Jak dobrze przygotowaç diagnoz?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jak dobrze przygotowaç diagnoz?"

Transkrypt

1

2 Centrum Projektów Europejskich Krajowy Ośrodek Europejskiego Funduszu Społecznego ul. Domaniewska 39A Warszawa Redakcja naukowa: Marek W. Kozak Zespół redakcyjny: Rafał Krenz Katarzyna Werner Izabela Grabowska Autorzy: Anna Borek Anna Czarnecka Marta Borowiec-Salwa Karolina Furmańska Anna Gużda Marek W. Kozak Małgorzata Malec Zenon Matuszko Cezary Miżejewski Roman Piasecki Agnieszka Szuba Katarzyna Werner Karolina Zawacka Współpraca: Marcin Giza Barbara Grześ Bohdan Kamiński Piotr Sędziak Mirella Szeremeta

3 Jak dobrze przygotowaç diagnoz? Poradnik dla projektodawców Programu Operacyjnego Kapita Ludzki Warszawa, marzec 2010 r.

4 Wydawca: Centrum Projektów Europejskich Krajowy OÊrodek Europejskiego Funduszu Spo ecznego ul. Domaniewska 39A Warszawa Tel Fax Infolinia EFS 801 EFS (p atne jak za po àczenia lokalne) Publikacja bezp atna Wydanie drugie, poprawione Redakcja, sk ad, korekta i druk: Zak ady Graficzne Taurus Nak ad: 1400 egz. ISBN

5 Spis treêci Str. Wst p 4 S owniczek 8 Rozdzia 1. Diagnoza jako model logiczny 9 Marek W. Kozak Rozdzia 2. Jak uwiarygodniç diagnoz potrzeb i problemów grupy docelowej w projekcie? 26 Karolina Zawacka Rozdzia 3. Diagnoza w projektach Programu Operacyjnego Kapita Ludzki 32 Katarzyna Werner Rozdzia 4. Tworzenie diagnozy w projektach inicjatyw lokalnych Programu Operacyjnego Kapita Ludzki 44 Anna Borek, Roman Piasecki, Zenon Matuszko, Ma gorzata Malec, Karolina Furmaƒska, Agnieszka Szuba, Marta Borowiec-Salwa, Anna Gu da Rozdzia 5. Najcz Êciej pope niane b dy we wnioskach o dofinansowanie projektów Programu Operacyjnego Kapita Ludzki 64 Anna Czarnecka Rozdzia 6. Zagadnienia horyzontalne w projektach Programu Operacyjnego Kapita Ludzki 71 Cezary Mi ejewski Podsumowanie 79 Za àcznik

6 Wst p Niniejsza publikacja dotyczy sposobów przeprowadzania diagnozy sytuacji spo ecznej i jej wykorzystania w przygotowywaniu projektów majàcych znaleêç finansowanie z Programu Operacyjnego Kapita Ludzki. Jest to próba uj cia tematu w sposób interdyscyplinarny, prezentujàcy wiedz i doêwiadczenie osób w ró ny sposób zaanga owanych w realizacj Programu. Zamierzeniem autorów by o przedstawienie podstawowych informacji na temat przygotowywania diagnozy w sposób przydatny i u yteczny. Poradnik prowadzi Czytelnika przez wszystkie etapy procesu przygotowywania wniosku o dofinansowanie projektu PO KL oraz szczegó owo omawia wybrane aspekty opracowywania diagnozy. Obecne wydanie zosta o poprawione i uzupe nione. Wszyscy czytelnicy byli zaproszeni do przedstawiania uwag, a w sposób szczególny dyskusja nad wydawnictwem odby a si podczas seminarium Akademii Rozwoju Lokalnego w grudniu 2009 r. Dylematy tworzenia wiarygodnego uzasadnienia podj cia dzia aƒ 1 Diagnoza spo eczna powstaje zawsze w okreêlonym kontekêcie spo eczno-gospodarczym. Dotarcie do istoty problemu wymaga wspó pracy, a wr cz partycypacji ludzi, których dotyczy. Poj cie diagnoza jest kluczowe w procesie konstruowania projektu oraz wszelkiej interwencji. JednoczeÊnie zakres znaczeniowy obejmuje ró norodne czynnoêci, procedury, metody, paradygmaty. Refleksja nad praktykà stosowania diagnozy jako punktu wyjêcia do okreêlenia pola problemowego wskazuje na ogromne zró nicowanie metodologii. W samym Programie Operacyjnym Kapita Ludzki wyraênie inaczej przygotowuje si wnioski o dofinansowanie inicjatyw lokalnych (6.3., 7.3., 9.5.) w porównaniu z pozosta ymi typami projektów. Zarysowana w podr cznikach przygotowywania wniosków o dofinansowanie w ramach PO KL wzorcowa metoda dojêcia do identyfikacji celu g ównego i szczegó owych nie jest jedyna. Mo na nawet postawiç hipotez, e w wielu przypadkach nie jest najlepsza. Mo na si spotkaç ze sposobem pracy dalekim od systematycznych przygotowaƒ wymaganych w pracy nad projektem finansowanym z PO KL, a jednak efektywnym i rozwiàzujàcym wa ne kwestie spo eczne. Mo na równie zauwa yç po prostu z e praktyki prowadzàce do tworzenia projektów s abych. Z doêwiadczeƒ pracy doradców kluczowych Regionalnych OÊrodków Europejskiego Funduszu Spo ecznego wynika na przyk ad, e cz sto Wnioskodawcy rozpoczynajà tworzenie wniosku o dofinansowanie od opisu dzia- aƒ, a uzasadnienie, które powinno byç oparte o diagnoz i s u yç jako punkt wyjêcia, staje si wobec tych pomys ów wtórne. 1 Uwagi poczynione po dyskusji, jaka mia a miejsce podczas seminarium Akademii Rozwoju Lokalnego poêwi conego niniejszej publikacji w grudniu 2009 r. 4

7 Mo na odró niç dwie wyraênie ró ne sytuacje, w jakich mogà si znaleêç Wnioskodawcy: wiem, jaki jest problem, potrafi przekonaç, e wiem, jaki jest problem. a) Wiem, jaki jest problem Sytuacja wiem, jaki jest problem mo e wynikaç niekoniecznie z badaƒ iloêciowych, jakoêciowych, zebrania materia u empirycznego, odwo ania si do literatury, danych statystycznych. Osoby stawiajàce diagnoz problemów cz sto wiedzà, jaki jest problem na podstawie osobistego doêwiadczenia, wieloletniej praktyki i nie czujà potrzeby poszukiwania na u ytek przygotowywanego projektu innych uzasadnieƒ. Dzia alnoêç np. w obszarze wykluczenia spo ecznego albo na danym obszarze geograficznym pozwala poznaç problemy, deficyty, a cz sto pozwala wypracowaç skuteczne metody prowadzenia dzia aƒ. Mo na okreêliç, e tak rozumiana intuicja stanu rzeczy jest niezreflektowana naukowo i metodologicznie, ale jednoczeênie daje g bokie przekonanie o s usznoêci i oczywistoêci twierdzeƒ potwierdzone jednak zdroworozsàdkowo oraz dotychczasowymi rezultatami. Trudno odmówiç wartoêci takiemu poznaniu. Codziennie pos ugujemy si w aênie takim sposobem poznawania rzeczywistoêci i na tej podstawie zupe nie nieêle radzimy sobie z definiowaniem i rozwiàzywaniem problemów i nie musimy odwo ywaç si do teorii naukowych, statystyk, opracowaƒ itp. DojÊcie do konstatacji êróde problemów oraz sposobów ich rozwiàzania mo e byç równie wynikiem procesu konsultacji spo ecznych w partycypacyjnym modelu decydowania o rozwiàzaniach. Na przyk ad wypracowane na spotkaniu so tysów opinie dotyczàce czynników wykluczenia spo ecznego na terenie ich so ectw sà wiarygodne i wystarczajàco uprawdopodobnione, by traktowaç je jako argument dla podj cia interwencji poprzez realizacj projektu finansowanego z PO KL. Wymaganie, by do tego zosta y jeszcze dorobione dane statystyczne, analiza dokumentów strategicznych, êród a empiryczne, wyd u a proces przygotowywania wniosku o dofinansowanie, nie zmieniajàc ju dokonanych ustaleƒ. Rysuje si sytuacja, e przyj cie podejêcia zdroworozsàdkowego i diagnoz opartych na wielu êród ach, nie tylko obiektywnych, ale równie budowanych partycypacyjnie przez interesariuszy, powinno byç dopuszczalne jako równie wiarygodne. Podobna refleksja przyczyni a si do wprowadzenia zmian ustawowych przy okazji nowelizacji. Przyj ta przez Sejm 22 stycznia nowelizacja Ustawy o po ytku publicznym i wolontariacie wprowadza poj cie inicjatywy lokalnej jako przedsi wzi cie z obszaru zadaƒ publicznych, o którego zrealizowanie mogà wystàpiç mieszkaƒcy lub lokalne organizacje pozarzàdowe. W tym przypadku uzasadnieniem podj cia dzia ania jest stwierdzenie przez grup osób lub organizacji potrzeby realizacji. G ównym momentem jest zatem partycypacyjne zbudowanie decyzji, a niekoniecznie naukowe i poprawne metodologicznie, oparte o dane statystyczne, êród a empiryczne, argumenty za realizacjà. Pozostawiono w ustawie decyzj o realizacji danej inicjatywy kompetencjom w adz samorzàdowych, ale jednak w art. 19c, p1. stwierdza si : 1. Organ stanowiàcy jednostki samorzàdu terytorialnego okreêla tryb i szczegó owe kryteria oceny wniosków o realizacj zadania 5

