego, korupcji, żądzy władzy i chciwości. Na warsztacie malarskim powstały namalowane wspólnie, techniką kolażu, wielkoformatowe obrazy o zróżnicowanej tematyce: legendy i istota wody, stosunek między wodą a człowiekiem, zagrożenie wód przez katastrofy ekologiczne, wizja czystej wody. Grupa muzyczna zabrała audytorium w wodną podróż: od ujęcia wody w rzece, przez wodociągi 21

22 und Fabriken bis ins Meer. Streifzüge durch vertonte Wasserkulturen, Fragmente von Gefahren, verursacht durch das Wasser oder den Menschen. Die Tanzgruppe begann ihre Performance im Pohlesee auch hier ging es um die zunächst unberührte Natur und den problematischen Eingriff von Menschen in das empfindliche Ökosystem von Gewässern. Und zum Schluss stiegen alle auf das Schiff Por que no, reisten zu verschiedenen Ufern und Kreaturen und erlebten poetische, politische, unterhaltsame und seltsame Wassergeschichten. Die Begegnung ermöglichte den Jugendlichen zum einen, mehr über andere Länder und Gewässer und deren Bedeutung und Problematiken zu erfahren. Zum anderen bot sie ihnen die Möglichkeit, in multinationalen Gruppen über die Bedeutung des Wassers zu diskutieren und sich über eine gemeinsame künstlerische Aussage zu verständigen, auf deren Grundlage sie ein gemeinsames Werk, Stück oder eine Performance schufen. Anhand der gemeinsamen Auseinandersetzung mit den ökologischen, ökonomischen und sozialen Gegegbenheiten an den Gewässern und im gemeinsamen künstlerischen Schaffen erfuhren die Jugendlichen exemplarisch, wie man in internationalen Gruppen über wichtige Zukunftsfragen diskutiert, gemeinsame Zukunftsvisionen entwickelt und schließlich, wie man zu einem gemeinsamen Handeln kommt. Weitere Informationen zum Projekt sowie einen Kurzfilm zur Begegnung finden Sie hier: >> i rury w gospodarstwach domowych i fabrykach, aż do morza. Wędrówki przez udźwiękowione kultury wody, fragmenty niebezpieczeństw, spowodowane przez wodę lub człowieka. Grupa taneczna rozpoczęła swój performance w jeziorze Pohlesee także w nim chodziło najpierw o nienaruszoną naturę i problematyczną ingerencję człowieka, która ma wpływ na wrażliwy ekosystem wód naturalnych. Na koniec wszyscy weszli na statek Por que no, podróżowali ku przeróżnym brzegom i stworzeniom oraz doświadczyli poetyckich, politycznych, zabawnych i osobliwych wodnych opowieści. Spotkanie pozwoliło młodzieży dowiedzieć się więcej o innych krajach i zbiornikach wodnych oraz ich znaczeniu i problemach. Poza tym było to dla nich okazją do porozumienia w wielonarodowych grupach, za pomocą ekspresji artystycznej jak i krytycznej refleksji, na podstawie których stworzyli wspólne dzieło, sztukę lub performance. W oparciu o wspólne rozważania na temat ekologicznych, ekonomicznych i społecznych uwarunkowania wód oraz dzięki wspólnemu tworzeniu młodzież doświadczyła tego, w jaki sposób można dyskutować w grupach międzynarodowych istotne pytania, dotyczące przyszłości, jak rozwijać wspólną wizję przyszłości i w końcu, jak dochodzi się do wspólnego działania. Raporty oraz krótki film z tego spotkania znajdą Państwo tu: >> Fotoalbum// album fotograficzny wannseeforum 22

23 UFERLOS.ODER.GRENZLOS ein deutsch-polnisches Zirkusprojekt Auf der Tagung vorgestellt von: Iwona Chruśćińska, Stowarzyszenie Słubfurt e. V. >> & Olaf Schenkenberg, Zirkus Zack, Verein zur Überwindung der Schwerkraft >> Der Zirkus Zack aus Berlin, der Stowarzyszenie Słubfurt e. V. und der Verein Klanza aus Lublin veranstalteten zwischen dem 17. und 23. August 2009 ein deutsch-polnisches Zirkuscamp für Kinder. Dabei verknüpften sie die Themen Natur- und Umweltschutz, Ernährung und Verbraucherverhalten mit Zirkuskunst. Das Camp fand auf dem ökologischen Bauernhof Uferloos in Kienitz an der Oder statt. Die binationale Gruppe setzte sich aus deutschen Kindern zusammen, die regelmäßig die Kurse des Zirkus Zack in Berlin besuchen, sowie Kindern aus der näheren Umgebung des Oderbruchs, und aus polnischen Schüler/innen der Stefan-Czarniecki-Grundschule Nr. 3 in Słubice. Neben Kennenlernspielen, Sprachanimationen und zirzensischen Workshops in Jonglage, Akrobatik, Clownerie und Luftakrobatik u. v. m. hatten die Kinder außerdem die Gelegenheit, in Naturworkshops das Ökosystem Mittlere Oder zu erforschen. Dabei konnten sie gemeinsam über die Bedeutung von lokalem aber auch globalem Umweltund Naturschutz nachdenken und ihre unterschiedlichen Wahrnehmungen und Vorstellungen dazu austauschen. Die Oder als Grenzfluss zwischen Polen und Deutschland eignete sich dazu besonders gut. Zudem konnten die Kinder auf dem Bio-Bauernhof mehr über Tierhaltung, den Anbau von und das Kochen mit gesunden, lokalen Lebensmitteln erfahren. Abgesehen von den mehrstündigen Trainings und Workshops gab es aber auch Zeit für Lagerfeuer, Kajakfahren, Baden im Altarm der Oder, Backen von Stockbrot oder Filmvorführungen. Alle Angebote fanden in binationalen Gruppen satt und animierten die Kinder, sich mit der jeweils fremden Sprache zu beschäftigen oder nonverbale Wege der Kommunikation zu suchen: Es wurde eine Übersetzungswand aufgestellt, Alltagsgegenstände und Küchenutensilien wurden zweisprachig gelabelt, und die nonverbale Verständigung wurde durch geeignete spielpädagogische Elemente gefördert. Zudem fand jeden Morgen ein spielerisches Warming-up statt, durch das die Kinder neue Wörter im Deutschen oder Polnischen lernten. UFERLOS.ODER.GRENZLOS niemiecko-polski projekt cyrkowy Na kongresie przedstawiony przez: Iwonę Chruścińską, Stowarzyszenie Słubfurt e. V. >> & Olafa Schenkenberga, Cyrk Zack, Stowarzyszenie dla Przezwyciężenia Siły Ciężkości >> Cyrk Zack z Berlina, Stowarzyszenie Słubfurt e. V. i Stowarszyszenie Klanza z Lublina zorganizowali w dniach sierpnia 2009 r. niemiecko-polski obóz cyrkowy dla dzieci. Przy tej okazji połączyli oni temat ochrony natury i środowiska, odżywiania i zachowań konsumpcyjnych ze sztuką cyrkową. Obóz miał miejsce w ekologicznym gospodarstwie rolnym Uferloos w Kienitz nad Odrą. Dwunarodowa grupa składała się z niemieckich dzieci, które regularnie uczęszczały na kursy w Cyrku Zack w Berlinie, z dzieci z bliskiego otoczenia w załamaniu Odry oraz z polskich uczniów/uczennic Szkoły Podstawowej Nr 3 im. Stefana Czarnieckiego w Słubicach. Obok zabaw zapoznawczych, animacji językowych i cyrkowych warsztatów żonglerki, akrobatyki, klaunady i akrobatyki powietrznej oraz wielu innych, dzieci miały także okazję zbadania ekosystemu Środkowej Odry na warsztacie z naturą. Przy tym mogły wspólnie rozmyślać nad znaczeniem lokalnej, ale i globalnej ochrony środowiska i natury oraz wymienić się różnymi punktami widzenia i wyobrażeniami. Odra jako rzeka graniczna między Polską a Niemcami nadawała się do tego szczególnie dobrze. Poza tym dzieci mogły w biogospodarstwie dowiedzieć się więcej o hodowli zwierząt, uprawie i gotowaniu zdrowych, lokalnych produktów żywnościowych. Niezależnie od wielogodzinnych treningów i warsztatów znalazł się również czas na ogniska, przejażdżki kajakami, kąpiele w starorzeczu Odry, pieczenie chleba na patyku lub seanse filmowe. Wszystkie oferty miały miejsce w grupach binacjonalnych i zachęcały dzieci do zajmowania się językiem obcym lub do poszukiwania niewerbalnych dróg komunikacji: ustawiono ścianę tłumaczeń, przedmioty codziennego użytku i przybory kuchenne opatrzono etykietkami w dwóch językach, a niewerbalne porozumienie wspierane było za pomocą odpowiednich rozrywkowo-pedagogicznych elementów. Poza tym każdego ranka odbywała się rozgrzewka w formie zabawy, poprzez którą dzieci uczyły się nowych słów po niemiecku lub polsku. 23

24 Das deutsch-polnische Zirkuscamp mit Zirkuskunst und Ökologie ermöglichte es den Kindern, unterschiedlichste körperliche, sinnliche, interkulturelle und praktische Erfahrungen zu sammeln, Grenzen auszuloten, Toleranz zu üben, die eigene Ernährungsweise und das Umweltbewusstsein zu reflektieren, sich sportlich-künstlerisch zu betätigen und sich auszudrücken ganz im Sinne eines ganzheitlichen Bildungsgedankens einer Bildung für nachhaltige Entwicklung mit Kopf, Herz und Hand. Die Einbeziehung all dieser Sinne und Emotionen und neu gewonnenen Kompetenzen garantierte auch den Erfolg der zweisprachigen Abschlusspräsentation im Zirkuszelt, die von den Eltern und den Einwohnern des Ortes besucht wurde. Der interdisziplinäre Ansatz stieß nicht nur bei den Kindern auf viel Begeisterung und Zufriedenheit, sondern führte auch zur langfristigen Zusammenarbeit zwischen den Partnern, den mitwirkenden Pädagogen/ innen und des Bio-Bauernhofes. Darüber hinaus hat das Projekte bei Kindern, Teamern/innen und Lehrern/ innen das Umwelt- und Naturbewusstsein gestärkt und nach der Begegnung zu weiteren nationalen, lokalen Vorhaben geführt. Da die polnischen Teilnehmer/ innen aus einer Grundschulklasse stammten, konnten sie sich mit den Inhalten auch im schulischen Kontext weiterbeschäftigen. Weitere Informationen zum Projekt finden Sie hier: >> Artikel uferlos.oder.grenzlos als PDF-Download Niemiecko-polski obóz cyrkowy ze sztuką cyrkową i ekologią umożliwił dzieciom zebrnie najprzeróżniejszych fizycznych, zmysłowych, międzykulturowych i praktycznych doświadczeń, zbadanie granic, ćwiczenie tolerancji, zastanowienie się nad własnym sposobem odżywiania i świadomością środowiska, udzielanie się w aspekcie sportowym i artystycznym oraz wyrażenie siebie całkiem w sensie całościowego myślenia kształceniowego edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju, głową, sercem i ręką. Uwzględnienie wszystkich tych zmysłów i emocji oraz nowo nabyte kompetencje zagwarantowały sukces dwujęzykowej prezentacji końcowej w cyrkowym namiocie, którą obejrzeli rodzice i mieszkańcy miejscowości. Założenie interdyscyplinarne napotkało nie tylko na duży entuzjazm i zadowolenie u dzieci, ale doprowadziło również do długoterminowej współpracy między partnerami, współdziałającymi pedagogami/pedagożkami i biogospodarstwem. Ponadto projekt umocnił u dzieci, członków/członkiń zespołów i nauczycieli/cielek świadmość o naturze i środowisku, a po spotkaniu doprowadził do dalszych krajowych, lokalnych zamiarów. Ponieważ polscy/kie uczestnicy/czki pochodzili z klasy szkoły podstawowej, mogli/ły zajmować się poruszonymi treściami dalej w kontekście szkolnym. Dalsze informacje o projekcie (w j. niem.) znajdziecie Państwo tutaj: >> artykuł uferlos.oder.grenzlos jako plik PDF Fotoalbum // album fotograficzny Stowarzyszenie Słubfurt e. V. 24

