HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ FILOZOFII ERNESTO LACLAU I CHANTAL MOUFFE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ FILOZOFII ERNESTO LACLAU I CHANTAL MOUFFE"

Transkrypt

1 IDEA Studia nad strukturą i rozwojem pojęć filozoficznych XXI Białystok 2009 RAFAŁ SMOCZYŃSKI (Warszawa) HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ FILOZOFII ERNESTO LACLAU I CHANTAL MOUFFE Przedstawienie podstawowych kategorii postgramsciańskiej filozofii Ernesto Laclau i Chantal Mouffe wymaga uchwycenia dwóch kluczowych momentów dla opisu jej struktury. Z jednej strony, należy zarysować drogę dekonstrukcyjnej analizy, która pozwoliła Laclauowi i Mouffe przekroczyć impas ekonomicznego determinizmu w klasycznej myśli marksistowskiej. Zastosowanie derridiańskich założeń semiologicznych w badaniu pola społecznego nie tylko doprowadziło do zniesienia jego transcendentalnego centrum(uosabianego przez kategorię uprzywilejowanej klasy czy przedustawnej pozycji stosunków produkcyjnych determinującej teleologiczną naturę historii), ale także metoda ta wyeksponowała funkcję przygodnej gry znaczących dla ontologii społecznej. Z drugiej strony, na strukturę tej myśli wywarła wpływ psychoanalityczna koncepcja podmiotowości i porządku symbolicznego definiowanych jako obiektów braku, oraz lacanowska radykalizacja semiologii de Saussure a, skutkująca rozrywaniem więzi między kategorią znaczonych (fr. signifié) i znaczących(fr. signifiant). Ambicje tego artykułu są skromne, polegają one na rekonstrukcji wyżej wymienionych wątków teorii Laclau i Mouffe. Autora tej publikacji interesują zwłaszcza te aspekty filozofii społecznej autorów Hegemony and Socialist Strategy, które wydobywają na jaw pracę negatywności w procesie hegemonicznego rozstrzygnięcia: po pierwsze, w obszarze ideologicznej interpelacji podmiotu, po drugie, w konstytuowaniu struktury znaczenia pola tego, co społeczne. Nierozstrzygalność Derridiańska inspiracja teorii Laclau i Mouffe sytuuje ją w tej części współczesnej debaty akademickiej, której podstawowym znakiem jest rozpoznanie nie-

2 134 RAFAŁ SMOCZYŃSKI rozstrzygalności w polu różnic języka(zob. Derrida 1994: 247), czy jak zauważa Marchart identyfikowania braku obecności prawomocnej podstawy (ang. ground) w polu społecznym, która stanowiłaby sankcję dla prawomocnego rozstrzygnięcia(marchart 2006: 55). Naturalnie teoria postgramsciańska pozostaje w zbiorze rodzinnego podobieństwa z innymi obszarami debaty akcentującej schyłek esencjalistycznego uniwersalizmu: Lyotard pisał na przykład o zaniku wiarygodności wielkich narracji spekulatywnych i emancypacyjnych(lyotard 1997: 111). Rorty natomiast kładł nacisk na przygodność jako podstawową kategorię współczesnych słowników : zanik kategorii absolutnej prawdy i absolutnie obowiązujących struktur normatywnych(rorty 1996, 1999). Nierozstrzyglność według Rorty ego oznaczałaby zatem niezdolność ustalenia absolutnych kryteriów wyboru: wszystkie prawdy są relatywne, w tej mierze, w jakiej nie sposób wskazać absolutnego kryterium, które zajmowałoby nieporuszone i zewnętrzne miejsce, pozwalające na dokonanie rozstrzgnięcia o prawomocności którejś z prawd (Czerniak 2006). W tak nakreślonym kontekście kondycji ponowoczesnej (nacechowanej nade wszystko brakiem samouprawomacniającej się podstawy) teoria Laclau i Mouffe kieruje uwagę w stronę mechanizmów konstruowania przygodnie obowiązujących podstaw, czy też artykulacji tworzących efekt rozstrzygnięcia i prawomocności. Dlatego jak tłumaczył Laclau(1988) krytyka różnych postaci esencjalizmu w tej teorii jest związana z rozpisywaniem strategii artykulacyjnych, które stanowią podstawę konstruowania tożsamości obiektów zbiorowych. Laclau i Mouffe tę strategię za Gramscim nazywają logiką hegemonii, którą należy rozumieć jako teorię rozstrzygalności w polu nierozstrzygalności(laclau, Mouffe 1985: 193). Przypominjmy, że Gramsci definiował działania hegemoniczne, nie jako instrumentalną polityczną strategię, ale jako demokratyczną walkę o wyobraźnię ludu, jako wysiłek zmierzający do zbudowania intelektualnego, kulturowego i moralnego przywództwa, a tym samym wytwarzania hegemonicznej zbiorowej tożsamości( historycznego bloku )(Gramsci 1971: , 328, ;Mouffe1979:17) 1.InaczejzatemniżwtradycyjnymmarksizmieGramsci przesuwał akcenty z bazy do nadbudowy, kładąc nacisk na rozstrzygające znaczenie artykulacji politycznych jako czynnika sprawczego w procesie zmiany społecznej(mouffe 1979: 197). Gramsci pisał, że hegemonia powiedzie się o tyle, o ile proletariat będzie reprezentował uniwersalne wartości, uprzednio transcendując swoje partykularne interesy klasowe(mouffe 1979: 180), jed- nak nacozwracająuwagęautorzyhegemonyandsocialiststrategy niezdo- 1 Podejściegramsciańskiestanowizaprzeczeniepraktykileninowskiej,wktórej wyzwolenie ludu wymagało od awangardy proletariatu zawiązania przejściowego sojuszu z innymi klasami i polegał na działaniu wyłącznie politycznym.

3 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ łał uwolnić swojego projektu od fundacjonalistycznych założeń(laclau, Mouffe 1985: 67). Uniwersalistyczny charakter misji klasy robotniczej miał być przecież ostatecznie według niego wynikiem usytuowania proletariatu w strukturze obiektywnych stosunków produkcyjnych(gramsci 1971: 161). Implikacje tego rodzaju stanowiska według Laclau i Mouffe były następujące: uprzywilejowana rola hegemoniczna proletariatu nie jest przypadłościowa, ale ma charakter konieczny, zaś społeczeństwo jest domkniętą całością, której strukturacja przebiega w zgodzie z nieuchronnymi i teleologicznymi prawami historii(laclau, Mouffe 1985: 68). Dekonstrukcja tradycji marksistowskiej, przeprowadzona przez Laclau i Mouffe(ibid: ), polegała na wprowadzeniu założeń teorii dyskursu do klasycznej koncepcji hegemonii Gramsciego, która unieważniła przedustawną, aprioryczną pozycję stosunków produkcyjnych i klasowych. Procedura ta znosiła transcendentalne znaczone w zbiorze różnic pola społecznego. Inaczej niż w esencjalistycznej szkole czytania prac Gramsciego, dekonstrukcja Laclau i Mouffe, z jednej strony, uwolniła potencjał teorii hegemonii od redukcjonizmu ekonomicznego i klasowego(torfing 1999: 36), z drugiej zaś, ustalała, że w polu tego, co społeczne (w którym na wzór pola językowego nie sposób wydzielić centrum, gdyż składa się ono jedynie z różnic), procesem zmiany społecznej nie zarządza obiektywna racjonalność(esencjalna konieczności dziejowa ), która stanowiłaby zewnętrzne i nieporuszone pole znaczenia wobec różnic pola języka(laclau, Mouffe 1985: 97 98). W rezultacie tej operacji zmiana społeczna jest oparta na praktyce artykulacyjnej, dotyczy jakiejkolwiek grupy społecznej, a wszystkie akty hegemoniczne odwołują się do rywalizujących ze sobą mitów uniwersalistycznych(laclau, Mouffe 1985: 178). Zwycięska artykulacja prowadzi do uzyskania pozycji hegemonicznej, jakkolwiek każda taka pozycja obecna w polu dyskursywnym jest przypadłościowa z natury i nie manifestuje esencjalistycznej racjonalności, jakiekolwiek byłoby jej światopoglądowe pokrewieństwo( świadomość klasowa, konieczność dziejowa, prawo naturalne, logika emancypacyjna ). Historia w świetle zdekonstruowanej logiki hegemonicznej nie jest kumulującym się ładem i kontynuacją, ale raczej rozproszonym zbiorem praktyk dyskursywnych, jest polem zerwań i dyskontynuacji(laclau 2005: 226). Strategia hegemoniczna, w tradycji postgramsciańskiej, reprezentowanej przez Laclau i Mouffe, polega na zdolności transcendowania partykularnej różnicy w porządek uniwersalistyczny, znajdowania uzasadnienia rozstrzygalności w akcie performatywnym; zaś ontyczna postać identyfikacji społecznych(czynniki klasowe, ekonomiczne, grupowe itp.) konstytuowane są w wyniku retroaktywnych artykulacji. Hegemoniczna strategia jest przykładem logiki konstytuowania się zbiorowych tożsamości w dobie późnej nowoczesności, której zasada fundująca nie jest włączona w teleologiczna logikę, a jej hegemoniczna pozycja nie ma ugrunto-