8 publicznego w ramach inicjatywy lokalnej. Szczegó owe kryteria oceny powinny uwzgl dniaç przede wszystkim wk ad pracy spo ecznej w realizacj inicjatywy lokalnej. 2. Organ wykonawczy jednostki samorzàdu terytorialnego, dokonujàc oceny wniosku, bierze pod uwag szczegó owe kryteria oceny wniosku oraz jego celowoêç z punktu widzenia potrzeb spo ecznoêci lokalnej. Wskazuje si na zaanga owanie w spo eczne wspó wykonanie inicjatywy jako kryterium g ówne uznania jej za wartoêciowà, dodatkowo wskazane zosta o kryterium celowoêci z punktu widzenia potrzeb spo ecznoêci lokalnej. b) Potrafi przekonaç, e wiem, jaki jest problem Przygotowanie diagnozy do wniosku o dofinansowanie wymaga nie tylko w asnego przekonania, e istnieje sytuacja problemowa, ale w obecnej praktyce ocen wniosków ÊciÊle okreêlonego typu uzasadnienia posiadajàcego nie tylko jasno okreêlonà struktur, ale równie j zyk. Wytworzy si specyficzny kod, którego znajomoêç w wielu przypadkach jest wymagana, by uzyskaç wysokà ocen i dofinansowanie przedsi wzi cia. Wymagane jest powo ywanie si na dane statystyczne, cytaty z opracowaƒ z podaniem êród a, przygotowanie analiz porównawczych, w asnych badaƒ na wiarygodnej próbie. Zbyt cz sto odrzuca si mo liwoêç odwo ania do doêwiadczeƒ Wnioskodawcy, przekonaƒ liderów lokalnych spo ecznoêci jako ma o wiarygodne i niesprawdzalne. Zamiast uzasadnieƒ mamy obecnie technologi napisania diagnozy. Celem jest konstrukcja wypowiedzi o w aêciwych proporcjach i j zyku, zamiast okreêlenia stanu rzeczy w sposób adekwatny do badanego przedmiotu z zastosowaniem odpowiednich dla problemu metod. Sytuacja wymusza na Wnioskodawcach koncentrowanie si na poznaniu tego kodu i umiej tnym jego stosowaniu. JednoczeÊnie operuje na rynku wielu specjalistów tego j zyka, którzy gotowi sà uzasadniç niemal ka de przedsi wzi cie, równie takie pozbawione zwiàzku z rzeczywistoêcià. W publikacji o diagnozie w projektach finansowanych z Programu Operacyjnego Kapita Ludzki warto wspomnieç o dylemacie pomi dzy posiadaniem racji a jej umiej tnà prezentacjà. Warto równie zasygnalizowaç, e nie ma jednej uniwersalnej metody dojêcia do prawdy o sytuacji spo eczno-gospodarczej, o deficytach i potrzebach. Pami taç nale y, e stosowana metoda poznawcza powinna byç odpowiednia do badanego przedmiotu, a stopieƒ precyzji odpowiedni do zagadnienia. Wzi cie pod uwag choçby tego otwiera pole do ca ego spektrum wiarygodnych diagnoz, choç ró nych od obowiàzujàcego przy tworzeniu wniosku o dofinansowanie systemu kodów i struktury. W niniejszej publikacji proponujemy diagnoz opartà o partycypacyjny udzia interesariuszy, a szczególnie osób, które b dà obj te interwencjà projektowà, uwzgl dniajàc jednak wymagania stawiane przez PO KL oraz pami tajàc o kwestiach horyzontalnych kluczowych dla polityki Unii Europejskiej. Publikacja zosta a podzielona na szeêç cz Êci. W rozdziale pierwszym dr Marek Kozak omawia diagnoz jako element planowania i zarzàdzania projektem oraz szczegó- 6

9 owo przedstawia koncepcj modelu logicznego i jego praktyczne zastosowanie na przyk adzie matrycy logicznej. Rozdzia drugi, autorstwa Karoliny Zawackiej, dotyczy uwiarygodnienia diagnozy potrzeb i problemów w projektach PO KL. W rozdziale trzecim Katarzyna Werner przedstawia podstawowe zasady tworzenia diagnozy poprzedzajàcej tworzenie projektu PO KL z punktu widzenia zapisów zawartych w podstawowych dokumentach programowych. W czwartej cz Êci znalaz y si artyku y obecnych i dawnych pracowników Regionalnych OÊrodków Europejskiego Funduszu Spo ecznego, w których opisano proces tworzenia diagnozy w projektach inicjatyw lokalnych. Rozdzia stanowi syntez doêwiadczeƒ praktyków na co dzieƒ stykajàcych si z problemem przygotowania diagnozy w inicjatywach oddolnych. Nast pnie w rozdziale piàtym Anna Czarnecka omawia, z punktu widzenia Instytucji PoÊredniczàcej, najcz Êciej pope niane b dy w diagnozach projektów konkursowych. W szóstej cz Êci Cezary Mi ejewski przybli a Czytelnikom w sposób spójny i klarowny zagadnienie kryteriów horyzontalnych, do których diagnoza powinna si odnosiç. Mamy nadziej, e niniejszà publikacj wspólne dzie o wielu autorów uznajà Paƒstwo za wartoêciowe i u yteczne êród o informacji i inspiracji. Mamy równie nadziej, e mimo niewàtpliwych ograniczeƒ niniejszej ksià ki spotka si ona z zainteresowaniem. B dziemy wdzi czni za wszelkie spostrze enia i komentarze dotyczàce treêci publikacji, które postaramy si uwzgl dniç w nast pnych edycjach podr cznika. Jednocze- Ênie autorzy pragnà podzi kowaç wszystkim osobom zaanga owanym w przygotowanie publikacji za ich yczliwoêç i wsparcie. Zespó redakcyjny 7

10 S owniczek Stosowane w publikacji terminy i skróty oznaczajà: 1. Instytucja Zarzàdzajàca (IZ): instytucja odpowiedzialna za przygotowanie i realizacj programu operacyjnego, w przypadku PO KL obowiàzki IZ pe ni Ministerstwo Rozwoju Regionalnego. 2. Instytucja PoÊredniczàca (IP): jednostka, której Instytucja Zarzàdzajàca powierzy- a cz Êç zadaƒ zwiàzanych z realizacjà programu operacyjnego. 3. Instytucja Wdra ajàca: instytucja, która jest zaanga owana w system realizacji programu operacyjnego, nazywana inaczej Instytucjà PoÊredniczàcà lub Instytucjà PoÊredniczàcà Drugiego Stopnia. 4. Instytucja Organizujàca Konkurs (IOK): Instytucja PoÊredniczàca, która og asza i prowadzi nabór wniosków o dofinansowanie projektów ze Êrodków Europejskiego Funduszu Spo ecznego. 5. Projektodawca, wnioskodawca: podmiot ubiegajàcy si o dofinansowanie realizacji projektu. 6. Generator Wniosków Aplikacyjnych: to elektroniczne narz dzie s u àce do przygotowania wniosku o dofinansowanie projektu ze Êrodków pochodzàcych z Europejskiego Funduszu Spo ecznego. 7. Szczegó owy Opis Priorytetów Programu Operacyjnego Kapita Ludzki: jest to dokument opracowany przez IZ, stanowiàcy kompendium wiedzy dla potencjalnych projektodawców, precyzujàcy m.in. szczegó owe typy projektów oraz grupy docelowe, które mogà byç obj te wsparciem w danym Priorytecie. Dost pny pod adresem: 8. Standard minimum realizacji zasady równouprawnienia kobiet i m czyzn: jest to szeêç zasad, które projekt powinien spe niaç, aby mog a zostaç zachowana zasada równoêci szans kobiet i m czyzn. 9. PO KL: Program Operacyjny Kapita Ludzki. 10. KOP: Komisja Oceny Projektów. 8

11 Marek W. Kozak 2 Rozdzia 1 Diagnoza jako model logiczny Diagnoz uwa a si za podstaw ka dej interwencji publicznej (projektu, programu, strategii). Jest ona opracowywana na potrzeby ka dej interwencji z osobna: otoczenie danego projektu, jego bie àca charakterystyka, grupa docelowa rzadko si powtarzajà w tym samym uk adzie. Z jednej strony to niedobrze, bo z du à ostro noêcià nale y podchodziç do dorobku diagnostycznego innych: problem wydaje si podobny, ale czy czynniki wyznaczajàce mo liwoêci naszego dzia ania tworzà podobnà konstelacj? Z drugiej zaê strony ka dy projekt jest niepowtarzalny, zatem i rozwiàzania mogà byç ró ne, co daje nam wielkie pole do popisu i szukania optymalnych rozwiàzaƒ. Du à pomocà w przygotowywaniu projektu i diagnostyce mo e byç narz dzie okreêlane mianem modeli logicznych. O jego u ytecznoêci przesàdza to, e opiera si na fundamentalnym pytaniu pozwalajàcym odkrywaç i rozumieç Êwiat: DLACZEGO? W aênie tak poznajà rzeczywistoêç dzieci i naukowcy. Po czym próbujà jà naprawiaç, pos ugujàc si prostym schematem: jeêli zrobi X, to stanie si Y, a jeêli majàc Y, zrobi jeszcze... itd. Wi kszoêç z nas nawet nie uêwiadamia sobie, e oparte na nim modele logiczne towarzyszà nam na co dzieƒ zarówno w yciu prywatnym, jak i zawodowym. Ten rozdzia nie jest wyczerpujàcym akademickim wyk adem modelowania logicznego. Ma za zadanie jedynie wskazaç podstawowe elementy i cechy modelu, si gajàc te po sposoby radzenia sobie z problemami, jakie nastr cza diagnozowanie rozumiane jako cz Êç planowania i realizacji interwencji Diagnoza jako element planowania i zarzàdzania interwencjà publicznà W literaturze przedmiotu powszechnie przyjmuje si, e g ównym uzasadnieniem podejmowania interwencji publicznej sà niedajàce si zaakceptowaç problemy ekonomiczne, spo eczno-polityczne i Êrodowiskowe. Cz sto podkreêla si, e u podstaw wi kszoêci interwencji tkwià niedoskona oêci systemu rynkowego (najlepszym przyk adem sà programy ochrony Êrodowiska, ale te interwencje na rynku pracy). Na ogó zatem interwencja jest odpowiedzià na realnie istniejàce problemy. W praktyce funduszy strukturalnych to podejêcie ugruntowane: beneficjent (wnioskodawca) proszony jest o wskazanie problemu, jaki jest g ównà przeszkodà w funkcjonowaniu danej firmy, spo ecznoêci, instytucji czy sektora oraz uzasadnienie tej opinii. Brak przekonujàcego wskazania problemu uznaje si z regu y za brak podstawy do przyznania na ten cel Êrodków. Skoro nie ma istotnych problemów, DLACZEGO mielibyêmy si tym zajmowaç (zob. rysunek 1)? 2 Uniwersytet Warszawski, Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych EUROREG. 9

12 Dobra diagnoza stanowi fundament ca ego procesu planowania i zarzàdzania. Ka dy b àd pope niony na etapie diagnozy pociàga za sobà lawin potencjalnych b dów na nast pnych etapach: przy definiowaniu celów dzia ania, wyborze instrumentów, identyfikacji niezb dnych zasobów, ustaleniu harmonogramu i realizacji. Ilustracj logiki interwencji publicznej zawiera rys. 1. Dzi ki wskazaniu kryteriów oceny relacji pomi dzy poszczególnymi elementami modelu, jednoczeênie jest te wskazaniem sposobu sprawdzania poprawnoêci planowanych (i podejmowanych) dzia aƒ. Rys. 1. Logika interwencji publicznej i jej ewaluacji Spo eczeƒstwo Gospodarka Zagadnienia Skutki d ugofalowe (wp yw) Potrzeby Problemy Zagadnienia Rezultaty Program Cele Wk ady Produkty odpowiednioêç efektywnoêç Ocena skutecznoêç u ytecznoêç èród o: Opracowanie w asne na podstawie CEC MEANS Zgodnie z przedstawianym schematem, podstawà dla podj cia interwencji publicznej jest diagnoza: identyfikacja negatywnych, nieakceptowanych problemów, zagadnieƒ lub niezaspokojonych potrzeb spo ecznych, gospodarczych lub Êrodowiskowych (rys. 1). W razie stwierdzenia takich niepo àdanych zjawisk projektuje si stosownà interwencj, która wspó czeênie z zasady przyjmuje form programu. 3 Program daje si przedstawiç jako zespó trzech elementów: celów, niezb dnych zasobów oraz efektów (tu analizowanych jako produkty, rezultaty i wp ywy, czyli efekty d ugofalowe o charakterze strukturalnym). 4 Nawet powierzchowny przeglàd tych kilku elementów na rysunku pozwala ziden- 3 Tylko dla uproszczenia pomijam to, e program z regu y jest oparty na strategii (choç cz sto, zw aszcza na poziomie lokalnym, mamy do czynienia tylko z programami). 4 Analizy wp ywu dokonuje si wy àcznie wobec interwencji, które z racji swej skali i skutków mogà mieç realny wp yw na zmian strukturalnà np. w gospodarce regionalnej, w danym sektorze, na rynku pracy. Np. dlatego nie bada si wp ywu w przypadku ma ych projektów. 10