25 WASSER REGIONAL UND DOCH INTERNATIONAL ein ökologisches Kunstprojekt Auf der Tagung vorgestellt von: Dorota Kuczia & Wiltrud Betzler-Schellin, Verein für Ökologie und Umweltbildung Osnabrück >> Startseite Das ökologische Kunstprojekt Wasser regional und doch international mit deutschen und polnischen Schülern/innen bestand aus einer Hinbegegnung in Deutschland und einer Rückbegegnung in Polen. Der erste Teil fand vom 1. bis zum 10. Mai 2008 in Pasewalk, Mecklenburg-Vorpommern, statt und der zweite Teil vom 15. bis zum 24. August 2008 in Pszczyna, Oberschlesien. Die Projekttage drehten sich rund um das Thema Wasser. Durch verschiedene Workshops und Aktivitäten lernten die Jugendlichen unterschiedliche Gewässer in Deutschland und in Polen Flüsse, Seen, Binnenmeer als Gegenstand naturwissenschaftlicher und künstlerischer Auseinandersetzung kennen, als Wirtschaftsfaktor, als Naturgut, als Freizeit- und Erholungsort. Bei der Begegnung in Deutschland untersuchten die Jugendlichen im mobilen Labor den Fluss Uecker chemisch, physikalisch und biologisch und werteten die Ergebnisse der Wasserproben schriftlich und graphisch aus. Die Untersuchungen ergaben, dass die Uecker eine gute Wasserqualität besitzt, nur die Phosphatwerte waren durch die Landwirtschaft in der Gegend etwas erhöht. In den künstlerischen Workshops kamen unterschiedliche Techniken zum Einsatz: Es wurden Fische und Libellen aus Natur- und aus Recyclingmaterialien erstellt, große Stofffahnen zum Thema ruhiges-bewegtes Wasser gedruckt, Wassertiere aus Ytongsteinen gearbeitet und vieles mehr. Bei einem Besuch der Hansestadt Greifswald, des Ueckermünder Haffs, des Greifswalder Boddens oder dem Paddelausflug auf der Uecker hatten die Jugendlichen auch die Gelegenheit, die Region und die Bedeutung des Wassers als Handels- und Tourismusfaktor kennen zu lernen. Bei der Begegnung in Polen fanden wie beim ersten Treffen wieder naturwissenschaftliche, künstlerische, sportliche und touristische Aktivitäten statt. Die Wasseruntersuchungen der Pszczynka, dem Stadtfluss von Pszczyna, ergaben auch hier gute Messwerte, allerdings WODA REGIONALNIE, A JEDNAK MIĘDZYNARODOWO ekologiczny projekt artystyczny Na kongresie przedstawiony przez: Dorotę Kuczia i Wiltrud Betzler-Schellin, Stowarzyszenie na rzecz ekologii i edukacji ochrony środowiska, Osnabrück >> Startseite Ekologiczny projekt artystyczny Woda regionalnie, a jednak międzynarodowo w którym udział wzięli polscy i niemieccy uczniowie, składał się ze spotkania wstępnego w Niemczech i kolejnego spotkania w Polsce. Pierwsza część odbyła się w dniach 1-10 maja 2008 w Pasewalk w landzie Meklemburgia Pomorze Przednie, zaś druga część miała miejsce w Pszczynie na Górnym Śląsku między 15 a 24 sierpnia Dni projektowe były poświęcone tematowi wody. Dzięki różnym warsztatom i aktywnościom młodzież poznawała rozmaite zasoby wodne Niemiec i Polski rzeki, jeziora, morze były przedmiotem dyskusji przyrodniczej i artystycznej, jako czynnik ekonomiczny, jako dobro naturalne, jako miejsce odpoczynku i spędzania wolnego czasu. Podczas spotkania w Niemczech młodzież badała w mobilnych laboratoriach rzekę Uecker pod kątem chemicznym, fizykalnym i biologicznym i analizowała wyniki testu wody pisemnie i graficznie. Badania wykazały, że Uecker ma dobrą jakość wody, jedynie poziom fosforanu był nieco podwyższony z powodu okolicznych gospodarstw rolnych. Podczas artystycznego warsztatu wykorzystywano różne techniki: z naturalnych i recyklingowych materiałów powstawały ryby i ważki, drukowane zostały wielkie flagi na temat spokojnej - ruchomej wody, tworzono wodne zwierzęta z YTONG kamienia i dużo więcej. Podczas wizyty w hanzeatyckim mieście Greifswaldzie, w porcie przy ujściu rzeki Uecker, zwiedzania Zatoki Geifswaldzkiej czy wycieczce kajakami po Uecker młodzież miała okazję poznać region i znaczenie wody jako czynnika handlowego i turystycznego. Podczas spotkania w Polsce również miały miejsce, podobnie jak za pierwszym razem, działania artystyczne, sportowe i turystyczne. Badanie wody Pszczynki, miejskiej rzeki Pszczyny, także tu dały dobre pomiary. Pszczynka jest jednakże zmącona przez glony w zbiorniku retencyjnym, który spiętrza jej wody. Wizyta w nowoczesnym przedsiębiorstwie wodociągowym, w 25

26 getrübt durch Algenblüte im Stausee, der das Wasser der Pszczynka aufstaut. Die Besichtigung des modernen Wasserwerks, in dem aus Oberflächenwasser des Stausees der Weichsel gutes Trinkwasser für die Region produziert wird, führte den Jugendlichen das Untersuchen von Wasser in einem professionellen Labor vor Augen. Dabei hatten sie auch die Möglichkeit, einfache Analysen eigenständig auszuführen. Im Mittelpunkt des künstlerischen Arbeitens standen diesmal eine Fotorallye, das Schöpfen von Papier als Gestaltungsgrundlage einer Ausstellung und die Herstellung der Wanderausstellung über Projektergebnisse sowie der Bau von zwei Figuren zur deutsch-polnischen Freundschaft. Sportliche und touristische Programmpunkte waren eine Kanutour auf der Pszczynka und das eigenständige Befahren des Stausees, eine Gebirgswanderung in den nahen Beskiden sowie Besichtigungen der Städte Pszczyna und Kraków. Die gemeinsame Auseinandersetzung mit dem Thema Wasser sowohl in Pasewalk als auch in Pszczyna, sowie die unterschiedlichen Herangehensweisen und Reflexionsmöglichkeiten des Erforschens des Gegenstands sowie auch das gemeinsame Erleben und Kennenlernen, ermöglichte den Jugendlichen einen internationalen und interdisziplinären Perspektivwechsel. Dieser führte auch dazu, dass sich die Jugendlichen bewusst wurde, das Wasser Grundlage von Mensch und Natur und Wirtschafts- sowie Tourismusfaktor zugleich und damit über Ländergrenzen hinweg ein kostbares, schützenswertes Gut ist. Der Verein ist mit all seinen Projekten offizielles Projekt der UN-Weltdekade BNE und wurde zweimal ausgezeichnet (2009/ 2010 und 2011/ 2012). którym z wód powierzchniowych zbiornika retencyjnego Wisły jest produkowana dobra woda pitna dla regionu, umożliwiła młodzieży przyjrzenie się badaniu wody w profesjonalnym laboratorium. Mogli oni tam również samodzielnie przeprowadzić proste analizy. W centrum pracy artystycznej tym razem znajdowały się: rajd fotograficzny, tworzenie papieru jako podstawy do wystawy i sama wystawa o wynikach projektu jak i budowa dwóch figur symbolizujących polsko-niemiecką przyjaźń. Do sportowych i turystycznych punktów programu zaliczały się wyprawa kajakiem po Pszczynce i samodzielny spływ, wycieczka górska w pobliskich Beskidach jak i zwiedzanie miast Pszczyny i Krakowa. Wspólna konfrontacja z tematem wody, zarówno w Pasewalk, jak i w Pszczynie, podobnie jak różne koncepcje i możliwości refleksji nad badaniem przedmiotu, jak i wspólne doświadczenia i poznanie się, umożliwiło młodzieży międzynarodową i interdyscyplinarną zmianę perspektywy. Doprowadziła ona również do tego, że młodzież uświadomiła sobie, że woda stanowi podstawę człowieka i natury, i jednocześnie jest czynnikiem ekonomicznym i turystycznym i przez to jest przekraczającym granice państw bezcennym i wartym ochrony dobrem. Stowarzyszenie i jego projekty stanowią oficjalny projekt światowej dekady ONZ n.r. EZR, który został dwa razy wyróżniony (2009/ 2010 i 2011/ 2012). Więcej informacji na temat projektu znajdą Państwo tutaj: >> Mehr Informationen zum Projekt finden Sie hier: >> Fotoalbum // album fotograficzny Verein für Ökologie und Umweltbildung Osnabrück 26

27 27

28 IV. METHODISCHE ZUGÄNGE Inspiration für eine Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung METODOLOGIA Inspiracje do edukacji kulturalnej na rzecz zrównoważonego rozwoju >> EINLEITUNG In diesem Kapitel stellen wir Ihnen sieben methodische Zugänge für eine Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung vor, die die Teilnehmerinnen und Teilnehmer auf der Tagung Zukunft ist Jetzt! selbst in Workshops ausprobieren konnten. Ziel war es, den Fachkräften der internationalen Jugendkulturarbeit Anregungen für die eigene Projektplanung mit auf den Weg zu geben. Die unterschiedlichen Herangehensweisen verschiedener Künstlerinnen und Künstler sowie Praktiker aus der Umwelt- und Klimabildung verdeutlichen, dass das Bildungskonzept einer BNE sowohl im Hinblick auf den künstlerischen Schaffensprozess, die Projektorganisation, Materialverwendung als auch die Schärfung der eigenen Wahrnehmung, Reflexionsfähigkeit und Handlungskompetenz mitgedacht werden kann. Eine Kulturelle Bildung für nachhaltige Entwicklung bietet mehr Zugänge zur Nachhaltigkeit als die alleinige thematische Auseinandersetzung. Acht Künstlerinnen und Künstler des Projektes ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE zeigten in vier Workshops, wie künstlerische Auseinandersetzungsformen wie Fotografie und Film, Tanz- und Lautimprovisation, Malerei oder performatives handwerkliches Arbeiten mit dem Konzept Bildung für nachhaltige Entwicklung Hand in Hand gehen können. Dr. Corinna Vosse und Michèle Biesen von KunstStoffe Zentralstelle für wiederverwendbare Materialien veranschaulichten in dem Workshop Put the garbage back to work!, warum Abfall kein Müll ist, und wie man daraus Kunst macht. Martin Malkmus von der BUNDJugend lud die Teilnehmer/innen zu einer modernen Form der Schatzsuche auch Geocaching genannt in den Grunewald ein. Der Workshop zeigte, wie man Kindern und Jugendlichen mit modernster GPS Technik auf zeitgemäße Weise etwas über Natur- und Umweltschutz vermitteln kann. Dr. Turgut Altuğ vom Türkisch-Deutschen Umweltzentrum in Berlin verdeutlichte den Teilnehmern/innen, was Frühstücken mit dem Klimawandel zu tun hat, und wie ein umweltgerechtes, klimaverträgliches und fair gehandeltes Frühstück aussehen kann. Lassen Sie sich inspirieren von den unterschiedlichen Methoden! WSTĘP W tym rozdziale przedstawiamy Państwu siedem metodologicznych koncepcji edukacji kulturalnej na rzecz zrównoważonego rozwoju, które uczestnicy konferencji Przyszłość jest teraz! mogli sami wypróbować podczas warsztatów. Celem było zainspirowanie specjalistów w dziedzinie międzynarodowej pracy kulturalnej z młodzieżą do planowania własnych projektów. Rozmaite pomysły różnych artystów jaki i praktyków z zakresu edukacji o środowisku naturalnym i klimacie ukazują, że koncepcja edukacyjna EZR może być zastosowana zarówno w odniesieniu do artystycznego procesu twórczego, organizacji projektów, używania materiałów, jak i do wyostrzenia własnego postrzegania, zdolności refleksji i kompetencji w działaniu. Edukacja kulturalna na rzecz zrównoważonego rozwoju oferuje więcej podejść metodologicznych niż tylko zrównoważony rozwój jako temat dyskusji. Ośmiu artystów projektu ÜBER LEBENSKUNST.SCHU- LE (O SZTUCE ŻYCIA.SZKOŁA) podczas czterech warsztatów udowadniało, jak formy artystycznego wyrazu, takie jak fotografia i film, taniec i improwizacja głosem, malarstwo i performatywne działanie rękodzielnicze mogą współgrać z koncepcją Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Dr Corinna Vosse i Michèle Biesen z Kunst-Stoffe Zentralstelle für wiederverwendbare Materialien (Centrala materiałów powtórnego użytku) podczas warsztatu Put the garbage back to work! pokazały, dlaczego odpady nie są śmieciami i jak można zrobić z nich instalacje artystyczne. Martin Malkmus z BUNDJugend (Młodzieżowy Związek Ochrony Środowiska naturalnego w Niemczech) zaprosił uczestników do nowoczesnej formy poszukiwania skarbów, zwanej Geocaching, w lesie. Warsztat ten pokazał, jak można zgodnie z duchem czasu wykorzystując najnowocześniejszą technikę GPS przekazać dzieciom i młodzieży coś nowego na temat ochrony środowiska naturalnego. Dr. Turgut Altuğ z Türkisch-Deutsches Umweltzentrum (Niemiecko-tureckie centrum ochrony środowiska) udowodnił uczestnikom, co śniadanie ma wspólnego ze zmianą klimatu i jak może wyglądać przyjazne dla środowiska, znośne dla klimatu i zgodne z zasadami Fair Trade śniadanie. Życzymy inspiracji opisywanymi metodami! 28