4 136 RAFAŁ SMOCZYŃSKI wania w jakiejkolwiek pozytywnej instancji. Pozytywne tożsamości grup interesu, jak i ich interesy są konstruktami przygodnymi, uwarunkowanymi określonymi dyskursywnymi możliwościami wyłonienia się(laclau, Mouffe 1990: 118). Dekonstrukcja gramsciańskiego impasu przeprowadzona w Hegemony and Socialist Strategy stworzyła podstawy procedury badawczej, która znalazła licznych naśladowców(zob. Torfing, Howarth 2005; Howarth 2000; Howarth, Norval, Stavrakakis 2000; Norval 1996, 2008). Określana jest trzecią generacją teorii dyskursu albo szkołą z Essex(Critchley, Marchart 2006: 4). Kategoria dyskursu w tym ujęciu nie jest zawężona do przestrzeni lingwistycznej, aktów mowy i pisania, ale rozciąga się na wszelkie elementy pola społecznego(na które składają się obiekty i akcje) lingwistyczne i nielingwistyczne, w jakich konstytutywną rolę odgrywa relacja(laclau, Mouffe 1985: 107). Elementy pola społecznego jak kontynuują Laclau i Mouffe nie poprzedzają relacyjnych kompleksów, ale są w nich fundowane. Porządek dyskursywny jest zatem horyzontem quasi-transcndentalnym konstytuującym horyzont obiektywności. Teoria dyskursu utrzymuje, że wszelkie obiekty i praktyki wyłaniające się w porządku obiektywności dyskursywnej są znaczące, a ich znaczenie jest konstruowane w procesie hegemonicznych sporów dążących do zastosowania władzy w wyniku skutecznej interpelacji ideologicznej(howarth, Stavrakakis 2000: 6). Tak zdefiniowany konstrukcjonizm ustanawia z kolei relacje pomiędzy obiektami i praktykami pola społecznego, kształtując określone pozycje podmiotowe, które wyznaczają punkty identyfikacji czynnikom społecznym(laclau, Mouffe 1985: 107). Horyzont inteligibilności pola tego, co społeczne, w praktyce hegemonicznej niejestwyznaczonytopografią,ale nacozwracauwagęlaclau(2000b:50) operacją logik społecznych, które opierają się na niedialektycznych artykulacjach, nieredukowalnych do określonych lokalizacji. Przykładem takiej logiki jest funkcja ideologii, której według Gramsciego(1971: ) nie można utożsamić ze sztywną lokalizacją aparatu instytucjonalnego. Według Laclaua(2000a: 283) logika hegemoniczna przypomina zasadę gry w szachy z Filozoficznych medytacji Wittgensteina(2004: 11 16); logika jest wewnętrzną zasadą określonej gry językowej i nie zależy od jakiejkolwiek zewnętrznej wobec niej zasady(czy byłby to obiektywny interes klasowy, czy teleologiczna funkcja społeczna). Gry językowe zawierają zarówno wymiany lingwistyczne, jak i działanie, w których są one zanurzone, dlatego Laclau(1990: 44, 92) twierdził, że separowanie świata, akcji, przedmiotów od języka ideologii jest fałszywie postawionym problemem. Badania nie powinny bowiem oddzielać ideologii i empirycznych całości (grup, obiektów), ich zadaniem jest raczej ustalanie dyskursywnych całości, poprzez które ruchy społeczne realizują swoje działania(laclau 2005: 13). Formacje hegemoniczne są zatem zbiorem relacji pomiędzy zróżnicownymi elementami, które są zarządzane wewnętrzną dla tego zbioru logiką gier językowych. W tym

5 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ stanowisku Laclaua Anna Marie Smith(1998) dostrzegła ontologiczne założenia teorii ideologii sformułowanej przez Gramsciego(1971: ), dla którego ideologia rezonuje z ludem, organizując jednostki w grupy, tworząc sens wspólnych interesów i dostarczając schematu interpretacyjnego dla uchwycenia konfliktów społecznych. Należy także dodać, że inaczej niż w niektórych postmodernistycznych założeniach, teoria dyskursu stanowi, że gra różnic języka nie jest swobodną rozsiewaniem artykulacji, nie wszystkie bowiem strategie hegemoniczne mają takie same prawdopodobieństwo powodzenia. Podmiot jest wrzucony w określony zbiór egzystencjałów(heideggerowskie Geworfenheit), nim zdoła dokonać jakiegokolwiek wyboru(zob. Heidegger 1977: ). Należy pamiętać, że hegemoniczne gry językowe usytuowane są w kontekście określonych historycznych stosunków władzy, które generują specyficzne warunki egzystencji dyskursu, zaś strukturalna pozycja podmiotu jest zawsze zapośredniczona przez dyskurs, który dostarcza wyobrażeniowych schematów pozwalających podmiotowi interpretować porządek symboliczny, w który został wrzucony(smith 1998: 57). Także dostępna ilość hegemonicznych dyskursów stawia tamę woluntaryzmowi poprzez wyznaczenie granic inteligibilności, w obrębie których mogą zostać uczynione konkretne identyfikacje pozycji podmiotowych(laclau, Mouffe 1985: 149). Pole dominujących dyskursów stanowi wyobrażeniowy horyzont, który konstytuuje jak twierdzi Aletta Norval(1996: 27) pole określonych możliwości zaangażowania w praktyki społeczne. Nawiązując do słynnego derridiańskiego wyrażenia: Il n y a pas de hors-texte (Derrida 1999a: 217) teoria dyskursu stoi na stanowisku, iż obiektywność społeczna(lacanowski porządek symboliczny) jest tożsama z dyskursem, bowiem to tylko w systemie znaczących relacji powstają identyfikacje dla obiektów i podmiotów 2.Nieoznaczatojednakwprowadzaniasolipsystycznegosceptycyzmuwobec istnienia świata. Jak bowiem wyjaśniali tę często powracającą wątpliwość Laclau imouffe: To, iż każdy obiekt jest konstytuowany jako obiekt dyskursu nie ma nic wspólnego z pytaniami o to, czy istnieje zewnętrzny świat wobec myśli, albo z klasyczną opozycją realizm idealizm. Trzęsienie ziemi albo spadająca cegła są wydarzeniami, które niewątpliwie istnieją, w tym sensie, że pojawiają się tutaj 2 Przykłademlacanowskiegopunktuwidzenianadyskursywnąnaturęporządkusymbolicznego może być następujący cytat z Seminarium VII: [J]est oczywistym, że rzeczy świata ludzkiego, są rzeczami uniwersum ustrukturowanego przez słowa; język, proces symboliczny dominuje nad[tymi obiektami] i zarządza nimi. Kiedy staramy się zgłębić zagadnienie granicy pomiędzy swiatem ludzkim i zwierzęcym, staje się widoczne, do jakiego stopnia tak zdefiniowany proces symboliczny nie występuje w świecie zwierząt jest to fenomen, który może być powodem zdumienia tylko dla nas (2008: 54).

6 138 RAFAŁ SMOCZYŃSKI i teraz, niezależnie od mojej woli. Jednak to, że ich specyficzność jako obiektów jest konstruowana bądź jako»naturalne zjawisko«, bądź jako»gniew Boga«zależy od strukturacji pola dyskursywnego. Jest tu więc kwestionowane nie to, że takie obiekty istnieją zewnętrznie wobec myśli, ale raczej inne twierdzenie: że te zjawiska mogłyby ukonstytuować się jako obiekty poza jakimikolwiek dyskursywnymi warunkami wyłonienia się (Laclau, Mouffe 1985: 108). Dlatego jak twierdzi Norval(1996: 3) dyskurs nie jest neutralnym narzędziem komunikacji wyrażającym predyskursywnie istniejące esencje, ale narzędziem konstrukcji produkującym efekt rzeczywistości. Zatem, jeśli rzeczywistość społeczna uzyskuje swoją inteligibilność w horyzoncie języka kontynuuje Norval(ibid) nie ma możliwości wyodrębnienia uprzywilejowanego kompleksu kryteriów, który pozwoliłby obiektywnie ocenić adekwatność dyskursywnych artykulacji. Interpretacja pozostaje w granicach wyznaczonych przez język. W rezultacie, dorobek Laclau i Mouffe i szkoły badawczej którą zainicjowali, sprowadza się do interpretacji, jak określona dyskursywna konstrukcja rzeczywistości uzyskuje w danym momencie historycznym hegemoniczną pozycję wobec innych konkurencyjnych konstruktów rzeczywistości(howarth, Stavrakakis 2000: 6). Interpretacja jest niezbędna, bowiem teoria dyskursu nie dostrzega apriorycznej podstawy, która w obrębie dyferencjalnej gry języka uprzywilejowałaby jedną różnicę ponad inne. Zdolność przyjęcia przejściowej pozycji centralnej przez partykularnąróżnicęjestwydarzeniemprzygodnyminietrwałym 3 (Howarth,Stavrakakis 2000: 7). 3 TeoriazkołyEssexczerpiezdeSaussure owskiegoopisujęzykajakozbiorupozbawionego pozytywnych elementów, składającego się jedynie z różnic. Znaczenie słowa zgodnie z tym opisem nie jest wyznaczone przez jego wewnętrzną treść, ale przez zewnętrzny system różnic. Elementy w tym dyferencjalnym polu są określone negatywnie poprzez kontrast wzajemnych różnic(de Saussure 2002: ). Znaczenie jest możliwe, kiedy różne elementy lingwistyczne tworzą system, w który jest włączony każdy pojedynczy akt nadawania znaczenia. Prawda opisu pola językowego zdaniem badaczy szkoły Essex dotyczy także każdego znaczącego(obiektywnego) elementu w polu tego, co społeczne(laclau 2005: 68). Właśnie dlatego język ma ontologiczne implikacje dla rzeczywistości społecznej, który w zgodzie z dynamiką kombinacji i substytucji(laclau i Mouffe pokazują tę dynamikę na przykładzie łańcuchów ekwiwalencji i łańcuchów różnicy), formuje strukturę znaczenia obiektywności społecznej(laclau 2006: 325). Ontologiczna implikacja lingwistyki zdaniem Laclaua uzyskała szczególną ostrość po sformalizowaniu klasycznego strukturalizmu lingwistycznego przez Hjelmsleva i Szkołę Kopenhaską, której badania podważyły teoretyczną zasadność utrzymywania izomorficznego związku pomiędzy porządkiem znaczonych i znaczących(zob. Hjelmslev 1975). Hjelmslev dowodził, że jeśli występowałby całkowity izomorfizm pomiędzy znaczącymi i znaczonymi jak utrzymywał de Saussure nie byłoby możliwe rozróżnienie ich w czysto formalnych kategoriach, co prowadziłoby do zawieszenia różnicy pomiędzy obydwoma porządkami i unieważnienia samej kategorii znaku(ibid). Ten krok pozwolił na zerwanie nici wiążącej lingwistyczne kategorie ze znaczeniami fonicznymi i substancjami konceptualnymi oraz zastosowanie sformalizowanej semiologii w badaniach społeczeństwa.