13 tyfikowaç miejsca krytyczne, gdzie ka dy wczeêniej pope niony b àd mo e si prze o yç na nast pny element. I tak, b dna diagnoza prowadzi do b dnej identyfikacji problemów, w efekcie te celów, narz dzi, zasobów i planowanych rezultatów. Pami tajmy, e mi dzy rozpocz ciem prac planistycznych (diagnoza) a zakoƒczeniem realizacji z regu y mijajà nie mniej ni 2-3 lata. Refleksja nad u ytecznoêcià efektów pojawi si zatem dopiero po tym czasie. A wtedy ju za póêno na korekty. Co zatem robiç, by uniknàç takiej od o onej w czasie konfrontacji zamiarów i efektów? Pytaç DLACZEGO interwencja sk ada si z takich celów, zasobów i planowanych efektów. I DLACZEGO tak akurat jest realizowana? Z omawianego rys. 1 daje si wyciàgnàç nast pujàce wnioski. Po pierwsze, od poczàtku starannie planowaç i realizowaç. Po drugie, prowadziç sta à kontrol post pu pracy przez analiz relacji mi dzy sk adowymi. Zaproponowane kryteria ewaluacyjne pozwolà zapewniç minimum jakoêci. Po trzecie, ka de z podejmowanych dzia aƒ, ka dy z elementów interwencji oraz ich grup projektowaç i analizowaç jako model logiczny. Mówiàc krótko, taki model, który pozwoli nam w ró nych uk adach zapewniç, by: to, co planujemy, by o przedstawione w sposób nam u atwiajàcy prac, a innym (interesariuszom) pozwalajàcy zapoznaç si i zrozumieç nasze zamiary i osiàgni cia; w naszym modelowo rozpisanym dzia aniu (programie) znalaz y si wszystkie te czynniki (informacje), które sà absolutnie niezb dne, by zrealizowaç zamiary; zosta y zaê z niego usuni te wszystkie te czynniki (informacje), które sà nieistotne z punktu widzenia zakresu i celów dzia ania (zob. Olejniczak i in. 2008; W.K. Kellog 2004). Jakie korzyêci wynikajà z zastosowania takiego podejêcia jak model logiczny do przygotowania z o onego projektu czy te programu w praktyce funduszy europejskich? Za g ówne korzyêci uwa am nast pujàce: u atwienie w planowaniu prac, bardziej przejrzysta, uporzàdkowana i logiczna prezentacja wniosku ekspertom oceniajàcym oraz spo ecznoêci (i mediom), u atwione zarzàdzanie (krok po kroku, z elementami sta ej kontroli post pu finansowego i rzeczowego w czasie realizacji). Interesariusze (osoby i instytucje faktycznie lub potencjalnie zainteresowane danym projektem) sà zawsze wa nymi, wr cz kluczowymi partnerami, od których w wielkim stopniu zale y powodzenie projektu. Szczególnie w przypadku grup wykluczonych, majàcych trudnoêci w definiowaniu swych problemów i nieaktywnych indywidualnie i spo- ecznie, umiej tne w àczenie ich od poczàtku do prac projektowych mo e si okazaç niezwykle wa ne 5. Z moich doêwiadczeƒ analityka dokumentów strategicznych, wspó autora projektów, zarzàdzajàcego programami rozwoju regionalnego oraz ewaluatora projektów z zakresu polityki strukturalnej wynika, e zastosowanie modelu logicznego byç mo e nie daje 100% gwarancji sukcesu, ale radykalnie zwi ksza jego prawdopodobieƒstwo. 5 W literaturze to tzw. empowerment, czyli upodmiotowienie grupy docelowej. 11

14 1.2. Modele logiczne wprowadzenie Modele logiczne majà swe êród a jeszcze w analizie systemowej lat 60. i 70., ale swà dzisiejszà form zawdzi czajà w wielkim stopniu potrzebom organizacji pozarzàdowych w zakresie projektowania, zarzàdzania i ewaluacji podejmowanych dzia aƒ (programów). Nie jest przypadkiem, e miejscem dynamicznego rozwoju modelowania na u ytek programowania i projektowania by y i sà organizacje pozarzàdowe poszukujàce metod optymalizacji pracy (jak np. W.K. Kellog Foundation, której podr cznik uchodzi za klasyk ). Podstawowy model logiczny programu prezentuje rys. 2. Model ten pomija etap diagnozy (zak ada, e zosta a dokonana wczeêniej). Rys. 2. Podstawowy model logiczny ZASOBY DZIA ANIA PRODUKTY REZULTATY WP YWY KRÓTKOTERMINOWE PLANOWANA PRACA PLANOWANE WYNIKI èród o: W.K. Kellog Foundation (2004), Introduction to Logic Models. Model ten mo na odczytaç nast pujàco: jeêli dysponujemy okreêlonymi zasobami, to mo emy ich u yç do planowanych dzia aƒ; jeêli wykonamy planowane dzia ania, to uzyskamy konkretne planowane rezultaty; jeêli uzyskamy takie i tyle rezultatów, jak planowaliêmy, to ich efekty zadowolà beneficjentów (zaspokojà ich potrzeby); a jeêli te korzyêci (efekty) zostanà osiàgni te, to zapewne nastàpià po àdane i oczekiwane zmiany w otoczeniu, organizacji etc. Jak widaç, to po prostu seria za o eƒ typu jeêli to. W pewnym sensie model logiczny opisujàcy dany projekt to nic innego jak hipoteza, której ostatecznà weryfikacj przynosi realny efekt. Model ten w innych wersjach zawiera w samym centrum (to jest na wykresie 1 mi dzy dzia aniami a produktami) beneficjentów programu, w oryginale zgodnie z tradycjà amerykaƒskà okreêlanych mianem klientów (McLaughlin J.A., Jordan G.B.). Poza tym jednak ogólna logika modelu jest taka sama. Model logiczny mo e byç stosowany do ró nych elementów i faz programu oraz wymagaƒ dawcy Êrodków (zarzàdzajàcego), a zatem nie zawsze musi przyjmowaç identycznà form. Zawsze musi byç po prostu logiczny. Forma graficzna (lub tabelaryczna) u atwia uporzàdkowanie. Rys. 3. Fazy budowy modelu logicznego 1 gromadzenie istotnych informacji 2 opis problemu do rozwiàzania i jego kontekstu 3 zdefiniowanie elementów modelu w formie tabelarycznej 4 narysowanie modelu logicznego 5 weryfikacja modelu èród o: McLaughlin J.A., Jordan G.B., Using, 12

15 Bez wzgl du na to, czy model dotyczy ca ego programu (projektu), czy tylko którejê z jego faz (elementów), zaleca si pewne wspólne zasady pracy. Np. gromadzàc informacje, warto korzystaç z ró nych êróde 6, si gajàc te po wiedz interesariuszy oraz inne studia i programy odnoszàce si w przesz oêci do podobnego problemu (tzw. dobra praktyka). W odniesieniu do identyfikacji problemu (diagnozy!), celowe jest wskazanie potrzeb interwencji (i beneficjentów), g ównych przyczyn wyst powania problemu, okre- Êlenie roli planowanego dzia ania w rozwiàzaniu szerszego problemu. Definiowanie elementów modelu wymaga ich podzielenia przyk adowo na widoczne na rys. 2 elementy. Du ym u atwieniem jest tu tak e hierarchizacja elementów; w wielu przypadkach, zw aszcza z o onych programów, podzia na przyczyny i skutki. Na tym etapie bierze si te pod uwag czynniki kontekstowe, które mogà mieç wp yw na wyniki realizacji. Przyk adowo, dzia anie na obszarach chronionych (choçby Natura 2000) podlega specjalnym restrykcjom i trzeba je uwzgl dniç. Podobnie stan sieci transportowej mo e wyznaczaç granice aktywnoêci. Warte rozwa enia mo e si okazaç uwzgl dnienie innych realizowanych w naszym otoczeniu programów (w poszukiwaniu synergii 7 ). Zdefiniowanie g ównych elementów modelu mo na dokonaç w formie macierzy logicznej (logframe matrix). Jest to forma najlepiej znana i najcz Êciej stosowana, ale równie dobrze mo na w oparciu o model podstawowy budowaç ciàgi logicznych zwiàzków na ró nych poziomach (zob. McLaughlin J.A., Jordan G.B. 2000: 22). Sporzàdzajàc model, zw aszcza w przypadku bardziej z o onych programów, warto cierpliwie dzieliç (strukturyzowaç) identyfikowane elementy na odr bne submodele, a nast pnie okre- Êlaç relacje mi dzy nimi, tworzàc tym samym ca oêciowy model. Niestety, jak wszystko, modele trzeba çwiczyç. To tylko narz dzie, nie rozwiàzanie naszych problemów Macierz logiczna jako przyk ad zaawansowanego modelu logicznego Macierz logiczna zosta a stworzona dla potrzeb u atwienia budowy projektu oraz kontroli tego procesu, a nast pnie realizacji projektu. Macierz jest niczym wi cej jak tylko z o onym modelem logicznym, sk adajàcym si z serii powiàzanych modeli podstawowych ( jeêli to ). Inaczej mówiàc, to seria zdaƒ o strukturze: je eli zrobi A i b dzie spe niony warunek B, to osiàgn stan (cel) C. Osiàgnàwszy cel C, jeêli spe ni si warunek D, mo liwe b dzie zrealizowanie celu E itd. Dla uporzàdkowania projektu uwzgl dnia si nie tylko cele i warunki, ale te (w kolumnach mi dzy nimi) êród a niezb dnych informacji i podmioty (zob. tab. 1). Uzupe nieniem macierzy sà informacje o warunkach wst pnych, jakie muszà byç spe nione, by projekt móg byç realizowany (zamieszczane zwykle pod tabelà). W macierzy wyró nia si logik pionowà i poziomà. Pionowà odczytuje si w kolumnach 1 (dzia ania, rezultaty, cele, zatem to, na co mamy wp yw 6 Dla rzetelnej oceny zaleca si tzw. triangulacj, czyli skonfrontowanie informacji pozyskanych przy pomocy trzech ró nych metod (zatem i êróde ) informacji. Przy mniejszych projektach dotrzymanie tego zalecenia bywa zbyt trudne i kosztowne, zatem zgodnie z zasadà ekonomii korzystamy z niej wtedy, gdy nak ad pracy jest absolutnie konieczny i mo e si zwróciç. 7 Synergia to wspó dzia anie, kooperacja czynników, skuteczniejsza ni suma ich oddzielnych dzia aƒ (za: pobrano r.). 13