29 HINTERGRUND ZU WORKSHOP 1-4 Die Workshops wurden von Künstlerinnen und Künstlern des Projektes ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE angeboten. >> ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE ist ein Kooperationsprojekt der Freien Universität Berlin, der Kulturstiftung des Bundes und des Haus der Kulturen der Welt. Mit dem Projekt werden 18 Künstler/innen und Kulturschaffende aus verschiedenen Teilen Deutschlands in zehn berufsbegleitenden Modulveranstaltungen zu Expertinnen und Experten für BNE qualifiziert und auf eine Zusammenarbeit mit Schulen vorbereitet. Im Laufe der zehnmonatigen Ausbildung (Sep bis Juli 2011) entwickeln die Teilnehmer/innen gemeinsam mit Partnerschulen eigene Kultur- und Nachhaltigkeitsprojekte, um mit Kindern und Jugendlichen einen positiven Entwurf anderer Lebensmodelle zu wagen und nachhaltige Lebensführung zu erproben. Ziel ist es, die Wahrnehmung junger Menschen zu verändern, ihren Blick zu schärfen, ihre Kreativität zu entfalten und sie zu selbstbewussten und engagierten Problemlösungen zu ermutigen. Die Projektvorhaben werden im August 2011 im Rahmen des ÜBER LEBENSKUNST.Festival präsentiert und ab dem Schuljahr 2011/2012 umgesetzt. INFORMACJE DOT. WARSZTATY 1-4 Warzstaty zostały przygotowane przez artystki i artystów w ramach projektu ÜBERLEBENSKUNST.SCHULE. >> ÜBERLEBENSKUNST.SCHULE jest wspólnym projektem Wolnego Uniwersytetu w Berlinie, Federalną Fundacją Kultury oraz Domu Kultur Świata. W projekcie 18 artystek/ artystów i twórców kultury z różnych części Niemiec zdobywa kwalifikacje podczas dziesięciu modułów dokształcających, dzięki którym stają się ekspertami EZR oraz przygotowują się do współpracy ze szkołami. Podczas dziesięciomiesięcznego kursu (wrzesień 2010 lipiec 2011) uczestnicy wraz ze szkołami partnerskimi realizują własne projekty, dotyczące kultury i zrównoważonego rozwoju, aby pokazać dzieciom i młodzieży propozycję innego modelu życia, w którym mogą spróbować żyć zgodnie z ideą zrównoważonego rozwoju. Celem projektu jest zmiana postrzegania wśród młodych ludzi, wyostrzenie ich spójrzenia, rozwój kreatywności oraz zachęcenie ich do świadomego i zaangażowanego rozwiązywania problemów. Plan projektu zostanie zaprezentowany w sierpniu 2011 w ramach festiwalu ÜBERLEBENSKUNST. Festiwal i zrealizowany od roku szkolnego 2011/

30 WORKSHOP 1 Was die Natur von uns erzählt Miriam Chouaib & Katia Klose, Künstlerinnen des Projektes ÜBER LEBENSKUNST.Schule >> >> Was die Natur von uns erzählt ist ein Workshop- Format, in dem mit Hilfe der Breathlines-Technik, die Aufmerksamkeit auf die eigene Wahrnehmung gelenkt wird. Diese Technik wurde in den 90er Jahren von Laurie Edwards in Toronto entwickelt. Sie ist nicht nur eine Methode zur Meditation und Einkehr; vor allem ist sie ähnlich der Wolkenbetrachtung eine Technik, sich assoziativ den eigenen Themen zuzuwenden. Den Auftakt des Tagungsworkshops bildete eine reflexive Auseinandersetzung mit den Fragen: Was bedeutet Natur für dich? Gibt es eine Abgrenzung zwischen Natürlichem und Künstlichen? Und woran kann man diese erkennen? Der Auseinandersetzung folgte eine Spurensuche in der Umgebung des wannseeforums im Garten, am See, im Wäldchen. Die Teilnehmer/innen sollten in der Natur nach Spuren von Menschen suchen. Anhand der gefundenen Beispiele für Übergänge von Natur und Kultur konnten sie erfahren, was die Natur über uns erzählt. Bei der anschließenden Vorstellung der Fundstücke gab es gute und schlechte Geschichten. Ausgestattet mit Pinsel und Papier verwandelte die Gruppe diese Geschichten mittels der Breathlines-Technik in abstrakte Bilder, die zum Ausgangspunkt der eigenen Geschichten und Assoziationen wurden. Der Workshop veranschaulicht, wie Kinder, Jugendliche und Erwachsene mittels Besinnung, Assoziation, und künstlerischem Ausdruck sich und ihren individuellen Standpunkt in und zur Umwelt wahrnehmen und kreativ erzählen können. Eine sehr interessante Konzeption, unglaublich inspirierend und eine Vielzahl an Ideen für die Arbeit mit Jugendlichen. * WARSZTAT 1 Co mówi o nas natura Miriam Chouaib i Katia Klose, artystki projektu ÜBERLEBENSKUNST.SCHULE >> >> Co mówi o nas natura jest warsztatem, w którym za pomocą techniki breathlines uwaga uczestników zostaje skupiona na własnym postrzeganiu. Technika ta została stworzona w Toronto w latach 90-tych przez Laurie`go Edwards`sa. Jest ona nie tylko metodą medytacji i kontemplacji; przede wszystkim stanowi podobnie jak obserwacja chmur technikę skojarzeniowego poświęcania się ważkim tematom. Preludium warsztatu było refleksyjne zmierzenie się z pytaniami: Co znaczy dla mnie natura? Czy istnieje podział między tym, co naturalne, a tym, co sztuczne? Po czym można go rozpoznać? Po tych rozważaniach uczestnicy zaczęli poszukwiać śladów w otoczeniu wannseeforum w ogrodzie, nad jeziorem, w lasku. Uczestniczki i uczestnicy mieli odnaleźć w naturze ślady człowieka. Na podstawie odnalezionych przykładów form przejścia między naturą a kulturą mogli się przekonać, co opowiada o nas natura. Podczas późniejszej prezentacji znalezisk można było usłyszeć złe i dobre historie. Wyposażona w pędzle i papier grupa przeobrażała te historie za pomocą techniki breathlines w abstrakcyjne obrazy, które stały się punktem wyjścia własnych historii i skojarzeń. Warsztat ten unaocznił, w jaki sposób dzieci, młodzież i dorośli dzięki skupieniu, skojarzeniu i artystycznym metodom mogą postrzegac i kreatywnie opowiadać własne podejście do środowiska naturalnego. Bardzo ciekawa koncepcja, szalenie inspirująca i dostarczająca mnóstwo pomysłów do pracy z młodzieżą. * * Zitate von Teilnehmenden, im restlichen Kapitel ebenfalls blau dargestellt. * Cytaty uczestniczących w pozostałym rozdziale również na niebiesko. Fotoalbum // album fotograficzny Miriam Chouaib, Katia Klose 30

31 WORKSHOP 2 LOCAL HEROES meine Ressource ist hier Claudia Stiefel, Isabelle Dechamps & Nicole Noack, Künstlerinnen des Projektes ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE >> Lokale Ressourcen dienen als Grundlagen für ein künstlerisch-soziales Projekt. (nach Joseph Beuys ) >> Welche Ressourcen nutze ich in meiner Arbeit? Was ist mein Material? Wie gestalte ich meine Produktion nachhaltig? Dies waren zentrale Fragen des Workshops LOCAL HEROES meine Ressource ist hier. Es wurde schnell deutlich, das lokale Ressourcen nicht nur Güter sind, sondern auch Räume und menschliche Fähigkeiten, Netzwerke, Wissen, Handlungsspielräume, zwischenmenschliche Beziehungen und vieles mehr. Ausgehend von der Klärung eigener und lokaler Ressourcen, wurden Produktionsprozesse und Ressourcennutzung in Bezug auf kulturelle und künstlerische Arbeit untersucht. Berichte von anderen künstlerischen Projekten, die sich mit dem Schutz der Artenvielfalt, Vorratshaltung und lokalen Ressourcen beschäftigen, gaben zunächst einen Einblick, wie solche Kunst- und Kulturprojekte aussehen können. Eines ist z. B. das Projekt sevengardens. Es basiert auf dem alten Kulturgut der Färbergärten, in denen Pflanzen angebaut, gepflegt und verarbeitet werden, um natürliche Farbstoffe zu gewinnen und (ungiftige) Malmittel herzustellen. Mit dem Vorwissen der von den Workshopleiterinnen vorgestellten Praxisbeispiele nahmen die Teilnehmer/ innen selbst an einem praktischen Versuchslabor teil, in dem sie ihre eigenen Seifen herstellten ausschließlich aus regionalen, saisonalen Zutaten. Die Seifenproduktion diente als Ausgangspunkt, um den Prozess des Lernens im Körper zu verankern. Tänzer, Schauspieler, Akrobaten greifen in ihrer Arbeit auf den eigenen Körper als Material zurück. Bildende und angewandte Künste sowie herstellende Berufe sind meist auf externes Material angewiesen. Ein bewusster Umgang mit dem verwendeten Material, woher wir es nehmen, und wie wir es benutzen, eröffnet neue Zugänge zur eigenen Arbeit. WARSZTAT 2 LOCAL HEROES tutaj są moje zasoby Claudia Stiefel, Isabelle Dechamps i Nicole Noack, artystki projektu ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE >> Lokalne zasoby służą jako podstawy projektu artystyczno-społecznego. (za Joseph`em Beuys`em) >> Jakie zasoby wykorzystuję w mojej pracy? Jaki jest mój materiał? Jak w sposób zrównoważony kształtuję moją produkcję? Oto centralne pytania warsztatu LOCAL HEROES tu są moje zasoby. Szybko stało się jasne, że lokalne zasoby to nie tylko dobra, lecz także przestrzeń i ludzkie zdolności, sieci, wiedza, możliwości działań, stosunki międzyludzkie i dużo więcej. Zaczynając od zdefiniowania własnych i loklanych zasobów, analizowane były procesy produkcji i wykorzystywanie zasobów w pracy kulturalnej i artystycznej. Kilka przywołań innych projektów artystycznych, które zajmowały się ochroną różnorodności gatunkowej, zachowaniem zasobów, także tych lokalnych, na poczatku dało obraz tego, jak mogą wyglądać takie projekty artystyczne i kulturalne. Jednym z nich jest projekt sevengardens. Bazuje on na starym dobrze kulturowym, ogrodach farbiarzy, w których sadzi się, pielegnuje i przetwarza rośliny, aby zdobyć naturalne barwniki i wytworzyć (nietrujące) środki do malowania. Opierając się na przedstawionych przez prowadzące warsztat przykładach, uczestniczki i uczestnicy sami brali udział w praktycznym laboratorium eksperymentalnym, w którym wytwarzali swoje własne mydło wyłącznie z regionalnych, sezonowych składników. Produkcja mydła służyła jako punkt wyjścia do zakotwiczenia procesu uczenia w praktyce. Tancerze, aktorzy, akrobaci odwołują się w swojej pracy do własnego ciała jako materiału. Sztuki piękne i stosowane jak i zaowody, w których się wytwarza, są najczęściej skazane na materiał zewnętrzny. Świadome obchodzenie się z używanym materiałem, to, skąd go bierzemy i jak go wykorzystujemy, otwiera nowe podejścia do własnej pracy. Warsztat pokazał, jak na podstawie produkcji mydła można uwrażliwić uczestników podczas pracy ze sztuką na to, w jaki sposób można traktować naturalny materiał 31

32 Der Workshop zeigte, wie man anhand der Herstellung von Seife die Teilnehmenden bei der Arbeit in und mit Künsten dafür sensibilisieren kann, auf welche Weise mit natürlichem Material nachhaltig umgegangen werden kann. Dieser Ansatz verdeutlicht zudem, dass die alleinige künstlerische Auseinandersetzung von Kindern und Jugendlichen mit Themen wie dem Klimawandel u. a. nicht ausreicht, sondern dass ebenso die Prozesse, Materialen und Rahmenbedingungen des künstlerischen Schaffens mitgedacht werden sollten. Das Rezept zur Seifenherstellung: >> Seifenrezept als PDF-Download zgodnie z ideą zrównoważonego rozwoju. Ta koncepcja pokazała także, że samo artystyczne zajmowanie się przez dzieci i młodzieży tematami, takimi jak zmiana klimatu, nie wystarcza, jednak powinny być uwzględnione także procesy, materiały i inne uwarunkowania tworzenia artystycznego. Przepis dla produkcji mydła: >> Przepis na mydło jako plik PDF Uświadomiłam sobie, że odpowiedzialne i ekologiczne przejście przez życie wcale nie jest tak trudne. Mir wurde bewusst, das ein verantwortungsvoller und ökologischer Lebenswandel gar nicht schwer ist. Fotoalbum // album fotgraficzny Claudia Stiefel, Isabelle Dechamps, Nicole Noack 32