7 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ Obiekty braku Drugi osiowy moment podejścia Laclau i Mouffe polega na wprowadzeniu do ich filozofii psychoanalitycznej kategorii podmiotu i porządku symbolicznego, definiowanych jako obiektów braku. Odkrycie nieświadomości miało w przekonaniu Freuda być kolejnym uderzeniem w egocentryczną koncepcję podmiotowości, rozbijającym fantazmatyczne wyobrażenia o podmiocie ego, jako stabilnym i centralnym punkcie referencji wiedzy o świecie. Stąd Freud, za Kantem przyrównywał niekiedy swoje odkrycie decentrujące podmiot do rewolucji kopernikańskiej, która to znosząc ptolemejski mit o centralności ziemi otwierała możliwość postawienia hipotezy o braku locus centrumwewszechświecie(laplanche1999a) 4.Freudowskakoncepcjapękniętego podmiotu(niem. spaltung) zyskała radykalniejszy rys w lacanowskiej interpretacji (w tym schemacie czytania Freuda mieści się teoria dyskursu): podmiot psychoanalizy nie jest podmiotem wiedzy(cogito), ale podmiotem braku(lacan 2004: 8; Fink 1995: 36 37); zaś ego, jest nawarstwioną przestrzenią wyobrażeniowych obrazów, jakie podmiot formułuje na swój temat w stadium lustra (Lacan 2004: 17; Stavrakakis1999:17) 5.Nim stadiumlustra zakończysięuformowaniempodmiotu w fantazmatycznej całości, zidentyfikowanej z ego dziecięcy podmiot doświadczasiebiejakobycie fragmentaryczne, niejednolite (Lacan2004:20) 6. Produkt lustrzanego odbicia(narcystyczne ego) jak komentuje stadium lustra Stavrakakis(1999: 18 19) nie prowadzi do przezwyciężenia alienacji podmiotu, ego nie scala porządku nieświadomości, pragnienia i popędu, pozostających na zewnątrzpodmiotu itymsamymrodzącychdoświadczeniebraku 7.Wewnętrzna 4 WartojednakżepoznaćkrytykęLaplancha(1999)wskazującąnanieustannąwteoriiFreuda tendencję powrotu do samoscentrowania podmiotu, oswojania inności nieświadomości, jednym słowem do ptolemejskiego regresu ciążącego w kierunku konstelacji ego. 5 Fink(1995:84)zauważa,żeegowstadiumlustrazdiagnozowanezostałoprzezLacananie jako czynnik sprawczy(ang. agency), ale jako obiekt, i jak każdy inny obiekt podlega kateksji. To jest ważna uwaga, bowiem wskazuje tyleż na źródłową alienację porządku wyobrażeniowego, co podkreśla jego funkcję jako domeny relacji pomiędzy poszczególnymi podmiotami rozgrywanymi w binarnej opozycji: tego samego i innego (tamże). Według Finka(tamże: 85) tę opozycję charakteryzują dwie wyróżniające się cechy miłość(identyfikacja) i nienawiść(rywalizacja). Relacja podmiotów w porządku wyobrażeniowym wobec Innego(prawa, dóbr, zasad kontroli społecznej itp.) jest zarządzana tą wykluczającą się logiką poszukiwania podobieństw(prowadzących do identyfikacji, miłości itp.) oraz znajdowania różnic(prowadzących do rywalizacji, nienawiści, zazdrości itp.)(tamże: 86). 6 Lacanodnosisiędo stadiumlustra takżewtekście AggresivenessinPsychoanalysis zamieszczonym w Ecrits(2004), zob. zwłaszcza na stronach: Towłaśniebrakstanowipunktprzecięciapodmiotowościiintersubiektywnejsieciznaczących,którajakbarwniezauważaŽižek(1992) jest zabójcążycia (rozumianegojakospontaniczna pełnia doświadczenia, która zostaje zredukowana do struktury martwych kategorii czasowo-przestrzennych), dlatego proces identyfikacji ze znaczącym nigdy nie jest pełny.

8 140 RAFAŁ SMOCZYŃSKI niezdolność porządku wyobrażeniowego w procesie stabilizowania podmiotu wskazuje jednocześnie na jego źródłowe otwarcie na porządek identyfikacji symbolicznej, stąd oba porządki są nierozdzielne i synchronicznie się przenikają(stavrakakis 1999:19;Lacan2004: ;Žižek1989:122;Laclau2005). Dokładnie w tak zdiagnozowanej przez Lacana kondycji podmiotu znajduje punkt oparcia teoria Laclaua i Mouffe. Brak tkwiący u podstaw podmiotowości, wyrażający się w niezdolności znalezienia wsparcia w fantazmatycznym cogito, wyzwala proces poszukiwania stabilności identyfikacyjnej w porządku symbolicznym. Proces poszukiwania trwałego usytuowania w sieci intersubiektywnej odpowiada strategii hegemonicznej: artykulacyjna logika budowania kolektywnych tożsamości, zbiorowych woli, projektów artykułujących iluzję możliwości urzeczywistnienia pełnego znaczenia, które mają przezwyciężyć źródłowy brak nigdy nie jest kompletna. Jednakże ostateczna porażka identyfikacyjna podmiotu, tym razem w porządku symbolicznym, wyraża alienującą funkcję porządku symbolicznego, definiowanego przez tradycję lacanowską jako porządek znaczącego. Znaczące, według Lacana, nie jest punktem trwałego zakorzenienia, natomiast znaczone(signifié)jestobecnewnimjakobrak(lacan1993: ) 8.Znaczące jakstwierdza interpretacja pism Lacana przeprowadzona przez Stavrakakisa(1999: 26) nie odnosi się do zewnętrznego obiektu,(w rozumieniu jego istnienia poza systemem znaczących), zaś efekt znaczenia polega na grze znaczących, ich wzajemnym odnoszeniu się w łańcuchu metonimicznym. Korelacja znaczącego ze znaczącym dostarcza zasady dla poszukiwania jakiegokolwiek znaczenia (Lacan 2004: 145). To samo znaczące gwarantuje spójność łańcucha znaczenia(zob. Lacan2004: ) 9.Znaczone jaktwierdzistavrakakisczytającyiiiseminarium lacanowskie O psychozie jest efektem iluzji znaczenia wytwarzanym przez grę znaczących; jest konieczną fantazją dla konstrukcji horyzontu inteligibilności obiektywnego porządku(stavrakakis 1999: 25). Znaczone w porządku symbolicznym jest efektem méconnaisance(błędnego rozpoznania), które zdaniem Lacana jestgranicąsamegoprocesusymbolizacji(tamże:26) Niemożnajednakuważać,żeLacanwswoimzradykalizowaniudeSaussure aunieważnił kategorię znaczonego. Stavrakakis twierdzi, że Lacan przeformułował wyłącznie funkcję znaczonego, które zamiast odgrywania roli realnego punktu referencji znaczenia, zaczęło pełnić teraz funkcję strukturalnej pozycji w procesie konstruowania znaczenia(stavrakakis 1999: 24 28; Lacan 2004: 144). 9 ObszernąanalizęprodukcjiznaczeniaprzezłańcuchznaczącychLacanprzedstawiłm.in. w tekstach The Instance of the Letter in the Unconscious i The Signification of the Phallus zamieszczonych w Ecrits(2004). 10 Wprocesiesymbolizacjipowstajezłudzeniedostępudoutraconegorealnego(utraconejniezróżnicowanej pełni sprzed interwencji pierwszego znaczącego, czyli Imienia Ojca ustanawiającego podmiotowość i porządek symboliczny). Ślizganie się znaczącego stanowi zatem odpo-

9 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ Ideologiczne przeoczenie To w tym miejscu psychoanalityczna koncepcja koreluje z hegemoniczną praktyką generującą ideologiczne treści, które postulują uchwycenie niemożliwej pełni znaczenia. Tak rozumiana ideologiczna treść, tworząca efekt méconnaisance jest warunkiem konstytucji pozycji podmiotowej, rozumianej jako modus rozpoznania pozycji czynnika społecznego w odpowiedzi na doświadczenie niemożliwościtrwałejkonstytucjipodmiotu(žižek1992:10 12).Podmiotjakobrakmoże być ufundowany w zgodzie z lacanowską interpretacją tylko jako przeoczenie, jako obronna struktura fantazmatyczna przesłaniająca antagonizm, na którymzałamujesięzamysłesencjalnejpozycjipodmiotowej(lacan1993:39;žižek 2000b: ). Stąd skuteczna interpelacja ideologiczna oznacza produkcję podmiotowości przez przesłonięcie(wyparcie) braku w porządku symbolicznym, jest wyparciem antagonizmu podminowującego każdą pozycję podmiotową(laclau, Zac1994:14) 11. Koncepcja hegemonii Laclau i Mouffe odpowiada podstawowemu wzorowi operacji interpelacji ideologicznej zdefiniowanemu przez Althussera w obu przypadkach konstytuowany jest podmiot (Althusser 1994: ; Laclau 1990:60 61).WedługŽižka(1999: )dlaLaclauaiMouffeaktwyłonienia się podmiotowości jest tożsamy z ukonstytuowaniem się ideologii hegemonicznej (w podmiocie następuje związanie uniwersalnej niemożliwej treści z partykularnością), co z kolei wyraża definicję ideologii, którą Althusser diagnozował jako dyskursywne narzędzie interpelacji podmiotu(społeczne czynniki identyfikowane są z określonymi pozycjami w sieci intersubiektywnej w wyniku serii procedur ideologicznych sprawowanych przez Ideologiczne Aparaty Państwa )(Althusser 1994: 129). Howarth i Stavrakakis(2000) po porównaniu obu stanowisk stwierdzili, wiednik funkcji pragnienia w logice libidalnej podmiotu, którego ruch obsadzania częściowych obiektów jest ustrukturowany wokół pustki po utracie pierwotnego obiektu niezróżnicowanej pełni diady matki z dzieckiem(zob. Lacan 1998: 111). 11 Smith(1994)iŽižek(2000)zwracająuwagę,żepomyłkowaidentyfikacjazzewnętrznymi obiektami jest ściśle zwiazana w lacanowskim podejściu z alienacją i paranoiczną fiksacją. Taka jest ich zdaniem strukturalna funkcja ideologii. Smith(1994) tłumaczy, że ideologiczne przeoczenie zakłada dla podmiotu konieczność identyfikacji z zewnętrznymi strukturami narracyjnymi, przyjęcie zewnętrznych modeli symbolicznych; dlatego ideologiczne méconnaisance przypomina efekt pomyłkowej identyfikacji dziecka ze swoim obrazem opisany przez Lacana w stadium lustra : tak jak niezborne dziecko, będące wiązką niespójnych pragnień, i nieskoordynowanych ruchów, przezwycięża ten stan przez odnalezienie swojej koherentnej pełni na skutek identyfikacji ze swoim zewnętrznym obrazem w lustrze, tak w wyniku niepomiernie bardziej skomplikowanego procesu następuje uspójnienie podmiotu w wyniku identyfikacji z treścią ideologiczną. Trzeba jednak zaznaczyć, że paranoiczna fiksacja zdaniem Lacana jest wyrazem strukturalnej genezy porządku ego: To co nazywałem paranoiczną wiedzą odnosi się w swoich mniej lub bardziej archaicznych formach do określonych momentów, które punktują historię genezy życia psychicznego człowieka, każdy z nich reprezentuję etap uprzedmiatawiającej identyfikacji (2004: 19).