16 w projekcie) oraz 2 (za o enia; zjawiska zewn trzne). Te ostatnie to wszelkie zjawiska, na które wp ywu nie mamy, a które mogà wp ywaç na projekt. Logik poziomà badamy, analizujàc efekty projektu na tle u ytych Êrodków (z wykorzystaniem wskaêników) (kolumny 2 i 3). Tab. 1. Przyk ad macierzy logicznej 1. Opis projektu 2. Wskaêniki 3. èród o weryfikacji 4. Za o enia CEL OGÓLNY: do którego osiàgni cia przyczynia si projekt (ale go nie wyczerpuje) Wskaênik stopnia, w jakim projekt przyczynia si do osiàgni cia celu ogólnego. Z zasady wskaênik oparty o zewn trzne êród a informacji (dla obiektywizmu) èród a weryfikacji informacji i metod stosowanych do zbierania i prezentowania informacji CEL SZCZEGÓ OWY: osiàgany przez projekt w odniesieniu do grupy docelowej Pomaga odpowiedzieç na pytania: Skàd b dziemy wiedzieli, e cel zosta osiàgni ty? Powinien uwzgl dniaç odpowiednie szczegó y iloêciowe, jakoêciowe i harmonogramu èród a weryfikacji informacji i metod stosowanych do zbierania i prezentowania informacji. Wskazanie odpowiedzialnego za zbieranie informacji; terminarza, cz stotliwoêci Za o enia (czynniki niepoddajàce si kontroli), które mogà wp ywaç na realizacj projektu (zak ócaç po àdane relacje przyczynowo- -skutkowe) REZULTATY: bezpoêrednie, konkretne efekty projektu (w za o eniu: po àdane i celowe) Pozwalajà ustaliç i udowodniç, e rezultaty zosta y osiàgni te. Uj cie iloêciowe, jakoêciowe oraz czasowe èród a weryfikacji informacji i metod stosowanych do zbierania i prezentowania informacji. Wskazanie odpowiedzialnego za zbieranie informacji; terminarza, cz stotliwoêci Za o enia (czynniki niepoddajàce si kontroli), które mogà wp ywaç na realizacj projektu (zak ócaç po àdane relacje przyczynowo- -skutkowe) DZIA ANIA: czynnoêci niezb dne, by osiàgnàç rezultaty Zwyczajowe miejsce podsumowania niezb dnych Êrodków Cz ste miejsce podsumowania bud etu Za o enia (czynniki niepoddajàce si kontroli), które mogà wp ywaç na realizacj projektu (zak ócaç po àdane relacje przyczynowo- -skutkowe) èród o: Na podstawie UKIE 2003, N dzi Macierz logiczna jest zalecanym, ale nie zawsze wymaganym narz dziem pracy. Np. by a wymagana w ramach programu Phare przed akcesjà, ale nie obowiàzuje w ramach funduszy strukturalnych. Jak ka de narz dzie ma silne i s abe strony. Utrudnie- 14

17 niem jest niezb dna starannoêç: forma macierzy pozwala wprawnemu ewaluatorowi natychmiast wy owiç g ówne niespójnoêci, b dy logiczne czy braki informacyjne. To samo jest wszak e jej najsilniejszà stronà: poprawnie wykonana i przedstawiona macierz jest dowodem wysokiej jakoêci myêlenia projektowego i na pewno bardzo zwi ksza szans pozytywnej oceny i nast pnie realizacji projektu. Jest zapisem projektu w pigu ce i mocnym narz dziem dyscyplinujàcym Strukturyzacja pracy Pomocà w pracy nad projektem/programem mo e byç postrzeganie go w kategoriach procesu, a w aêciwie ciàgów logicznych powiàzanych dzia aƒ i elementów. Mo na wyró niç nast pujàce etapy pracy nad projektem/programem wymagajàce strukturyzacji, czyli logicznego uporzàdkowania. Sà to etapy analizy, planowania, zarzàdzania i ewaluacji. Na etapie analizy gromadzimy i analizujemy informacje niezb dne do podj cia decyzji o potrzebie, celach, koniecznych zasobach i strategii dzia ania. W pierwszej kolejnoêci nale y ustaliç, kto jest interesariuszem kto mo e odnieêç korzyêç z realizacji naszych dzia aƒ (i jakà), ale te, kto mo e byç zaniepokojony lub tylko zainteresowany. Ka da interwencja polega na zmianie status quo nawet niewielkie projekty potrafià wzbudziç silne emocje ró nych osób i podmiotów obawiajàcych si skutków zmian 8. Dlatego na etapie analizy nale y zidentyfikowaç interesariuszy, by projektujàc dalsze dzia ania, móc np. skonsultowaç elementy naszego pomys u z ich wiedzà, wyobra eniami i oczekiwaniami, tak by nie dopuêciç do ewentualnego konfliktu w przysz oêci, co mog oby si okazaç groêne dla projektu. Etap analizy obejmuje te diagnoz, analiz problemów, formu owanie celów i sposobu dzia ania. Niezwykle wa nà rzeczà jest umiej tnoêç selekcji problemów i skoncentrowania si na niewielu, a najlepiej na jednym tylko, ale najwa niejszym. Zgodnie z opisanà przez Vilfredo Pareto regu- à 80:20, 80% skutków powodowane jest przez 20% przyczyn. JeÊli b dziemy umieli wychwyciç te kluczowe przyczyny, znacznie atwiej b dzie zaprojektowaç dzia ania s u àce ich usuni ciu, a w nast pstwie, w mo liwie najwi kszym stopniu uporaç si z trapiàcymi nas problemami. PodkreÊlam, w mo liwie najwi kszym stopniu, bowiem do- Êwiadczenie uczy, e problemów nie da si z ycia spo ecznego usunàç, mo na je co najwy ej zredukowaç 9. Pod tym wzgl dem trzeba byç realistà: i bezrobocie, i ubóstwo, i wiele innych zjawisk niepo àdanych by o, jest i b dzie. Ale to nie znaczy, e nie mo emy na ich stan wp ywaç. Etap planowania s u y opracowaniu struktury logicznej projektu/programu, okreêleniu harmonogramu dzia aƒ (np. na wykresie Gantta), okreêleniu niezb dnych zasobów 8 Wszyscy chcemy korzystaç z kanalizacji, ale nikt nie chce mieç po sàsiedzku oczyszczalni. 9 Zresztà zgodnie z prawem Wildawsky ego rozwiàzanie ka dego wielkiego problemu rodzi nowy problem. Przyk ad z ma ych problemów: przy pomocy szczepionki wyeliminowano w Polsce wêcieklizn wêród dzikich zwierzàt. W efekcie nastàpi niekontrolowany wzrost populacji lisów, wczeêniej dziesiàtkowanych przez wêcieklizn. Skutek: zagro enie dla populacji mniejszych zwierzàt (np. zaj cy) oraz wzrost zagro enia innymi chorobami roznoszonymi przez lisy (w tym groênymi dla cz owieka spo ywajàcego owoce lasu). 15

18 (zw aszcza ludzkich i finansowych) i okreêleniu bud etu (z uwzgl dnieniem przep ywów finansowych, mocno zale nych od przepisów i wymagaƒ po stronie sponsora). Etap realizacji (dzia ania) polega na osiàganiu celów i realizacji zadaƒ okreêlanych na etapie planowania. Etap ewaluacji (i opartego na wynikach ewaluacji wnioskowania) coraz ÊciÊlej jest powiàzany z zarzàdzaniem i s u y identyfikacji post pów, jak i problemów zwiàzanych z realizacjà. Wspó czeênie, wzorem doêwiadczeƒ amerykaƒskich, rozbudowuje si dzia- ania monitorujàce z udzia em interesariuszy, by upewniç si, e nasze dzia ania spotykajà si z ich przychylnà opinià, a jeêli nie, by zawczasu wykryç przyczyn i usunàç jà. Czasem rzecz tylko w udzieleniu dodatkowych, obszerniejszych wyjaênieƒ, czasem zaê konieczna b dzie zmiana projektu, by lepiej odpowiada oczekiwaniom Êrodowiska, które przecie podlega zmianom. Odtàd skoncentrujemy uwag na etapie diagnozy, aczkolwiek nie trzeba przekonywaç, e nie ma ona charakteru samoistnego, lecz jest integralnà cz Êcià systemu planowania i zarzàdzania Diagnoza: analiza danych Przyst pujàc do analizy danych, przyjmuje si czasem, e atwo dost pne sà dane statystyki publicznej, a w dodatku wynika z nich jasny obraz sytuacji na danym obszarze lub w grupie spo ecznej. Praktyka przeczy obu za o eniom (zob. Górniak 2008). Cz sto, zw aszcza na poziomie lokalnym, zauwa ymy, e niektórych danych brak (bo gromadzi si je np. tylko na wy szych poziomach organizacji terytorialnej) lub sà zdezaktualizowane up ywem czasu. Do trudnych do uzyskania na poziomie gminnym nale- à np. informacje o bezrobociu. Te sà bowiem gromadzone na poziomie powiatu, jak si bowiem uwa a, poziom ten odpowiada lepiej poj ciu rynku pracy. Niektóre gminy starajà si dysponowaç w asnymi danymi, ale nie zawsze mogà je regularnie aktualizowaç. Jeszcze wi kszy problem dotyczy niewielkich, zw aszcza rozproszonych zbiorowo- Êci, np. osób z ró nych przyczyn przejêciowo lub trwale wykluczonych. Wbrew pozorom, nawet o osobach niepe nosprawnych nie jest atwo zdobyç pe ne informacje, co dopiero w przypadku osób tylko przejêciowo wykluczonych z rynku pracy (w takiej sytuacji znajdujà si w Polsce liczne m ode matki). Jak sobie radziç z brakiem danych oficjalnych, którym tradycyjnie przypisuje si wysokà wiarygodnoêç? Sposobów jest kilka, zaczynajàc od w asnych badaƒ w interesujàcym nas Êrodowisku, przez poszukiwanie zbiorowoêci (gmin, regionów) o mo liwie podobnych cechach spo eczno-ekonomicznych i wykorzystanie ich opracowaƒ problemu do oszacowania jego mo liwego nasilenia w naszym regionie, dalej: si gni cie po badania naukowe (pierwszym wyborem mo e byç np. Diagnoza spo eczna Czapiƒskiego i Panka, tak e prace Marii Jarosz i innych) i dane diagnostyczne dokumentów oficjalnych 10. Si gni cie po kilka spoêród dost pnych êróde informacji nie zagwarantuje stuprocentowej pewnoêci, ale znacznie jà pod- 10 Narodowa Strategia SpójnoÊci, Strategia Rozwoju Kraju, programy operacyjne, strategie i inne dokumenty planistyczne szczebla krajowego, wojewódzkiego, powiatowego i gminnego oraz dokumenty sektorowe. 16