33 WORKSHOP 3 JEDER ZUSAMMEN UND ALLE FÜR SICH Eine Übung zum Kontextsinn Christin Schmidt & Arne Vogelgesang, Künstlerin & Künstler des Projektes ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE >> >> Ressourcenbewusstsein, Verteilungsgerechtigkeit, an die Zukunft denken eigentlich verstehen wir das doch alles. Wir nehmen die globale Lage ernst und versuchen, etwas zu tun. Doch was sind Voraussetzungen, um sinnvoll und gezielt zu handeln? Und wer ist eigentlich gemeint, wenn wir Wir sagen? Ein verantwortungsvoller Umgang mit der Welt und uns selber ist abhängig vom Verständnis für unseren Kontext. Neben theoretischem und praktischem Wissen gehören dazu auch Wachheit und die Fähigkeit zu sinnlicher Reflexion, die solches Wissen ermöglichen. Über die Arbeit mit Körper, Stimme, Raum, Zeit und Sprache erkundete die Gruppe im Workshop die Verhältnisse zu sich selber, den Anderen und der Umwelt und schärfte ihren Sinn für das Wechselspiel von einzeln sein und Gemeinschaftlichkeit. In einzelnen Blöcken wurden das Ich und Wir, Ruhe und Aktivität unterschiedlich gewichtet. In diesem Workshop konnten die deutschen und polnischen Teilnehmer/innen auch das Wir und das Ich jenseits von Sprache spüren und der körperlichen und akustischen Kommunikation Raum geben. Der Workshop endete mit einer performativen akustischen Inszenierung, bei der jede/r Workshopteilnehmer/in seine eigene Rolle fand und für seinen eigen Beitrag an der Performance verantwortlich war. Ähnlich einer Traumreise band die Performance im Plenum auch die übrigen Tagungsteilnehmer/innen mit ein. So konnten auch diese ihre Wahrnehmung im Kontext der Tagung auf eindrucksvolle Weise schärfen. Sehr offenes, intensives Arbeiten mit allen Sinnen, (...). Für manche Teilnehmenden war die Arbeit unter Umständen etwas irritierend, weil das Konzept ein sehr großes sich einlassen voraussetzte. WARSZTAT 3 KAŻDY RAZEM I WSZYSCY DLA SIEBIE Ćwiczenie zmysłu kontekstualnego Christin Schmidt i Arne Vogelgesang, Artystka i artysta projektu ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE >> >> Świadomość zasobów, sprawiedliwy rozdział dóbr, myślenie o przyszłości właściwie wszyscy to rozumiemy. Poważnie traktujemy sytuację globalną i próbujemy coś zrobić. Jakie są jednakże warunki, umożliwiające działanie sensowne i celowe? I o kogo chodzi, gdy mówimy My? Odpowiedzialne traktowanie środowiska naturalnego i samych siebie jest uzależnione od zrozumienia naszego kontekstu. Obok wiedzy teoretycznej i praktycznej potrzebna jest także jasność umysłu i zdolność do zmysłowej refleksji, które umożliwiają taką wiedzę. Poprzez pracę z ciałem, głosem, przestrzenią, czasem i językem członkowie grupy dowiadywali się więcej o stosunku do samych siebie, innych i środowiska oraz skupiali się na wymianie perspektywy pomiędzy sobą samym a tym, co wspólnotowe. W blokach pojedynszych różnie rozpatrywane były pojęcia Ja i My, spokoju i działania. W omawianym warsztacie polscy i niemieccy uczestnicy mogli poczuć My i Ja poza granicami języka i stworzyć miejsce komunikacji ciałem i dźwiekami. Warsztat zakończył się performatywną akustyczną inscenizacją, w kórej każdy uczestnik/uczestniczka odnalazł/a swoją własną rolę i był/a odpowiedzialny/a za swój wkład w performans. Do podróży na granicy snu włączeni zostali także pozostali uczestnicy konferencji. W ten sposób także oni mogli wyostrzyć swoje postrzeganie w kontekście konferencji na wyjątkowy sposób. Bardzo otwarta, intensywna praca wszystkimi zmysłami, (...) Dla niektórych uczestników praca była nieco irytująca, ponieważ ta koncepcja zakładała bardzo duże wypuszczenie się. 33

34 WORKSHOP 4 CRASHKURS Zeitreisen Dennis Feser, Künstler des Projektes ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE >> Dauerhafte Entwicklung ist Entwicklung, die die Bedürfnisse der Gegenwart befriedigt, ohne zu riskieren, daß künftige Generationen ihre eigenen Bedürfnisse nicht befriedigen können. (Brundtland-Bericht, 1987) >> Bildung für nachhaltige Entwicklung hat das Ziel, Sensibilität dafür zu entwickeln, dass wir jetzt für die Zukunft von Anderen handeln. Das stellt uns vor gewisse Probleme: Was wissen wir über die Bedürfnisse unserer Enkel? Und wie können wir ein Gespür dafür entwickeln, was nachfolgende Generationen benötigen, um ihre Bedürfnisse zu befriedigen? Beim Lösen dieser gewaltigen Aufgabe hilft das Zeitreisen. In diese Kunst führte der Workshop ein: Die Teilnehmenden untersuchten die Ausgangssituation im Jahr 2011, in Berlin, im wannseeforum. Dabei stellten sie sich Fragen wie: Welche Bedürfnisse führten mich zur Tagung, und wie befriedige ich diese? Woher kommen diese Wünsche, wie entstanden sie, und wie verändern sie sich? Und nur für den Fall, dass sie nicht in Erfüllung gehen: Was dann? Mit den Mitteln des Inszenierens, Bewegens, Erzählens, Filmens und Fotografierens reiste die Gruppe in die Vergangenheiten und entwickelte Zukunftsvarianten. Im Rahmen des Workshops wurden die Teilnehmer/innen dafür sensibilisiert, dass hinter einer nachhaltigen Entwicklung vor allem die Bedürfnisse künftiger Generationen stehen. In binationalen Teams konnten sie sich mit ihren eigenen und den gemeinsamen Interpretationen, Fragen und Zukunftsvisionen einer nachhaltigen Entwicklung bildnerisch auseinandersetzen. WARSZTAT 4 SZYBKI KURS podróże w czasie Dennis Feser, artysta projektu ÜBER LEBENSKUNST.SCHULE >> >> Edukacja na rzecz zrównoważonego rozwoju ma na celu rozwój świadomości tego, że już teraz działamy dla przyszłości innych. Ten fakt stawia nas jednak przed pewnymi problemami: Co wiemy o potrzebach naszych wnuków, i jak możemy wyczulić się na to, co będzie ważne dla przyszłych pokoleń, aby zaspokoić ich potrzeby? W rozwiązaniu tego ogromnego zadania mogą pomóc podróże w czasie. W tę metodę wprowadził uczestników warsztat: Grupa analizowała sytuację w 2011 r., w Berlinie, w wannseeforum. Przy tej okazji uczestnikom nasunęły się następujące pytania: Jakie potrzeby zaprowadziły mnie na tę konferencję i jak mogę je zaspokoić? Skąd biorą się te życzenia, jak powstały i jak się zmieniają? A w przypadku, gdy się nie spełnią: co dalej? Za pomocą inscenizacji, ruchu, opowiadania, filmowania i fotografowania grupa przeniosła się w przeszłości i rozwinęła pewne jej wersje. W ramach warsztatu uczestniczki i uczestnicy zostali uwrażliwieni na fakt, iż za zrównoważonym rozwojem stoją przede wszystkim potrzeby przyszłych pokoleń. W dwunarodowych zespołach mogli prowadzić podlądowe dyskusje na temat swoich własnych interpretacji, punktów wspólnych, postawionych pytań i wizji przyszłości zrównoważonego rozwoju. Praca w terenie, brainstorming super warsztat, pomógł mi pogłębić sens koncepcji zrównoważonego rozwoju. Arbeit im Raum, Brainstorming ein super Workshop, der mir half, den konzeptionellen Sinn von nachhaltiger Entwicklung zu vertiefen. Fotofilm // film fotograficzny Dennis Feser 34

35 WORKSHOP 5 Put the garbage back to work! Dr. Corinna Vosse & Michèle Biesen, Kunst-Stoffe Berlin >> >> Der Berliner Verein Kunst-Stoffe Zentralstelle für wiederverwendbare Materialien ist eine Sammelstelle für Rest-, Abfall- und Gebrauchtmaterialien, die sich für die Weiternutzung als künstlerisches Material eignen: Farben, Stoffe, Pappe, Acrylglas, Metall- und Holzreste, Fliesen, Schrauben, Knöpfe, Folien etc. Außerdem bietet Kunst-Stoffe offene Werkstätten für Metall-, Holz- und Textilverarbeitung sowie Ateliers an. Im Rahmen von Workshops werden unterschiedliche Zielgruppen mit der Praxis ökologischer Gestaltung vertraut gemacht. Seit der Gründung im Jahr 2006 konnten so Tonnen von als Abfall deklarierten Stoffen kreativ weiterverarbeitet werden. Ziel des Vereins ist sowohl die Förderung einer kreativen Auseinandersetzung mit Wieder- und Weiterverwendungsstrategien sowie die Sensibilisierung für Abfallvermeidung. Materialien von Kunst-Stoffe werden zu Kunstwerken, Designobjekten, Bühnenbildern und Dekorationen verarbeitet. Zum Kreis der regelmäßigen Nutzer/innen gehören Kindergärten, Schulen, Theater und zahlreiche bildende Künstler/innen. >> Der Workshop bot sowohl theoretische als auch praktische Einblicke in Möglichkeiten der kreativen Verwendung von lokal verfügbaren Abfallmaterialien wie z. B. Verpackungsabfällen, im öffentlichen Raum hinterlassenen Objekten sowie gezielt bei Unternehmen zusammengetragenen Resten oder Produktionsabfällen. Dr. Corinna Vosse präsentierte die Wegwerfkultur als Gebrauchtmaterial-Lager und zeigte zahlreiche Beispiele für künstlerisches Upcycling aus verschiedenen Ländern. Die Teilnehmer/innen sollten dabei auch das eigene Wegwerf- und Kaufverhalten überprüfen und reflektieren: >> Was gibt es für Abfälle, die eigentlich noch gut nutzbar wären? Wo fallen sie an? Wie kommt man an solche Materialien? >> Welche Umweltwirkungen entstehen durch unsere Abfälle? Wie lassen sie sich durch individuelles Handeln reduzieren? Anschließend machten sich die Teilnehmer/innen Gedanken über eine konzeptionelle Einbettung der Thematik in internationale Jugendkulturprojekte sowie die möglichen Bildungsziele im Sinne einer BNE. In Klein- WORKSHOP 5 Put the garbage back to work! Dr. Corinna Vosse & Michéle Biesen, Kunst-Stoffe Berlin >> >> Berlińskie Stowarzyszenie Kunst-Stoffe centrala materiałów możliwych do ponownego przetworzenia to punkt zbiorczy resztek, odpadów i materiałów zużytych, które nadają się do dalszego zastosowania jako tworzywo artystyczne: farb, tkanin, kartonów, szkła akrylowego, płytek, śrub, resztek metalu i drewna, guzików, folii, itp. Kunst-Stoffe oferują poza tym otwarte warsztaty obróbki metalu, drewna i tekstylii oraz atelier. W ramach warsztatów różne grupy docelowe poznają sposoby ekologicznego tworzenia. Od czasu założenia stowarzyszenia, czyli roku 2006 zostały w ten kreatywny sposób poddane dalszej przeróbce tony materiałów uznanych za odpadki. Celem stowarzyszenia jest zarówno wspieranie kreatywnego zajmowania się strategiami ponownego i dalszego użycia jak i zwracanie uwagi społeczeństwa na zmniejszanie ilości odpadów. Materiały z tworzyw sztucznych zostają przetwarzane na dzieła sztuki, obiekty wzornictwa, scenografie i dekoracje. Ich regularnymi użytkownikami są przedszkola, szkoły, teatry i liczni artyści zajmujący się sztukami plastycznymi. >> Warsztat dał uczestnikom możliwość teoretycznego i praktycznego spojrzenia na możliwości kreatywnego użycia dostępnych lokalnie odpadów np. starych opakowań, pozostawionych w przestrzeni publicznej przedmiotów, ale także celowo zgromadzonych przy przedsiębiorstwach resztek i odpadów powstałych w procesie produkcji. Dr Corinna Vosse zaprezentowała kulturę wyrzucania jako składowsko zużytych materiałów i pokazała liczne przykłady artystycznego upcyclingu z różnych krajów. Uczestnicy/czki mieli przy tej okazji sprawdzić i przemysleć własne zachowania podczas zakupów i wyrzucania śmieci: >> Co dzieje się z odpadami, które właściwie nadają się jeszcze do użycia? Gdzie są zbierane? Jak można dotrzeć do tego typu materiałów? >> Jakie efekty w środowisku powstają poprzez nasze odpady? Jak można je zredukować w indywidualnym działaniu? Na końcu uczestnicy zastanawiali się nad koncepcjonalnym wprowadzeniem powyższej tematyki do międzynarodowych projektów kulturalnych młodzieży, 35

36 gruppen konnten sie aus Gebrauchtmaterialien zudem eigene Upcycling-Werke selbst gestalten. >> Der Verein auf dem BNE-Portal Besonders haben mich die theoretischen Überlegungen darüber interessiert, was Abfälle sind und wie unsere persönliches Verhältnis zu ihnen ist. Ich achte vor allem darauf, was ich anhäufe und was ich wegwerfe und weshalb. jak i nad możliwymi celami kształcenia w sensie EZR. Poza tym mieli okazję aby w małych grupach wykonać samemu z zużytych materiałów własne dzieła upcyclingu. >> Stowarzyszenie na portalu EZR (niem.) Bardzo zainteresowały mnie teoretyczne rozważania nad tym czym są śmieci i jaki jest nasz osobisty do nich stosunek. Zwracam większą uwagę na to co gromadzę i na to co wyrzucam i dlaczego. Fotoalbum // album fotograficzny Tim Markgraf 36