10 142 RAFAŁ SMOCZYŃSKI że w obu podejściach ukonstytuowany podmiot nie stanowi jednolitej, przejrzystej dla siebie samej substancji, ale powoływany jest w wyniku zewnętrznego aktu wywiedzionego z porządku znaczącego. Z tego też powodu tożsamość hegemoniczną i ideologiczną cechuje niestabilność, są one zmineralizowanym wyrazem arbitralnego wydarzenia, które jest otwarte na reartykulację wywołaną dyslokacyjnymkryzysem(zob.laclau1990:39 41) 12.Tutajjednakpodobieństwaobu stanowisk się kończą. Zbieżność w krytyce podmiotu u Althussera oraz Laclaua i Mouffe nie może zasłonić ich rozbieżnego rozumienia funkcji czynnika wyzwalającego interpelację. Dla Althussera, pozostającego w logice ortodoksyjnego marksizmu, państwo i jego zinstytucjonalizowane artykulacje służyły reprodukcji stosunków władzy klasy dominującej, dlatego celem istnienia Ideologicznych Aparatów Państwa (IAP) w przekonaniu autora Pour Marx była produkcja ideologii uprzywilejowanej klasy, mającej wzmacniać jej ekonomiczne interesy(althusser 1994: ). W świetle teoretycznego podejścia Laclau i Mouffe funkcja ideologii hegemonicznej rozwija się nie w zgodzie z koniecznościową logiką prowadzącą do urzeczywistnienia obiektywnej esencji, lecz jedynie w wyniku samoodniesienia ideologii: performatywnego powtarzania ideologicznej artykulacji. Rytuały ideologiczne uosabiane przez IAP-y hegemonicznych formacji mogą użyczać się jako locus, w których reprodukowana jest nie struktura zakładając telos, ale ideologiczne warunki możliwości istnienia hegemonii jako takiej. Odmienność teorii dyskursu od strukturalizmu althusserowskiego staje się szczególnie czytelna w wyniku wyeksponowania lacanowskiej koncepcji podmiotu i porządku symbolicznego definiowanych jako obiektów braku. Laclau i Mouffe nie redukują aktu ideologicznej interpelacji do mechanizmu oddziaływania pozytywnych czynników, ale w konstytucji podmiotu wydobywają na jaw obecność negatywności, która ujmowana jest jako kluczowy czynnik warunkujący wyłonienie się ideologii hegemonicznej(zob. Howarth, Stavrakakis 2000: 14). Lacanowska kategoria wskazuje ponadto, według Laclaua, na jeszcze jeden konieczny zabieg reinterpretacji marksistowskiej ortodoksji. Ideologiczna utopijność funkcjonująca jako mityczna przestrzeń przesłaniająca brak w procesie rekonstruowania podmiotowości i porządku symbolicznego, nie może być czytana w ujęciu tradycyjnej koncepcji fałszywej świadomości, ale dokładnie, jak podkreśla Laclau(1990: 92) w zabiegu odwróconej interpretacji tej koncepcji. Fałszywa ideologiczna świadomość nie oznacza błędnego rozpoznania pozytywnej esencji społecznej i podmiotowej, ale kontynuuje Laclau(1990: 91 92) coś całkiem odwrotnego: méconnaisance jest nierozpoznaniem niemożliwości pozytywności, jest stanem przeoczenia nietrwałej i relacyjnej natury jakiejkolwiek pozycji podmiotowej. 12 OniestabilnościhegemonicznejtożsamościpiszeteżŽižek(1999: ).

11 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ Fałszywa świadomość ma dlatego paradoksalnie produktywną funkcję, umożliwia formowanie dyskursywnych praktyk mimo niemożliwości domknięcia znaczenia w zbiorze nieskończonej gry różnic pola, tego, co społeczne(tamże). Fałszywa świadomość w swej funkcjonalnej roli stanowi zatem modus bycia mitycznego zawierającego w sobie negację swej przygodności. Ideologia oznacza wolę utotalnienia jakiegokolwiek całościującego dyskursu. Jako że to, co społeczne, jest niemożliwe bez pewnego ustalenia znaczenia, bez domykającego dyskursu. W tym sensie to, co ideologiczne musi być postrzegane jako konstytutywne dla tego, co społeczne. To, co społeczne, istnieje jedynie jako próżny wysiłek instytucji niemożliwego obiektu: społeczeństwa. Utopia jest zasadą jakiejkolwiek komunikacji i społecznej praktyki (Laclau 1990: 92). Naturalnie tak rozumiana funkcja fałszywej świadomości i utopijności ideologicznej(przedstawiona jako warunek konstytucji jakiejkolwiek obecności znaczeniowej) nie jest cechą właściwą tylko teorii dyskursu czy psychoanalizy lacanowskiej. O tyleż utopijnej, co koniecznej roli mitu w walce z przygodnością pisał na przykład Kołakowski(1994). Ocalająca funkcja mitu jest tak powszechna, że jego zdaniem sięga także obszaru rzekomo suwerennego od wtrąceń przesądu i fałszywego rozpoznania rozumu i logiki(tamże: 41 50). Postulowana przez Husserla rola logiki jako realnej konieczności, którą myśl zastaje i której winna jest posłuch w argumentacji Kołakowskiego może być ocalona dzięki mitowi świadomości transcendentalnej, której mityczność Husserl odrzuca(a zatem przyjmuje stan fałszywej świadomości według terminologii laclauowskiej)(tamże: 47). Kołakowski twierdzi, że prawomocność środków dowodowych rozumu nie może być dowiedziona wcześniej, nim się ją przyjmie, a zatem nim nie przyjmie się postawywiarywrozum,którajestopcjąmityczną(tamże:49).tawiara według Kołakowskiego(tamże) oznacza zasadniczo warunek możliwości konstytucji podmiotowej: Jest potrzebna by człowieczeństwo mogło się ukonstytuować jako obecność Rozumu w świecie nierozumnym. Jest potrzebna dla samokonstytucji człowieczeństwa, dla samoidentyfikacji, dla radykalnej samowiedzy bycia czym innym, niż plazmą o wrażliwości bardziej zróżnicowanej. Mit Rozumu ma przeciwdziałać rozpaczliwej zgodzie człowieka na własną przypadkowość.[...] Mit Rozumu oczyszcza z rozpaczy; jest racją przeciw przypadkowości, lecz sam nie może mieć racji. O niezdolności wyodrębnienia instancji wiedzy, która znajdowałaby rację uprawomocniającą jej odporność na fałszywą świadomość, wiarę czy mit szczególnie przekonująco pisał Derrida(1999), w opinii którego myślenie i wiara wyrastająztegosamegopnia WbrewHeideggerowi,któryuważałże nawiaręwmyśleniuniemamiejsca (Heidegger

12 144 RAFAŁ SMOCZYŃSKI Lacanowska psychoanaliza teoretyczna pozwoliła Lalcauowi i Mouffe wydobyć na jaw antagonistyczną granicę podminowującą zdolność przyjęcia przez podmiot i porządek symboliczny pełni tożsamości ich spójność ontologiczna nigdy nie jest w pełni ukonstytuowana, analiza badawcza może jedynie odnotowywać fakt niekompletnych identyfikacji obiektów, których nie można zredukować do pozytywnych tożsamości(stavrakakis 2000: 106). Koncepcja antagonizmu, co wielokrotnie podkreślali autorzy Hegemony and Socialist Strategy, nie jest teoretyzowana w ich pracy jako kantowska opozycja, heglowska sprzeczność dialektyczna ani inaczej niż w funkcjonalistycznych teoriach nie jest postrzegana jako obiektywna relacja regulująca pozytywne tożsamości czynników społecznych. Antagonizm w teorii Laclau i Mouffe ujmowany jest jako lacanowskie realne, które nie jest wyrażalne za pośrednictwem pozytywnych kategorii, lecz manifestuje się jako zerwanie znaczenia: Jeśli język jest systemem różnic, antagonizm jest blokadą języka (Laclau, Mouffe 1985: 125). Realne jest integralną częścią porządku symbolicznego, która wzbrania się przed reprezentacją(lacan 1998: 93); jest granicą ukazującą przypadłościową i niespójną naturę jakiejkolwiek obiektywności i w tym sensie wedługžižka(2000:310) należyjeuznać,zjednejstronyzaretroaktywny produkt porażki pełnej konstytucji porządku symbolicznego, a z drugiej, za przejaw niezdolności wydzielenia takiej transcendentalnej instancji, która ponad przypadłościowymi konfiguracjami stanowiłaby przedustawną ramę gwarantującą ontologiczną konsystencję porządku symbolicznego (tamże: ). 1997: 3 cyt. za: Derrida 1999: 87), Derrida pytał: Może właśnie jest miejsce, w którym, przed czy po wszelkich Oświeceniach świata, rozum, krytyka, nauka, tele-techno-nauka, filozofia, myślenie w ogóle zachowują to samo źródło, co religia w ogóle (1999: 86), by następnie w drobiazgowych procedurach dekonstrukcyjnych heideggerowskiego tekstu ujawnić, że na wiarę w myśleniu nie tylko jest miejsce, ale jest ona konieczna aby myślenie mogło zaistnieć. Ten wniosek w argumentacji Derridy jest prawomocny już na gruncie poglądu Heideggera, który w dekonstrukcyjnej wiwisekcji ujawnił swe skrywane jądro, preegzystującą przed wszelką wiedzą ufność(niem. Zusage). Derrida kontynuowal, że tym bez czego ruch myślenia u Heideggera nie może się obejść to pewnego rodzaju sakralne poświadczenie (1999: 89) wyrażane przez Heideggera pojęciami naznaczonymi tradycją chrześcijańską: sumienie(niem. Gewisen), źródłowa odpowiedzialność i wina(niem. Schuldigsein), poświadczenie(niem. Bezeugung). [P]unkt wyjścia Bycia i czasu nie może być radykalnie obcy temu, co nazywamy wiarą. Oczywiście nie religią ani teologią, lecz tym, co w wierze jest elementem przyzwolenia przed lub ponad wszelkim pytaniem, we wspólnym już doświadczeniu pewnego języka i pewnego»my«(1999: 89). Także Faktum(niejasne przed-rozumienie sensu bycia) według Derridy nie jest faktem empirycznym, ale za każdym razem kiedy Heidegger posługuje sie tym słowem, z konieczności odsyła nas do obszaru, w którym przyzwolenie jest obowiązkowe i pozostaje wymogiem przed wszelką filozofią, teologią, nauką, krytyką, rozumem itd. (tamże: 90). Przywołanie derridiańskiej koncepcji nieredukowalnego splątania tego co, rozumowe z tym co, mityczne(ufne, religijne, irracjonalne itp.) ukazuje w rezultacie warunek możliwości jakiejkolwiek obiektywności społecznej, której ontologiczna spoistość przekracza wszelki dowód i wszelką wiedzę (tamże: 93). Struktura mityczności czy wiary wystepuje w każdym zwróceniu się do innego, i w tym sensie warunkuje wszelką więź społeczną, wszelkie zapytywanie, wszelką wiedzę, performatywność i wszelką tele-technonaukową wydajność (tamże).