19 niesie. Zw aszcza badanie empiryczne odegraç tu mo e rol pozytywnà dzi ki walorowi aktualnoêci danych. Pod warunkiem, e zostanie dobrze przygotowane, zrealizowane i opracowane. Im bardziej lokalny charakter projektu, tym bardziej jesteêmy zdani na w asnà pomys owoêç w zdobywaniu informacji, ich strukturalizacji i odpowiednim zaprezentowaniu. Brak aktualnych danych to tylko jeden z problemów, jakie mo emy napotkaç. Du y k opot mo e sprawiç ich w aêciwa interpretacja. Szczególnie w kwestiach spo ecznych atwo o trudnoêci, bowiem definicje wielu zjawisk majà charakter umowny. Tak np. ubóstwo jest definiowane przy pomocy ró nych wskaêników majàcych charakter wzgl dny i bezwzgl dny, subiektywny i obiektywny. Pos ugujàc si nimi, mo na zarówno udowodniç, e ma wymiar dramatyczny, jak i zupe nie przeci tny. Tak np. wed ug danych Komisji Europejskiej ludnoêci zagro onej ubóstwem by o w Polsce w 2000 roku 15%, to jest tyle samo co we Francji i Êrednio w Unii Europejskiej (CEC 2004). Z kolei wed ug statystyki paƒstwowej dotyczàcej minimum socjalnego, w 2002 roku odsetek osób yjàcych w rodzinach, których wydatki nie osiàgn y minimum socjalnego, wyniós 58%, a odsetek osób yjàcych w rodzinach, których wydatki by y ni sze od minimum egzystencji (skrajne ubóstwo) wnosi 11% (Kozak 2005:156 i nast.). Podobnie trudna jest interpretacja wykluczenia, w tym nabierajàcego na znaczeniu wykluczenia cyfrowego 11 (Kozak 2008), czy te bezrobocia (polska statystyka paƒstwowa pos uguje si innà metodologià pomiaru ni przyj ta przez Eurostat BAEL. Wedle tej ostatniej bezrobocie w Polsce jest ni sze, ni mówià dane paƒstwowe). Omawiany powy ej problem wià e si bezpoêrednio z problemami interpretacyjnymi wynikajàcymi z problemów definicyjnych. To jednak tylko cz Êç sprawy. Równie istotna, a mo e nawet istotniejsza, jest kwestia umiej tnoêci oceny znaczenia zjawisk i procesów, jakie pod ró nymi terminami si kryjà i zdolnoêci do skoncentrowania si na tych, i tylko tych, które majà (lub mogà mieç wkrótce) istotne znaczenie dla interesujàcej nas tematyki. Pami taç bowiem trzeba, e rola ró nych czynników jest zmienna w czasie w zwiàzku ze zmianami spo eczno-gospodarczymi, ale tak e w zwiàzku ze zmianami naszej wiedzy o otaczajàcej nas rzeczywistoêci i czynnikach na te zmiany wp ywajàcych. Przyjrzyjmy si temu na przyk adzie wiedzy o czynnikach rozwoju w ogóle oraz dla lepszej ilustracji czynnikach lokalizacji. Zatem: dlaczego Êwiat si rozwija i jakimi cechami musi si charakteryzowaç dany obszar (miejsce), by przyciàgnàç inwestycje? 1.6. Wspó czesne czynniki rozwoju Na poczàtku ostatniej çwierci XX wieku Êwiat wszed w er informacji, pewnej niezale noêci od êróde energii, gospodarki opartej o wiedz, zdominowanej ju przez sektor us ug jako miejsce pracy i tworzenia dochodu. W nowoczesnych paƒstwach rolnictwo wytwarza 2-4% dochodu (i zatrudnia zbli ony odsetek si y roboczej), a przemys 11 Nieumiej tnoêç efektywnego korzystania z technologii informacyjnych (np. komputera). 17

20 zatrudnia od kilku do dwudziestu kilku procent (ZPORR 2004:10). W wysoko rozwini tych paƒstwach i regionach us ugi wytwarzajà ponad 70% dochodu (w Polsce ok. 54%) (CIA 2009). Zdaniem Gorzelaka, o sukcesie decydujà dziê trzy g ówne, wzajemnie powiàzane czynniki: globalizacja, konkurencja i innowacja (Gorzelak 2007). W gruncie rzeczy eksperci od rozwoju, choç czasem koncentrujà si na ró nych czynnikach, mówià o tym samym zjawisku. I tak zwraca si uwag na koniecznoêç tworzenia Êrodowiska innowacyjnego (Camagni 1995, Florida 2000, Cooke 2002), wspó pracy sieciowej (Porter 2004, Castells 2008), kszta towania systemu instytucjonalnego sprzyjajàcego rozwojowi (Keating i in. 2003, Hryniewicz 2004), rozwój kapita u spo ecznego (Coleman 1980, Putnam 1995 i in.). 12 Nietrudno zauwa yç, e w ka dym z tych przypadków w gruncie rzeczy mowa jest o ludziach, ich umiej tnoêciach, pomys owoêci i zdolnoêci do wspó pracy. Zmieni y si oczekiwania przedsi biorców, inwestorów, co do cech, jakimi powinno si charakteryzowaç miejsce warte inwestycji. Jeszcze w XIX wieku oêrodki przemys owe powstawa y w miejscach wyst powania surowców naturalnych (w gla, rud metali) i nad rzekami (êród a nap du dla maszyn tak powsta a nowoczesna ódê). Rozbudowa infrastruktury transportowej, energetycznej i informacyjnej stopniowo uwolni a rozwój od bliskoêci surowców i energii. Wydajniejsze rolnictwo pozwoli o uwolniç wiele ràk do pracy w miastach. Coraz wi kszà, jeêli nie dominujàcà rol w rozwoju odgrywajà wielkie miasta, oêrodki (obszary) metropolitalne. Dysponujà one cechami poszukiwanymi przez przedsi biorców, którzy dziê kierujà si znaczàco innymi kryteriami ni jeszcze przed kilkudziesi ciu laty. Liczy si jakoêç i zró nicowanie dost pnej si y roboczej, us ug, rozwini ta infrastruktura komunikacyjna 13, dost pnoêç rynku zbytu, jakoêç otoczenia instytucjonalnego, klimat prorozwojowy, dost pnoêç instytucji B+R, edukacyjnych, kultury. Zdaniem wielu badaczy rozwojem w du ej skali cieszyç si mogà te miejsca, które dzi ki swej innowacyjnoêci sà zdolne do osiàgni cia przewagi konkurencyjnej nad innymi (Gorzelak 2007). Co wcale nie oznacza, e rozwój nie mo e si pojawiç w skali lokalnej, ale wymaga dobrego pomys u i pracy! Co z tego wszystkiego wynika dla myêlenia o rozwoju w naszym na tle europejskim i Êwiatowym s abo rozwini tym regionie? Przede wszystkim, e nale y si gaç po czynniki decydujàce o rozwoju. Szukaç nowatorskich pomys ów. Korzystaç z istniejàcego kapita u ludzkiego i spo ecznego i dost pnych zasobów. Tworzyç miejsca pracy poza rolnictwem, dbaç o jakoêç produktów. Tania si a robocza jest s aboêcià, bowiem na ogó oznacza, e jest niskiej jakoêci. 14 Trzeba k aêç wi kszy nacisk na kszta cenie i szkolenie prowadzàce do samozatrudnienia 12 O kapitale spo ecznym i funduszach strukturalnych w Polsce zob. Swianiewicz i in., Chodzi o infrastruktur strategicznà: lotniska mi dzynarodowe, porty, autostrady, infostrady. 14 Przyk ad Chin (ka dy o tym pomyêla, prawda?) nie jest dobry. Nast puje tam gwa towne rozwarstwienie: osoby o wysokich kwalifikacjach, zw aszcza kszta cone na Zachodzie, zarabiajà niewiele gorzej ni ich odpowiednicy za granicà. èle zarabiajà natomiast ci, którzy pracujà przy zaj ciach niewymagajàcych kwalifikacji, a zw aszcza w rolnictwie. Dlatego trampki chiƒskie sà tanie, ale komputery czy rakiety mi dzykontynentalne wcale nie. 18

21 (zak adania dzia alnoêci gospodarczej). Mo emy wyszkoliç mnóstwo ksi gowych, fryzjerów czy informatyków, ale gdzie znajdà prac, jeêli nie b dà powstawaç firmy? Uczyç przedsi biorczoêci, stworzyç system opieki nad szkolonymi po ukoƒczeniu szkolenia. Pomagaç za o yç w asnà dzia alnoêç lub znaleêç odpowiednià dla nich firm. Ju i w Polsce wiemy, e szkolenie zawodowe ma naprawd sens tylko wtedy, gdy jest prowadzone pod kàtem potrzeb konkretnego przedsi biorstwa, a nawet konkretnego miejsca pracy. I muszà to byç szkolenia praktyczne, dajàce realnà wiedz zawodowà. Inny czynnik wart uwzgl dnienia to du a ostro noêç w rozbudowie infrastruktury lokalnej. Niektórzy nadal wierzà, e infrastruktura lokalna jest warunkiem koniecznym i wystarczajàcym, by przyciàgnàç inwestorów. Spójrzmy na przyk ad ma ych i Êrednich miast polskich: w imi tworzenia warunków dla rozwoju, z du ym nak adem pracy wyposa ono je w kompletnà infrastruktur technicznà: majà gaz, wod, kanalizacj, telekomunikacj, zmodernizowane drogi i chodniki etc. A inwestorów jak nie by o, tak nie ma. Bo inwestorzy szukajà tego, czego mniejsze oêrodki po o one poza obszarami metropolitalnymi i z dala od strategicznych w z ów i szlaków transportowych daç im nie mogà. Zatem, jeêli infrastruktura lokalna to tylko taka, która realnie, nie tylko teoretycznie, s u y przedsi biorstwom. Czy to oznacza, e znaczne obszary Polski sà pozbawione szans rozwojowych? Je- Êli rozumieç to jako doganianie obszarów wielkomiejskich to trzeba byç realistà. Ze wzgl du na wspó czesne czynniki rozwoju jest to raczej niemo liwe. Obszary te mogà si jednak Êwietnie rozwijaç i przekszta caç, wygrywaç konkurencj, ale w swojej klasie. Droga do tego prowadzi przez innowacyjnoêç wdro onà na skal swoich mo liwoêci. W Polsce znajdziemy dziesiàtki ma ych gmin, które odnios y realny sukces rozwojowy. Jak wynika z badaƒ (Gorzelak i in. 1999, Kozak 2009), zawdzi czajà go g ównie ujawnieniu lidera, aktywnoêci elit, tworzeniu warunków dla rozwoju przedsi biorczoêci, rozwojowi kapita u spo ecznego, tworzeniu sieci wspó pracy itp. Krótko mówiàc: wspó pracy. Bardzo wa ne jest rozumienie zachodzàcych ju lub rozpoczynajàcych si dopiero trendów. Do takich nieuwzgl dnianych nale ycie zalicza si np. przejêciowo spowolniony proces urbanizacji (zatem i depopulacji) polskiej wsi. Przestrzenna struktura demograficzna jest w Êrodkowej i wschodniej Polsce zacofana wskutek zarówno przestarza ej struktury agrarnej 15, jak te polityki rolnej. Proces wyludnienia wsi jest nie do zatrzymania na d u ej z przyczyn demograficznych (starzenie si populacji, ucieczka wykszta conej m odzie y z powodu braku pracy odpowiadajàcej jej kwalifikacjom), jak i ekonomicznych dochód z pracy w rolnictwie jest (mimo dop at europejskich) ni szy ni w miastach. Warto te w myêleniu o rozwoju wyraênie rozgraniczaç dwa typy dzia aƒ (projektów): te s u àce rozwojowi i te s u àce podnoszeniu jakoêci ycia. Te prorozwojowe poznaç po tym, e prowadzà do wzrostu liczby miejsc pracy i dochodów. Takie projekty powinny dostaç absolutne pierwszeƒstwo na obszarach s abo rozwini tych i w takich krajach 15 Ârednie gospodarstwo podkarpackie liczy oko o 4 ha, Êrednie brytyjskie oko o 60 ha. 19