37 WORKSHOP 6 Das Projekt WASsERLEBNIS Mit GPS-Bildungsrouten Nachhaltigkeit lernen Martin Malkmus, BUNDjugend Berlin >> >> Die BUNDJugend ist die Jugendorganisation des Bund für Umweltschutz und Naturschutz Deutschland. Der Jugendverband setzt sich erfolgreich und öffentlichkeitswirksam in Kampagnen, Protestaktionen und Projekten für die Umwelt ein. Die dort engagierten Kinder und Jugendlichen kämpfen für gentechnikfreies Essen, eine giftfreie Umwelt, machen sich stark für die Erhaltung der Natur, für eine gerechte Globalisierung und für 100 Prozent erneuerbare Energien. Die BUND- Jugend glaubt an eine positive Zukunft, die Kinder und Jugendliche mit lokalen und bundesweiten Projekten zu den Themen Globalisierung, Konsum, Klimawandel und Umweltbildung und durch öffentlichkeitswirksame Aktionen mitgestalten können. >> Der Workshop WASsERLEBNIS Mit GPS-Bildungsrouten Nachhaltigkeit lernen fand in der freien Natur im Grunewald in der Nähe des Naturschutzzentrums Ökowerk Berlin e. V. statt. In diesem Workshop konnten die Fachkräfte der internationalen Jugendarbeit die ursprünglich für Jugendliche entwickelte Geocaching- Bildungsroute zum Thema WASsERLEBNIS und Nachhaltigkeit selbst ausprobieren. Geocaching, oder auch GPS-Schnitzeljagd genannt, ist eine Art elektronische Schatzsuche. Die Verstecke ( Geocaches oder kurz Caches ) werden anhand geografischer Koordinaten im World Wide Web veröffentlicht und können anschließend mithilfe eines Global Positioning System (GPS)- Empfängers gesucht werden. Eine Route besteht aus mehreren Stationen. Ausgerüstet mit einen GPS-Gerät, einem Bohrstock und einem Riesenhammer machten sich die Teilnehmer/innen rund um den Teufelssee auf den Weg, den Schatz zu suchen. Auf der Route konnten sie den Lebensraum Wasser sowie dessen Verbrauch erkunden und eigene Ideen für den Schutz der Ressource Wasser entwickeln. Mithilfe eines Roadbooks, mussten sie an verschiedenen Stationen dazu Aufgaben lösen, Rätsel knacken, Hinweise finden, Bodenproben entnehmen etc., bevor sie letztlich den Schatz heben konnten. In diesem Workshopformat geht es darum aufzuzeigen, WORKSHOP 6 PROJEKT WODNE PRZEŻYCIE Nauka zrównoważonego rozwoju z ścieżkami edukacyjnymi GPS Martin Malkmus, BUNDjugend Berlin >> >> BUNDJugend to organizacja młodzieżowa Ligi na Rzecz Ochrony Środowiska i Natury Niemcy. Ta organizacja młodzieży włącza się z powodzeniem w kampanie, akcje protestacyjne i projekty na rzecz środowiska, które odbijają się echem opinii publicznej. Zaangażowane w tę działalność dzieci i młodzież walczą o jedzenie wolne od modyfikacji genetycznej, czyste środowisko, odpowiadają się za zachowania przyrody naturalnej, sprawiedliwej globalizacji i energii odnawialnych w 100 procentach. BUNDjugend wierzy w pozytywną przyszłość, którą będą mogły kształtować dzieci i młodzież dzięki lokalnym i ogólnokrajowym projektom, dotyczącym takich tematów jak globalizacja, konsumpcja, zmiana klimatu i edukacja o środowisku oraz poprzez skuteczne akcje przemawiające do opinii publicznej. >> Warsztat Wodne przeżycie Nauka zrównoważonego rozwoju ze ścieżkami edukacyjnymi GPS miał miejsce na łonie natury w Grunewald w pobliżu Centrum Ochrony Środowiska Ökowerk Berlin e. V. Podczas tego warsztatu specjaliści międzynarodowej pracy z młodzieżą mogli sami wypróbować stworzone pierwotnie właśnie dla młodzieży ścieżki edukacyjne Geocaching na temat WODNE PRZEŻYCIE i zrównoważony rozwój. Geocaching, zwany też podchodami z GPS, to rodzaj elektronicznego poszukiwania skarbów. Kryjówki ( Geocaches lub krótko Caches ) są upubliczniane w sieci www (World Wide Web), na podstawie współrzędnych geograficznych i mogą następnie zostać odszukane za pomocą odbiornika GPS (Global Positioning System). Trasa składa się z wielu stacji. Wyposażeni w urządzenie GPS, wiertło i ogromny młot uczestnicy wyruszyli w drogę wokół Jeziora Teufel, aby odnaleźć skarb. W drodze mogli dowiedzieć się o wodzie jako przestrzeni życiowej oraz o jej wykorzystaniu, jak również rozwinąć własne pomysły służące ochronie zasobów wodnych. Używając Roadbooka musieli oprócz tego rozwiązywać na różnych stacjach zadania, zagadki, odnajdywać wskazówki, pobierać próbki gleby itd., 37

38 wie wertvoll saubere Flüsse, Quellen und Meere für uns alle sind, und wie Wasser genutzt und verbraucht werden kann, ohne damit anderen Menschen und Tieren auf dieser Welt die Lebensgrundlage zu entziehen. Der Workshop verdeutlichte den Fachkräften nicht nur, wie Jugendliche per GPS-Schnitzeljagd motiviert werden können, raus in die Natur zu gehen, sondern auch, wie man ihnen auf zeitgemäße Weise nachhaltiges Denken und Handeln vermitteln kann: Eigenständig lernen die Teilnehmenden, die Natur zu entdecken, Zusammenhänge zu verstehen und als Team Aufgaben zu lösen. Dieser Bildungsansatz aus der Umweltbildung zeigte beispielhaft auf, wie sich Jugendliche in binationalen Jugendkulturprojekten neben künstlerischen Auseinandersetzungsformen mit ihrer Umgebung und Themen einer nachhaltigen Entwicklung auseinandersetzen können. Das Projekt WASsERLEBNIS wurde als offizielles UN-Dekade Projekt 2011/2012 ausgezeichnet. Weitere Informationen zum Projekt unter: >> Interessante Form und Kontakt zur Natur; GPS ist eine interessante Inspiration vor allem für Jugendliche und bietet Ideen zur weiteren Nutzung. zanim skarb ostatecznie znalazł się w ich rękach. W tym formacie warsztatu chodzi o pokazanie, jaką wartość mają dla nas wszystkich czyste rzeki, źródła i morza, oraz jak woda może zostać użyta i zużywana, tak aby nie pozbawiać tym samym innych ludzi i zwierząt na tym świecie ich podstawy życiowej. Warsztat pokazał specjalistom nie tylko jak za pomocą podchodów z GPS można zmotywować młodzież do wyjścia na zewnątrz, do na łono natury, lecz również jak w zgodny z duchem czasu sposób przekazać im zrównoważone myślenie i działanie: Uczestnicy uczyli się samodzielnie odkrywać naturę, rozumieć zależności oraz rozwiązywać zadania jako zespół. To założenie edukacyjne z zakresu kształcenia o środowisku pokazało w sposób wzorcowy, jak młodzież w dwustronnych projektach kulturalnych obok artystycznych form wyrazu może konfrontować się ze swym otoczeniem i tematami zrównoważonego rozwoju. Projekt WODNE PRZEŻYCIE został wyróżniony jako oficjalny projekt Dekady ONZ 2011/2012. Dalsze informacje o projekcie (niem.) pod adresem: >> Ciekawa forma i kontakt z naturą; GPS ciekawe inspirujące Album (c) Wszystkie prawa zastrzeżone szczególne dla młodzieży i pomysł do dalszego wykorzystania Fotoalbum // album fotograficzny BUNDjugend 38

39 WORKSHOP 7 DAS KLIMAFRÜHSTÜCK Dr. Turgut Altuğ, Türkisch-Deutsches Umweltzentrum >> >> Der Anteil von Menschen mit Migrationshintergrund in Deutschland steigt. Vor diesem Hintergrund ist es längst überfällig, sie bezüglich des Umwelt-, Klima- und Naturschutzes anzusprechen und einzubeziehen. Nur so kann eine aktive Teilhabe an der Gesellschaft und der Verantwortung für die Umwelt und Zukunft erreicht werden. Das Türkisch-Deutsche Umweltzentrum (TDZU) Berlin ist seit 2009 Anlaufstelle für Beratung, Information, Austausch und Projektarbeit für Migrantinnen und Migranten zu Umwelt-, Natur- und Klimaschutz. Das TDZU bietet sowohl für Kinder und Jugendliche als auch für Erwachsene zahlreiche Informationsmaterialien, Bildungsangebote wie z. B. das Klimafrühstück, Umweltund Kulturprojekte oder das Mitmachangebot in einem interkulturellen Bio-Garten. >> Welchen Anteil hat unser Ess- und Konsumverhalten am Klimawandel? Welche Lebensmittel beeinflussen den Treibhauseffekt negativ? Und was können wir tun? Das Klimafrühstück widmet sich dem Thema, wie unser Essen das Klima beeinflusst. Der Zusammenhang zwischen Lebensmittelkonsum und Klimawandel steht dabei im Vordergrund. Durch eigenes Handeln und Denken, Mitmachen und Erleben können die Teilnehmerinnen und Teilnehmer viele neue Erfahrungen sammeln. Im Mittelpunkt des Bildungsangebots steht das gemeinsame Frühstück. Die Lebensmittel des Frühstücksbuffets sind mit Schildern versehen, die Auskunft über Herkunft, Anbauweise und Saisonalität geben. So kann jede/r nun selbst entscheiden, was auf den Teller kommt. Während des Frühstücks, erhalten die Teilnehmenden Informationen, Zahlen und Fakten zum Klimawandel, Treibhauseffekt und dessen Folgen. Dass Auto und Flugzeug gewaltige CO 2 -Schleudern und damit Klimakiller sind, weiß inzwischen jeder. Aber auch die Erzeugung und der Vertrieb unserer Lebensmittel verursachen 15 bis 20 Prozent unserer jährlichen CO 2 - Emissionen. Die Produktion von tierischen Lebensmitteln wie Rinder- und Schweinefleisch oder Milch- und Käseprodukten erzeugen dabei den höchsten Anteil. Auch der Anbau von Obst und Gemüse in beheizten Gewächs- WARSZTAT 7 ŚNIADANIE KLIMATYCZNE dr Turgut Altuğ, Turecko-niemieckie centrum ochrony środowiska >> >> W Niemczech wyrasta udział procentowy ludzi migrantów w społeczeństwie. Z tego powodu już najwyższy czas włączyć ich w debatę związaną z ochroną środowiska naturalnego, klimatu i przyrody. Tylko w ten sposób umożliwe jest aktywne uczestnictwo w społeczeństwie i branie odpowiedzialności za środowisko naturalne oraz przyszłość. Turecko-niemieckie centrum ochrony środowiska w Berlinie (TDZU) jest od 2009 r. instytucją doradczą, miejscem informacji, wymiany i pracy projektowej migrantek i migrantów na rzecz ochrony środowiska, ochrony przyrody i klimatu. TDZU oferuje liczne materiały informacyjne zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych, oferty edukacyjne, na przykład śniadanie klimatyczne, projekty dotyczące ochrony środowiska i kultury czy oferta współtworzenia wielokulturowego bio-ogródku. >> Jaki udział mają nasze nawyki żywieniowe i konsumenckie w zmianie klimatu? Które produkty spożywcze mają negatywny wpływ na efekt cieplarniany? I co możemy w tej sprawie zrobić? Śniadanie klimatyczne skupia się na kwestii, jak nasze jedzenie wpływa na klimat. Na pierwszym planie widać związek między konsumcją produktów spożywczych i zmianą klimatu. Poprzez własne działanie i myślenie, uczestnictwo i przeżywanie uczestnicy mogą zdobyć wiele nowych doświadczeń. Głównem punktem oferty edukacyjnej jest wspólne śniadanie. Składniki bufetu śniadaniowego są oznaczone tabliczkami, które podają informacje o pochodzeniu produktu, sposobie uprawy i czy jest sezonowy. W ten sposób każdy może sam zdecydować, co trafi na jego talerz. Podczas śniadania uczestnikom przekazywane są informacje, liczby i fakty na tematy zmiany klimatu, efektu cieplarnianego i ich skutkach. W zasadzie każdy wie, że samochód i samolot emitują szkodliwe CO 2, i przez to zabijają klimat. Jednak także produkcja i dystrybucja naszych produktów spożywczych powoduje 15 do 20 procent naszej rocznej emisji CO 2. Przy produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego, takiego jak wołowina i wieprzowina oraz nabiału wytwarzane jest najwięcej dwutlenku węgla. Także uprawa owoców i warzyw w ogrzewanych szklarniach emituje 39

www.mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl www.jezyki-mniejszosci.pl

www.mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl www.jezyki-mniejszosci.pl www.mniejszosci.narodowe.mac.gov.pl www.jezyki-mniejszosci.pl Polski system oświaty umożliwia uczniom należącym do mniejszości narodowych i etnicznych podtrzymywanie poczucia tożsamości narodowej, etnicznej,

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka niemieckiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka niemieckiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) Egzamin maturalny na poziomie dwujęzycznym 111 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) Rozmowa wstępna 1 minuta