13 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ Zszycie antagonizmu W tak nakreślonych anatgonistycznych granicach formowania się obiektywności podmiotu i porządku symbolicznego, Laclau i Mouffe kierując się heideggerowskim rozróżnieniem bytu na kategorie ontyczne i ontologiczne(heidegger 2004: 12 19) dokonali przeniesienia akcentów swojego badawczego zainteresowaniazopisuontycznychkategorii takich,jakgrupyspołeczne,ichroleifunkcje na wyjaśnienie ontologicznych warunków możliwości ich wyłonienia. W rezultacie centrum badań przesunęło się z analizy obiektywnych ontycznych obiektów, pozytywnych tożsamości i racjonalnych kategorii do podskórnej, negatywnej logiki, która jako konstytuujące zewnętrze czyni pozytywne kategorie możliwymi, aczkolwiek, co należy dodać, przygodnymi i nietrwałymi(laclau 2000c: X). Zatem zrozumienie dynamiki tego, co społeczne jak twierdzi Stavrakakis(2000: 100) wymaga ustalenia, nie tego, czym obiektywność społeczna jest, ale raczej tego, co owe społeczeństwo(ang. society) powstrzymuje przed pełnią bycia(zob. Laclau 1990: 44). Dlatego dla rozpoznania operacji hegemonicznej w polu dyskursywnym nie wystarczy opisać wyłącznie performatywnego momentu artykulacyjnego; jak twierdzą Laclau i Mouffe(1985: 136), artykulacja hegemoniczna musi mieć miejsce w polu przeciętym antagonizmami i niestabilnymi granicami rozdzielającymi siły antagonistyczne. Operacja hegemoniczna zaś, polega na wykluczeniu realnego, czy też na zszyciu szczeliny/braku w porządku symbolicznym pozostającym w symbioziezpodmiotem 14. Wobec tak nakreślonej sytuacji niemożliwości ukonstytuowania pełni tożsamości należy wprowadzić kolejny termin Laclau i Mouffe: zszycie (ang. suture). Jego teoretyczna użyteczność wyprowadzona została z psychoanalizy lacanowskiej, a nazwa intencjonalnie nawiązuje do chirurgicznego zszycia dwóch części przeciętej, rozwartej, albo rozszarpanej skóry. Odpowiednikiem przeciętej skóry w teorii społecznej Laclau i Mouffe jest społeczeństwo, którego struktura zawsze 14 Ofiarniczy charakterwykluczeniarealnegoikonstytucjiporządkusymbolicznegocelnie oddaježižek(1992:74 75): Fundamentalnaintuicjaspoczywającazatakimipojęciamijak kompleks Edypa, zakaz kazirodczy, kastracja symboliczna, Interwencja Imienia Ojca, itp. oznacza, że pewna»ofiarnicza sytuacja«definiuje samą istotę człowieka qua parletre,»bycie w języku«. Czymże jest cała psychoanalityczna teoria»socjalizacji«, wyłonienia się podmiotu ze spotkania przedsymbolicznej»żywej substancji rozkoszy«z porządkiem symbolicznym, jeśli nie deskrypcją ofiarniczej sytuacji, która daleko od bycia wyjątkową jest historią każdego i jako taka jest konstytutywna? Ten konstytutywny charakter oznacza, że»kontrakt społeczny«, włączenie podmiotu do symbolicznej wspólnoty, ma strukturę wymuszonego wyboru: podmiot, który powinien wybrać w wolny sposób wspólnotę(ponieważ tylko wolny wybór jest moralnie wiążący), nie istnieje przed tym wyborem, ale jest konstytuowany przez to wymuszenie.[...] To, co zostało złożone w ofierze w wyniku tego wymuszonego wyboru, to oczywiście Rzecz, kazirodczy Obiekt, który jest ucieleśnieniem niemożliwej rozkoszy paradoks polegający na fakcie, że Obiekt przychodzi jako utracony, to znaczy, że nie został dany nim został stracony.

14 146 RAFAŁ SMOCZYŃSKI jest skaleczona, wywołując tym samym nieustanne wysiłki zamknięcia, zagojenia rany. Tą chirurgiczną czynnością w porządku społecznym jest operacja hegemoniczna, doprowadzająca do chwilowego zasklepienia dziury w poszarpanym ciele społeczeństwa. Praktyki hegemoniczne są praktykami zszywającymi w takim stopniu, w jakim pole operacji jest określone przez otwartość społeczeństwa, przez nieskończenie niezdeterminowany charakter każdego znaczącego. Ten źródłowy brak jest dokładnie tym, co hegemoniczne praktyki próbują zapełnić (Laclau, Mouffe1985:88) 15. Przesłonięcie braku odbywa się poprzez konstrukcję mitów, które tworzą przestrzeń reprezentacji zszywających dyslokację w polu tego, co społeczne(laclau 1990: 61 62). Mit funkcjonuje zasadniczo jako przestrzeń inskrypcji dla partykularnych postulatów społecznych, natomiast jego zdolność włączenia szerszego spektrum postulatów wymaga transformacji mitu w pole imaginacyjne, który Laclau definiuje jako horyzont warunkujący to, co może zostać pomyślane i uczynione wpoluspołecznym(tamże:64) 16.Termin inskrypcja określonegopostulatu społecznego akcentuje(co najmniej) dwa problemy: 1) nietopograficzne rozumienie zbioru struktur mitycznych i dyskursów stanowiących pole imaginacyjne, w które wpisywane zostają postulaty społeczne 2) wpis(inskrypcja) postulatu społecznego nie jest aktem źródłowym czy też jednorazowym(w przeciwieństwie do konstytucji). Termin intencjonalnie nawiązuje do praktyk mieszczących się w szerokim polu semantycznym takich jak: przepisywanie, odpisywanie, powtarzanie, itp. Jednocześnie termin inskrypcja zawiera w sobie antywolunarystyczne ograniczenie podłoża, na którym coś może zostać wpisane. Badacze teorii dyskursu w definiowaniu funkcji mitu w walce hegemonicznej zazwyczaj powołują się na ustalenia Barthesa(2000: ), który w micie dostrzegał czynnik fundujący uniwersalny porządek znaczenia sprzężony z jednoczesnym ruchem unieważniania przygodnych i historycznych źródeł swojego wyłonienia(stąd rodzi się wrażenie naturalności i oczywistości ideologii hegemonicznych)(zob. Smith 1998: 167). Efekt naturalności mitologii hegemonicznej jest rezulatem metaforyzacji partykularnych artykulacji społecznych i przeniesienia ich w przestrzeń uniwersalistycznej reprezentacji szerszego spektrum społecznych 15 Laclau(1990:92)pisze,żeformacjedyskursywnesąkonstytuowanejakopróbazdominowania pola dyskursu, zatrzymania ślizgania się znaczenia, natomiast społeczeństwo wyłaniające się w wyniku takich prób skonstruowania pełnego znaczenia jest niedokończonym projekt tego, co społeczne. Społeczeństwo jako zamknięty horyzont znaczenia istnieje tylko jako fantazmat(tamże). 16 CzęstoprzytaczanymprzezLaclauaprzykłademwszechogarniającegopolaimaginacyjnego inteligibilności zachodnich społeczeństw jest zespół zasad demokracji zachodniej stanowiących horyzont i granice inskrypcji tego, co może być współcześnie postulowane społecznie.