22 jak Polska. Zw aszcza, gdy mówimy o finansowaniu projektów ze Êrodków unijnych. Nie sà nam dane na zawsze, kiedyê si zapewne skoƒczà lub tylko zmniejszà, zatem trzeba jak najlepiej teraz je wykorzystaç na potrzeby rozwoju. Nie ma rad uniwersalnych i odpowiednich dla ka dego miejsca i czasu. Wydaje si, e wszelka jednostronnoêç jest niekorzystna. Kszta cenie bez tworzenia miejsc pracy grozi ucieczkà mózgów. Opieranie rozwoju wy àcznie o zasoby i firmy w asne grozi utrwaleniem zacofania gospodarczego. Wiàzanie nadziei tylko z przyciàgni ciem inwestorów zewn trznych grozi uzale nieniem i prawdziwym problemem, gdy inwestorzy ci b dà kontynuowaç off-shoring (przenoszenie dzia alnoêci do paƒstw oferujàcych podobnà jakoêç, ale ni szà cen czynników produkcji, zw aszcza pracy) (Pike i in. 2006:15). Ten przyk ad, mimo pewnych uproszczeƒ, dobrze ilustruje potrzeb bardzo starannego wyboru strategii rozwoju i szukania, gdzie to mo liwe, synergii mi dzy dzia aniami Analiza SWOT PowiedzieliÊmy ju, e dla poprawnoêci naszych analiz diagnostycznych konieczna jest znajomoêç trendów, czynników rozwoju, za o eƒ nauk o rozwoju i mo liwych skutków nazbyt jednostronnego podejêcia. Z morza lepszych czy gorszych informacji o otaczajàcym nas Êwiecie (miejscu, regionie) musimy wyizolowaç te informacje, które sà istotne i niezb dne dla dalszych prac projektowych/programowych. W gruncie rzeczy potrzebna jest nam wiedza o czynnikach przeszkadzajàcych lub pomagajàcych w osiàgni ciu celów planowanej interwencji w danym obszarze. Najcz Êciej spotykanym narz dziem identyfikacji szans i zagro eƒ jest analiza SWOT, która z racji swej wewn trznej logiki, uporzàdkowania uznawana jest za uniwersalny i atwy instrument. Na pewno jest w powszechnym u ytku, ale co do jakoêci, to trzeba zauwa yç, e jak w przypadku ka dego narz dzia, ostateczny efekt zale y od wiedzy i umiej tnoêci u ytkownika. SWOT jest na tyle znana, e na nasze potrzeby wystarczy przypomnieç podstawowe zasady. Nale à do nich np. zasada rozdzielnoêci aden wykorzystany czynnik nie mo- e byç zaliczony do wi cej ni jednej kategorii (albo jest silnà stronà, albo s abà, albo szansà, albo zagro eniem). Silne i s abe strony to cechy (czynniki) opisujàce dane miejsce (obszar, sektor, grup ). Z kolei szanse i zagro enia odnoszà si wy àcznie do otoczenia zewn trznego (ale w uzasadnionych przypadkach tak e do zjawisk i procesów, o jakich z du ym prawdopodobieƒstwem wiemy, e mogà wystàpiç w przysz oêci). Kluczowa ró nica mi dzy silnymi i s abymi stronami (SW), a szansami i zagro eniami (OT) jest taka, e na te ostatnie nie mamy wp ywu, sà bowiem czynnikami zewn trznymi, niezale nymi od nas. 17 SWOT cz sto prowadzi si odr bnie dla ró nych sfer (np. gospodarka, spo eczeƒstwo, Êrodowisko), co jest dobrym sposobem na uporzàdkowanie pracy, ale grozi identyfikacjà nadmiernej liczby czynników. 16 W kwestii dylematów zob. te Dziemianowicz Spotyka si koncepcje dozwalajàce szukaç szans i zagro eƒ w cechach uk adu lokalnego. Je eli nie dotyczy to szans i zagro eƒ zwiàzanych z przysz oêcià, strata wynikajàca z chaosu analitycznego znacznie przewy szy korzyêci z pseudo-pog bionej analizy. 20

23 Struktura zidentyfikowanych czynników SWOT ma decydujàcy wp yw na sformu owanie problemów, a nast pnie celów i strategii naszych dzia aƒ. W zale noêci od tego, czy w SWOT wa niejsze oka à si te lub inne kategorie, przyjmiemy np. proaktywnà lub reaktywnà strategi. Do podstawowych b dów, jakie oprócz z amania powy szych zasad mo na pope niç przygotowujàc analiz SWOT, nale y b dna interpretacja czynników (zob. poprzedni podrozdzia ) oraz niezdolnoêç do wyboru tych naprawd najwa niejszych. Spotyka si cz sto analizy SWOT, gdzie nawet w obr bie jednego obszaru wymienia si kilkanaêcie np. s abych lub silnych stron, co jest wysoce niepo àdane, bowiem utrudnia to (odk ada na potem) decyzj o tym, co naprawd jest si à, co zaê s aboêcià. Przyczyny tego bywajà dwie. Pierwsza to brak doêwiadczenia i umiej tnoêci. Druga dotyczy niemal wy àcznie strategii przygotowywanych jedynie z myêlà o ubieganiu si o zewn trzne Êrodki, na cokolwiek by yby przeznaczone. Zgodnie z tym rozumieniem, im wi cej czynników uwzgl dnionych w SWOT, tym atwiej o dopasowanie si do wymagaƒ sponsora, rzàdu czy Unii. To drugie podejêcie nale y ze wszystkich si eliminowaç, poniewa jest g boko antyrozwojowe, a przez to niekorzystne dla spo ecznoêci obj tej strategià. Jego efektem jest bowiem wiàzanie w asnych Êrodków i zasobów nie z rzeczywistymi priorytetami rozwoju, ale z projektami, na które akurat dajà pieniàdze. To naprawd nie ma nic wspólnego ze strategià rozwoju. (Wi cej o SWOT: zob. Kud acz 2008, Kot 2003) Wskaêniki Wskaêniki to nic wi cej jak narz dzie obiektywizacji (mo liwoêç empirycznej weryfikacji stanu wyjêciowego i koƒcowego po zrealizowaniu projektu). Wskaêniki sà zatem wa ne dla jego oceny wst pnej i koƒcowej. Bez wskaêników monitoring i ewaluacja sà praktycznie niemo liwe. Wskaêniki nie sà samoistne, lecz muszà byç ÊciÊle powiàzane z celami i efektami. Wskaênik, podobnie jak cel i efekt, charakteryzowaç si powinien nast pujàcymi cechami, ogólnie okreêlonymi skrótem SMART: Konkretny (Specific), Mierzalny (Measurable), opisujàcy dzia ania (Action Oriented), Realistyczny (Realistic), okreêlony w czasie (Timed). 19 Przygotowujàc wskaêniki, mo emy napotkaç szereg problemów. Pierwszy ich rodzaj ma charakter metodologiczny: jak zagwarantowaç ich poprawnoêç? Szersze omówienie tego zagadnienia (np. trafnoêç i rzetelnoêç wskaênika) znajdziemy np. w pracy Babbie (2005). Wybór wskaêników wymaga te uwzgl dnienia takich kwestii jak ich dost pnoêç i wiarygodnoêç (zob. Górniak 2008). Problem drugi to selekcja wskaêników, by uniknàç sytuacji, gdy to samo zjawisko opisujemy przy pomocy dwóch lub wi cej wskaêników (zdarza si tak, gdy zjawiska sà 18 Narz dziem w Polsce ma o znanym, a powiàzanym ze SWOT (czasem traktowanym jako niezale ny instrument analizy), jest analiza czynników zewn trznych: PESTLE (Political, Economic, Social, Technological, Legislative, Environmental). Polega on na identyfikacji i omówieniu tych czynników. Idea polega na strukturalizacji analizy (znów model logiczny) na odr bne sfery (Politycznà, Ekonomicznà, Spo ecznà, Prawnà i Ârodowiskowà). Zob. np. PEST/PESTLE Tools and Template, pobrano maj Mo na si spotkaç te z innà wyk adnià SMART: Specific, Measurable, Attainable (Osiàgalny), Relevant (Istotny), Trackable (dajàcy si Êledziç w czasie). Smart po angielsku to bystry, sprytny. 21

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Charakterystyka przedmiotu badania W dniu 27 listopada 2013 r. Rada Ministrów przyjęła Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi Agnieszka Wróblewska RAZEM JESTEŚMY NAJSILNIEJSI WDROŻENIE MODELU WSPÓŁPRACY W 6 GMINACH POWIATU ŁUKOWSKIEGO Projekt zakłada wdrażanie na poziomie gminy

Bardziej szczegółowo

2 Ocena operacji w zakresie zgodno ci z dzia aniami KSOW, celami KSOW, priorytetami PROW, celami SIR.

2 Ocena operacji w zakresie zgodno ci z dzia aniami KSOW, celami KSOW, priorytetami PROW, celami SIR. 1 Ocena formalna. Prowadzona jest przez CDR/WODR i odpowiada na pytania: 1. Czy wniosek zosta z ony przez partnera SIR. Negatywna ocena tego punktu skutkuje odrzuceniem wniosku? 2. Czy wniosek zosta z

Bardziej szczegółowo

Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych

Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych 1 Procedura prowadzenia ewaluacji realizacji polityk i programów publicznych Opracowanie w ramach projektu Potencjał Działanie Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych.

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 (rok, za który sk ładane jest o świadczenie) DzialI Jako osoba odpowiedzialna za zapewnienie funkcjonowania adekwatnej,

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Departament Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Opole, 10 grudnia

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. Dziennik Ustaw Nr 52 4681 Poz. 421 421 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie sta u adaptacyjnego i testu umiej tnoêci w toku post powania o uznanie kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 3/2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 29 kwietnia 2015 r.