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 201 JĘZYK NIEMIECKI KWIECIEŃ 201 ZESTAW ISN_0 1 minuty (Wersja dla zdającego) W czasie pobytu za granicą mieszkasz u znajomych. Z nimi odwiedziłeś/-łaś

Bardziej szczegółowo

Współpraca transgraniczna samorządów. Razem dla pogranicza Dolny Śląsk Saksonia. Grenzübergreifende kommunale Zusammenarbeit

Współpraca transgraniczna samorządów. Razem dla pogranicza Dolny Śląsk Saksonia. Grenzübergreifende kommunale Zusammenarbeit Współpraca transgraniczna samorządów terytorialnych Razem dla pogranicza Dolny Śląsk Saksonia Gemeinsam für den Grenzraum Niederschlesien Sachsen Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI

PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 2013 JĘZYK NIEMIECKI PRZYKŁADOWY ARKUSZ CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO 201 JĘZYK NIEMIECKI KWIECIEŃ 201 ZESTAW ISN_0 1 minuty (Wersja dla zdającego) Wybierasz się ze znajomymi na pieszą wycieczkę po okolicy. Porozmawiaj

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE I W NIEMCZECH - WPROWADZENIE Erneuerbare Energiequellen in Polen und in Deutschland eine Einführung

ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE I W NIEMCZECH - WPROWADZENIE Erneuerbare Energiequellen in Polen und in Deutschland eine Einführung ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE I W NIEMCZECH - WPROWADZENIE Erneuerbare Energiequellen in Polen und in Deutschland eine Einführung BMUB, 9 Dezember 2014 Zainstalowana moc - Energia wiatrowa Installierte

Bardziej szczegółowo

Anna Garczewska, Krzysztof Garczewski Polskie i niemieckie narracje historyczne w filmach na tle prawa i polityki

Anna Garczewska, Krzysztof Garczewski Polskie i niemieckie narracje historyczne w filmach na tle prawa i polityki Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora ost-west-forum Gut Gödelitz e.v. Anna Garczewska, Krzysztof Garczewski Polskie i niemieckie narracje historyczne w filmach na tle prawa i polityki Pułtusk

Bardziej szczegółowo

Digitalizacja szlaku konnego w Borach Dolnośląskich i jego promocja. Digitalisierung Reitwege in Bory Dolnośląskie und deren Werbung

Digitalizacja szlaku konnego w Borach Dolnośląskich i jego promocja. Digitalisierung Reitwege in Bory Dolnośląskie und deren Werbung Digitalizacja szlaku konnego w Borach Dolnośląskich i jego promocja Digitalisierung Reitwege in Bory Dolnośląskie und deren Werbung Konferencja organizowana w ramach projektu Digitalizacja szlaku konnego

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji z języka niemieckiego

Scenariusz lekcji z języka niemieckiego Scenariusz lekcji z języka niemieckiego Temat: In den Sommerferien fahren wir nach Berlin (W wakacje pojedziemy do Berlina). Klasa: szósta szkoły podstawowej Główny cel lekcji: Uczniowie powinnni sporządzić

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3

Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3 Stowarzyszenie Rodzin i Osób Niepełnosprawnych 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3 Die Familien- und Behindertenverei 44-280 Rydułtowy ul. Obywatelska 50/3 ata utworzenia SRiON - 26.03.1997r. - Gründung

Bardziej szczegółowo

WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET?

WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET? WARSZTATY WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET? 7 CZERWCA 2011 r. ////// godz.17 20 NOWY WSPANIAŁY ŚWIAT, UL. NOWY ŚWIAT 63, WARSZAWA WIĘCEJ DEMOKRACJI VIA INTERNET? 7 CZERWCA 2011 r. ////// godz.17 20 NOWY

Bardziej szczegółowo

JĘZYK NIEMIECKI DLA ABSOLWENTÓW KLAS DWUJĘZYCZNYCH

JĘZYK NIEMIECKI DLA ABSOLWENTÓW KLAS DWUJĘZYCZNYCH Egzamin maturalny maj 2009 JĘZYK NIEMIECKI DLA ABSOLWENTÓW KLAS DWUJĘZYCZNYCH KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ CZĘŚĆ I HÖRVERSTEHEN ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Poprawna odpowiedź (1 pkt) A. X B. X C. D. X E. X

Bardziej szczegółowo

Anfrage. 95 Jahre 95 lat

Anfrage. 95 Jahre 95 lat Anfrage KONTAKT: Telefon +49 561 40090160 Fax 032223735277 email anfrage@24.pflegeteam.net Skype pflegeteam.net Internet www.24.pflegeteam.net Adres pocztowy: Wallensteinstr. 3 Doradztwo: Tylko po wcześniejszym

Bardziej szczegółowo

Propozycje przykładowych zadań przygotowujących do ustnego egzaminu maturalnego w nowej formule

Propozycje przykładowych zadań przygotowujących do ustnego egzaminu maturalnego w nowej formule Propozycje przykładowych zadań przygotowujących do ustnego egzaminu maturalnego w nowej formule Lektion 11 Kannst du mir bitte helfen? I. Ich kann das nicht! ABI SPRECHEN 1 (rozmowa z odgrywaniem roli)

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO ARKUSZ ZAWIERA INFORMACJE PRAWNIE CHRONIONE DO MOMENTU ROZPOCZĘCIA EGZAMINU! Miejsce na naklejkę dysleksja MJN-R1_1P-091 PRÓBNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO STYCZEŃ ROK 2009 POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji języka niemieckiego

Scenariusz lekcji języka niemieckiego Termin realizacji:. Czas trwania : 45 min. Klasa III gim Temat lekcji: Wie feierst du? Scenariusz lekcji języka niemieckiego Cele językowe: Uczeń zna słownictwo ze świętami Bożego Narodzenia Rozumie tekst

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO MAJ 2012 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO MAJ 2012 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN

Bardziej szczegółowo

Przyimki. Präpositionen

Przyimki. Präpositionen Przyimki Präpositionen Przyimki to słowa współpracujące z rzeczownikiem lub z zaimkiem: pod stołem do szkoły w pokoju dla ciebie z rodzicami od babci Tak samo funkcjonują przyimki w języku niemieckim.

Bardziej szczegółowo

Arbeitnehmerfreizügigkeit zwischen Deutschland und Polen. Swobodny przepływ pracowników między Polską a Niemcami. Interdisciplinary Polish Studies 1

Arbeitnehmerfreizügigkeit zwischen Deutschland und Polen. Swobodny przepływ pracowników między Polską a Niemcami. Interdisciplinary Polish Studies 1 Arbeitnehmerfreizügigkeit zwischen Deutschland und Polen Swobodny przepływ pracowników między Polską a Niemcami Interdisciplinary Polish Studies 1 Dagmara Jajeśniak-Quast, Laura Kiel, Marek Kłodnicki (Hg./red.)

Bardziej szczegółowo

Demographischer Wandel in Polen, Deutschland und Europa. Przemiany demograficzne w Polsce, Niemczech i Europie. Interdisciplinary Polish Studies 2

Demographischer Wandel in Polen, Deutschland und Europa. Przemiany demograficzne w Polsce, Niemczech i Europie. Interdisciplinary Polish Studies 2 Demographischer Wandel in Polen, Deutschland und Europa Przemiany demograficzne w Polsce, Niemczech i Europie Interdisciplinary Polish Studies 2 Tim Buchen, Dagmara Jajeśniak-Quast, Mark Keck-Szajbel,

Bardziej szczegółowo

ANLAGEN UND AKTIVITÄTEN DES SEEHAFENS SWINOUJSCIE

ANLAGEN UND AKTIVITÄTEN DES SEEHAFENS SWINOUJSCIE Vortrag (4) ANLAGEN UND AKTIVITÄTEN DES SEEHAFENS SWINOUJSCIE Marek Trojnar, Swinoujscie 33 Komplex der Häfen in Szczecin und Świnoujście Strategische Lage Der kürzeste Weg aus Skandinavien nach Südeuropa

Bardziej szczegółowo

1983-2013. 30 lat współpracy 30 Jahre Schüleraustausch

1983-2013. 30 lat współpracy 30 Jahre Schüleraustausch 1983-2013 30 lat współpracy 30 Jahre Schüleraustausch 1983 Poznań 1983 - Posen Wymianę szkolną pomiędzy Bismarckschule z Hanoweru a V Liceum Ogólnokształcącym im. Klaudyny Potockiej w Poznaniu zapoczątkowali:

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWE OGNISKO PLASTYCZNE im. L. Konarzewskiego Seniora w Rydułtowach DAS LUDWIK-KONARZEWSKI- SENIOR-KULTURZENTRUM FÜR KUNST IN RYDUŁTOWY

PAŃSTWOWE OGNISKO PLASTYCZNE im. L. Konarzewskiego Seniora w Rydułtowach DAS LUDWIK-KONARZEWSKI- SENIOR-KULTURZENTRUM FÜR KUNST IN RYDUŁTOWY PAŃSTWOWE OGNISKO PLASTYCZNE im. L. Konarzewskiego Seniora w Rydułtowach DAS LUDWIK-KONARZEWSKI- SENIOR-KULTURZENTRUM FÜR KUNST IN RYDUŁTOWY HISTORIA PLACÓWKI Geschichte der Schule 1 grudnia 1945 roku

Bardziej szczegółowo

OPIS TESTU DIAGNOSTYCZNEGO Z PNJN II rok - filologia germańska Rok akademicki 2013/2014

OPIS TESTU DIAGNOSTYCZNEGO Z PNJN II rok - filologia germańska Rok akademicki 2013/2014 OPIS TESTU DIAGNOSTYCZNEGO Z PNJN II rok - filologia germańska Rok akademicki 2013/2014 KATALOG WYMAGAŃ I ZADAŃ NA TEŚCIE DIAGNOSTYCZNYM ZAKRES MATERIAŁU Rok II TEIL I: Aufsatz (wypracowanie, objętość

Bardziej szczegółowo

Platforma Dostawców VW

Platforma Dostawców VW PROCES REJESTRACJI Proces rejestracji Dostawcy na światowej platformie dostawców Koncernu VW składa się z trzech etapów: informacja własna od dostawcy (SSR) akceptacja umowy ramowej B2B wypełnienie bazy

Bardziej szczegółowo

Deutsch-polnischer Workshop Interkulturelles Webdesign

Deutsch-polnischer Workshop Interkulturelles Webdesign Guten Tag Deutsch-polnischer Workshop Interkulturelles Webdesign Oerlinghausen 5-11.08.2013 bei Bielefeld die Hauptidee Uns interessieren Unterschiede, die einen Unterschied machen. In unserem Workshop

Bardziej szczegółowo

Steuerberaterin Ria Franke

Steuerberaterin Ria Franke Polnische Arbeitnehmer mit Wohnsitz in Polen Polscy pracownicy z miejscem zamieszkania w Polsce Steuerberaterin Ria Franke Verdienst > 450 / Monat Wynagrodzenie > 450 /miesięcznie Entscheidung über die

Bardziej szczegółowo

Język niemiecki. Poziom podstawowy Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY

Język niemiecki. Poziom podstawowy Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Poziom podstawowy Język niemiecki Język niemiecki. Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM PODSTAWOWY Zadanie 1. Za każde poprawne rozwiązanie przyznajemy 1 punkt. Maksimum 5. R F 1.1. Arthus-Bertrand

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce podstawowe fakty. Ehrenamt in Polen -Grundlegende Fakten. Anna Pytlik 30.08.2014, Rydułtowy

Wolontariat w Polsce podstawowe fakty. Ehrenamt in Polen -Grundlegende Fakten. Anna Pytlik 30.08.2014, Rydułtowy Wolontariat w Polsce podstawowe fakty Ehrenamt in Polen -Grundlegende Fakten Anna Pytlik 30.08.2014, Rydułtowy Podstawa prawna Rechtsgrund Ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie z

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1.

Bardziej szczegółowo

14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL

14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL 14399/5/08 REV 5 (pl) ppa/zm 1 DG I - 2B LIMITE PL Konkluzje Rady na temat architektury: udział kultury w zrównoważonym rozwoju RADA UNII EUROPEJSKIEJ, 1. POWOŁUJĄC SIĘ na Traktat ustanawiający Wspólnotę

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS JĘZYKA NIEMIECKIEGO

WOJEWÓDZKI KONKURS JĘZYKA NIEMIECKIEGO Kod ucznia Liczba punktów WOJEWÓDZKI KONKURS JĘZYKA NIEMIECKIEGO DLA UCZNIÓW SZKÓŁ PODSTAWOWYCH W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 19.01.2015 1. Test konkursowy zawiera 11 zadań. Są to zadania zamknięte i otwarte.