15 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ postulatów(zob. Smith 1998). Z takim podejściem koreluje analiza konieczności struktury mitycznej w praktyce konfrontacji ze światem przypadkowym i wyczerpującym się każdorazowo w swojej nietrwałej sytuacji, która jest tym, czym jest teraz, i do niczego nie odsyła przeprowadzona przez Kołakowskiego(1994: 11) w Obecności mitu. Kołakowski interesując się odmienną rolą mitu aniżeli badacze szkoły Essex wskazuje jednak na zaskakujące zbieżności w jego żeby tak powiedzieć strukturalnym przymusie zszywania realności empirycznych ; dzięki mitycznej interpretacji rozumiejącej realność staje się sensowna, ciągła i celowa (1994: 7 10). Operacja przyjęcia mitycznego punktu widzenia zdaniem Kołakowskiego z definicji zakłada także przyjęcie przez podmiot uniwersalnego punktu widzenia koniecznie obejmującego powszechność, ogół, człowieczeństwo całe : Niezależnie od możliwych partykulacji osobowych, jakim poddawany bywa mit w każdorazowym wchłonięciu przez egzystencję pojedynczą, może on być przez tę egzystencję wchłonięty dopiero wtedy, kiedy nadaje mu ona sens powszechnie ważny, ogólnie obligujący, ludzko-uniwersalny. Mit może być przyjęty tylko o tyle, o ile dla pojedynczego spojrzenia staje się rodzajem przymusu zniewalającego na równi całą zbiorowość, w jakiej osobnik uczestniczy ogólnoludzką albo plemienną (Kołakowski 1994: 25). Należy jednakże mocno podkreślić, że mit hegemoniczny transcendując partykularne doświadczenie odsyła je do doświadczenia uniwersalnego, które deskrypcyjnie nie pozostaje z nim w logicznym związku. Uniwersalność mitu w tym sensie przyjmuje postać widma, niemożliwego doświadczenia, które będąc określoną różnicą jednocześnie nie jest tą samą różnicą. Transcendentalną naturę mitu nieredukowalnego do eidetycznego opisu fenomenologii celnie oddał Kołakowski(1994: 32): To, ze względu na co realności doświadczenia uczestniczą w porządku mitycznym, nie bywa jakością, która by cokolwiek z tych realności tłumaczyła, ani tym bardziej, by z nich dawała się wyprowadzić. W przypadku organizowania społecznej formacji hegemonicznej partykularny mit uniwersalizując skończone doświadczenie społeczne zrywa zdolność wyprowadzenia logicznej współmierności pomiędzy jego dyferencjalną realnością z mityczną realnością widmową. Jednak najbardziej paradoksalny wydaje się być funkcjonalny skutek operacji transcendowania partykularności w porządek uniwersalności, bowiem to dopiero niemożliwe widmo generuje właściwą moc zorganizowania przestrzeni dla praktycznego zakorzenienia postulatów społecznych i konstrukcji zbiorowej woli. Więcej: to w świetle tego widma uczestnicy formacji hegemonicznej na nowo odkrywają ten sam empiryczny obiekt, który w imię racji widmologii(aktualizowanej w postaci ideologicznej méconnaisance) staje się zredefiniowanym mitycznym obiektem reorganizującym szersze pole społecznych praktyk. Innymi słowy: określone znaczące zostaje ustanowione jako punkt pi-

16 148 RAFAŁ SMOCZYŃSKI kujący (fr. point de capiton) określonej gry językowej, która w swej ideologicznej funkcji funduje spoistą ontologicznie rzeczywistość stosunków społecznych. W miarę ekspansji oddziaływania tak zdefiniowanego mitycznie przeobrażonegopolaideologicznego jaktwierdzilaclau(1977:103,1990:64) wobrębie jego powierzchni inskrypcji wyłaniają się kolejne identyfikacje znormalizowane w wyniku ruchu interpelacji pozycji podmiotowych. Warunek możliwości ukonstytuowania się zbiorowych tożsamości, tak jak sama procedura interpelacji ideologicznej, zakłada zastosowanie władzy(laclau 1990: 31 32). Point de capiton Stojąc na gruncie poglądu, że całość pola znaczenia dyskurs (pokrywającego się z polem społecznym) nigdy nie jest ostatecznie ustrukturowane, praktyki artykulacyjne zaledwie częściowo strukturują pole tego, co społeczne, nigdy nie doprowadzającdojegokompletnegodomknięcia(laclauimouffe1985:105) 17. Ponadto zdaniem badaczy szkoły Essex nie sposób w dyskursie wydzielić uprzywilejowanych znaczących, które mogłyby koniecznościowo pełnić funkcję centralną. Należy zatem zastanowić się jaki jest mechanizm rozstrzygalności w ustalaniu hegemonicznego znaczenia. W zrozumieniu dynamiki strukturowania pola ideologicznego pomocną stanie się wykorzystana przez Laclau i Mouffe lacanowska koncepcja punktówpikujących (Lacan1993:267;Laclau,Mouffe1985:113) 18. Mechanizm pikowania pola znaczenia jest rezultatem radykalnej niezdolności znaczącego do funkcjonowania w roli stabilnego reprezentanta znaczenia. Jak zauważyła Judith Butler(1993: 191): Żaden znaczący nie może być istotowo zdolny do reprezentacji, ponieważ każde znaczące jest miejscem permanentnej méconnaisance; produkuje stan oczekiwania jedności, pełnego i ostatecznego rozpoznania, które nie może być nigdy osiągnięte. Paradoksalnie jednak niemożność opisania przez znaczące tego porządku jedności, które obiecuje oddać, jest precyzyjnie tym, co czyni znaczące 17 Dyskursskładasięnietylkoz momentów (ustalonychdyferencjalnychpozycji)aletakże elementów, które według Laclau i Mouffe(1985: 106) oznaczają różnice nieustrukturowane dyskursywnie. Stąd, znaczenie pozycji podmiotowych nie jest ostatecznie określone, i w tym przypominają one status ślizgających się znaczących : ich identyfikacje określane są w kontekście dyferencjalnych relacji z innymi pozycjami podmiotowymi w określonym dyskursywnym polu, które jest stale otwarte na reartykulacje(laclau, Mouffe 1985: 113). Proces przejścia elementów do pozycji momentów nie jest nigdy pełny. Laclau i Mouffe(1985: ) upatrują przyczyny tego stanu rzeczy w nadmiarze i polisemii zbioru różnic. 18 Wopisiemechanizmupikowaniapolaideologicznegokierujesiępracami:Butler(1993), Lacan(1993),Laclau,Mouffe(1985),Laclau(2005)anadewszystkopublikacjąŽižka1989).

17 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ miejscem fantazmatycznego naddatku i dyskursywnej reartykulacji. I to właśnie otwiera znaczące na nowe znaczenia i nowe możliwości[...] resygnifikacji. Funkcja fantazmatycznego naddatku w reartykulacji znaczenia w polu relatywnie ustrukturowanych pozycji podmiotowych, o którym pisze Butler, ujawnia się w warunkach konstruowania hegemonicznej ideologii. Pole tego, co społeczne, wyznacza wielość ślizgających (ang. floating signifier) znaczących, aż do wkroczenia określonego znaczącego, który sprawia, że pole zostaje zapikowone (zakotwiczone) przez jedno znaczące stabilizujące znaczenie pola i powstrzymujący ich ślizganie.zatem,jaktwierdzi(žižek1989:87) punktypikujące oznaczają uprzywilejowane znaczące, które utotalniają łańcuch znaczących na mocy autoreferencji sprawiającej, że poszczególne momenty łańcucha znaczących odnoszą siędonichcelemrozpoznaniasiebiejakoczęścicałości.wedługžižka(tamże) ślizganie znaczących przed interwencją point de capiton oznacza ich semantyczną otwartość oraz brak zdeterminowania w relacji do innych momentów zbioru łańcucha różnic, które do momentu zapikowania pozostawały niezwiązane z innymi znaczącymi(zob. Laclau, Mouffe 1985: 112). Znaczenie pola ideologicznego(kiedy jedno zakotwicza pole dyskursywne, ustanawiając siebie jako punkt odniesieniadlaresztyelementów)wyłaniasięzatem,jakoefektnaddeterminacji 19 elementówpolaideologicznego zawiniętych wokółpointdecapiton(zob.žižek 1989: 95 96). Pojawia się oczywiste pytanie, co czyniło jedno właśnie tym jednym? Określanie punktów pikujących jako uprzywilejowanych znaczących może sugerować przypisywanie im jakiejś dodatkowej wartości, podczas gdy point de capiton jak twierdził Lacan pozbawione jest pozytywnej treści i scala pole nie z powodu nadmiaru znaczenia, a w wyniku arbitralnego aktu(lacan 1993: 268). Laclau (2005: 108) twierdzi, że uprzywilejowane znaczące nie jest podporządkowane ani deskrypcyjnym cechom obiektu, ani poprzedzającej je desygnacji i stanowi przykład pustego znaczącego: znaczącego oderwanego od znaczonego i jako takie odgrywa przygodną(ale retroaktywnie konieczną) rolę w konstytowaniu tożsamości obiektu. Laclau(2005: ) nazywa tę operację naming(nadawanie imienia) irozwijająwoparciuožižkańskąlekturęteoriiantydeskrypcjonizmu(zob.žižek 1989: 89 97). 19 Kategorianaddeterminacjiznaczącychnawiązujedoalthusserowskiejdiagnozypolatego,co społeczne, w której autor Pour Marx wskazywał, że relacje społeczne pozbawione są ostatecznego znaczenia i nie sposób zredukować ich do koniecznych momentów immanentnej esencji (Althusser1969: ).Poletego,cospołeczne wedługtejteorii nieskładasięzdwóch odrębnych planów: ukrytej esencji i zewnętrznego pozornego wyglądu, ponieważ nie ma możliwości wyodrębnienia ostatecznego znaczenia, wobec którego porządek symboliczny pełniłby funkcję wtórnego planu znaczenia(laclau, Mouffe 1985: 98). Z tego powodu to, co społeczne oraz czynniki społeczne nie posiadają immanentnej esencji, która poprzedzałaby ich relacyjną tożsamość. Regularności w porządku symbolicznym układają się w relatywne i nietrwałe formy konstytuowane w wyniku hegemonicznego zafiksowywania znaczeń.