Uchwała Nr 3/2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 29 kwietnia 2015 r. Uchwała Nr 3/2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 29 kwietnia 2015 r. w sprawie zatwierdzenia Systematyki kryteriów wyboru projektów

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

Kontrakt Terytorialny

Kontrakt Terytorialny Kontrakt Terytorialny Monika Piotrowska Departament Koordynacji i WdraŜania Programów Regionalnych Ministerstwo Rozwoju Regionalnego Warszawa, 26 pażdziernika 2012 r. HISTORIA Kontrakty wojewódzkie 2001

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałaniu Narkomanii na lata 2015-2018 Na podstawie art. 10 ust 2 i 3 ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

Plan działania na rok 2014-2015

Plan działania na rok 2014-2015 Plan działania na rok 2014-2015 PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI Numer i nazwa Priorytetu INFORMACJE O INSTYTUCJI POŚREDNICZĄCEJ VII Promocja integracji społecznej Województwo Kujawsko-Pomorskie Instytucja

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie

Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie Załącznik do Uchwały 66 Komitetu Monitorującego PROW 2007-2013 z dnia 16 grudnia 2011 r. Lp. Dotyczy działania Obecny tekst Tekst po zmianie 1. 5.3.4 Oś 4 Leader Poziom wsparcia Usunięcie zapisu. Maksymalny

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja w RPO WK-P 2014-2020

Rewitalizacja w RPO WK-P 2014-2020 Rewitalizacja w RPO WK-P 2014-2020 Definicja Rewitalizacja to kompleksowy proces wyprowadzania ze stanu kryzysowego obszarów zdegradowanych poprzez działania całościowe (powiązane wzajemnie przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 - Plan komunikacji

Załącznik nr 5 - Plan komunikacji 9 Plan działania Komunikacja w procesie tworzenia i wdrażania lokalnej strategii rozwoju jest warunkiem nieodzownym w osiąganiu założonych efektów. Podstawowym warunkiem w planowaniu skutecznej jest jej

Bardziej szczegółowo

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r.

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. UWAGA w obecnej perspektywie UE maksymalna kwota dotacji nie przekracza

Bardziej szczegółowo

Wsparcie sektora nauki i innowacyjnych przedsiębiorstw w latach 2014-2020 - załoŝenia krajowego programu operacyjnego Marcin Łata Dyrektor Departamentu Zarządzania Programami Konkurencyjności i Innowacyjności

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.)

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) I. INFORMACJE OGÓLNE Pełna nazwa Wnioskodawcy/Imię i nazwisko II. OPIS DZIAŁALNOŚCI I PRZEDSIĘWZIĘCIA 1. KRÓTKI OPIS PROWADZONEJ DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA

Biznesplan - Projekt Gdyński Kupiec SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA Załącznik nr 5 do regulaminu Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA SEKCJA C - PLAN MARKETINGOWY/ANALIZA

Bardziej szczegółowo

- zapewnienie opieki i wychowania dzieciom przez organizowanie i prowadzenie placówek

- zapewnienie opieki i wychowania dzieciom przez organizowanie i prowadzenie placówek Starosta Radomski ogłasza otwarty konkurs ofert na realizację zadań publicznych w zakresie wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej w latach 2014-2018 Cel konkursu: Konkurs ma na celu wyłonienie

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 1 Pytanie nr 1: Czy oferta powinna zawierać informację o ewentualnych podwykonawcach usług czy też obowiązek uzyskania od Państwa

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane Ι. WPROWADZENIE Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane z funkcjonowaniem społeczności lokalnych i grup społecznych oraz wyznacza kierunki działań, mających na celu

Bardziej szczegółowo

Kraków, 28 października 2008 r.

Kraków, 28 października 2008 r. Możliwości pozyskiwania środków na projekty związane z rynkiem pracy w ramach PO KL Kacper Michna Wojewódzki Urząd d Pracy w Krakowie Kraków, 28 października 2008 r. 1 Działanie anie 6.1 Poprawa dostępu

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r

ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 03.12.2015r 1. ZAMAWIAJĄCY HYDROPRESS Wojciech Górzny ul. Rawska 19B, 82-300 Elbląg 2. PRZEDMIOT ZAMÓWIENIA Przedmiotem Zamówienia jest przeprowadzenie usługi indywidualnego audytu

Bardziej szczegółowo

1 1 PODSTAWOWE INFORMACJE O PROJEKCIE

1 1 PODSTAWOWE INFORMACJE O PROJEKCIE Logo programu NAZWA PROGRAMU Numer (uzupełnia WST) Klasyfikacja Kod Interwencji (nadawany przez WST) Dział gospodarki 1 1 PODSTAWOWE INFORMACJE O PROJEKCIE 1.1. Tytuł : 1.2. Nazwa skrócona (akronim) 1.3

Bardziej szczegółowo

Dotacje unijne dla młodych przedsiębiorców

Dotacje unijne dla młodych przedsiębiorców Dotacje unijne dla młodych przedsiębiorców Autor: R.P. / IPO.pl 18.07.2008. Portal finansowy IPO.pl Przeciętnemu Polakowi dotacje unijne kojarzą się z wielkimi inwestycjami infrastrukturalnymi oraz dopłatami

Bardziej szczegółowo

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów Ogólne bezpieczeƒstwo produktów !?! PRODUKT to rzecz ruchoma: nowa lub u ywana, naprawiana lub regenerowana, przeznaczona do u ytku konsumentów lub co do której istnieje prawdopodobieƒstwo, e mo e byç

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZTWO DOLNO L SKIE

WOJEWÓDZTWO DOLNO L SKIE WOJEWÓDZTWO DOLNO L SKIE Zacznik INFORMACJA ZARZ DU WOJEWÓDZTWA DOLNO L SKIEGO O PRZEBIEGU WYKONANIA BUD ETU WOJEWÓDZTWA DOLNO L SKIEGO ZA I PÓ ROCZE 200 r. r. str. 1. 4 16 2.1. 39 2.2. 40 2.3. Dotacje

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE Legnica, dnia 22.05.2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE na przeprowadzenie audytu zewnętrznego projektu wraz z opracowaniem raportu końcowego audytu w ramach projektu, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości Marta Pyrchała-Zarzycka www.astrosalus.pl www.kosmetyka-fitness.pl http://www.astrosalus.com/ www.sukces-biznes.pl kursy@astrosalus.pl 506-320-330

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

Wrocław, 20 października 2015 r.

Wrocław, 20 października 2015 r. 1 Wrocław, 20 października 2015 r. Program Operacyjny Inteligentny Rozwój Działanie 1.1.1 Badania przemysłowe i prace rozwojowe realizowane przez przedsiębiorstwa (Szybka Ścieżka) MŚP i duże Informacje

Bardziej szczegółowo

W N I O S E K O PRZYZNANIE ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO NA DOFINANSOWANIE KOSZTÓW KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO PRACOWNIKÓW I PRACODAWCY ...

W N I O S E K O PRZYZNANIE ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO NA DOFINANSOWANIE KOSZTÓW KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO PRACOWNIKÓW I PRACODAWCY ... ... (pieczęć wnioskodawcy) Dyrektor Powiatowego Urzędu Pracy w Gryficach W N I O S E K O PRZYZNANIE ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO NA DOFINANSOWANIE KOSZTÓW KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO PRACOWNIKÓW

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia...

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... projekt UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... w sprawie przyjęcia programu współpracy Gminy Grodzisk Wlkp. z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art.

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

Gdynia: Księgowość od podstaw Numer ogłoszenia: 60337-2012; data zamieszczenia: 15.03.2012 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - usługi

Gdynia: Księgowość od podstaw Numer ogłoszenia: 60337-2012; data zamieszczenia: 15.03.2012 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - usługi 1 z 5 2012-03-15 12:05 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.pupgdynia.pl Gdynia: Księgowość od podstaw Numer ogłoszenia: 60337-2012;

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim III Spotkanie Grupy Sterującej Ewaluacją I Monitoringiem Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim Badanie w ramach projektu pn. Opolskie Obserwatorium Terytorialne

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w województwie pomorskim

Gaz łupkowy w województwie pomorskim Gaz łupkowy w województwie pomorskim 1 Prezentacja wyników badania Samorządów, partnerów Samorządu Województwa Pomorskiego oraz koncesjonariuszy Charakterystyka grup 2 18% 82% Samorządy Partnerzy SWP n=63

Bardziej szczegółowo

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów

Ewidencjonowanie nieruchomości. W Sejmie oceniają działania starostów i prezydentów Posłowie sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej wysłuchali NIK-owców, którzy kontrolowali proces aktualizacji opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości skarbu państwa. Podstawą

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W LIDZBARKU WARMIŃSKIM

POWIATOWY URZĄD PRACY W LIDZBARKU WARMIŃSKIM I. Informacja o naborze wniosków INFROMACJA DLA PRACODAWCÓW!!! W związku z realizacją projektu systemowego Aktywność drogą do sukcesu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Poddziałanie 6.1.3 współfinansowanego

Bardziej szczegółowo

Program szkolenia. Standardy współpracy międzysektorowej

Program szkolenia. Standardy współpracy międzysektorowej Program szkolenia Standardy współpracy międzysektorowej przygotowany w ramach projektu Standardy współpracy międzysektorowej w powiecie oleckim współfinansowanego ze środków Unii Priorytet V Dobre Rządzenie,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z II warsztatów

Sprawozdanie z II warsztatów Sprawozdanie z II warsztatów 28 lutego 2015 roku odbyły się drugie warsztaty w ramach projektu realizowanego przez Stowarzyszenie Warnija w partnerstwie z Gminą Olsztyn, Forum Rozwoju Olsztyna OLCAMP,

Bardziej szczegółowo

KALKULATOR KOSZTÓW ZANIECHANIA prezentacja narzędzi. Barbara Kucharska, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Warszawa, 23 marca 2015.

KALKULATOR KOSZTÓW ZANIECHANIA prezentacja narzędzi. Barbara Kucharska, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Warszawa, 23 marca 2015. KALKULATOR KOSZTÓW ZANIECHANIA prezentacja narzędzi Barbara Kucharska, Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej Warszawa, 23 marca 2015. Nowe podejście Punktem wyjścia - samodzielność życiowa stan niezależności

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi

Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi PROJEKT Załącznik do uchwały nr.. Rady Gminy Garbów z dnia. Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego

Bardziej szczegółowo

współfinansowany w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

współfinansowany w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego U M O W A nr RP -.. o dofinansowanie bezrobotnemu podjęcia działalności gospodarczej w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 Priorytet VI Rynek pracy otwarty dla wszystkich Działanie 6.2

Bardziej szczegółowo

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7.