Bardziej szczegółowo

TEST KWALIFIKACYJNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DO GIMNAZJUM NUMER 27 W WARSZAWIE - 2008

TEST KWALIFIKACYJNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DO GIMNAZJUM NUMER 27 W WARSZAWIE - 2008 TEST KWALIFIKACYJNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO DO GIMNAZJUM NUMER 27 W WARSZAWIE - 2008 Imi ę i nazwi sko kandydata : Zaznacz przy ka żdym zadaniu ty l k o j edn ą prawid łową odpowied ź! 1. Jak odpowiesz na

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka niemieckiego Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka niemieckiego Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) Część ustna (bez określania poziomu): Przykładowe zestawy zadań 35 2.2. Część ustna (bez określania poziomu). Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna Rozmowa wstępna

Bardziej szczegółowo

Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) das Deutsch-Polnische Jugendwerk (DPJW)

Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) das Deutsch-Polnische Jugendwerk (DPJW) zip zap Sprachanimationen Workshops Animacje językowe warsztaty 2015 Polsko-Niemiecka Współpraca Młodzieży (PNWM) już od 2008 roku organizuje warsztaty z animacji językowej Zip-Zap W ubiegłych latach wzięło

Bardziej szczegółowo

BADANIE JAKOŚCI ŻYCIA. -FORSCHUNG -Methodologische Grundlagen LEBENSQUALITÄTS. założenia metodologiczne. Tadeusz Borys

BADANIE JAKOŚCI ŻYCIA. -FORSCHUNG -Methodologische Grundlagen LEBENSQUALITÄTS. założenia metodologiczne. Tadeusz Borys Tadeusz Borys BADANIE JAKOŚCI ŻYCIA założenia metodologiczne LEBENSQUALITÄTS -FORSCHUNG -Methodologische Grundlagen Tadeusz Borys 1. Jaki jest cel naszych badań? 2. Jakie założenia metodyczne przyjęto

Bardziej szczegółowo

Die heutige Veranstaltung versteht sich aber auch

Die heutige Veranstaltung versteht sich aber auch Die heutige Veranstaltung versteht sich aber auch Einführung durch Berlin wird den Erwartungen seiner polnischen Nachbarn bislang nicht gerecht Ergebnisse des 85. Stadtforums am 5. Oktober 2001 Unter dem

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1 Zadanie 3. Zadanie 3. Rozdział 3. Przed obejrzeniem filmu: Schritt 1. Film ohne Ton. Schritt 2. Film mit Ton

Zadanie 1 Zadanie 3. Zadanie 3. Rozdział 3. Przed obejrzeniem filmu: Schritt 1. Film ohne Ton. Schritt 2. Film mit Ton .shock Fotolia Przed obejrzeniem filmu: Zadanie 1 Zadanie 3 Zadanie 1 Was stellt dieses Foto dar? Schreib deine Assoziationen auf. Napisz swoje skojarzenia z powyższym zdjęciem. Zadanie 2 Wie sieht die

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK MIECKI

Bardziej szczegółowo

Moje prawa w opiece nad osobami starszymi: Wynagrodzenie i Czas pracy Spotkanie opiekunek ze Europy Środkowo- wschodniej w Zurychu, 15.11.

Moje prawa w opiece nad osobami starszymi: Wynagrodzenie i Czas pracy Spotkanie opiekunek ze Europy Środkowo- wschodniej w Zurychu, 15.11. Moje prawa w opiece nad osobami starszymi: Wynagrodzenie i Czas pracy Spotkanie opiekunek ze Europy Środkowo- wschodniej w Zurychu, 15.11.2015 Christine Michel, Sekretarz Branży opieki w domach prywatnych,

Bardziej szczegółowo

Regio Info. Entwicklung eines zweisprachigen Fahrgastinformationssystems für den grenznahen Raum zwischen Sachsen und Polen

Regio Info. Entwicklung eines zweisprachigen Fahrgastinformationssystems für den grenznahen Raum zwischen Sachsen und Polen Regio Info Entwicklung eines zweisprachigen Fahrgastinformationssystems für den grenznahen Raum zwischen Sachsen und Polen Stworzenie dwujęzycznego systemu informacji pasażerskiej dla regionu przygranicznego

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ

KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ Egzamin maturalny maj 2009 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1. D 1.2. B 1.3. Zdający określa główną myśl tekstu. (II.

Bardziej szczegółowo

Stand Up. design by Mikomax Team

Stand Up. design by Mikomax Team design by Mikomax Team PL / EN / DE / Coraz więcej pracowników skarży się na dyskomfort fizyczny w pracy. Nawet najlepszy fotel biurowy nie rozwiąże tego problemu. Doraźne rozwiązania również nie jeśli

Bardziej szczegółowo

Einkommensteuergesetz Körperschaftsteuergesetz Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych

Einkommensteuergesetz Körperschaftsteuergesetz Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych Zweisprachige Textausgabe Tekst dwuj zyczny Einkommensteuergesetz Körperschaftsteuergesetz Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych T umaczenie Rödl &

Bardziej szczegółowo

Seminarium / Seminar Rolnictwo ekologiczne produkcja roślinna Ökolandbau Schwerpunkt Pflanzenproduktion

Seminarium / Seminar Rolnictwo ekologiczne produkcja roślinna Ökolandbau Schwerpunkt Pflanzenproduktion Seminarium / Seminar Rolnictwo ekologiczne produkcja roślinna Ökolandbau Schwerpunkt Pflanzenproduktion Kowary, 19-20.05.2011 Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska Niederschlesisch-Sächsische

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Danuta Kubińska

Opracowanie: Danuta Kubińska Opracowanie: Danuta Kubińska Scenariusz lekcji. Przedmiot: język niemiecki Podręcznik: Alles klar 2b rozdział 9 Czas: 2 godziny lekcyjne Miejsce: pracownia języka niemieckiego Temat: Das Wichtigste in

Bardziej szczegółowo

Z L E C E N I E Nazwa firmy (spółki)..

Z L E C E N I E Nazwa firmy (spółki).. Rejestracja podatkowa w Niemczech spółki kapitałowej z siedzibą w Polsce Rejestracja podatkowa w Niemczech jest obowiązkowa, jeżeli firma z siedzibą w Polsce ma wykonywać w Niemczech usługi, od których

Bardziej szczegółowo

Centrala Bank PKO BP o/ Choszczno Sąd Rejonowy Szczecin

Centrala Bank PKO BP o/ Choszczno Sąd Rejonowy Szczecin Es ist uns ein Vergnügen, Ihnen das von uns mitentwickelte Montagesystem für PV Module vorstellen zu dürfen. Wir empfehlen vor Beginn der Montage eine kurze Unterweisung bzw. Schulung bei unseren Fachleuten

Bardziej szczegółowo

WIZYTA STUDYJNA WE FRANKFURCIE N. ODRĄ / SŁUBICACH STUDIENBESUCH IN FRANKFURT (O) / SLUBICE 12-14 LUTY / FEBRUAR 2014

WIZYTA STUDYJNA WE FRANKFURCIE N. ODRĄ / SŁUBICACH STUDIENBESUCH IN FRANKFURT (O) / SLUBICE 12-14 LUTY / FEBRUAR 2014 PRACTPLANT WIZYTA STUDYJNA WE FRANKFURCIE N. ODRĄ / SŁUBICACH STUDIENBESUCH IN FRANKFURT (O) / SLUBICE 12-14 LUTY / FEBRUAR 2014 Projekt PRACTPLANT (nr projektu 0855.01.J2.2.280813.1.10) jest dofinansowany

Bardziej szczegółowo

POLITYKA MŁODZIEŻOWA Rekomendacje dla polityk publicznych

POLITYKA MŁODZIEŻOWA Rekomendacje dla polityk publicznych POLITYKA MŁODZIEŻOWA Rekomendacje dla polityk publicznych Obszary tematyczne polityki młodzieżowej UE 1. Kształcenie i szkolenie 2. Zatrudnienie 3. Kreatywność i przedsiębiorczość 4. Zdrowie i sport 5.

Bardziej szczegółowo

Blick über die Grenzen: Bestandsmanagement in polnischen Unternehmen

Blick über die Grenzen: Bestandsmanagement in polnischen Unternehmen Blick über die Grenzen: Bestandsmanagement in polnischen Unternehmen Dr. Ing. Aleksander Niemczyk, Mag. Tomasz Janiak Institut für Logistik und Lagerwirtschaft 2 Pressestimmen Die neuesten Zahlen des Statistischen

Bardziej szczegółowo

Bildungszusammenarbeit in der Grenzregion. Współpraca w edukacji na pograniczu

Bildungszusammenarbeit in der Grenzregion. Współpraca w edukacji na pograniczu Bildungszusammenarbeit in der Grenzregion Współpraca w edukacji na pograniczu Bildungszusammenarbeit in der Grenzregion Współpraca w edukacji na pograniczu Berufliche Kompetenzen kompetencje zawodowe Kooperation

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 2010 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1. R 1.2. Zdający stwierdza, czy tekst zawiera określone

Bardziej szczegółowo

Von der Idee zum Erfolg - Od pomysłu do sukcesu. WTC 26.11.2013 Poznań

Von der Idee zum Erfolg - Od pomysłu do sukcesu. WTC 26.11.2013 Poznań Von der Idee zum Erfolg - Od pomysłu do sukcesu O nas / Über uns Firma założona w 1991 w Duisburgu, od roku 2001 we Frankfurt nad Odrą. Jesteśmy zespołem międzynarodowych doradców, trenerów i moderatorów

Bardziej szczegółowo

UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO POZIOM PODSTAWOWY KWIECIEŃ 2013. miejsce na naklejkę z kodem

UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO POZIOM PODSTAWOWY KWIECIEŃ 2013. miejsce na naklejkę z kodem Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2011 UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejkę z

Bardziej szczegółowo

Mirosława Czerwińska

Mirosława Czerwińska www.awans.net Publikacje nauczycieli Mirosława Czerwińska Test z języka niemieckiego dla klasy V szkoły podstawowej Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net Test z języka niemieckiego,

Bardziej szczegółowo

Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora

Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora Polska mi^dzy Niemcami arosja Materiaty z mi^dzynarodowych kolokwiöw Gödelitz, 27-29 marca 2009 Pultusk, 24-26 wrzesnia 2010 pod redakcjq Karola Czejarka

Bardziej szczegółowo

Freiwillige Feuerwehr Reken Ochotnicza Straż Pożarna Reken

Freiwillige Feuerwehr Reken Ochotnicza Straż Pożarna Reken Ochotnicza Straż Pożarna Reken - Hilfeleistung bei Notständen und bei Unfällen -Pomoc w stanach zagrożenia i w wypadkach -Brandbekämpfung und Menschenrettung - Zwalczanie pożarów i ratownictwo ludzi -Brandschutzaufklärung

Bardziej szczegółowo

POLSKA OŚWIATA NA UKRAINIE

POLSKA OŚWIATA NA UKRAINIE ROCZNIK LUBUSKI TOM XXX, CZ. I, 2004 Władysław Strutyński POLSKA OŚWIATA NA UKRAINIE Pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, w czasach pieriestrojki w ZSRR, okrągłego stołu w Polsce (1989 r.),

Bardziej szczegółowo

Próbny egzamin maturalny z języka niemieckiego

Próbny egzamin maturalny z języka niemieckiego Próbny egzamin maturalny z języka niemieckiego Wersja dla zdającego Zestaw 1 podróżowanie sport jedzenie Zadanie 1 / 3 minuty Jesteś na wakacjach u znajomego/ znajomej w Niemczech. Wspólnie ustalacie plan

Bardziej szczegółowo

OBS UGI KLAWIATURY GALILEO

OBS UGI KLAWIATURY GALILEO OBS UGI KLAWIATURY GALILEO KCINSTRUKCJA 600 BETRIEBSANLEITUNG FÜR DIE GALILEO TESTATUR Wprowadzenie / Opis w³aœciwoœci Gratulujemy zakupu KLAWIATURY GALILEO. Niniejszy podrêcznik u ytkownika zawiera wszystkie

Bardziej szczegółowo

Wspólny bilet Gorzów Wlkp. Berlin Gemeinsames Ticket Gorzów Wlkp.-Berlin

Wspólny bilet Gorzów Wlkp. Berlin Gemeinsames Ticket Gorzów Wlkp.-Berlin Wspólny bilet Gorzów Wlkp. Berlin Gemeinsames Ticket Gorzów Wlkp.-Berlin Zdefiniowane potrzeby: Definierte Bedürfnisse: Koniecznośd promocji wymiany turystycznej między województwem lubuskim a Berlinem

Bardziej szczegółowo

Transgraniczny Region Metropolitalny Szczecina Grenzüberschreitenden Metropolregion Szczecin Planowanie Przestrzenne/ Raumplanung

Transgraniczny Region Metropolitalny Szczecina Grenzüberschreitenden Metropolregion Szczecin Planowanie Przestrzenne/ Raumplanung Polsko-niemiecka Konferencja Przestrzeń bez granic Deutsch-polnische Konferenz Raum ohne Grenzen Berlin, 14/15.10.2014 Transgraniczny Region Metropolitalny Szczecina Grenzüberschreitenden Metropolregion

Bardziej szczegółowo

SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Pod patronatem Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie ul. Świtezianki 2, 10-465 Olsztyn, tel. 89 533 72 52 SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI

Bardziej szczegółowo

Herzliche Einladung an alle Schüler der 1.-7. Klasse Serdecznie zapraszamy wszystkich uczniów klas 1-7

Herzliche Einladung an alle Schüler der 1.-7. Klasse Serdecznie zapraszamy wszystkich uczniów klas 1-7 Herzliche Einladung an alle Schüler der 1.-7. Klasse Serdecznie zapraszamy wszystkich uczniów klas 1-7 Kinderwallfahrt 2015 Pielgrzymka dzieci 2015 Religiöse Kinderwoche (RKW) 2015 Wakacje z Bogiem (RKW)