18 150 RAFAŁ SMOCZYŃSKI Stanowisko antydeskrypcjonistów wypracowane w krytyce założeń deskrypcjonistów zakłada, że słowa odnoszą się do obiektów nie przez wspólne deskrypcyjnecechy,alewwynikupierwotnegochrztuobiektuprzezsłowo 20.Według Kripkego zatem, wyrażenia nazwowe(imiona własne) o niezmiennym odniesieniu przedmiotowym są sztywnymi desygnatorami, natomiast deskrypcje na ogół nie posiadają takiej właściwości(kripke 2001). Dlatego imiona własne w wyniku pierwotnego chrztu niezmiennie, we wszystkich możliwych światach, oznaczają te same obiekty, niezależnie od tego, jaki jest stan wiedzy o oznaczonych obiektach, iniezależnieodtego,czywłaściwościdanychobiektówzmieniłysię(tamże) 21. Žižek(1989: 89 97) odnotowując podobieństwo w zerwaniu deskrypcyjnej relacji znaczącego i znaczonego z koncepcją roli point de capiton w formowaniu tożsamości obiektu dokonał przeniesienia analizy pierwotnego chrztu z obszaru 20 ArgumentacjeŽižkaczytającegoKripkegoreferujęza:Laclau PrzykłademdrogiargumentacyjnejKripkegomożebyćponiższyfragmentzNazywaniaakonieczność: Często mówi się, że jeśli sytuację kontrfaktyczną opisuje się jako sytuację, która zdarzyłaby się Nixonowi, i nie zakłada się, że opis taki jest sprowadzalny do opisu czysto jakościowego, to zakłada się tajemnicze»nagie konkrety«, substraty pozbawione własności, leżące upodłożajakości.niejesttak.myślę,żenixonjestrepublikaninem,anietylkoże cokolwiek miałoby to znaczyć leży u podłoża republikanizmu; myślę również, że mógłby być demokratą.[...] Przeczę właśnie temu, że konkret jest jedynie wiązką jakości, cokolwiek mogłoby to znaczyć. Jeśli jakość jest przedmiotem abstrakcyjnym, wiązka jakości jest przedmiotem na jeszcze wyższym poziomie abstrakcji, a nie konkretem. Filozofowie doszli do przeciwnego poglądu przez fałszywy dylemat: zapytywali mianowicie, czy istnieją przedmioty poza wiązkami jakości, czy też przedmiot jest jedynie wiązką jakości. Przedmiot nie jest ani jednym ani drugim; ten stół jest drewniany, brązowy, jest w pokoju itd. Ma te wszystkie własności, a nie jest rzeczą bez własności, poza nimi; ale nie powinno się go przez to identyfikować ze zbiorem czy wiązką jego własności ani z podzbiorem jego istotnych własności. Nie pytaj: jak mogę zidentyfikować ten stół w innym możliwym świecie, inaczej niż odwołując się do jego własności? Mam stół w rękach, mogę nań wskazać, a gdy pytam, czy on(podkreślenie te i kolejne uczynione zostały przez Saula Kripkego przyp.r.s.)mógłbybyćwinnympokoju,mówię,namocydefinicji,onim.nie muszęidentyfikowaćgodopieropoobejrzeniugoprzezteleskop.gdymówięonimwtensam sposób, jak wtedy gdy mówię, że nasze ręce mogłyby być pomalowane na zielono, ustaliwszy, że mówię o zieleni. Pewne własności przedmiotu mogą być istotne dla niego w tym sensie, że nie mogłoby mu ich zabraknąć. Własności tych nie używa się jednak do identyfikowania przemiotu w innym możliwym świecie, identyfikacja taka nie jest bowiem potrzebna.[...] Najważniejsze jest to, że jeśli nawet możemy zastąpić pytania o przedmiot pytaniami o jego części, nie musimy takrobić,możemyodnosićsiędoprzedmiotuipytać,comogłobymusięzdarzyć.niezaczynamy więc od światów(o których zakłada się jakoś, że są rzeczywiste, i których jakości, lecz nie przedmioty, możemy postrzegać), by następnie pytać o kryteria identyfikacji tranświatowej; przeciwnie, zaczynamy od przedmiotów, które mamy i które możemy identyfikować w rzeczywistym świecie(kripke: 2001: 74 76). I dalej o chrzcie pierwotnym: [O]dbywa się»chrzest«pierwotny. Przedmiot może zostać tu nazwany przez wskazanie albo odniesienie nazwy może być ustalone przez deskrypcję(i dalej w przypisie R. S.).[...] Dwie rzeczy trzeba podkreślić odnośnie do przypadku wprowadzania nazwy poprzez deskrypcję w trakcie chrztu pierwotnego. Po pierwsze, użyta deskrypcja nie jest synonimem nazwy, którą wprowadza, lecz raczej ustala jej odniesienie. Tu różnimy się od standardowych teoretyków deskrypcji. Po drugie, chrzest pierwotny na ogół dalece odbiega od przypadków, które inspirowały oryginalną teorię deskrypcji. Zazwyczaj, ten kto chrzci, jest jakoś zaznajomiony z przedmiotem, który nazywa, i jest w stanie nazwać go przez wskazanie(kripke 2001: ).

19 HEGEMONIA I OBIEKT BRAKU. WYBRANE WĄTKI POSTGRAMSCIAŃSKIEJ teoriioznaczaniadoobszaruontologicznychdociekań 22 związanychz nadawaniem imienia. Uważa on, że antydeskrypcjonizm, pozostając na gruncie czystej teorii desygnacji, przeoczył właściwą gwarancję tożsamości obiektu we wszystkich kontrfaktycznych sytuacjach i we wszystkich możliwych światach, którym jest sam efekt nazywania(tamże: 94 95). To sama nazwa utrzymuje tożsamość obiektu (tamże: 95). Point de capiton, który utotalnia znaczenie obiektu, nie posiada pozytywnejtożsamościi,zdaniemžižka, jestobiektywizacjąpróżni,dyskontynuacją otwartąwrzeczywistościprzezwkroczenieznaczącego (tamże) 23.PusteX,które utrzymuje tożsamość obiektu we wszystkich możliwych światach, jest czymś więcejniżonsam,lacannazywato coś objetpetita( obiektmałea ): coświęcej niż sam obiekt, nieokreślona część obiektu, którym obiekt jest, ale której nie ma (Lacan1998:83).Objetpetitajesttym,co wracazawszenatosamomiejsce, zawsze oznacza tę samą rzecz i zawsze oznacza tę samą rzecz retroaktywnie, niezależnie od pojawiających się zmian w realistycznym postrzeganiu obiektu. Zatem to coś, ten nadmiar w obiekcie, jest efektem anamorficznym, czymś, co z punktu widzenia obiektywnej intersubiektywnej sieci komunikacyjnej jest bezkształtnością.žižekpisze,żeowo coś możebyćdostrzeżoneprzezpodmiot patrzący z ukosa, czyli przez podmiot pragnienia: Patrząc na rzecz wprost, tzn. trzeźwo, bezstronnie, obiektywnie, dostrzegamy jedynie bezkształtną plamę; przedmiot zaś nabiera jasnych, wyraźnych kształtów dopiero wtedy, gdy spojrzemy nań»pod kątem«, tzn. spojrzeniem»interesownym«, podtrzymywanym, przesyconym i»zniekształconym«przez pragnienie. To zaś stanowi opis objet petit a, obiektu będącego przyczyną pragnienia: obiektu, który pragnienie samo poniekąd zakłada. Paradoksem pragnienia jest to, że samo ustanawia retroaktywnie własną przyczynę, czyli, że objet petit a jest obiektem uchwytnym jedynie dla spojrzenia zniekształconego przez pragnienie, obiektem, który dla»obiektywnego wzroku«nie istnieje. Innymi słowy, objet petit a zawsze, z definicji, jest postrzegany w sposób zniekształcony, ponieważ poza tym zniekształceniem»sam w sobie«nie istnieje, jako że jest tylko ucieleśnieniem, materializacją samego zniekształcenia, tego naddodatkowego zamętu i niepokoju, jaki pragnienie wprowadza do tak zwanej»obiektywnej rzeczywistości«. Objet petit a jest w»obiektywnym«sensie niczym, dopiero postrzegany w pewnej perspektywieprzybierakształtczegoś (Žižek2003:26 27) Związanychzustalaniemprawidłowościpowstawaniaspoistościontologicznejobiektów. 23 Tymznaczącym,októrympiszeŽižekjestznaczącemistrza(S1),pierwszenonsensowne znaczące ustanawiające strukturę znaczenia ex post(s2). S1 jest z konieczności wykluczone i niereprezentowalne. 24 Žižek, S.(2003) Patrząc z ukosa, tłum. Margański, J., Warszawa.[polskie tłumacznie cytatu zmodyfikowane przez autora, R. S.]