II.2) CZAS TRWANIA ZAMÓWIENIA LUB TERMIN WYKONANIA: Okres w miesiącach: 7. Warszawa: Organizacja cyklu wyjazdów informacyjnych w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego (RPO WM) w roku 2010 Numer ogłoszenia: 34595-2010; data zamieszczenia: 19.02.2010

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Załącznik nr 4 do SIWZ BZP.243.1.2012.KP Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Usługa polegająca na przygotowaniu i przeprowadzeniu badania ewaluacyjnego projektu pn. Rozwój potencjału i oferty edukacyjnej

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Braniewo: Pełnienie funkcji Koordynatora Projektu Priorytet: IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu Na podstawie art. 18 ust 2 pkt 9 lit. h ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

terapeutycznych w ramach projektu systemowego Szansa na rozwój realizowanego przez Miejski Ośrodek

terapeutycznych w ramach projektu systemowego Szansa na rozwój realizowanego przez Miejski Ośrodek 1 z 5 2012-08-01 14:24 Ogłoszenie powiązane: Ogłoszenie nr 163056-2010 z dnia 2010-06-10 r. Ogłoszenie o udzieleniu zamówienia - Darłowo Zadanie I- terapia społeczna i zawodowa osób niepełnosprawnych z

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol)

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: GEOGRAFIA POLITYCZNA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I/1 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN: 30 CA 7. TYP PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ

PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ PROGRAM NR 2(4)/T/2014 WSPIERANIE AKTYWNOŚCI MIĘDZYNARODOWEJ IMiT 2014 1 1. CELE PROGRAMU Program ma na celu podnoszenie kwalifikacji zawodowych artystów tańca oraz doskonalenie kadry pedagogicznej i badawczo-naukowej

Bardziej szczegółowo

Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy: zamówienia publicznego. SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY

Zamieszczanie ogłoszenia: obowiązkowe. Ogłoszenie dotyczy: zamówienia publicznego. SEKCJA I: ZAMAWIAJĄCY Brzozów: Wykonanie usługi edukacyjnej obejmującej przeprowadzenie zajęć wyrównawczych i dodatkowych oraz szkoleń i kursów w ramach projektu p.n. Podkarpacie stawia na zawodowców Numer ogłoszenia: 375224-2012;

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Forum Społeczne CASE

Forum Społeczne CASE Forum Społeczne CASE Europejska Strategia Zatrudnienia (ESZ) w Polsce. Próba postawienia pytań. Mateusz Walewski, CASE, 14 marca 2003 roku. LICZBOWE CELE HORYZONTALNE ESZ 2005 2010 Ogólna stopa 67% 70%

Bardziej szczegółowo

Human Resource. Benchmarking. Saratoga. Kompleksowa analiza kluczowych mierników efektywnoêci HR w Polsce

Human Resource. Benchmarking. Saratoga. Kompleksowa analiza kluczowych mierników efektywnoêci HR w Polsce Human Resource Benchmarking Kompleksowa analiza kluczowych mierników efektywnoêci HR w Polsce Pomiar efektywnoêci Zarzàdzania Kapita em Ludzkim Baza danych najwa niejszych wskaêników efektywnoêci HR Saratoga

Bardziej szczegółowo

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Ilekroć w dalszych przepisach jest mowa bez bliższego określenia o : 1) Szkole

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy

Warszawa: Dostawa kalendarzy na rok 2017 Numer ogłoszenia: 41127-2016; data zamieszczenia: 15.04.2016 OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU - dostawy Strona 1 z 5 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.knf.gov.pl/o_nas/urzad_komisji/zamowienia_publiczne/zam_pub_pow/index.html Warszawa:

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013 POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013 Diagnoza: Pomoc społeczna jest zespołem działań mających na celu wspomaganie osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Karen Mingst - Podstawy stosunków międzynarodowych

Księgarnia PWN: Karen Mingst - Podstawy stosunków międzynarodowych Księgarnia PWN: Karen Mingst - Podstawy stosunków międzynarodowych Spis map........................ XI Wst p......................... XIII 1. Uj cia stosunków mi dzynarodowych.......... 1 Stosunki mi dzynarodowe

Bardziej szczegółowo

POMORSKA RADA OŚWIATOWA A BUDOWA REGIONALNEGO SYSTEMU WSPARCIA SZKÓŁ

POMORSKA RADA OŚWIATOWA A BUDOWA REGIONALNEGO SYSTEMU WSPARCIA SZKÓŁ POMORSKA RADA OŚWIATOWA A BUDOWA REGIONALNEGO SYSTEMU WSPARCIA SZKÓŁ Adam Krawiec Dyrektor Departamentu Edukacji i Sportu Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego MISJĄ SAMORZĄDU WOJEWÓDZTWA JEST REALIZACJA

Bardziej szczegółowo

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych ECORYS Polska Sp. z o.o. Poznań, 16 listopada 2012 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27.06.2005roku

UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU. z dnia 27.06.2005roku i Strona znajduje się w archiwum. Data publikacji : 30.06.2005 Uchwała nr 660 Druk Nr 687 UCHWAŁA NR 660/2005 RADY MIEJSKIEJ W RADOMIU z dnia 27.06.2005roku w sprawie: przyjęcia Regulaminu przyznawania

Bardziej szczegółowo

Regulaminu uczestnictwa w projekcie. Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce. Beneficjent: Województwo Małopolskie,

Regulaminu uczestnictwa w projekcie. Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce. Beneficjent: Województwo Małopolskie, Regulaminu uczestnictwa w projekcie Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce Beneficjent:,, Biuro ds. Realizacji Projektu Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce Partner: Powiat Wadowicki

Bardziej szczegółowo

ZAPRASZA DO SKŁADNIA OFERT

ZAPRASZA DO SKŁADNIA OFERT Tytuł projektu: Przygotowanie Planu Rozwoju Eksportu przez Godzikowice, dnia 18.11.2015 r. Zapytanie ofertowe z siedzibą przy ul. Stalowej 7-9 w Godzikowicach (kod pocztowy ), Tel. 71 313 95 18, NIP: 9121654900,

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1217/2003 z dnia 4 lipca 2003 r. ustanawiające powszechne specyfikacje dla krajowych programów kontroli jakości w zakresie ochrony lotnictwa cywilnego (Tekst mający znaczenie

Bardziej szczegółowo

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK

Reforma emerytalna. Co zrobimy? SŁOWNICZEK SŁOWNICZEK Konto w (I filar) Każdy ubezpieczony w posiada swoje indywidualne konto, na którym znajdują się wszystkie informacje dotyczące ubezpieczonego (m. in. okres ubezpieczenia, suma wpłaconych składek).

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XV/89/2016 RADY GMINY BORKI. z dnia 11 kwietnia 2016 r.

UCHWAŁA NR XV/89/2016 RADY GMINY BORKI. z dnia 11 kwietnia 2016 r. UCHWAŁA NR XV/89/2016 RADY GMINY BORKI z dnia 11 kwietnia 2016 r. w sprawie uchwalenia "Regulaminu udzielania spółce wodnej dotacji celowej z budżetu Gminy Borki" Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

TRENER TRENING KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH

TRENER TRENING KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH OFERTA PRACY Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Spytkowicach w związku z realizacją projektu systemowego Czas odnowy klientów GOPS w Spytkowicach realizowanego w ramach POKL, Priorytet VII

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 161/2012 Rady Miejskiej w Jastrowiu z dnia 20 grudnia 2012 Objaśnienia przyjętych wartości do Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy i Miasta Jastrowie na lata 2013-2028 1.

Bardziej szczegółowo

Koszty bezpośrednie rozliczane w ramach PO KL

Koszty bezpośrednie rozliczane w ramach PO KL Koszty bezpośrednie rozliczane w ramach PO KL - stawki jednostkowe - Stawka jednostkowa to kwota (stawka) należna za daną usługę, której wysokość jest określona przez Instytucję Zarządzającą w załącznikach

Bardziej szczegółowo

W ramach trzeciej edycji Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ruszają trzy moduły konkursowe:

W ramach trzeciej edycji Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ruszają trzy moduły konkursowe: W ramach trzeciej edycji Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki ruszają trzy moduły konkursowe: 1. Moduł badawczy 1. konkurs o finansowanie projektów badawczych obejmujących badania naukowe dotyczące

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI

REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI REGULAMIN BIURA KARIER EUROPEJSKIEJ WYŻSZEJ SZKOŁY PRAWA I ADMINISTRACJI I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Biuro Karier Europejskiej Wyższej Szkoły Prawa i Administracji w Warszawie, zwane dalej BK EWSPA to

Bardziej szczegółowo

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej

Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej biblioteczka zamówień publicznych Agata Hryc-Ląd Małgorzata Skóra Zakupy poniżej 30.000 euro Zamówienia w procedurze krajowej i unijnej Nowe progi w zamówieniach publicznych 2014 Agata Hryc-Ląd Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia i lekcje: doświadczenia badacza

Doświadczenia i lekcje: doświadczenia badacza Doświadczenia i lekcje: doświadczenia badacza Grzegorz Gorzelak Uniwersytet Warszawski Wykorzystywanie rezultatów terytorialnych badań stosowanych w kreowaniu polityki Dwa głów sukcesy programu ESPON:

Bardziej szczegółowo

DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS

DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS Dane uczestników projektów, którzy otrzymują wsparcie w ramach EFS Dane uczestnika Lp. Nazwa Możliwe wartości

Bardziej szczegółowo

zarządzam, co następuje:

zarządzam, co następuje: w sprawie ustalenia i wprowadzenia Szczegółowych zasad przyjmowania, rozpatrywania i realizacji wniosków o dofinansowanie ze środków PFRON w ramach pilotażowego programu Aktywny samorząd w 2014 r. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

I. 1) NAZWA I ADRES: Gmina Miasto Rzeszowa, Rynek 1, 35-064 Rzeszów, woj. podkarpackie, tel. 017 8754636, faks 017 8754634.

I. 1) NAZWA I ADRES: Gmina Miasto Rzeszowa, Rynek 1, 35-064 Rzeszów, woj. podkarpackie, tel. 017 8754636, faks 017 8754634. Rzeszów: Organizacja i przeprowadzenie szkoleń dla pracowników samorządowych Urzędu Miasta Rzeszowa w ramach projektu Nowoczesny Urzędnik - Kompetentny Urzędnik. Program szkoleniowy dla pracowników samorządowych

Bardziej szczegółowo

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji?

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? 2 Osiągnięcie i utrzymanie wskaźników Wygenerowany przychód Zakaz podwójnego finansowania Trwałość projektu Kontrola po zakończeniu realizacji projektu

Bardziej szczegółowo

A. Kwestie przekrojowe

A. Kwestie przekrojowe Propozycje i postulaty kujawsko-pomorskich organizacji pozarządowych do Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Kujawsko-Pomorskiego 2014-2020 Sierpień 2013 roku Wskazane poniżej postulaty i propozycje

Bardziej szczegółowo

Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07

Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07 Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07 2 Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowo-wytwórczej) Podatek przemysłowy (lokalny podatek

Bardziej szczegółowo

I. 1) NAZWA I ADRES: Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, ul. Skarbowa 1, 73-110 Stargard Szczeciński,

I. 1) NAZWA I ADRES: Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, ul. Skarbowa 1, 73-110 Stargard Szczeciński, 1 z 6 2012-04-11 14:50 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.integracja.stargard.pl; www.pcpr.stargard.pl Stargard Szczeciński: Organizacja

Bardziej szczegółowo

SubregionalnyProgram Rozwoju do roku 2020. Anna Mlost Zastępca Dyrektora Departamentu Polityki Regionalnej UMWM

SubregionalnyProgram Rozwoju do roku 2020. Anna Mlost Zastępca Dyrektora Departamentu Polityki Regionalnej UMWM SubregionalnyProgram Rozwoju do roku 2020 Anna Mlost Zastępca Dyrektora Departamentu Polityki Regionalnej UMWM SPR wprowadzenie Subregionalny Program Rozwoju do roku 2020: Jest instrumentem służącym wdrożeniu

Bardziej szczegółowo