Bardziej szczegółowo

Konzept für ein Radio des grenzüberschreitenden Campus der Europa-Universität Viadrina Frankfurt/Oder und des Collegium Polonikum

Konzept für ein Radio des grenzüberschreitenden Campus der Europa-Universität Viadrina Frankfurt/Oder und des Collegium Polonikum [radio slubfurt] Konzept für ein Radio des grenzüberschreitenden Campus der Europa-Universität Viadrina Frankfurt/Oder und des Collegium Polonikum Kurzdarstellung des Projekts: [radio slubfurt] soll der

Bardziej szczegółowo

BASISDATEN 1. PERSÖNLICHE ANGABEN

BASISDATEN 1. PERSÖNLICHE ANGABEN BASISDATEN Status: Status kandydata w chwili rozpoczcia stypendium [Studierende studenci; Graduierte absolwenci, czyli osoby, które posiadaj ju dyplom (np. licencjat, inynier, magister); Doktoranden doktoranci;

Bardziej szczegółowo

Projekt. Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska. Niederschlesisch-Sächsische Akademie für Landwirtschaft und Umweltschutz

Projekt. Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska. Niederschlesisch-Sächsische Akademie für Landwirtschaft und Umweltschutz Projekt Dolnośląsko-Saksońska Akademia Rolnictwa i Ochrony Środowiska Niederschlesisch-Sächsische Akademie für Landwirtschaft und Umweltschutz Dolnośląski Ośrodek Doradztwa Rolniczego we Wrocławiu Konferencja

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK NIEMIECKI dla absolwentów klas dwujęzycznych Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 Zadanie 1. 1.1. C 1.2. A 1.3. A 1.4. B Zadanie

Bardziej szczegółowo

Der Grenzraum von oben Pogranicze z lotu ptaka

Der Grenzraum von oben Pogranicze z lotu ptaka Der Grenzraum von oben Pogranicze z lotu ptaka Das Projekt wird von der Europäischen Union aus Mitteln des Europäischen Fonds für Regionale Entwicklung im Rahmen des Operationellen Programms der grenzübergreifenden

Bardziej szczegółowo

Sprachpolitik und Zertifizierung Polityka językowa a certyfikacja

Sprachpolitik und Zertifizierung Polityka językowa a certyfikacja Polityka językowa a certyfikacja Das System der europäischen Niveaustufen als Element der Sprachpolitik des Europarats System europejskich poziomów biegłości jako jeden z elementów polityki językowej Rady

Bardziej szczegółowo

Vertrag Nr. / Umowa nr:

Vertrag Nr. / Umowa nr: 1 Ort und Datum Vertrag Nr. / Umowa nr: zwischen: Suwałki Miejscowość i data / pomiędzy: der Jobagentur / agencją zatrudnienia: Lingua Germanica ul. Noniewicza 10/444 16 400 Suwałki Polska Nr. der Genehmigung

Bardziej szczegółowo

CENTRALNE BIURO ŚLEDCZE KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI

CENTRALNE BIURO ŚLEDCZE KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI CENTRALNE BIURO ŚLEDCZE KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI Działania podejmowane przez CBŚ mają na celu zwalczanie przestępczości zorganizowanej o charakterze transgranicznym, kryminalnym, narkotykowym i ekonomicznym

Bardziej szczegółowo

1 Hallo, das bin ich!

1 Hallo, das bin ich! 1 1 Marta, Rafał i Patryk mają zaopiekować się dwójką uczniów z Niemiec, Emmą i Janem, którzy przylatują do Poznania w ramach wymiany międzyszkolnej. Właśnie wypatrują ich na lotnisku. Hallo! Hi! Hallo!

Bardziej szczegółowo

Sprachenschule Fokus. Ich heiße Anna. Sprachenschule Fokus. Sprachenschule Fokus. Ich komme aus Polen. Sprachenschule Fokus. Wo liegt Szczecin?

Sprachenschule Fokus. Ich heiße Anna. Sprachenschule Fokus. Sprachenschule Fokus. Ich komme aus Polen. Sprachenschule Fokus. Wo liegt Szczecin? Wie heißt du? Ich heiße Anna. Nett dich kennen zu lernen. Ich freue mich auch. Wer bist du? Ich bin Anna. Woher kommst du? Ich komme aus Polen. Wo wohnst du? Ich wohne in Szczecin. Wo liegt Szczecin? Szczecin

Bardziej szczegółowo

Bürger für die Freiheit 1945-1989. Działalność obywateli na rzecz wolności 1945-1989

Bürger für die Freiheit 1945-1989. Działalność obywateli na rzecz wolności 1945-1989 Bürger für die Freiheit 1945-1989 Zusammenfassung Erarbeitung neuartiger zweisprachiger Lehrmittel und Lernformen am Beispiel der Geschichte der VRP und der DDR zwischen 1945 und 1989 Einreicher Sächsische

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMATY PUNKTOWANIA (A1)

EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMATY PUNKTOWANIA (A1) EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 JĘZYK NIEMIEKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMATY PUNKTOWANIA (A1) GRUDZIEŃ 2013 Zadanie 1. (0 5) proste, typowe wypowiedzi ustne, artykułowane

Bardziej szczegółowo

Proces rejestracji dostawców na światowej platformie dostawców Koncernu VW

Proces rejestracji dostawców na światowej platformie dostawców Koncernu VW Proces rejestracji dostawców na światowej platformie dostawców Koncernu VW PROCES REJESTRACJI Jednorazowy proces rejestracji dostawcy na światowej platformie dostawców Koncernu VW składa się z trzech kroków:

Bardziej szczegółowo

Wymiana polsko-niemiecka Schüleraustausch 2013

Wymiana polsko-niemiecka Schüleraustausch 2013 Wymiana polsko-niemiecka Schüleraustausch 2013 Licealiści Zespołu Szkół im. H. Kołłątaja w Jordanowie gościli w październiku przez siedem dni grupę młodzieży z Niemiec z Markgräfler Gymnasium z miejscowości

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Hänsel und Gretel propozycja pracy z tekstem baśni braci Grimm Jaś i Małgosia

www.awans.net Publikacje nauczycieli Hänsel und Gretel propozycja pracy z tekstem baśni braci Grimm Jaś i Małgosia www.awans.net Publikacje nauczycieli Urszula Król Zespół Szkół Salezjańskich w Krakowie Hänsel und Gretel propozycja pracy z tekstem baśni braci Grimm Jaś i Małgosia Materiały wspomagające pracę na lekcjach

Bardziej szczegółowo

FILM 5 Nazwy miesi cy

FILM 5 Nazwy miesi cy FILM 5 Nazwy miesi cy Lekcja zosta a opracowana z myêlà o grupie uczniów znajàcych s ownictwo zwiàzane z kalendarzem: miesiàce, pory roku. Te zaj cia warto zrealizowaç po rozdziale 7. podr cznika Das ist

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO LINGWISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine

SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO LINGWISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine SCENARIUSZ ZAJĘĆ KOŁA NAUKOWEGO LINGWISTYCZNEGO prowadzonego w ramach projektu Uczeń OnLine 1. Autor: Anna Jagiełło 2. Grupa docelowa: I klasa ZSZ 3. Liczba godzin: 2h 4. Temat zajęć: Was fehlt dir? choroby

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA POLSKO NIEMIECKA W LATACH 2008 2015 POLNISCH - DEUTSCHEN ZUSAMMENARBEIT IN DEN JAHREN 2008-2015

WSPÓŁPRACA POLSKO NIEMIECKA W LATACH 2008 2015 POLNISCH - DEUTSCHEN ZUSAMMENARBEIT IN DEN JAHREN 2008-2015 WSPÓŁPRACA POLSKO NIEMIECKA W LATACH 2008 2015 POLNISCH - DEUTSCHEN ZUSAMMENARBEIT IN DEN JAHREN 2008-2015 Krystyna Adaśko - dyrektor PCE i PPP w Wołowie Ewa Mazurek - psycholog Poradni Wychowawczej w

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO MAJ 2014 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO MAJ 2014 POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 23 WPISUJE ZDAJĄCY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

NEWSLETTER. Szanowni Państwo, Drodzy czytelnicy, Sehr geehrte Damen und Herren, liebe Leserinnen und Leser,

NEWSLETTER. Szanowni Państwo, Drodzy czytelnicy, Sehr geehrte Damen und Herren, liebe Leserinnen und Leser, NEWSLETTER Sehr geehrte Damen und Herren, liebe Leserinnen und Leser, willkommen bei der Lektüre unseres ersten Newsletters. Das Frankfurt-Słubicer Kooperationszentrum, das vor einiger Zeit seine Arbeit

Bardziej szczegółowo

LEGENDE / OPIS MAPY. 1 Naumburger Dom

LEGENDE / OPIS MAPY. 1 Naumburger Dom LEGENDE / OPIS MAPY 1 Naumburger Dom Der evangelische Naumburger Dom St. Peter und Paul in Naumburg stammt größtenteils aus der ersten Hälfte des 13. Jahrhunderts. Bis zum 1564 war der Dom der Bischofssitz

Bardziej szczegółowo

TRANSgraniczny MechaTRONIK nauka bez granic w regionie przygranicznym TRANSnationale MechaTRONIKer europäisches Lernen in der Grenzregion

TRANSgraniczny MechaTRONIK nauka bez granic w regionie przygranicznym TRANSnationale MechaTRONIKer europäisches Lernen in der Grenzregion TRANSgraniczny MechaTRONIK nauka bez granic w regionie przygranicznym TRANSnationale MechaTRONIKer europäisches Lernen in der Grenzregion W styczniu 2010 roku rozpoczęły się pierwsze wspólne zajęcia w

Bardziej szczegółowo

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpocz cia egzaminu.

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpocz cia egzaminu. Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpocz cia egzaminu. Uk ad graficzny CKE 2011 UZUPE NIA ZESPÓ NADZORUJ CY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejk z kodem

Bardziej szczegółowo

Fragebogen zur steuerlichen Erfassung von polnischen Einzelunternehmen / Formularz podatkowej rejestracji polskich przedsiębiorstw jednoosobowych

Fragebogen zur steuerlichen Erfassung von polnischen Einzelunternehmen / Formularz podatkowej rejestracji polskich przedsiębiorstw jednoosobowych Fragebogen zur steuerlichen Erfassung von polnischen Einzelunternehmen / Formularz podatkowej rejestracji polskich przedsiębiorstw jednoosobowych Finanzamt Oranienburg Heinrich-Grüber-Platz 3 16515 Oranienburg

Bardziej szczegółowo

Vorstellung des ZIEL3-Projektes RegRec Przedstawienie - Projektu Cel 3 RegRec

Vorstellung des ZIEL3-Projektes RegRec Przedstawienie - Projektu Cel 3 RegRec Vorstellung des ZIEL3-Projektes RegRec Przedstawienie - Projektu Cel 3 RegRec "Regionale Entsorgung und Recycling in den Kreisen und "Regionalna gospodarka odpadami i recyklingu w powiatach i 05.11.2010

Bardziej szczegółowo

Schuljahr. Herkunftssprache Polnisch

Schuljahr. Herkunftssprache Polnisch / Schule / Name Schuljahr Allgemeine Arbeitshinweise Trage bitte auf diesem Blatt und auf deinen Arbeitspapieren deine Schule und deinen Namen ein. Kennzeichne bitte deine Entwurfsblätter (Kladde) und

Bardziej szczegółowo

Einbau von Rauchwarnmeldern nach DIN 14676

Einbau von Rauchwarnmeldern nach DIN 14676 Einbau von Rauchwarnmeldern nach DIN 14676 Gesetzlich ist der Eigentümer für die Installation von Rauchwarnmeldern verantwortlich. Objekt: Einfamilienhaus mit insgesamt 3 Etagen. Objektanschrift: Beispielweg

Bardziej szczegółowo

SPORT ist in!... czyli o trendach w sporcie zarówno w Niemczech, jak i w Polsce

SPORT ist in!... czyli o trendach w sporcie zarówno w Niemczech, jak i w Polsce Magdalena Górczak 1 SPORT ist in!... czyli o trendach w sporcie zarówno w Niemczech, jak i w Polsce Aerobik, zumba, jazda na rowerze, nordic walking któż z nas nie słyszał o tych sportach. Pewnie wielu

Bardziej szczegółowo

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2011 UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejkę z

Bardziej szczegółowo

Futuro. design by Przemysław Mac Stopa

Futuro. design by Przemysław Mac Stopa design by Przemysław Mac Stopa PL / EN / DE / Optymalizacja powierzchni biurowej i tym samym kosztów biura jest kluczowa. Wyzwaniem jest jednak połączenie tego wymagania z utrzymaniem wysokiego komfortu

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMATY PUNKTOWANIA (A1)

EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMATY PUNKTOWANIA (A1) EGZMIN MTUNY OD OKU SZKONEGO 2014/2015 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM OZSZEZONY OZWIĄZNI ZDŃ I SCHEMTY PUNKTOWNI (1) GUDZIEŃ 2013 Zadanie 1. (0 3) II. ozumienie wypowiedzi. Zdający rozumie wypowiedzi ustne [ ]

Bardziej szczegółowo

JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1. F 1.2. R 1.3.

Bardziej szczegółowo