20 152 RAFAŁ SMOCZYŃSKI Objet petit a służy jako skrót pomiędzy fantazją podmiotu a porządkiem symbolicznym, przesłania brak w porządku znaczącego(stavrakakis 1999: 47). Innymi słowy: objet petit a ujawnia się jako efekt znaczenia brakującego transcendentalnego znaczonego, które w porządku fantazji podmiotu wiąże sens rzeczywistościjakospójnejcałości25.objetpetitaprzynależy powtarzajączažižkiem doporządku partykularnegoabsolutu (Žižek2001:66)26,zaśwedługLaclaua objet petit a wyraża w istocie niemożliwy obiekt, utopię ideologiczną, która w logice libidalnej podmiotu obsadza puste znaczące(laclau 2005: 116). Wobec tak zdefiniowanej funkcji pustego znaczącego uzupełnionego o objet petit a procedura pikowania pola dyskursywnego jest synonimem operacji hegemonicznej. Wracamy w tym miejscu do lacanowskiej tezy, według której porządek symboliczny i podmiotowość przeniknięte są fundamentalnym brakiem, zaś konstruowanie utopii ideologicznej w procedurze pikowania stanowi próbę przesłonienia braku i nadania nazwy owej brakującej pełni. Jedno jako puste znaczące artykuluje totalność(nieosiągalną pełnię uosabianą przez objet petit a) dla określonej formacji społecznej i tym samym konstruuje tożsamość hegemoniczną zapikowanego pola(nadaje nazwę nieobecnej pełni)(laclau 2005: 85). Nazywanie jest według Laclaua aktem radykalnie przypadkowym w formowaniu tożsamości 25 Objetpetita wedługlacana jestpozostałościąźródłowegowykluczeniadasding(pre- -symbolicznej pełni niezróżnicowanej rzeczywistości utożsamianej przez Lacana z pierwotną diadą matki z dzieckiem niem. Nebenmensch). Ojcowskie wykluczenie(interwencja Imienia Ojca)konstytuujepodmiotbraku($),aletakże jakinterpretujelacanažižek(2000a:257) stwarza puste miejsce uniwersalnego porządku symbolicznego, w którym toczy się hegemoniczna walka o zapełnienie pustego miejsca partykularną treścią. W wyniku separacji powstaje źródłowe rozwarcie w rzeczywistości: podmiot podzielony zostaje na ego i nieświadomość, porządek symboliczny rozkłada się na podzielony Wielki Inny i objet petit a, to ostatnie jest śladem pierwotnej jedni matki z dzieckiem sprzed wyodrębnienia podmiotu w pustym porządku symbolicznym, jest fantazmatycznym partnerem podmiotu uruchamiającym pragnienie mitycznej pełni w ekonomii libidalnej podmiotu(ibid). Podstawową funkcją obiektu a(rozumianego jako swoistego magnesu związującego rozproszone elementy rzeczywistości w iluzję niepodzielnej pełni) jest produkowanie treści fantazmatycznych(lacan wzór fantazji zapisuje następująco: $ a). Fantazmat ma przede wszystkim prowadzić do zaspokojenia podmiotu, ma wkroczyć w puste miejsce pozostałe po utraconym obiekcie Nebenmensch. Fink(1995: 60) wskazuje, że fantazja funkcjonująca jako mechanizm restytucji niezapośredniczonej pełni ustrukturyzowana jest jako jouissance(fr. rozkosz). Analizując przypadki kliniczne, w tym przypadek paradygmatyczny freudowskiego Człowieka Szczura Fink twierdzi, że jouissance pozyskiwana jest w akcie fantazjowania, w którym przeplatają się sprzeczne doświadczenia: przyjemności i cierpienia, seksualności i zadawania przemocy(ibid). Co istotne: nadawanie znaczenia(moralne, estetyczne itp.) tym fantazmatom jest w istocie drugorzędne wobec źródłowego odczuwania ich przez podmiot. Niezależnie zatem czy oceniane pozytywnie czy negatywnie, uświadamiane czy nieuświadamiane (Człowiek Szczur według Freuda nie był świadomy odczuwania przyjemności zmieszanej z horrorem) fantazmat w roli jouissance wynosi podmiot ponad jego brak, przywraca nietrwałe modus bycia(fink 1995: 60 61). 26 Žižek(2001: 66) wskazuje, że rolę partykularnego Absolutu w fantazji nacjonalistycznej pełni symbol narodu ujmowanego jako obiekt Nebenmensh(nieredukowalny obiekt zbiorowej Rozkoszy).

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Michał Kruszelnicki. Drogi francuskiej heterologii

Michał Kruszelnicki. Drogi francuskiej heterologii Michał Kruszelnicki Drogi francuskiej heterologii Spis treści Wstęp 11 Część I Tło historyczne i filozoficzne podłoże heterologii Rozdział 1 Tło historyczne i społeczno -polityczne 21 Wprowadzenie........................................

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Logika i semiotyka. Znak jako jedność signifié i signifiant. Wykład VI: (Ferdynand De Saussure)

Logika i semiotyka. Znak jako jedność signifié i signifiant. Wykład VI: (Ferdynand De Saussure) Logika i semiotyka Wykład VI: Znak jako jedność signifié i signifiant (Ferdynand De Saussure) Językoznawstwo i semiologia Ferdynand de Saussure (1857 1913) językoznawca, semiolog, strukturalista wykłady

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

www.salvate.pl Małgorzata Kalinowska" prowadząca:" psychoanalityk jungowski

www.salvate.pl Małgorzata Kalinowska prowadząca: psychoanalityk jungowski S A L V A T E K A T O W I C E www.salvate.pl J U N G O W S K A A N A L I Z A M A R Z E Ń S E N N Y C H C Y K L S E M I N A R Y J N Y prowadząca:" Małgorzata Kalinowska" psychoanalityk jungowski JUNGOWSKA

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Rafał Gruszczyński Katedra Logiki Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2011/2012 Spis treści 1 Krótkie wprowadzenie, czyli co

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. NARZĘDZIA I TECHNIKI ANALIZY Film i metafilm: niebezpośredniość tekstu filmowego Jacques Aumont Michel Marie

SPIS TREŚCI. NARZĘDZIA I TECHNIKI ANALIZY Film i metafilm: niebezpośredniość tekstu filmowego Jacques Aumont Michel Marie SPIS TREŚCI 5 WPROWADZENIE... 11 Rozdział 1 PRÓBA DEFINICJI ANALIZY FILMU... 17 1. Analiza i inne dyskursy o filmie... 19 1.1. Różne typy dyskursu o filmie... 19 1.2. Analiza i krytyka... 22 1.3. Analiza

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Psychofizjologia Widzenia 2. Rodzaj przedmiotu - obowiązkowy 3. Poziom i kierunek studiów: stacjonarne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Teorię gier można określić jako teorię podejmowania decyzji w szczególnych warunkach. Zajmuje się ona logiczną analizą sytuacji konfliktu

Bardziej szczegółowo

O stosowaniu uchwały KNF w kwestii oceny rękojmi kandydatów na członków organów podmiotów nadzo. Wpisany przez Mariusz Maciejewski, Elżbieta Sienicka

O stosowaniu uchwały KNF w kwestii oceny rękojmi kandydatów na członków organów podmiotów nadzo. Wpisany przez Mariusz Maciejewski, Elżbieta Sienicka W praktyce stosowania przedmiotowych regulacji przez KNF przyjmuje się, że na przesłankę rękojmi składa się wiele czynników, które są oceniane przez KNF łącznie. Mając na względzie prawidłowy rozwój rynku

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej Andrzej Wiśniewski Logika II Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej 1 Przedstawione na poprzednich wykładach logiki modalne możemy uznać

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane.

Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane. NATALIA DUDEK Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane. Moja praca podejmuje dość złożoną problematykę udostępniania informacji publicznych na tle ochrony danych osobowych. W wielu przypadkach

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO

ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO ZMIANA W ŚRODOWISKU LOKALNYM URUCHOMIENIE POTENCJAŁU SPOŁECZNEGO Kurs szkoleniowy: Liderzy Natury Irena Krukowska Szopa Fundacja Ekologiczna Zielona Akcja Kurs jest realizowany w ramach projektu pn.: Liderzy

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz Sygn. akt I PK 47/03 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 maja 2003 r. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz w sprawie z powództwa S. C. przeciwko Centrum Języków Obcych spółce cywilnej w B. J. M.,

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski

prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski Rola języka i semantyki w procesach reprezentowania i wyszukiwania treści Możliwości

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Marek Angowski. Kultura organizacyjna

Marek Angowski. Kultura organizacyjna Marek Angowski Kultura organizacyjna Definicja Kultura organizacyjna jest to system niepisanych norm, wartości i wynikających z nich sposobów postępowania członków organizacji. Kultura organizacyjna jest

Bardziej szczegółowo

Wokół pojęcia rodziny

Wokół pojęcia rodziny Wokół pojęcia rodziny Marta Pietrycha (studentka WZPiNoS KUL Stalowa Wola) Słowa kluczowe: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, socjologia, psychologia, pedagogika, instytucja, mikrogrupa, grupa społeczna,

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

RECENZJA publikacji Wielka nieobecna o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalne w Polsce raport z badań

RECENZJA publikacji Wielka nieobecna o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalne w Polsce raport z badań RECENZJA publikacji Wielka nieobecna o edukacji antydyskryminacyjnej w systemie edukacji formalne w Polsce raport z badań Prof. dr hab. Maria Czerepaniak-Walczak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Szczeciński

Bardziej szczegółowo

Ewa Kiziewicz główny specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych. Pełnomocnictwo w postępowaniu odszkodowawczym

Ewa Kiziewicz główny specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych. Pełnomocnictwo w postępowaniu odszkodowawczym Ewa Kiziewicz główny specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych Pełnomocnictwo w postępowaniu odszkodowawczym Zgodnie z ogólną zasadą składania oświadczeń woli o ile ustawa nie przewiduje odrębnych

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA Warunki uczenia się Słuchacze odczuwają potrzebę uczenia się Zasady nauczania 1. Nauczyciel ujawnia studentom

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE GIMNAZJUM NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak 1. Ucznia ocenia nauczyciel wiedzy o społeczeństwie, wspólnie z uczniami.

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński. Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010

ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński. Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010 ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010 Właściwa teoria reklamy taki model teoretyczny, który w praktyce mógłby

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne Logika i teoria mnogości Wykład 14 1 Sformalizowane teorie matematyczne W początkowym okresie rozwoju teoria mnogości budowana była w oparciu na intuicyjnym pojęciu zbioru. Operowano swobodnie pojęciem

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: ARCHIWISTYKA I ZARZĄDZANIE DOKUMENTACJĄ Załącznik nr 17 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Plan prezentacji Wprowadzenie UML Diagram przypadków użycia Diagram klas Podsumowanie Wprowadzenie Języki

Bardziej szczegółowo

Umiejętności interpersonalne w biznesie. Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu

Umiejętności interpersonalne w biznesie. Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu Umiejętności interpersonalne w biznesie PROFIL UCZESTNIKA Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu do zespołu oraz jego zadań chcą zwiększyć efektywność pracy współpracowników

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. Teoretyczny projekt demokracji liberalnej Ernesta Laclau

Wprowadzenie. Teoretyczny projekt demokracji liberalnej Ernesta Laclau Analiza i Egzystencja 23 (2013) ISSN 1734-9923 ARTYKUŁY Teresa Żółkowska * Inny (Wykluczony): dyskurs, puste znaczące, emancypacja Słowa kluczowe: dyskurs, puste znaczące, emancypacja, Inny (Wykluczony)

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r.

Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej. Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Kompetencje obywatelskie uczniów w Polsce i Unii Europejskiej Warszawa-Poznań, marzec 2011 r. Porządek prezentacji I. Co wiemy w badań? I. Co wiemy z doświadczeń? I. Co robić? II. Co proponuje UE? 2 Kompetencje

Bardziej szczegółowo

W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających.

W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających. W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających. Wprowadzenie Na początek należy wskazać przepisy prawne odnoszące się

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów 1 Podstawowe pojęcia rachunku zbiorów Uwaga 1.1. W teorii mnogości mówimy o zbiorach

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo