POLITYKA NAUKOWA SŁOWNIK ENCYKLOPEDYCZNY (wersja robocza)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "POLITYKA NAUKOWA SŁOWNIK ENCYKLOPEDYCZNY (wersja robocza)"

Transkrypt

1 POLITYKA NAUKOWA SŁOWNIK ENCYKLOPEDYCZNY (wersja robocza) Opr. Jan Kozłowski, Departament Innowacji i Rozwoju, SPIS TREŚCI PROCES POLITYKI 6 AGENDA POLITYKI... 6 ANALIZA POLITYKI... 6 BUDŻET NAUKI BUDŻET ZADANIOWY CELE, ZADANIA I INSTRUMENTY POLITYKI CYKL POLITYKI DEBATA PUBLICZNA NAD PROBLEMAMI NAUKI I INNOWACJI W POLITYCE DYLEMATY POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ FORMUŁOWANIE POLITYKI GLOBALNE (WIELKIE, SPOŁECZNE) WYZWANIA HIERARCHIA DOKUMENTÓW POLITYCZNYCH HOROZONT ANALIZY W POLITYCE KLUCZOWE WYZWANIA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ KONTEKST TWORZENIA POLITYKI KRYTERIA DECYZJI W NAUCE KSZTAŁTOWANIE POLITYKI LOGIKA INTERWENCJI MAPA DROGOWA WIELKIEJ INFRASTRUKTURY BADAWCZEJ PARTYCYPACYJNE TWORZENIE POLITYKI NAUKOWEJ POLICY MIX W DZIEDZNIE B+R I INNOWACJI POLITYKA PUBLICZNA POMIAR I EWALUACJA W POLITYCE NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ PRIORYTETY W POLITYCE NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ PROBLEM POLITYCZNY PROCES POLITYKI

2 RAMY ANALIZY POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ RAMY POLITYKI REFORMY BUDŻETU PAŃSTWA RETORYKA POLITYCZNA ROLA WIEDZY W PROCESIE POLITYCZNYM SKŁADNIKI POLITYK NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ SPÓJNOŚĆ POLITYKI TWÓRCZA SWOBODA CZY STEROWANIE NAUKĄ UMIĘDZYNARODOWIENIE POLITYKI UZASADNIENIA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ WDRAŻANIE POLITYKI WDRAŻANIE REFORMY SZKOLNICTWA WYŻSZEGO ZAŁOŻENIA I RAMY KONCEPCYJNE POLITYK ZARZĄDZANIE WIEDZĄ W ORGANIZACJACH RZĄDOWYCH ZASADA OSTROŻNOŚCI FINANSOWANIE B+R I INNOWACJI 120 FINANSOWANIE BADAŃ W SEKTORZE PUBLICZNYM FINANSOWANIE BUDŻETOWE BADAŃ W SEKTORZE SZKÓŁ WYŻSZYCH FINANSOWANIE INSTYTUCJONALNE FINANSOWANIE PROJEKTÓW FINANSOWE INSTRUMENTY WSPIERANIA B+R I INNOWACJI W PRZEDSIĘBIORSTWACH POMOC PUBLICZNA DLA B+R I INNOWACJI EWALUACJA 134 EWALUACJA ROZLICZALNOŚĆ OCENA SKUTKÓW REGULACJI KRAJOWE SYSTEMY EWALUACJI BADAŃ EWALUACJA KRAJOWEGO SYSTEMU BADAŃ I INNOWACJI OCENA WPŁYWU BADAŃ BENCHMARKING POLITYK EWALUACJA POLICY MIX EWALUACJA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ EWALUACJA PROGRAMÓW NAUKOWYCH I TECHNOLOGICZNYCH EWALUACJA DYSCYPLIN NAUKOWYCH EWALUACJA INSTYTUCJI I GRUP BADAWCZYCH

3 EWALUACJA INSTYTUCJI PUBLICZNEGO SEKTORA NAUKI OPARTA NA POMIARZE DOKONAŃ ORGANIZACJA EWALUACJI INSTYTUCJONALNEJ FAZY EWALUACJI INSTYTUCJONALNEJ EWALUACJA POZA-UCZELNIANYCH PUBLICZNYCH INSTYTUCJI NAUKOWYCH (PPIN) EWALUACJA EX-POST AGENCJI FINANSUJĄCYCH BADANIA NAUKOWE I TECHNOLOGICZNE 246 EWALUACJA APARATURY I INFRASTRUKTURY BADAWCZEJ PEER REVIEW EWALUACJA EX ANTE WNIOSKÓW GRANTOWYCH EWALUACJA EX POST GRANTÓW BADAWCZYCH EWALUACJA POLICY INTELLIGENCE FORM WSPARCIA INFORMACYJNO-ANALITYCZNEGO POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ EWALUACJA PROGRAMU RAMOWEGO ORAZ HORYZONTU EWALUACJA ZACHĘT PODATKOWYCH IMPACT FACTOR METODY EWALUACJI B+R FINANSOWANYCH ZE ŹRÓDEŁ PUBLICZNYCH METODY STOSOWANE W EWALUACJI INSTYTUCJONALNEJ PYTANIA I KRYTERIA W EWALUACJI INSTYTUCJONALNEJ PROBLEM BEZSTRONNOŚCI EWALUATORA KONCEPCJE DLA POLITYKI NAUKOWEJ 313 BAZA NAUKOWA BIG DATA DOSKONAŁOŚĆ BADAWCZA FAZY POLITYKI NAUKOWEJ FAZY ROZWOJU GOSPODARCZEGO GOSPODARKA OPARTA NA WIEDZY GOSPODARKA UCZĄCA SIĘ INTELIGENCJA ROZPROSZONA INTELIGENTNA SPECJALIZACJA INTELIGENTNE MIASTO INTERES PUBLICZNY INTERESARIUSZE POLITYKI NAUKOWEJ KAPITAŁ INTELEKTUALNY KONWERGENCJA KOREA JAKO KRAJ GONIĄCY CZOŁÓWKĘ KRAJOWY KONTEKST POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ TWÓRCZOŚĆ, INNOWACJE, BADANIA NAUKOWE, KSZTAŁCENIE I POLITYKA

4 MĄDROŚĆ TŁUMU N+T DLA ROZWOJU NAUKA W SPOŁECZEŃSTWIE NOWA REWOLUCJA PRZEMYSŁOWA ODPOWIEDZIALNE BADANIA I INNOWACJE POJĘCIA POLITYKI NAUKOWEJ POTRÓJNA SPIRALA PUŁAPKA NISKIEGO DOCHODU PUŁAPKA ŚREDNIEGO DOCHODU REFLEKSYJNOŚĆ REWOLUCJA 3D ROLA RZĄDU W BADANIACH I INNOWACJACH ROZLICZALNOŚĆ SKUMULOWANE KORZYŚCI SPOŁECZEŃSTWO INFORMACYJNE WIEDZA JAKO DOBRO PUBLICZNE ORGANIZACJA I MECHANIZMY 387 AGENCYFIKACJA EUROPEIZACJA GOVERNANCE KOORDYNACJA POLITYCZNA A ROZWÓJ NAUKOWY I TECHNOLOGICZNY JAPONII NOWE ZARZĄDZANIE PUBLICZNE STRATEGICZNE PLANY ROZWOJU NAUKI I TECHNIKI POLITYKA MIĘDZY SFERĄ RYNKU I INSTYTUCJI SPOŁECZNYCH PRYNCYPAŁ-AGENT STYLE POLITYKI POLITYKA UCZĄCA SIĘ - UCZENIE SIĘ POLITYKI TYPY POLITYK 412 POLITYKA INNOWACYJNA POLITYKA NAUKOWA POLITYKA NAUKOWA UNII EUROPEJSKIEJ POLITYKA OPARTA NA DOWODACH POLITYKA TECHNOLOGICZNA

5 BADANIA NAUKOWE I ANALIZY NA RZECZ POLITYKI NAUKOWEJ 429 ANALIZA KOSZTÓW I KORZYŚCI BADANIA NA RZECZ POLITYKI BADANIA NAD POLITYKĄ NAUKOWĄ I INNOWACYJNĄ DORADZTWO NA RZECZ POLITYKI NAUKOWEJ EKSPLORACJA TEKSTU METODY GRUPOWANIA SŁUŻĄCE OKREŚLANIU KLUCZOWYCH KOMPETENCJI KRAJU NAUKI SPOŁECZNE A POLITYKA RZĄDOWA OTWARTA NAUKA 460 E-INFRASTRUKTURA OTWARTEGO DOSTĘPU NAUKA OBYWATELSKA OTWARTA NAUKA OTWARTE DANE OTWARTE OPROGRAMOWANIA OTWARTE PEER REVIEW OTWARTE ZASOBY EDUKACYJNE OTWARTY DOSTĘP OTWARTY MANDAT OTWARTY NOTATNIK BADAWCZY OTWARTY PODRĘCZNIK OTWARTY SPRZĘT BADAWCZY

6 PROCES POLITYKI AGENDA POLITYKI (Policy Agenda, research policy portfolio) Agenda polityki naukowej to zbiór kluczowych problemów (a także żądań i propozycji) które decydenci i ich doradcy uznają za ważne dla >kształtowania polityki. Problemy zgłaszane są przez interesariuszy, uczestników >debaty politycznej i >konsultacji, analityków i badaczy polityki, media i obywateli. Wkład to budowy agendy wnoszą także >ewaluacje wdrożonych wcześniej polityk. Agenda polityki jest częścią >procesu polityki i >cyklu polityki, do którego (w porządku chrono-logicznym) zalicza się także >formułowanie polityki, >podejmowanie decyzji, >wdrażanie polityki oraz jej >ewaluację. Często zbiór kluczowych problemów uznanych za ważne rząd przedstawia w formie >dokumentu politycznego (np. Zielonej Księgi ). Agendę polityki wykorzystuje się jako punkt wyjścia dla opracowania bardziej szczegółowych definicji problemów oraz propozycji rozwiązań. >Problemy polityki muszą być określone w sposób uznający potrzebę podjęcia >interwencji publicznej. Spośród zgłaszanych problemów decydenci i ich doradcy wybierają ważniejsze i/lub możliwe do przekształcenia w >politykę, >program lub w >instrument polityki. O wyborze decydują m.in. możliwości finansowe rządu, panujące koncepcje ekonomiczne i polityczne, siła nacisku interesariuszy i mediów, skala spodziewanego oporu przeciwników interwencji itd. Termin w języku angielskim wprowadzony w życie w pod koniec lat 1970., upowszechniony w latach Bibliografia Handbook of Public Policy Analysis. Theory, politics and methods. Ed. By Frank Fischer, Gerald Miller and Mara S. Sidney, CRC Press, 2007, ss ANALIZA POLITYKI (Policy analysis) Analiza polityki to ocena bieżącej polityki w porównaniu z możliwymi alternatywami. Produkt analizy politycznej to porada wskazująca na prawdopodobne skutki proponowanych działań: wprowadzenie interwencji A spowoduje takie to a takie konsekwencje. Mówiąc bardzie szczegółowo, celem analizy polityki jest określenie, które z różnych alternatywnych polityk pozwolą najlepiej osiągnąć dany zestaw celów. Analizę polityk dzieli się na opisową i normatywną [Wikipedia 2013]. Analiza polityki uznaje się nieraz za jedną z faz >cyklu polityki i jeden z dwóch głównych podejść w >procesie politycznym (obok podejścia menedżerskiego). 6

7 Analityk polityki powinien wiedzieć jak zbierać, organizować i przekazywać informacje w sytuacjach ścisłych deadlinów i presji czasu. Musi umieć szybko rozumieć naturę problemów i umieć rozwijać strategię polityczną. Musi umieć określać (przynajmniej jakościowo, o ile tylko możliwe także ilościowo) spodziewane efekty polityk i przekazywać swoje ustalenia politykom [Dunn 1994; Weimer 1998]. Wg jednego z modeli analiza polityki składa się z czterech kroków: 1) weryfikacji, definiowania i uszczegółowienia problemu polityki, 2) ustalenia kryteriów oceny zgodnych z założonymi celami, 3) identyfikacji alternatywnych polityk, 4) oceny alternatywnych polityk [Por. Patton 1993]. Termin analiza polityki powstał w Stanach Zjednoczonych w latach 1950-tych. Analiza polityki wspiera definiowanie problemów politycznych, identyfikowanie interesariuszy i ich interesów, ustalanie priorytetów oraz budowę strategii politycznych. Określa się ją jako stosowaną naukę społeczną sięgającą po wiele metod badawczych w celu przygotowania informacji i analiz, które mogą zostać wykorzystane przez organa polityczne dla rozwiązywania problemów. Powstanie nowego terminu oznaczało, że informacje i analizy nieodłączny składnik decyzji politycznych od starożytności zaczęły być wytwarzane nie ad hoc na potrzeby konkretnych decyzji, tylko w sposób ciągły, systematyczny, wyprzedzający. Analiza polityki jest dziś nieodłączną częścią polityki definiowanej przez Michaela Oekshotta jako działalność dialektyczna oparta na refleksji > hipotezie > działaniu jako teście > refleksji itd. [Oekshott 1999]. Jako taka bywa ona zaliczana do szerszego pojęcia mechanizmów opartych na sprzężeniu zwrotnym, takich jak ewaluacja polityczna, audyt lub też pomiar dokonań (performance measurement). Analizę polityczną określa się nieraz jako ewaluację ex ante w badaniu przyszłych opcji politycznych [OECD 1999]. W Europie w latach 1990-tych upowszechnił się inny zbliżony termin, strategic intelligence lub też strategic policy intelligence (brak zręcznego polskiego odpowiednika, zob. >Wsparcie informacyjne i analityczne polityki). Nawet specjaliści mają kłopot ze wskazaniem różnic pomiędzy oboma terminami. Analiza polityki wydaje się odnosić raczej do jednej z funkcji >procesu politycznego, a strategic policy intelligence raczej do zbioru określonych metod zbierania i przetwarzania informacji, takich jak m.in. >foresight, >ewaluacja polityk (policy evaluation), >wartościowanie technologii (techology assessment), >skanowanie widnokręgu (horizon scanning) oraz prognozowanie rozwoju technologii (technology forecasting). Każda z tych metod z kolei sięga po rozmaite techniki, takie jak np. technika delficka lub budowa scenariuszy. Granice każdej z tych metod nie są wyraźnie określone. Metody te odpowiadają nieraz na podobne pytania i służą podobnym celom, takim jak np. wkład w ustalenie >priorytetów w nauce i technice. Zasadą we współczesnej analizie politycznej jest stosowanie pakietu różnych metod. Zdaniem Ruuda Smitha czterema kanonami współczesnej analizy są partycypacja (oparta na założeniu, że nikt, nawet eksperci, nie są posiadaczami jedynej prawdy, a włączanie różnych interesariuszy zwiększa szanse sukcesu poznawczego i realizacyjnego metody), mediacja (poznawanie różnych punktów widzenia i wzajemne uczenie się ułatwia znalezienie konsensusu), obiektywizacja (ograniczenie subiektywizmu przez uwzględ- 7

8 nianie statystyk i analiz) oraz wspieranie decyzji (analiza wspiera nie tylko podejmowanie, ale także realizację decyzji) [Smith 2001]. W miarę zacieśniania więzi pomiędzy państwami, analiza polityki nabiera coraz bardziej międzynarodowego charakteru (OECD, EU). Koncepcja analizy polityki Giandomenico Majone. Najważniejsze składniki analizy politycznej to dane, informacje, dowody, argumenty i wnioski. Składnik analityczny Dane Informacje Dowody Argument Wniosek Kryteria adekwatności Rzetelność, odtwarzalność, wiarygodność Związek z zagadnieniem, wystarczalność, odpowiedniość, solidność Rzetelność, dopuszczalność, siła Trafność, siła przekonywania, przejrzystość Wiarygodność, wykonalność, dopuszczalność Analiza zwykle zaczyna się od czegoś mniej zorganizowanego niż problem, mianowicie od sytuacji problemowej. Jest to świadomość, że powinno być inaczej, ale bez jasnego wyobrażenia o działaniach naprawczych. Przedstawienie problemu jest procesem przełożenia sytuacji problemowej na faktyczny problem polityki, określający cele, które mają być osiągnięte, oraz strategię ich realizacji. Ilość szczegółowych informacji, które przydają się na etapie określania problemu, jest inna niż w przypadku poszukiwania rozwiązań przy danym sformułowaniu. Właściwe sposoby analizy będą się odpowiednio różnić w tych dwóch sytuacjach. Ze względu na niezorganizowany charakter sytuacji problemowej wyobraźnia, oceny sytuacji oraz myślenie poprzez analogie s skojarzenia odgrywają w określeniu problemu większą rolę niż dyscyplina i umiejętności techniczne. Dane są ( ) surowcem niezbędnym do zbadania problemu lub być może wynikiem pierwszej obróbki takich surowców. W analizie polityki dane często się znajduje, a nie wytwarza : to znaczy, że uzyskuje się je poprzez nieplanowane obserwacje (jak w przypadku szeregów czasowych), a nie na podstawie zaplanowanych eksperymentów. Ten fakt ( ) wymaga umiejętności rzemieślniczych innych i pod wieloma względami trudniejszych do zdobycia niż te, które są potrzebne do analizy danych doświadczalnych. ( ) dane są zwykle zbierane według kategorii, które rzadko idealnie pasują do celów konkretnej analizy. Zanim dane zostaną użyte jako argument, trzeba im zwykle nadać bardziej użyteczną i wiarygodną formę. To przekształcenie danych wymaga nowego zestawu umiejętności rzemieślniczych, zastosowania nowych narzędzi (często o charakterze statystycznym lub matematycznym) oraz dokonania nowych ocen. Tę nową fazę pracy analityka, wytwarzanie informacji, można zilustrować wieloma przykładami: obliczanie średnich oraz innych wskaźników i parametrów statystycznych, dopasowanie krzywej do zbioru 8

9 punktów, redukcja danych za pomocą jakiejś statystycznej metody analizy wielu zmiennych. Dowody nie są synonimem danych ani informacji. Są to informacje wyselekcjonowane z dostępnego zbioru i wprowadzone w konkretnym punkcie argumentu, aby przekonać określonych odbiorców o prawdziwości lub fałszywości pewnego stwierdzenia. Dobór nieodpowiednich danych lub modeli, umieszczenie ich w niewłaściwym miejscu argumentu albo wybór stylu prezentacji, który nie pasuje do docelowych odbiorców, może osłabić skuteczność informacji wykorzystywanych jako dowody, niezależnie od ich rzeczywistej wartości poznawczej. Dlatego kryteria oceny dowodów są inne niż kryteria stosowane do ewaluacji faktów. Fakty można osądzać w kategoriach mniej lub bardziej obiektywnych kanonów, lecz dowody muszą być oceniane stosowanie do wielu czynników właściwych danej sytuacji, takich jak swoisty charakter sprawy, rodzaj odbiorców, panujące zasady przedstawiania dowodów lub wiarygodność analityka. Wniosek analizy polityki może być prognozą, zleceniem, ewaluacją funkcjonujących programów, nową propozycją lub innym spojrzeniem na stary problem. Niezależnie od swojego charakteru, wniosek zależy zawsze od wielu założeń i wyborów metodologicznych. Inne określenie problemu, inne narzędzia i modele lub kilka odmiennych ocen sytuacji dokonanych w zasadniczych punktach argumentacji mogłyby doprowadzić do zupełnie różnych wniosków. Narzędzia analizy polityki można z grubsza sklasyfikować według ich funkcji w określaniu problemu, w generowaniu danych i wykonywaniu na nich operacji, a także w interpretacji. Kategoria narzędzi pojęciowych i interpretacyjnych obejmuje takie dyscypliny, jak matematyka, ekonomia, nauki polityczne i behawioralne, które analityk musi w pewnym stopniu opanować, aby być kompetentny w swojej pracy [Majone 2007]. Por. też >RETORYKA POLITYKI, PROBLEM POLITYCZNY I JEGO DEFINIOWANIE. Bibliografia OECD Improving evaluation practices: best practice guidelines for evaluation and background paper, OECD Working Papers, v. 7, no. 11, Paris Daniël Tijink, Alexander Tübke, Executive Summary, w: Strategic Policy Intelligence: Current Trends, the State of Play and Perspectives, ed. by: Alexander Tübke, Ken Ducatel, James P. Gavigan, Pietro Moncada-Paternò-Castello, IPTS Ruud Smith, The New Role of Strategic Intelligence w: Strategic Policy Intelligence: Current Trends, the State of Play and Perspectives, ed. by: Alexander Tübke, Ken Ducatel, James P. Gavigan, Pietro Moncada-Paternò- Castello, IPTS 2001 Robert Hoppe, Policy analysis, science and politics: from `speaking truth to power` to `making sense together`, Science and Public Policy vol. 26, nr 3, Michael Oakeshott Rationalism in Politics and Other Essays. Indianapolis: Liberty Press Wikipedia Policy analysis Handbook of Public Policy Analysis. Theory, politics and methods. Ed. By Frank Fischer, Gerald Miller and Mara S. Sidney, CRC Press,

10 Jac. L.A. Geurts, Cisca Joldersma, Methodology for participatory policy analysis, European Journal of Operational Research ss William N. Dunn, Public policy analysis: An introduction, Prentice Hall David L. Weimer, Aidan R. Vining, Policy Analysis. Concept and Practice, Prentice Hall Carl. V. Patton, David S. Sawicki, Basic Methods of Policy Alaysis and Planning, Prentice Hall Giandomenico Majone, Dowody, argumenty i perswazja w procesie politycznym, Wyd. Nauk. Scholar, Warszawa BUDŻET NAUKI Popularna nazwa określająca część 28 budżetu państwa W Polsce oraz wydatki na naukę zapisane w innych częściach budżetu. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego publikuje rokrocznie Sprawozdanie z realizacji zadań i budżetu w 2001 r. w zakresie Nauki oraz realizacji budżetu w części 28 Nauka. Sprawozdanie obejmuje dochody i wydatki z działów: 730 Nauka, 750 Administracja publiczna, 752 Obrona narodowa, 921 Kultura i Ochrona Dziedzictwa Narodowego. Sprawozdanie zawiera także tablice >budżetu zadaniowego. BUDŻET ZADANIOWY (Performance budget) Budżet zadaniowy to metoda zarządzania finansami publicznymi, ukierunkowana na osiąganie większej skuteczności oraz efektywności i przejrzystości wydatkowania środków publicznych, polegająca na: 1. opracowywaniu budżetu państwa w oparciu o cele budżetu zadaniowego, zgodne ze wskazaniami zawartymi w dokumentach strategicznych i programowych rządu, w ramach których to celów, umieszczane są - właściwe przedmiotowo tym celom - zadania, wraz z adekwatnymi miernikami informującymi o rezultatach/wynikach realizacji tych zadań - a także o rezultatach/wynikach realizacji ich części składowych (a zarazem - o stopniu osiągania celów budżetowych zadań w aspekcie skuteczności oraz efektywności), 2. monitorowaniu oraz ewaluacji poszczególnych zadań budżetu zadaniowego za pomocą mierników, dzięki czemu wytwarzane są informacje efektywnościowe (ang. performance information) służące podnoszeniu jakości alokacji w planowaniu budżetu w kolejnych latach/okresach planowania budżetowego, 3. praktycznym stosowaniu informacji efektywnościowych w procesie planowania budżetu przez rząd, a także wykorzystaniu ich podczas prac parlamentarnych nad uchwalaniem ustawy budżetowej (najczęściej jako tzw.: performanceinformed budgeting) [Wikipedia 2013] Polski odpowiednik ang. performance budget kładzie nacisk na inne elementy procesu budżetowego, nie na wyniki i wykonawstwo, tylko na zadania. Geneza. Rozrost sektora publicznego, zmiana struktury wydatków publicznych (np. zwiększenie udziału twardych wydatków na służbę zdrowia, spowodowanych starzeniem się społeczeństw), zaniepokojenie wzrostem zadłużenia budżetowego oraz skut- 10

11 kami nierównowagi budżetowej wpłynęły na zmianę w podejściu rządów do wydatków publicznych. W późnych latach 1970-tych i we wczesnych latach 1980-tych, po załamaniu się powojennej prosperity, zrozumiano potrzebę wprowadzenia nowego systemu budżetu, który pozwalałby na lepsze równoważenie celów w stosunku do możliwości finansowych rządów i lepiej łączyłby proces budżetowy z innymi funkcjami kierowniczymi. Tradycyjny roczny budżet faworyzuje wydatki krótko-terminowe. Skłania do tego, by brać pod uwagę wyłącznie skutki finansowe decyzji alokacyjnych. Środki przydziela nie ze względu na wagę celów i zadań oraz nie ze względu na wnioski płynące z analizy politycznej i ewaluacji, tylko z punktu widzenia organizacji wykonawczych. Decyzje co do podziału funduszy opierają się nie na np. ocenie krańcowej użyteczności (marginal utility) alternatywnych opcji ich wykorzystania, co na historycznych podziałach kwot oraz na presji interesariuszy. Organizacje wykonawcze wywierają nieustanny nacisk na budżet, dyktowany bardziej potrzebą zwiększenia ich własnego znaczenia niż koniecznością realizacji ważnych zadań [OECD 1998]. Sama tylko konstrukcja budżetu wystarczy np. do wytłumaczenia, dlaczego instytucje naukowe wyciągają stale ręce pod dodatkowe środki. Dzieje się tak m.in. dlatego, że szansa stworzenia czegoś nowego zależy od nowych funduszy, gdyż budżet tradycyjny tylko z trudem znosi redystrybucję funduszy rozdzielonych w przeszłości [Vessuri 2003]. Także sama tylko konstrukcja tradycyjnego budżetu wyjaśnia, dlaczego w krajach słabiej rozwiniętych instrumenty polityczne (np. stosowane dla rozwoju nauki) są z reguły proste, niezróżnicowane, statyczne oraz pasywne [Sagasti 1979]. Tworząc tradycyjny budżet zakłada się, że każdy dotychczasowy wysiłek powinien być kontynuowany, a organizacja utrzymana (jeśli tylko formalnie pozostaje w zgodzie z przepisami księgowania). Gdy brakuje celów jako punktów odniesienia, nie sposób w praktyce proponować alternatywnych rozwiązań podziału środków. W takiej sytuacji zapisy budżetowe to z reguły repetycja rozwiązań przyjętych w przeszłości. Kontrola realizacji konwencjonalnego budżetu ma wyłącznie formę audytu księgowości. Jest to związane z faktem, że >agencje wykonawcze i sami wykonawcy nie są w stanie odnieść swoich wydatków do żadnego celu. W tych warunkach, możliwa jest tylko wąsko księgowo-prawnicza ocena wyników. Rząd nie jest zatem w stanie utrzymywać merytorycznej (a nie czysto formalnej) kontroli nad wydatkami. Sztywność budżetu w zderzeniu ze złożonymi i szybko zmieniającymi się problemami rodzi pokusę tworzenia procedur koordynacyjnych oraz funduszy specjalnych. Jednak często systemy koordynacji są zbyt słabe by oprzeć się naciskowi wykonawców, a fundusze specjalne stwarzają szerokie pole do nadużyć oraz do niekontrolowanego wypływu pieniędzy budżetowych [UNESCO 1984]. Budżet zadaniowy a budżet tradycyjny. Tradycyjny proces budżetowy ukierunkowany na wkład (input-focused management and budgeting) kładzie nacisk na zasoby, personel, sprzęt i urządzenia. Wielkość funduszy to zazwyczaj główna miara wykonania. Nie przeprowadza się ewaluacji wyników. Jednak skoro ministerstwa i agencje rządowe mają wydawać środki dla osiągania celów, należy wymagać od nich, aby opisały i określiły ilościowo, co chcą osiągnąć lub co osią- 11

12 gnęły za pieniądze podatnika. Budżetowy zadaniowy wprowadza zatem kontrolę wydatków, której elementami są: Wartość za pieniądze (value for money) Produkty (outcomes) Efekty (outputs) Proces (process) Wkłady (inputs) Koszty (costs) Efektywność (effectiveness) Wydajność (efficiency) Ekonomiczność (economy) Źródło: Kristensen W budżecie zadaniowym oblicza się, ile dostarczono usług lub wytworzono wyrobów. Wyniki definiuje się jako dobra lub usługi (zazwyczaj te ostatnie), które agencje rządowe dostarczają obywatelom, biznesowi lub innym agencjom rządowym. W budżecie zadaniowym określa się, co poszczególny program ma osiągnąć w kategoriach dobra publicznego, dobrobytu, lub bezpieczeństwa. Np. obniżyć śmiertelność wypadków drogowych o 20% w następnych 5 latach, zmniejszyć liczbę zachorowań na określoną chorobę lub zapewnić większości studentów pewien poziom osiągnięć edukacyjnych w kolejnych 3 latach. Po zdefiniowaniu efektów rząd ocenia, czy programy, jakie wprowadził, zapewniają ich osiągnięcie [OECD 1998]. Uznaje się, że budżet zadaniowy stanowi dobrą platformę integracji planowania, zarządzania, monitoringu i ewaluacji (wraz z jednostkami odpowiedzialnymi za te funkcje). Jego zaletą jest fakt, że uczy myśleć w ciągu: pożądane rezultaty > konieczne wydatki, aby je osiągnąć, lub uzyskane rezultaty > informacja, czy uzasadniają one kontynuowanie wydatków, zamiast ciągu myślenia: zasoby > rezultaty, które należy wyszukać, aby uzasadnić wydatki. Podejście to przesuwa nacisk z wielkości zużytych zasobów na zakres i jakość osiągniętych krótko-i-długofalowych rezultatów. Łączy koszty z rezultatami programu. Dostarcza porównawczej oceny efektywności, skuteczności i sprawności programów [Kristensen 2002]. Metody podejmowania decyzji budżetowych. W procesach decyzyjnych, dotyczących np. projektu budżetu, ustaw lub programów rządowych, stosuje się wiele trybów podejmowania decyzji. Należą do nich np. metoda ekspercka (decyzję podejmują zaufani eksperci, ministerialni lub kontraktowi), negocjacje (decyzję podejmują grupy interesariuszy), polityczna (politycy), benchmarking (decyzja oparta na wzorcowych praktykach), empiryczna (decyzja oparta na zastosowaniu metod analizy danych). W procesie budżetowym stosuje się zwykle wszystkie opisane tu tryby, choć w różnych formach i proporcjach. Do metod najważniejszych należą: ekonometryczne (kryteria określane jako stopień zysku, cost/benefit, ogólne koszty finansowe, itd.), metoda wielo-kryterialna (bierze pod uwagę niewspółmierne kryteria i punkty widzenia), analiza kosztu i efektywności, symulacje i scenariusze, program budgeting, zero-base budgeting, relevance graphs, badania rynkowe, badania prognostyczne itd. Negocjacje ważne są w pewnych kulturach administracyjnych (jak np. w Niderlandach) i mniej ważne w innych. Konsensus uzgadniany jest pomiędzy różnymi interesariuszami, takimi jak obywatele, lokalne społeczności, przemysł, ministerstwa itd. Każdy z trybów podejmowania decyzji wyróż- 12

13 nia inny typ osoby odpowiedzialnej za proces: metoda ekonometryczna ekonomistę; metoda wielo-kryterialna analityka; negocjacje mediatora, prawnika, negocjatora [UNESCO 1984]. Ważnym środkiem pomocniczym w tworzeniu budżetu jest >analiza wpływu regulacji (Regulatory Impact Analysis). Poziomy decyzji budżetowych. Decyzje budżetowe podejmowane są na wielu poziomach. Zazwyczaj wyróżnia się następujące: a. Ustalenie wielkości publicznych wydatków. (Poziom zagregowanych decyzji politycznych, aggregate policy-making). b. Podział pomiędzy główne sektory, takie jak obrona, bezpieczeństwo publiczne, edukacja, nauka, i inne. (Poziom podziału między-sektorowego). c. Przydział zasobów do poszczególnych programów wewnątrz sektorów, np. edukacja pielęgniarek, szkolnictwo średnie, oraz uniwersytety, wewnątrz budżetu edukacji. (Poziom między-sektorowej strategii politycznej). d. Przydział zasobów do poszczególnych działań lub organizacji w ramach poszczególnego programu, np. przydzielenie większych funduszy uniwersytetowi X niż uniwersytetowi Y, gdyż X ma lepsze wyniki w badaniach naukowych lub też szybciej wzrosła w nim liczba studentów w kierunkach uznawanych przez rząd z priorytetowe. (Poziom zarządzania priorytetami programowymi). e. Przydział pieniędzy wewnątrz poszczególnych instytucji lub typów działań (np. gdy uniwersytet zdecyduje przesunąć zasoby z budżetu wynagrodzeń do budżetu podróży). Rzeczywisty proces budżetowy i finansowy nie zawsze aranżowany jest w tak prosty sposób. Linia podziału pomiędzy tworzeniem (ustalaniem) budżetu a jego realizacją przedstawia się różnie, w zależności od poziomu, na który się na to patrzy. Z punktu widzenia ministra, punkty d. i e. to nie tworzenie, lecz realizacja budżetu. Jednak z punktu widzenia osób decydujących o podziale funduszy publicznych na tych szczeblach, to nadal tworzenie budżetu (dostępne zasoby są przydzielane pomiędzy konkurującymi ze sobą celami) [OECD 1998]. Przejście z budżetu tradycyjnego na budżet oparty na wynikach angażuje wszystkie kolejne piętra jego tworzenia i realizacji. Tą drogą także ewaluacja schodzi ze szczebla rządowego na szczeble wykonawcze. Próby integracji procesu budżetowego, audytu i ewaluacji. Jak dotąd jednak proces budżetowy, audyt i ewaluacja rzadko tylko są w pełni zintegrowane. W przeszłości podejmowano wiele prób integracji projektowania budżetu, audytu i ewaluacji. Powiązania te nie były jednak pełne lub nie zawsze kończyły się sukcesem. Za pierwszą próbę łączenia ewaluacji i procesu budżetowego uznaje się system PPBS (Planning-Programming- Budgeting) wprowadzony przez Roberta McNamarę w amerykańskim Departamencie Obrony w początkach lat 1960-tych. PPBS miało być super-racjonalną teorią podejmowania decyzji, w której wybory będą opierane na systematycznej ilościowej analizie [OECD 1993]. W Australii (proces budżetowy 1995/96) rezultaty ewaluacji wspierały 77% nowych propozycji politycznych i 65% propozycji dotyczących oszczędności. Proces łączenia procesu budżetu z ewaluacją był kierowany przez Ministerstwo Finansów [OECD 1997]. 13

14 Ocena budżetu zadaniowego. Mimo swej popularności, budżet zadaniowy nie został wprowadzony we wszystkich krajach rozwiniętych. Kraje, które nadal stosują budżet tradycyjny (np. Norwegia) osiągają cele stawiane przed budżetem zadaniowym za pomocą innych narzędzi, takich jak audyt, ewaluacje i planowanie. Budżet zadaniowy lepiej nadaje się do zarządzania pewnych dziedzin (np. inwestycji drogowych), a gorzej innych (np. inwestycji w badania podstawowe). Szczególne trudno w jego ramach oceniać programy, które posiadają długi horyzont czasowy (np. odnowy środowiska, rozwoju broni lub badań podstawowych) lub mają charakter chroniczny (zmniejszenie przestępczości lub likwidacja ubóstwa). Często zdarza się, że sukces lub porażka takiego programu zależą w mniejszym stopniu od podjętych działań, co od przypadkowej koincydencji z warunkującymi je zjawiskami leżącymi poza zasięgiem interwencji publicznej (np. spadek przestępczości w mieście wskutek zmian demograficznych) [UNESCO 1998]. Bibliografia H. Vessuri, Science, politics, and democratic participation in policy-making: a Latin American view, Technology in Society, Volume 25, Number 2 (2003), pp Jens Kromann Kristensen, Walter S. Groszyk and Bernd Bühler, Outcome focused management and budgeting OECD Jens Kromann Kristensen, Walter S. Groszyk and Bernd Bühler, Outcome focused management and budgeting OECD 2002 Katherine G. Willoughby and Julia E. Melkers, Performance Budgeting in the States, Internet. OECD In Search Of Results: Performance Management Practices, Paris 1997, ss OECD Integrating financial and performance management: a concept paper 1998 OECD Linking evaluation with budget, PUMA/SBO(97)7 OECD Using evaluation PUMA/SBO/RD(93)1 UNESCO Manual on the national budgeting of scientific and technological activities : integration of the "science and technology" function in the general State budget. Paris CELE, ZADANIA I INSTRUMENTY POLITYKI Cele i zadania polityki to zamierzone infrastrukturowe, finansowe, instytucjonalne, społeczne, środowiskowe, lub inne rezultaty, do których polityka ma się przyczynić, opis pożądanego stanu przyszłego systemu. Nie ma absolutnego kryterium rozróżnienia celów i zadań (...) Cele wydają się być zdefiniowane jako oświadczenia, zwykle ogólne i abstrakcyjne, o pożądanym stanie, ku któremu skierowana jest polityka, podczas gdy zadania to konkretne, zoperacjonalizowane oświadczenia o szczegółowych pożądanych rezultatach. Zadania, zintegrowane w ramach procesu planowania programu zapewniają pomost między celami i etapem realizacji interwencji [Glossary 2002; Yolles; Preparing 2003]. Polityka jest, z definicji, zorientowana na cele. Zakres celów jest bardzo szeroki, od np. poprawy umiejętności pracowników do np. zwiększenia liczby kobiet absolwentów w szkołach technicznych (bardziej szczegółowe cele określa się często jako zadania). Cele 14

15 wyłaniają się z >AGENDY POLITYKI i są częścią >CYKLU POLITYKI. Są one kształtowane przez interesy, poglądy, przekonania i modele koncepcyjnych osób uczestniczących w >PROCESIE POLITYCZNYM. W ustalaniu celów dużą rolę odgrywa >ZALEŻNOŚĆ OD SZLAKU. W oparciu o cele wysokiego szczebla oraz uzasadnienia dla interwencji politycznej (zob. >UZASADNIENIA DLA POLITYKI), formułuje się bardziej konkretne cele polityczne. Cele mogą być bardzo zróżnicowane pod względem podmiotów, którymi się zajmują i rezultatów, jakie starają się osiągnąć. Cele różnią się również pod względem szczebla artykulacji - niektóre z nich są bardzo ogólne, np. zwiększenie działalności komercjalizacyjnej uczelni, podczas gdy bardziej szczegółowe, np. powoływanie biur transferu technologii. Rzeczą użyteczną jest budowa hierarchii celów. Instrumenty polityki są zróżnicowane. Można je podzielić w różny sposób, wg dominujących mechanizmów zastosowania, np. zachęty finansowe, regulacje i informacje (czasami określane jako marchew, kij i kazanie ), wg grup docelowych celów, np. firm, uczelni itp., celów, które mają one dotyczyć. Z reguły poszczególne kraje mają pełny zestaw instrumentów polityki naukowej i innowacyjnej, ale sposoby ich opracowania i wdrażania mogą być bardzo różne [IPP 2014]. Sukces polityki zależy od określenia jasnych celów. Jeśli istnieje ich wiele, muszą być ze sobą zgodne. Muszą także być na tyle elastyczne, aby zmieniać się w miarę okoliczności. Cele muszą: Opisywać obecną sytuację. Wskazać kierunki działań. Określać bariery w realizacji celów. Określić sposób rezultaty zostaną oceniane i zmierzone. Określać kroki konieczne dla osiągnięcia sukcesu [Slack]. Wzajemną zależność pomiędzy obszarami polityki, jej celami i środkami przedstawia następująca tabela: POLITYKA NAUKOWA I INNOWACYJNA OBSZARY, CELE, ŚRODKI I PRZYKŁADY Obszar Cel polityki Środki Przykłady z poszczególnych krajów Zabezpieczanie właściwych warunków ramowych Rozwijanie zasobów ludzkich w B+R Zachęcanie rynku do finansowania innowacji Reformy edukacji na poziomie wyższym Wspieranie przez rządy i przemysł edukacji zawodowej Ustanowienie ram prawnych dla kapitału ryzyka Tworzenie kul- Obniżenie asymetrii in- Oparta na Internecie sieć in- Austria kursy zawodowe Finlandia program partnerstwa publiczno-prywatnego Węgry ustawa o kapitale ryzyka Kanada Inicjatywa 15

16 tury innowacyjnej Pobudzanie dyfuzji technologii Wspieranie tworzenia sieci i klastrów Wspieranie B+R Odpowiedź na globalizację Ulepszenie tworzenia polityk formacyjnej Upowszechnienie najlepszych praktyk w zarządzaniu innowacjami Wspieranie tworzenia innowacyjnych firm Pobudzanie zdolności absorpcyjnych firm Ulepszenie powiązań mię-dzy MSP i badaniami publicznymi Pobudzanie tworzenia kla-strów innowacyjnych firm Zapewnianie lepszej harmo-nizacji pomiędzy infrastru-kturą N+T i potrzebami przemysłu Podtrzymywanie długofalo-wych szans technolo-gicznych Wzrost powiązań między firmami o kapitale krajowym i zagranicznym Wspieranie koordynacji politycznej Ulepszanie ewaluacji polityk formacji biznesowych Finansowanie dyfuzji narzędzi benchmarkingu i diagnostyki Publiczne inwestycje w kapitał ryzyka Współfinansowanie konsultantów dla podnoszenia poziomu kompetencji organizacyjnych firm Współfinansowanie awansu tech-nologicznego firm via programy publiczno-prywatnego partnerstwa Polityki zamówień i pośrednictwa Współzawodnictwo pomiędzy regionami o finansowanie inicjatyw klastrowych Współfinansowanie ośrodków doskonałości dla wsparcia powiązań między uniwersytetami a przemysłem Wzrost wydatków rządowych na badania podstawowe Partnerstwo publiczno-prywatne Tworzenie sieci krajowych konkurencyjnych firm technologicznych Podnoszenie funkcji koordynacyjnych na najwyższy szczebel polityczny Strategiczna Norwegia program BUNT Hiszpania program MINER USA program SBIC Norwegia program BUNT Hiszpania Centra CDTI Niderlandy polityki tworzenia klastrów Niemcy Inicjatywa BioRegio Szwecja Program Centrum Kompetencji NUTEK Francja Réseaux Nationaux de la Reherche (RNS) Australia Program CRC Austria Program CD Społeczeństwo i Laboratoria Irlandia - Program Narodowych Powiązań Korea Narodowa Rada Nauki i Technologii Wielka Brytania ROAME OECD, Bibliografia Brian Slack, The Policy Process. Glossary of Key Terms in Evaluation and Results Based Management (OECD, 2002). IPP, Innovation Policy Platform, Policy goals and means, J. S. Metcalfe, Science, Technology and Innovation Policy in Developing Economies, Paper prepared for the workshop on Enterprise Competitiveness and Public Policies, Barbados 22nd 25th November

17 Maurice Yolles, Organization as a Complex Systems: Social cybernetics and knowledge in theory and practice. Michael Quinn Patton, Qualitative Research and Evaluation Methods. Sage Publications, California OECD, Managing Innovation Systems: overview, Preparing Program Objectives. Theory and Practice, prepared by Alex Iverson for the Evaluation Unit, The International Development Research Centre, 2003, Toronto. Slavo Radosevic, Strategic Technology Policy for Eastern Europe, "Economic Systems", Vol. 18, No. 2, June CYKL POLITYKI (Policy cycle) W naukach politycznych cykl polityki to narzędzie stosowane w analizie rozwoju polityki. Najczęściej w ramach cyklu polityki wyróżnia się cztery fazy: ustalania >agendy polityki, >formułowania polityki, >wdrażania oraz >ewaluacji. W pierwszej fazie następuje rozpoznanie kwestii wymagających uwagi rządu. W drugiej fazie kwestie te przekształca się w >problemy polityczne, dokonuje się oceny możliwych opcji ich rozwiązania oraz ustala ostateczny kształt >polityki, >programu lub >instrumentu polityki. W trzeciej fazie wprowadza się w życie podjęte decyzje. W fazie czwartej ocenia efektywność polityki (polityk) w kategoriach zamierzeń i rezultatów [Nakamura 1987]. Narzędziami stosowanymi w czasie Cyklu Polityki są m.in. >Definiownie Problemu, >Logika Interwencji, >Analiza Polityki, >Ocena Wpływu (ex ante i ex post), >Monitoring, >Ewaluacja Polityki (ex ante, mid-term i ex post). Niektóre >agencje stosują sformalizowany zestaw Logiki Interwencji, Monitoringu, Ewaluacji i Oceny Wpływu, np. szwedzka Vinnova [Delanghe 2013]. Warren E. Walker [2003] proponuje podział cyklu na osiem faz: 1. Identyfikacja problemów 2. Określenie celów 3. (Wstępny) wybór środków 4. Identyfikacja alternatywnych polityk 5. Badania przesiewowe (screening) alternatywnych polityk oraz szczegółowa analiza obiecujących polityk (ocena wpływu, impast assessment) 6. Wybór polityki 7. Wdrożenie wybranej polityki 8. Monitoring i ewaluacja rezultatów. Fazy 4-6 zalicza się do >analizy polityki. Australijski podręcznik polityki [Bridgman 2004] także proponuje podział na osiem faz: 1. Identyfikacja problemów 2. Analiza polityki 3. Rozwój instrumentu polityki 4. Konsultacje (które powinny przenikać przez cały >proces polityki) 17

18 5. Koordynacja 6. Decyzje 7. Wdrażanie 8. Ewaluacja Perspektywa cyklu podkreśla zwrotność (pętlę) poszczególnymi cyklami polityki (ewaluacja jako wkład do budowy agendy), co prowadzi do ciągłego utrwalania procesu politycznego. Podział procesu polityki na fazy zaproponował jako pierwszy Harold Laswell (1956). Cykl polityki jest idealizacją. Jednak pomimo swych ograniczeń, koncepcja cyklu polityki jest jedną z najczęściej stosowanych w naukach politycznych. Zwraca się uwagę na dwa problemy związane z modelem cyklu polityki. Po pierwsze, stwarza on wrażenie racjonalnego procesu składającego się z wyraźnie wyodrębnionych faz. Jednak proces polityczny rzadko ma jednoznaczny początek i koniec. Cechuje go stałe dostosowywanie się do zmieniających okoliczności. Agenda polityki to w rzeczywistości ciągła działalność. Poszczególne etapy cyklu polityki zazębiają się ze sobą. Po drugie, jest on wizją odgórnej realizacji polityki. Rzeczywista polityka coraz częściej łączy podejście odgórne z oddolnym. Podkreśla się też, że w warunkach rzeczywistych polityki rzadko są przedmiotem całościowych ewaluacji. Z reguły polityka jest stale monitorowana, kontrolowana i modyfikowana w trakcie jej realizacji [OECD 2009]. Bibliografia Robert T. Nakamura, The Textbook Policy Process And Implementation Research, Review of Policy Research, Vol. 7, Issue 1, pages , September Bridgman and Glyn Davis, The Australian Policy Handbook, Allen & Unwin, Handbook of Public Policy Analysis. Theory, politics and methods. Ed. By Frank Fischer, Gerald Miller and Mara S. Sidney, CRC Press, 2007, ss Warren E. Walker, The Use of Screening in Policy Analysis, Management Science, Vol. 32, No. 4. Apr., 1986, ss Henri Delanghe, Peter Teirlinck, Optimizing the Policy Mix by the Development of a Common Methodology for the Assessment of (Socio-)Economic Impacts of RTDI Public Funding. Literature Review, December OECD Country Reviews Of Innovation Policy, DEBATA PUBLICZNA NAD PROBLEMAMI NAUKI I INNOWACJI W POLITYCE [Public debate on science and innovation issues] Debata publiczna nad problemami nauki i innowacji w polityce, to dyskusja połączona z przedstawianiem przeciwstawnych punktów widzenia w sprawach istotnych dla interesu publicznego, prowadzona w mediach komercyjnych i społecznych, angażująca naukowców, decydentów, dziennikarzy, czasem także obywateli. Debata odbywa się bądź wewnątrz środowiska akademickiego lub politycznego, bądź też ma charakter ogólnokrajowy i angażuje szerszą opinię publiczną. 18

19 Jeśli chodzi o debatę publiczną na temat nauki i innowacji, można wyróżnić trzy poziomy: narodowy (ogólnopolskie gazety, telewizja i radio); debaty naukowców (np. w miesięczniku "Forum Akademickie", czytanym przez menedżerów, decydentów i administratorów nauki, kilka tysięcy czytelników); debaty ekspertów i zainteresowanych stron (np. w kwartalniku "Nauki i Szkolnictwa Wyższego" lub w trakcie Kongresów Instytutu Gospodarką Rynkową), kilkuset czytelników i uczestników. W krajach EU oraz krajach stowarzyszonych przeprowadzono w ostatnich latach ok. 150 debat publicznych nt. zagadnień nauki i innowacji w polityce. Pięć najważniejszych grup tematycznych to: Zmiana klimatu, polityka energetyczna i ochrona środowiska, związana z rolą nauki w redukcji emisji CO2, a także (w mniejszym stopniu) sprawy zrównoważonego rozwoju (różnorodności biologicznej, gospodarki odpadami i recyklingu, zanieczyszczenia wody i powietrza). Reforma szkół wyższych, nowe ustawy, fuzje uczelni, koncentracja wysiłków w szkołach wyższych na obszarach strategicznych, w szczególności sprawa wiązania strategii uczelni z potrzebami społecznymi. Krajowe strategie B+R, sposób ustalania krajowych celów i priorytetów. Gospodarka oparta na wiedzy, ze szczególnym uwzględnieniem roli nauki w rozwoju gospodarczym oraz rozpoznania i wzmocnienia krajowych przewag konkurencyjnych na rynkach międzynarodowych. Dyskusje dotyczące technologii, w szczególności biotechnologii, ale także nanotechnologii oraz technologii związanych ze zdrowiem i bezpieczeństwem. Autonomia uniwersytecka, zawód nauczyciela akademickiego. Finansowanie publicznego sektora nauki, ewaluacja badań [MASIS 2010]. W Polsce następujące kwestie związane z nauką i innowacjami były w ostatnich latach przedmiotem ogólnokrajowych debat: In vitro jako metody leczenia niepłodności (głównie w kontekście społecznym i religijnym). Czy in vitro powinno być dozwolone czy zabronione? Jeśli dozwolone, w jakim zakresie i na jakich warunkach? Zmiany klimatu (głównie w kontekście skutków propozycji Komisji Europejskiej dotyczących bilansu energetycznego). Czy nowe wymagania unijne mogą spowolnić wzrost gospodarczy Polski i czy Polska może uzyskać ich czasowe odroczenie? Strategia innowacji. Czy w Polsce jako kraju goniącym europejską czołówkę instrumenty polityki innowacyjnej przejęte z krajów rozwiniętych są skuteczne? Jak podnosić świadomość znaczenia innowacji wśród przedsiębiorców? Nowa reforma nauki i szkolnictwa wyższego (od 2008 r.), a w szczególności o Koncepcja "flagowych" uniwersytetów badawczych (Krajowe Naukowe Ośrodki Wiodące). Czy KNOW poprawi jakość polskiej nauki? 19

20 o Nowy model uczelni, ich autonomii i kontroli rządowej, relacje między szkołami publicznymi i prywatnymi, opłaty za studia. Jak pogodzić odgórną reformę z zachowaniem tradycyjnej autonomii akademickiej? o Nowy model kariery akademickiej, a zwłaszcza przyszłość habilitacji. Jak poprawić i usprawnić przebieg studiów bez utraty mechanizmów kontroli jakości? Bibliografia MASIS Final synthesis report MASIS, Niels Mejlgaard, Tine Ravn, Lise Degn, Common Issues and Research Priorities, Preliminary report, December MASIS, National Report, Poland, October DYLEMATY POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ Przed polityką staje m.in. zadanie określenia strategicznych celów nauki i techniki. W jakiej mierze nauka i technika winny służyć celom czysto ekonomicznym, a w jakim powinny one budować tożsamość narodową i prestiż kultury narodowej w świecie? W jakich dziedzinach kraj powinien znaleźć się na (światowym) froncie badawczym? W jakim zakresie powinien przejmować i wykorzystywać dokonane za granicą odkrycia i wynalazki? Do jakiego stopnia powinien wspierać adaptację stworzonych i wyprodukowanych za granicą urządzeń, maszyn i technologii? Jak określić społecznie optymalny poziom inwestycji w B+R? Jak dokonać społecznie optymalnego podziału pieniędzy na B+R spośród różnych opcji? Co zrobić, aby szczupłe środki na B+R były wydajnie wykorzystywane? Jak uniknąć dublowania badań bez gaszenia konkurencji i tworzenia monopoli? Jak wynagradzać innowatorów pobudzając jednocześnie dyfuzję innowacji (np. patenty wynagradzając wynalazców często hamują upowszechnianie wynalazków). Łatwiej odpowiedzieć na te pytania w zasadzie, niż w praktyce. Problem zasad finansowania B+R zogniskowany jest wokół pytania, jaki poziom oraz ukierunkowanie tematyczne i geograficzne B+R finansowanych ze źródeł publicznych byłyby optymalne z punktu widzenia zapewnienia maksymalnego zwrotu (ekonomicznego i społecznego). Rozstrzygnięcie tego problemu jest trudne i wymaga uwzględnienia wielu dylematów związanych z ekonomicznym aspektem prowadzenia działalności B+R. Np. konfliktu interesu pomiędzy wynalazcą a społeczeństwem: wynalazcy zależy na wynagrodzeniu za wynalazek, społeczeństwie na jego upowszechnieniu. Trudność rozstrzygnięcia problemu optymalnego poziomu finansowania B+R wynika z samego charakteru B+R. B+R jest kosztowne. Co gorsza, często jego koszty nie mają końca (nigdy dokładnie nie wiadomo, jak wiele czasu zabierze odkrycie tego, czego się szu- 20

21 ka) oraz są jak studnia bez dna (jeśli nie znalazło się tego, czego się szukało, nie ma wielu szans na odzyskanie zainwestowanych pieniędzy). B+R z reguły jest ryzykowne, gdyż (pomijając jego bardziej rutynową część, bliską pomiarom i testowaniu) leży ono w sferze niepewności: niepewności badawczej, technologicznej, rynkowej, niepewności co do rezultatu pojedynku z konkurencją, czy też niepewności co do tego, czy uda się ochronić własność intelektualną uzyskaną dzięki badaniom. Wszystko to czyni B+R działalnością, która niezwykle trudno ocenić. To z kolei powoduje, że niełatwo znaleźć inwestora chętnego do podjęcia ryzyka inwestycji. Ale B+R nie tylko trudno finansować, ale także trudno nim zarządzać. Działalność innowacyjna to zajęcie dla wielu różnych grup ekspertów: naukowców, projektantów, specjalistów od marketingu, inżynierów produkcji, dostawców, klientów, szkoleniowców. Skuteczna koordynacja jest konieczna, ale trudna i kosztowna. Do tego dochodzą jeszcze trudności z komórkami B+R w przedsiębiorstwach (określenie właściwych zadań, ustalenie kontraktów, monitoring prac). Jednym z kluczowych problemów zarówno finansowania, jak i zarządzania B+R są trudności transakcji spowodowane asymetrią informacji. Asymetria informacji to sytuacja, gdy jedna ze stron transakcji wie więcej od innej. Badacz wie zwykle więcej o rzeczywistych technicznych i rynkowych perspektywach B+R niż bankier, a menedżer od kierownictwa przedsiębiorstwa. W jaki sposób bankier lub też dyrektor firmy mieliby lepiej wiedzieć od badacza, czy pieniądze na B+R są wykorzystywane z pożytkiem dla przedsiębiorstwa, czy też dla pomnożenia sławy naukowej? Ocena zewnętrzna jest możliwa, ale wymaga monitoringu i negocjacji. Nieraz trudno wyciągnąć korzyści nawet z inwestycji zakończonych sukcesem. Nie tylko z powodu problemów związanych z ochroną własności intelektualnej (jak zabezpieczyć produkt przed łatwym skopiowaniem i uzyskać za niego zysk przekraczający koszty wprowadzenia go na rynek), ale i z tego powodu, że często przedsiębiorstwom brakuje aktywów uzupełniających, takich jak umiejętności produkcyjne lub nawet marketingowe. Każda państwowa polityka N+T oraz indywidualne strategie przedsiębiorstw muszą brać pod uwagę i rozstrzygać zarysowane tu dylematy, m.in. dylemat zabezpieczenia i upowszechnienia wynalazku, dylemat niepewności i ryzyka, dylemat asymetrii informacji, dylemat zarządzania i koordynacji [Strahlcyde], nie mówiąc już o takich dylematach, jak Zasad podziału funduszy pomiędzy różnymi, często nieporównywalnymi dyscyplinami (np. biologią molekularną a fizyką wysokich energii), a zwłaszcza pomiędzy różnymi gałęziami dyscyplin, a także pomiędzy różnymi sektorami nauki (instytuty państwowe, uczelnie i przemysł)? Ustalenia odpowiednich proporcji pomiędzy finansowaniem badań podstawowych i stosowanych oraz prac rozwojowych, a dokładniej, badań, które rozwija się nie dla określonego zleceniodawcy, tylko w celach czysto poznawczych, badań które uprawia się dla ściśle określonego celu gospodarczego oraz badań które rozwija się nie dla bezpośredniego celu gospodarczego, tylko dla "ulepszenia jakości życia społeczeństwa" 21

22 (wskutek czego nie mogą one być finansowane przez gospodarkę). Doświadczenie pokazuje, że takie kraje, jak Szwecja, które zaniedbały budżetowego finansowania badań podstawowych, zapłaciły za to słono w następnych dziesięcioleciach; uprawa ich działa bowiem ożywczo na rozwój nauk stosowanych [OECD 1992]. Dylematu: wspierać rozwój czy zastosowania technologii; wspierać technikę jako wiedzę, jako umiejętności czy jako urządzenia; wspierać B+R, usługi naukowo-techniczne czy uczenie się; rozwój technologii w kraju czy międzynarodowy [Metcalfe 1995]. Swobody i kierowania: w jakiej mierze w nauce powinna nadal obowiązywać tradycyjna europejska idea wolności badań, a w jakiej nauka powinna być rządzona przez priorytety i zadania, służące interesom społeczeństwa i gospodarki? Jaki zakres niezależności powinni mieć poszczególni uczestnicy systemu nauki i techniki? Jaką rolę powinno odgrywać planowanie? Wszechstronnego rozwoju lub specjalizacji. Żaden kraj, nawet Stany Zjednoczone, nie powinien rozwijać wszystkich dziedzin nauki i techniki; winien szukać "nisz badawczych", w których mógłby odnieść największe - z punktu widzenia nauki, techniki i gospodarki - sukcesy; obok (niewielu) priorytetów badawczych powinien ustalać posteriorytety, tj. listę pól lub dyscyplin nie zasługujących na wsparcie finansowe z budżetu państwa [OECD 1992]. Wyboru jednego z dwóch podejść co do określania rozmiarów krajowego wysiłku B+R: podażowego i popytowego. Wg pierwszego, powinno się utrzymywać sporą nadwyżkę badań nad aktualnymi potrzebami, biorąc pod uwagę możliwość wystąpienia nieoczekiwanych fuzji,. przecięć, odprysków, zmian trendów rozwojowych nauki i techniki itd.. Wg drugiego, zakres wysiłku powinien być (w zasadzie) dostosowany do aktualnych potrzeb. (W okresie komunistycznym rozmiary B+R wykraczały znacznie poza potrzeby gospodarcze i społeczne. Jest zatem zdrowiej, gdy dopuści się obecnie do głosu podejście popytowe ) [Andreff 1997]. Określenia optymalnych relacji pomiędzy priorytetami ustalanymi na różnych szczeblach: a) poszczególnych uczonych oraz kierowników zespołów; b) dyscyplin lub regionów; c) rządu. Określania optymalnych proporcji pomiędzy nakładami na prace badawczo-rozwojowe oraz nakładami na obsługę nauki (tj. na transfer technologii, informację naukową i techniczną, kształcenie naukowców i inżynierów i in.) Określania optymalnych dla danego typu badań struktur organizacyjnych. Ustalania najwłaściwszych proporcji między finansowaniem badań z budżetu nauki i techniki oraz z budżetu innych resortów (zdrowia, edukacji i in.). Określenia proporcji między bezpośrednimi (fundusze na działalność naukową i techniczną z budżetu państwa) a pośrednimi środkami polityki naukowej i technicznej (polityki: kredytowa, podatkowa, patentowa i licencyjna, zachęcające przemysł do finansowania prac badawczych i rozwojowych). Ustalania proporcji między działaniami krótko-terminowymi a długofalowymi. Kolejne dylematy dotyczą wyboru najlepszych rozwiązań instrumentów politycznych. Np. czy proponowane instrumenty dotykają rzeczywistych potrzeb innowacyjnych firm? Jaka jest ich 22

23 efektywność mierzona stosunkiem kosztów do korzyści? Jakie są ich efekty i wpływ? Jak są one koordynowane z pozostałą częścią systemu politycznego? [Nauwelaers 2002]. Żaden z dylematów nie jest łatwy do rozwiązania. Istnieją rozmaite sposoby ich rozwiązywania. Jedne z nich polegają na takim rozgraniczeniu sfer, dzięki której z dwóch konfliktowych opcji każda obowiązywałaby na innym poziomie albo obszarze. Np. dylemat swobody i sterowania w nauce rozwiązywany jest w taki sposób, że kryteria decyzji o projektach badawczych opiera się na zasadach swobody (peer review), a kryteria decyzji o podziale pieniędzy dyscyplinami na priorytetach rządowych. Inny sposób rozwiązania, to twórcza fuzja obu opcji. Np. dylemat import technologii zagranicznych albo tworzenie ich w kraju rozwiązywany bywa przez tworzenie zachęt dla ulepszania zakupionych technologii zagranicznych (I tak, Korea preferowała własne B+R, podczas gdy Irlandia, Singapur i Hong Kong ukierunkowały swoje polityki na wzrost działalności innowacyjnej podejmowanej przez trans-narodowe korporacje. Jeszcze inne kraje po prostu pozostawiły sprawę upgradingu technologii siłom rynkowym) [UNIDO 2002/03]; dylemat wyboru formy procesu politycznego (analiza polityczna ekspertów albo negocjacje i konsultacje ze wszystkimi interesariuszami) rozwiązywany jest np. przez realizację foresight`u. Kolejny sposób to znajdowanie nowej formuły instrumentu politycznego. Dylemat czy dla pobudzania rozwoju technologii stosować ulgi podatkowe, które stwarzają pokusę nadużycia firm, czy też dotacje dla firm, które stwarzają pokusę nadużycia agencji rządowych rozwiązywany jest coraz częściej przez dofinansowanie realizacji projektów technologicznych konsorcjów opartych na partnerstwie publiczno-prywatnym, w którym każdy z udziałowców (np. uniwersytety, laboratoria rządowe i przedsiębiorstwa prywatne) nie tylko dzieli się z pozostałymi kosztami, ryzykiem i (ewentualnymi) korzyściami, ale także ich kontroluje. Jeszcze inny sposób to znalezienie optymalnego punktu równowagi (np. dla rozwiązania dylematu interesu wynalazcy i interesu społeczeństwa - takiej poprawy własności intelektualnej, która nie blokowałaby dyfuzji innowacji oraz takiej dyfuzji, która zabezpieczałaby prawa innowatora; redukcji niepotrzebnego dublowania B+R z jednoczesnym zachowaniem pożądanego poziomu współzawodnictwa w B+R) [Strahlcyde]. Nieraz rozwiązanie dylematu zależy od osiągniętego poziomu gospodarczego. Np. dylemat czy finansować projekty badawcze i technologiczne stosunkowo tanie i mało ryzykowne (których efekty w sensie naukowym lub ekonomicznym będą miały ograniczoną wartość), czy też projekty kosztowne i ryzykowne, ale obiecujące znaczną wypłatę w wypadku wygranej, rozwiązywany jest w ten sposób, że w miarę wzrostu dobrobytu finansuje się coraz więcej projektów tej drugiej grupy. Bez pewnej swobody w ustalaniu priorytetów na niższych szczeblach, priorytety wyższego szczebla nie spełnią swego zadania, np. bez puli badań i projektów badawczych instytutów rolniczych trudno dokonać właściwego wyboru celów wielkich programów 23

24 badań rolniczych; bez zdobycia umiejętności naukowych i menedżerskich w realizacji małych projektów, trudno kierować wielkimi programami, itd. [OECD 1992]. Nakreślone wyżej dylematy polityki N+T i innowacji nie są bynajmniej dane raz na zawsze ; tajemnica pomyślnej polityki polega też nieraz na trafnym i szybkim odczytaniu zmian otoczenia, które powodują konieczność modyfikacji pola sensownych wyborów, a nawet zmianę kategorii pojęciowych stosowanych w podejmowaniu decyzji. Np. zwraca się uwagę, że problem decydentów polega dziś nie tyle na wyborze pomiędzy badaniami podstawowymi a stosowanymi, ale m.in. na formułowaniu priorytetów w taki sposób, aby podkreślały one bezpośrednie powiązanie pomiędzy badaniami podstawowymi i przełomami teoretycznymi z jednej strony, a badaniami stosowanymi i pracami rozwojowymi z drugiej strony; aby służyły one mobilizacji dodatkowych zasobów finansowych, zarówno publicznych, jak i prywatnych, na rzecz badań podstawowych i stosowanych [Rodrigues 2003]. Różnice w rozwiązaniach dylematów mogą wynikać z takich zmiennych jak: wielkość rynku, położenie geograficzne, zasoby naturalne, zewnętrzne presje, historia, początkowa, baza kompetencji, itd. Bibliografia C. Nauwelaers, and R. Wintjes, Innovating SMEs and regions: the need for policy intelligence and interactive policies, Technology Analysis and Strategic Management, (2002) 14 (2), Industrial Development Report 2002/2003. Competing through Innovation and Learning, UNIDO. J.S. Metcalfe, Technology systems and technology policy in a evolutionary framework, Cambridge Journal of Economics 1995, 19, s Maria João Rodrigues, European Policies for a Knowledge Economy, Edward Elgar, Public Funding Of R&D: Emerging Policy Issues March Reviews of National Science and Technology Policy: Czech and Slovak Republic, OECD Reviews of National Science and Technology Policy: Czech and Slovak Republic, OECD University of Strathclyde Business School, 31_341_ Econ_Org_and_Econ_Perf/ PDF/341~prod.doc Wladimir Andreff, wypowiedź na konferencji NATO Institutional Transformation of S&T Systems and S&T Policy in Economies in Transitions, Budapeszt, sierpnia FORMUŁOWANIE POLITYKI [Policy formulation] Formułowanie polityki to druga faza >cyklu polityki, podczas której żądania, problemy i propozycje zgłaszane zarówno z kręgu ministerstwa i/lub agencji wykonawczych (urzędnicy, doradcy polityczni, analitycy polityki), jak i z zewnątrz ministerstwa (>sieci polityki, media, badacze polityki, obywatele) są przekształcane w >polityki, >programy oraz >instrumenty rządowe (cele, zadania, środki realizacji, mierniki wykonania, harmonogram). W fazie formułowania kwestie przeformułowuje się w >problemy polityczne oraz dokonuje się oceny możliwych opcji ich rozwiązania. 24

25 Od lat w fazie formułowania polityk administracje rządowe często korzystają z pomocy >analizy polityki, >doradztwa na rzecz polityki, >badań na rzecz polityki, wspomaganych przez różne techniki, takie jak analiza kosztów i korzyści, analiza systemowa, badania operacyjne i inne. W fazie formułowania opracowuje się często >logikę interwencji oraz rozpatruje planowane działania w kontekście wcześniej wdrożonych i planowanych (tzw. >mieszanka polityk). Niektórzy teoretycy oprócz fazy formułowania polityki wyróżniają także fazę podejmowania decyzji. Dominujące przekonanie dotyczące relacji ministerstwo-agencje w demokracjach parlamentarnych głosi, że ministerstwa są odpowiedzialne za formułowanie polityki i bezpośrednie wsparcie polityczne, natomiast agencje wdrażają polityki. Oddzielenie polityki i działań jest głównym postulatem >Nowego Zarządzania Publicznego, wysuwanym w celu poprawy wydajności sektora publicznego [Döhler 2007]. Jednak, w rzeczywistości, agencje cieszą się, mniejszą lub większą autonomią oraz udziałem w formułowaniu polityk. Badania niemieckich agencji pokazały, że zakres autonomii zależy bardziej od charakteru zadań niż od kulturowych lub organizacyjnych cech agencji [Bach 2012]. Bibliografia Handbook of Public Policy Analysis. Theory, politics and methods. Ed. By Frank Fischer, Gerald Miller and Mara S. Sidney, CRC Press, 2007, ss Jack Barkenbus, Expertise and the Policy Cycle, Energy, Environment, and Resources Center, The University of Tennessee, Tobias Bach, The involvement of agencies in policy formulation: Explaining variation in policy autonomy of federal agencies in Germany, Policy and Society Vol. 31, Issue 3, September 2012, ss M. Döhler, Die politische Steuerung der Verwaltung, Nomos, Baden-Baden GLOBALNE (WIELKIE, SPOŁECZNE) WYZWANIA [Global challenges] Globalne Wyzwania hasło w polityce popularne od II poł. I dekady XXI wieku, sformalizowane w ramach The Millenium Project ONZ, obecne w retoryce politycznej Unii Europejskiej (np. w strategii Europa 2020 [EC 2010]). Podkreśla się, że wyzwania te wykraczają poza misją jednego ministerstwa i jednego kraju, są problemem intelektualnym, są problemem praktycznym, są problemem o dużej skali, wymagają badań interdyscyplinarnych, zarówno podstawowych, jak i stosowanych; wymagają prac komitetów i debat publicznych, wymagają użycia znacznych zasobów, są problemem rozwiązywalnym [OECD 2014]. Globalne Wyzwania stały się ważnym punktem odniesienia w rozwoju międzynarodowej polityki naukowej i innowacyjnej. Podkreśla się, że zmiana klimatu, globalne zdrowie, bezpieczeństwo żywności i wiele innych globalnych wyzwań przekracza granice 25

26 państw. Jednak najczęściej poszczególne rządy nie może dostarczyć skutecznych rozwiązań. Globalne wyzwania wymagają współpracy w skali globalnej zarówno na poziomie krajowym i międzynarodowym. Międzynarodowo skoordynowane lub zbiorowe wysiłki N+T+I mogą wytworzyć korzyści skali. Jest to szczególnie cenne w odniesieniu do inicjatyw badawczych wymagających inwestycji wykraczających poza możliwości krajowych budżetów nauki. Świat zawsze stał w obliczu ogromnych wyzwań. Kryzysy żywnościowe wielokrotnie prowadziły do głodu i emigracji. W dzisiejszym bardziej zglobalizowanym świecie wzrósł zasięg takich wyzwań. Globalne ocieplenie i zmiany klimatyczne wpływają na całą planetę. Swobodny przepływ osób i towarów oznacza niebezpieczeństwo rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych. Istnieją globalne wyzwania bezpieczeństwa i stabilności dostaw energii i żywności, zagrożenia chorami zakaźnymi, zmiany klimatu i utraty różnorodności biologicznej. Jednocześnie poziom wiedzy naukowej potrzebnych aby zrozumieć genezę globalnych wyzwań oraz aby opracować odpowiednie strategie i technologie nie ma precedensu. Walka z globalnymi wyzwaniami wymaga zdecydowanych działań w różnych dziedzinach polityki publicznej, często w ścisłej współpracy z sektorem prywatnym i społeczeństwem obywatelskim. Nauka, technologia i innowacje odgrywają kluczową rolę w zrozumieniu współdziałania istotnych czynników środowiskowych, technologicznych i społecznych, w ocenie ryzyka i ewentualnych niezamierzonych negatywnych skutków strategii, w tworzeniu rozwiązań. Mechanizmy międzynarodowego zarządzania dla rozwiązania globalnych problemów zależą od cech specyficznych wyzwań, ich pilności, czynników sprawczych, zaangażowanych podmiotów i ich specyficznych interesów, problemów władzy, itp. Nie ma tu prostej formuły. W przeszłości badania naukowe pozwoliły na rozumienie relacji między działaniem (np. stosowaniem freonów) a jego wpływem na środowisko (zmniejszenie grubości warstwy ozonowej) i zdrowie (zwiększenie liczby nowotworów skóry). Pięć najważniejszych problemów związanych z międzynarodowa współpracą w dziedzinie walki z globalnymi wyzwaniami określa się następująco:: Ustalanie priorytetów. Jakie są mechanizmy określania programów i priorytetów współpracy międzynarodowej w dziedzinie N+T+I? Finansowanie i wydatki. Jak są finansowane istniejące międzynarodowe programy N+T+I? Jakie wnioski można wyciągnąć dla przyszłej współpracy, być może na większą skalę niż w programach obecnie realizowanych? Dzielenie się wiedzą i własność intelektualna. Jakie podejście mają organizacje międzynarodowe w kwestiach własności wiedzy gromadzonej przez międzynarodowe badania naukowe i technologiczne? Jakie są mechanizmy dzielenia się wiedzą i korzyściami? Przenoszenie wiedzy do praktyki. Jakie mechanizmy ułatwiają szybką aplikację nowej wiedzy naukowej i technologicznej, wytworzonej dzięki wspólnym wysiłkom międzynarodowym? Budowanie potencjału w zakresie badań i innowacji. W jakim stopniu organizacje międzynarodowe podchodzą do zadania podnoszenia potencjału N+T+I w słabszych krajach partnerskich? 26

27 Koordynacją badań służących walce z globalnymi wyzwaniami zajmuje się wiele organizacji międzynarodowych, np. Grupa Konsultacyjna ds. Międzynarodowych Badań Rolniczych (CGIAR), Fundacja Billa i Melindy Gates`ów, Grupa ds. Obserwacji Ziemi (GEO), Amerykański Instytut Badań nad Globalną Zmianą (IAI), Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (MAEA), Wspólne Inicjatywy Programowania UE, Globalny Instytut Przechwytywania i Magazynowania Węgla (Global CCS Institute). Nie zawsze rozwiązania dla globalnych wyzwań wychodziły ze współpracy międzynarodowej. Niejednokrotnie ważne odkrycia powstały w pojedynczych laboratoriach, np. tzw. złoty ryż (ryż zmodyfikowany genetycznie celem poprawy stanu odżywiania w krajach rozwijających się) był głównie owocem współpracy szwajcarskiego instytutu badawczego i niemieckiego uniwersytetu we Freiburgu [OECD 2012]. Wyzwania określone w Programie Horyzont 2020 Zdrowie, zmiany demograficzne i dobrostan; Bezpieczeństwo żywnościowe, zrównoważone rolnictwo, badania morskie i morskie oraz gospodarka ekologiczna; Inteligentny, zielony i zintegrowany transport; działania w dziedzinie klimatu, efektywna gospodarka zasobami i surowcami; Integracyjne, innowacyjne i bezpieczne społeczeństwa. 15 Globalnych Wyzwań ONZ ONZ-owskie 15 Globalnych Wyzwań tworzy ramy oceny globalnych i lokalnych perspektyw dla ludzkości. Ich opis wyzwań jest aktualizowany corocznie od 1996 roku: 1. W jaki sposób można osiągnąć zrównoważony rozwój dla wszystkich z jednoczesnym przeciwdziałaniem zmianom klimatycznym? 2. Jak każdy może mieć wystarczającą ilość czystej wody bez konfliktów? 3. Jak można uzyskać równowagę wzrostu ludności i zasobów? 4. Jak może prawdziwa demokracja wyłonić się z autorytarnych reżimów? 5. Jak polityki mogą w większym uwzględniać długofalowe globalne perspektywy? 6. Jak można globalna konwergencja technologii informacyjnych i komunikacyjnych służyć wszystkim? 7. Jak można wspierać etyczne gospodarki rynkowe w celu zmniejszenia przepaści między bogatymi i biednymi? 8. Jak można zmniejszyć groźbę nowych i pojawiających się na nowo chorób i mikro-organizmów? 9. Jak można ulepszyć kompetencje decyzyjne w miarę jak zmienia się charakter pracy i instytucji? 10. Jak wspólne wartości i nowe strategie bezpieczeństwa mogą ograniczyć konflikty etniczne, terroryzm, oraz użycie broni masowego rażenia? 11. Jak można zmieniając status kobiet przyczynić się do poprawy kondycji ludzkiej? 12. Jak można powstrzymać ponadnarodowe sieci przestępczości zorganizowanej przed przekształceniem się w coraz bardziej potężne i wyrafinowane przedsiębiorstwa globalne? 27

28 13. Jak można rosnące zapotrzebowanie na energię zaspokoić bezpiecznie i skutecznie? 14. Jak można przyśpieszyć dokonywanie odkryć naukowych i technologicznych, aby poprawić kondycję ludzką? 15. Jak względy etyczne mogą być bardziej rutynowo uwzględniane w decyzjach globalnych? [ONZ] Bibliografia EC, Communication From The Commission, Europe A European strategy for smart, sustainable and inclusive growth, Brussels, COM(2010) 2020 OECD 2012 Meeting Global Challenges through Better Governance. International Co-operation In Science, OECD 2014, Assessing The Impact Of State Interventions In Research Techniques, Issues And Solutions DSTI/STP(2014)24 ONZ The Millenium Project, HIERARCHIA DOKUMENTÓW POLITYCZNYCH Przez hierarchię dokumentów politycznych rozumie się różnice i zależności pomiędzy dokumentami wynikające z różnic: w pozycji w hierarchii prawa (prawo międzynarodowe, >Konstytucja, >ustawy rządowe, >rozporządzenia ministerstw, >zarządzenia ministerstw, >decyzje administracyjne), szczebli formułowania i realizacji polityk (np. polityka unijna>polityki narodowe>polityki regionalne>polityki lokalne), zakresu merytorycznym polityk (ogólna polityka rządowa; polityki sektorowe i horyzontalne; polityki w ramach polityk sektorowych i horyzontalnych), horyzontu czasowego strategii (np. Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju. Główne Trendy i Wyzwania do 2030, >Strategia Rozwoju Kraju do 2020), zakresu i szczebla strategii rządowych (np. w Polsce Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju do roku 2030> Strategia Rozwoju Kraju do roku 2020 (jako odpowiedź na unijną Strategię Europa 2020) >dziewięć strategii sektorowych, > Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju do roku 2013; >strategie rozwoju województw; >strategie rozwoju lokalnego; >strategie rozwoju powiatów i gmin). 28

29 Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju 2013 Por. też >RAMY POLITYKI; HORYZONT ANALIZY. Bibliografia Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju, Programowanie perspektywy finansowej Umowa Partnerstwa, grudzień 2013 r. Yinglie Zhou, Cunkuan Bao, Hierarchical methodological framework to improve Policy Environmental Assessment: Based on policy layer research, Front. Environ. Sci. Engin. China 2010, 4(1): HOROZONT ANALIZY W POLITYCE Zwraca się uwagę na konieczność jednoczesnego uwzględniania różnych horyzontów czasowych w >FORMUŁOWANIU POLITYKI: Potrzeby analityczne Charakterystyka Wymagania Przykłady Foresight (długofalowy >10-30 lat) Antycypacja i przygotowanie na tak przewidywalne jak i niszczące trendy; wliczając przyszłe koszty dzisiejszych decyzji Stałe skanowanie (zbieranie informacji) i konsultacje; rozpoznawanie wzorów; analiza słabych sygnałów ; badania prognostyczne Skanowanie widnokręgu; długofalowe szacunki budżetowe; planowanie scenariuszy Planowanie strategiczne (średnio-okresowe: 3-10 lat) Antycypacja i przygotowanie na przewidywalne trendy; priotetyzacja; wliczając przyszłe koszty dzi- Analiza historycznych danych; analiza trendów; informacje i analizy rządowe; konsultacje dotyczące warto- Programy rządowe; średniookresowe ramy budżetowe; planowanie siły roboczej; planowanie przestrzenne 29

30 siejszych decyzji; zarządzanie ryzykiem ści i wyborów i inwestycyjne; strategie innowacji Podejmowanie decyzji (krótkoterminowe: 1-2 lata) Szybkość reakcji; rozliczalność; zdolność określenie szczebla, na którym należy podjąć decyzję Szybki dostęp do odpowiednich informacji i analiz; umiejętność relokacji; znajomość preferencji interesariuszy Działania; roczne i średniookresowe budżety; reakcje na kryzys Internet Cykl lat - foresight Cykl 3-10 lat strategia Cykl 5 lat priorytety Cykl 1-2 lata decyzje Cykl roczny budżet państwa na naukę KLUCZOWE WYZWANIA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ Pojęcie stosowane dla opisu konfrontacji decydentów z palącymi i zawikłanymi problemami, takimi np. jak pogodzić rosnące wymagania konkurencyjności opartej na wiedzy z zapewnieniem bezpieczeństwa socjalnego dla wszystkich obywateli (na szczeblu rządów krajowych) lub też jak jednocześnie otworzyć narodowe programy badawcze oraz traktować badania naukowe jako źródło krajowej konkurencyjności. Zazwyczaj kluczowe wyzwania wynikają z (narastających stopniowo lub radykalnych) zmian sceny geopolitycznej lub paradygmatów techno-gospodarczych. Kluczowe wyzwania różnią się od innych problemów polityki, zazwyczaj określanych w terminach luk, barier, lub dysproporcji, tym, że są one bardziej pilne i mają szersze konsekwencje. Kluczowe wyzwania są rozpoznawane przez >ANALIZĘ POLITYKI oraz przez narzędzia >INFORMA- CYJNEGO I ANALITYCZNEGO WSPARCIA POLITYKI, takie jak >FORESIGHT i >SKANO- WANIE WIDNOKRĘGU, oraz uwzględniane przez >INTERWENCJĘ PUBLICZNĄ. 30

31 Polityka naukowa i innowacyjna mogą odegrać ważną rolę w radzeniu sobie z takimi wyzwaniami, jak: Wzrost gospodarczy i zatrudnienie, Wyzwania ochrony środowiska, takich jak ograniczenie zmian klimatu i globalnej emisji gazów cieplarnianych oraz zachowanie różnorodności biologicznej Wyzwania społeczne, takie jak np. starzenie się społeczeństw, zdrowie, wykluczenie i nierówności społeczne. Por. >GLOBALNE WYZWANIA. Bibliografia IPP, Contributions to socio-economic objectives, KONTEKST TWORZENIA POLITYKI Kontekst kształtowania polityki odnosi się do zbioru czynników politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych, które kształtują >PROCES POLITYCZNY. Obejmują one, między innymi, wpływ interesów; profesjonalizm i kompetencje administracji publicznej, w tym poziom korupcji; dostępność środków pieniężnych, a także ideologie i przekonania, które sprawiają, że niektóre typy interwencji uznaje się za właściwe a inne za niemożliwe. Czynniki te różnią się w poszczególnych krajach, gdyż zostały ukształtowane przez historię, oraz zmieniają się w czasie - jako takie, stanowią one wyzwanie dla polityki międzynarodowej analizy porównawczej i transferu polityki. Są one istotne w fazie >ANALIZY POLITYKI (wyjaśnianie czynników sukcesu i porażki polityki) i >FOR- MUŁOWANIA POLITYKI (uwzględnianie barier lub czynników ułatwiających realizację określonych celów politycznych oraz stosowanie określonych środków) [IPP 2014]. Bibliografia IPP Innovation Policy Platform, Policy making contexts, KRYTERIA DECYZJI W NAUCE Problem kryteriów decyzji finansowania badań i prac rozwojowych na ich różnych szczeblach (rządu, przemysłu, uczelni, pojedynczych firm, placówek naukowych oraz samych badaczy) jest bardzo złożony. Decyzje o podziale funduszy pomiędzy rywalizującymi politykami, programami i projektami badawczymi to kamień węgielny polityki naukowej. Problem wyboru wyłania się na każdym szczeblu nauki. Czy powinno się zbudować akcelerator elektronów czy też akcelerator protonów? Czy walcząc z rakiem powinniśmy w większym stopniu finansować badania nad wirusami czy też badania nad środowiskowymi substancjami rakotwórczymi? [Ziman 1992] Unika się podawania reguł ważnych dla różnych krajów i okresów, dyscyplin i sektorów przemysłu. Niemniej, zwraca się m.in. uwagę na następujące problemy. 31

32 Problem skali podejmowanej działalności. Planując podjęcie realizacji jakiegokolwiek projektu badawczego należy przede wszystkim ustalić, czy istnieje w nim poziom krytyczny zasobów koniecznych dla jego powodzenia. Problem organizacji badań i prac rozwojowych. Gdy badania mają służyć określonym celom i użytkownikom, winny one być zorganizowane i prowadzone zgodnie z (zewnętrznymi) celami i w stałej łączności z (przyszłymi) użytkownikami. Udział menadżerów marketingu w różnych fazach prac B+R znacznie zwiększa prawdopodobieństwo sukcesu projektu. Problem związku projektu z już istniejącą i dostępną wiedzą. Każdy menadżer powinien ustalić, czy nie zdobędzie potrzebnej wiedzy szybciej i taniej przeprowadzając text mining lub nabywając ją od firm konsultingowych, względnie też kupując inną firmę, know-how albo licencję (praktyki otwartej innowacji ) [Freeman 1992; Ziman 1992]. Zwraca się uwagę, że, w uproszczeniu, podziałem pieniędzy rządzą trzy zasady. Pierwsza z nich, to inercja. Bardzo trudno zmienić podział pieniędzy na pola badań. System badań ma w sobie mnóstwo oporu przeciwko zmianom. Istnieje zjawisko inercji systemu finansowania. Zmiana polegająca na przesunięciu pieniędzy pomiędzy dyscyplinami na ogół możliwa jest jedynie gdy nowy minister podeprze się wiarygodnym raportem na początku swego rządu. Radom ds. badań niesłychanie trudno zmienić proporcje między różnymi dyscyplinami. Druga zasada to prawo proporcjonalności, które mówi, że popyt na pieniądze rośnie wraz z liczbą badaczy. Trzecia zasada, równości, głosi, że badacze oczekują równego finansowania nawet gdy potrzeby finansowe ich dyscyplin są nieporównywalne. [Por. van Duinen 2002]. Podkreśla się, że szczególnie trudno oceniać projekty badawcze. Choć na papierze brzmią one przekonywująco, są z istoty swojej niepewne: bardziej przypominają loterię niż bezpieczną inwestycję. Wybór pomiędzy nimi jest trudny, gdyż każdy z nich może wydawać się równie atrakcyjny, a projekt, który nie niesie z sobą ryzyka porażki, nie jest w ogóle godny poparcia. Jednym z głównych zagadnień polityki naukowej jest pytanie, czy istnieją ogólne kryteria podejmowania decyzji przy podziale funduszy. Kryteria ekonomiczne mają zastosowanie jedynie w końcowych stadiach prac rozwojowych; obliczenia kosztów i nakładów dają natomiast tylko niewielką pomoc w badaniach nastawionych na określony cel (mission-oriented R&D) oraz są całkowicie niewiarygodne w odniesieniu do badań podstawowych i strategicznych (tj. badań podstawowych podejmowanych w nadziei na pomoc w stworzeniu nowego produktu rynkowego). Czy zatem istnieją jakieś jakościowe, racjonalnie uporządkowane zasady wyboru pomiędzy porównywalnymi projektami badawczymi? Kryteria takie zaproponował w roku 1963 Alvin Weinberg. Podzielił je na zewnętrzne i wewnętrzne. Kryteria zewnętrzne odpowiadają na następujące pytania: Czy proponowane badania mają potencjalne zastosowania o dużej wartości społecznej? Czy badania te prowadzą do naprawdę istotnych ulepszeń istniejących lub przyszłych technik? Czy rozwój pola badawczego, w którym mieści się projekt, ma istotne następstwa dla rozwoju innych pól i dyscyplin naukowych? 32

33 Kryteria wewnętrzne odpowiadają na pytania: Czy temat dojrzał do opracowania? Czy jest coś sensownego do roboty na polu badawczym, z którym się ten temat wiąże? Czy przedmiot pracy nie jest zbyt banalny lub zbyt wyeksploatowany? Czy proponowany zespół badawczy ma wystarczające kompetencje? Kryteria Weinberga, choć bardzo ogólne, dają jednak wartościowe wytyczne dla polityki naukowej. Dwa pierwsze kryteria zewnętrzne wartości społecznej i technologicznej mają największe zastosowanie przy ocenie prac rozwojowych oraz w badaniach nastawionych na określony cel (mission-oriented R&D). Są one przekonywujące i zrozumiałe dla osób spoza środowiska naukowego. Mają jednak bardzo ograniczone zastosowanie przy ocenie badań podstawowych oraz strategicznych. Trzecie kryterium zewnętrzne wartości naukowej kładzie nacisk na postęp nauki jako takiej i nie bierze pod uwagę kwestii pożytku badań dla gospodarki i społeczeństwa. Kryterium to wprowadza jednak ważną korektę do dominującej do lat postawy indywidualizmu uczonych, którzy ograniczali pole swoich zainteresowań do zakresu swoich ścisłych kompetencji, inne pola badawcze traktując jako "zewnętrzne" i pozbawione znaczenia dla ich własnych badań. Ponieważ rozwój nauki zależy od krzyżujących się powiązań pomiędzy różnymi specjalnościami badawczymi, kryterium wartości naukowej jest ważną wskazówką dla strategii rozwoju badań podstawowych. Kryteria wewnętrzne stosują od dawna recenzenci indywidualnych projektów badawczych. W przeciwieństwie do kryteriów wewnętrznych, przeznaczonych jedynie dla znawców danej specjalności, kryteria zewnętrzne opracowano dla grup recenzentów złożonych nie tylko ze specjalistów ocenianej problematyki, ale także z ekspertów sąsiednich pól badawczych oraz z przedstawicieli użytkowników. Criteria for Scientific Choice. Criteria for Scientific Choice to tytuł artykułu Alvina Weinberga ( Minerva 1:1963, z. 2, ss ), uznawanego za klasyczną i najczęściej cytowaną pozycję z badań nad polityką naukową, nazwa debaty sprowokowanej przez ten artykuł, nazwa publikacji zbierającej głosy w dyskusji, oraz tytuły innych artykułów Weinberga i innych uczonych nawiązujących do jego tez. Oddziaływanie tez Weinberga (wygłoszonych po raz pierwszy w formie wykładu w roku 1961) było bardzo duże; wywołały one dyskusję prowadzoną na łamach Minerwy ; dyskusję tę opublikował w formie książkowej w roku 1968 redaktor naczelny Minerwy Edward Shils. Dyskusja o kryteriach nie ograniczyła się do łamów Minerwy ; pod wpływem impulsu, jakim był artykuł Weinberga, podjęto ją w wielu krajach na łamach różnych czasopism. Zasięg dyskusji był tak duży, że doczekała się ona osobnej bibliografii [Vlachy 1982]. Co więcej, oddziałała silnie na praktykę administracyjną w różnych krajach; jako przykład bezpośredniego wpływu inicjującego artykułu Weinberga można przytoczyć Information for Reviewers amerykańskiej National Science Foundation. Kryteria Weinberga, które doczekały się kilku przedruków, rozwijano i modyfikowano, a także poddawano formalizacji; dość wspomnieć tu podręcznik UNESCO Method for priority determination in science and technology (Paryż 1968). Wielokrotnie do dyskusji włączał się sam jej inicjator, rozszerzając lub komentując swoje propozycje. 33

34 Dziś kryteria Weinberga stały się dobrem publicznym, weszły do krwiobiegu polityki naukowej [Weinberg 1991]. Dlaczego sformułowanie kryteriów jest ważne. Aby uzasadnić znaczenie kryteriów Weinberg sięga po kilka argumentów. Pierwszy argument dotyczy zawodności wyborów dokonywanych przez panele ekspertów. Raporty dotyczące stanu dyscypliny dokonywane przez uczonych uprawiających tę dyscyplinę są zawsze do siebie podobne, bez względu na kraj i rodzaj specjalności: dyscyplina jest bardzo obiecująca; jej znaczenie dla kultury, gospodarki, społeczeństwa - nie do przecenienia; badacze - wybitni; potrzeby - wielkie; sumy konieczne dla zaspokojenia potrzeb - wysokie; odmowa spełnienia żądań - szkodliwa dla nauki i kraju. Raporty takie są sygnowane przez czołowe autorytety dyscypliny, co ma być gwarancją ich wiarygodności oraz zabezpieczeniem przed krytyką: kwestionowanie zawartych w nich wniosków, mówią autorzy, dowodzi niekompetencji krytyków - tylko uznane autorytety mają dostateczny zakres wiedzy, by ocenić stan i perspektywy dyscypliny, jaką uprawiają; każda dyscyplina tworzy własny świat, trudny do przeniknięcia dla osób z zewnątrz. Choć trzeba się zgodzić, że uznanie prawa do formułowania oceny przez niespecjalistów mogłoby obniżyć obowiązujące w dyscyplinie standardy metodologiczne, to z drugiej jednak strony opinie ekspertów stają się w ten sposób nieweryfikowalne. Uczeni stają się świadkami i sędziami w swojej sprawie, co jest niezgodne z zasadami regulującymi życie publiczne. Dyscyplina (pole badawcze) może mieć charakter schyłkowy, a liczba publikacji (na świecie) kurczyć się; badacze mogą być przeciętni; problemy, jakie stawiają - wtórne, a stosowane koncepcje - zapożyczone; fundusze przeznaczone na jej rozwój (w dużym stopniu) marnotrawione; odmowa spełnienia żądań - korzystna dla nauki jako całości, gdyż umożliwiająca skierowanie funduszy na rozwój dyscyplin o większym potencjale badawczym i lepszych perspektywach. Opinie uczonych o poziomie, potrzebach i perspektywach dyscypliny, jaką uprawiają, mogą być weryfikowane za pomocą metod ilościowych (badania bibliometryczne), jak i jakościowych (przegląd dokonany przez zagranicznych ekspertów). Nawet jednak łączne zastosowanie obu metod (co pozwoliłoby usunąć "skrzywienia", jakie każda z nich powoduje) nie dostarczy przesłanek dla decyzji o podziale funduszy na naukę w skali całego kraju, gdyż w dobie wielkiej nauki jakość badań w danej dyscyplinie jest wprawdzie kryterium koniecznym, ale nie wystarczającym. Modele zarządzania nauką: leseferyzm a sterowanie przez centrum decyzyjne. Drugi argument Weinberga dotyczy zmian charakteru badań naukowych. Dopóki (tak jak przed II Wojną Światową) posad w nauce było stosunkowo niewiele, kryteria rekrutacji do zawodu były ostre, potrzeby poszczególnych dyscyplin (w porównaniu z kosztami uprawiania "wielkiej nauki") - umiarkowane, opinie pochodzące od 34

35 uczonych o potrzebach finansowych uprawianych przez nich dyscyplin miały często moc wiążącą. Jak pisze Alvin Weinberg, w małej nauce obowiązywał opisany przez Michaela Polanyi`ego [Polanyi 1962] model "rzeczpospolitej uczonych", w której nauką rządzi intelektualny "wolny rynek", polityka naukowa zależy od współgrania tysięcy niezależnych decyzji naukowców, a badania naukowe są prowadzone na zasadach nieplanowanej rywalizacji pomiędzy różnymi rodzajami projektów badawczych, z których każdy domaga się uznania środowiska naukowego według standardów metodologii nauk. Opisane tu zasady "rzeczpospolitej uczonych" mogłyby nadal obowiązywać w "małej nauce" i na poziomie indywidualnych projektów badawczych, pisze Weinberg, a jej regulatorem mogłoby być nadal peer review. Odkąd jednak o wiele więcej funduszy płynie na finansowanie "wielkiej" niż "małej" nauki, strategiczne decyzje nie powinny zależeć jedynie od kryterium jakości uprawiania nauki oraz od opinii peers (ekspertów z tej samej dziedziny). Model leseferyzmu traci tutaj rację bytu; nieodzowne stają się elementy zarządzania przez centrum decyzyjne. Aby lepiej objaśnić tę kwestię, wprowadza Weinberg rozróżnienie pomiędzy uprawianiem nauki a zarządzaniem nauką. Uprawianie nauki a zarządzanie nauką. Działalność naukowa obejmuje zarówno uprawianie nauki, jak i zarządzanie nią. Przez uprawianie nauki Weinberg rozumie prowadzenie badań: dokonywanie pomiaru i obserwacji, układanie teorii, interpretowanie i przekazywanie wyników badań; przez zarządzanie - sztukę wybierania zagadnień wartych zbadania. Inaczej mówiąc, zarządzanie dotyczy kwestii co, uprawianie nauki - jak badać; administrowanie jest rodzajem strategii, uprawianie nauki - taktyki. Rozróżnienie pomiędzy administrowaniem a uprawianiem nauki ma zastosowanie na każdym szczeblu nauki. Każdy uczony musi na własną rękę decydować, jakie badania powinien podjąć; następnie, musi te badania przeprowadzać. Jest zatem zarówno "praktykiem", jak i "administratorem nauki" w jednej osobie. Suma jego indywidualnych decyzji świadczy o jego naukowym smaku. Dyrektor badań musi decydować, jakie projekty skierować do realizacji, a jakie utrącić. Przedstawiciel rządowej administracji musi decydować nie tylko, jakie programy wspierać, ale i komu je powierzyć: uniwersytetowi, laboratorium rządowemu czy laboratorium przemysłowemu. Suma oddzielnych decyzji naukowców, dyrektorów oraz urzędników rządowych określa krajową politykę naukową. Rozdział między uprawianiem a administrowaniem nauki powiększa się w miarę: przechodzenia na coraz wyższe szczeble decyzyjne (gdy rozważamy hierarchię decyzji o nauce); postępu transformacji (od końca II Wojny Światowej) małej nauki w wielką naukę (gdy rozważamy historyczny rozwój organizacji nauki). Typy decyzji o nauce. Decyzje administratorów nauki na szczeblu rządowym Weinberg dzieli na naukowe i instytucjonalne. 35

36 Pierwsze polegają na odpowiedzi na pytanie: jak rząd powinien dzielić środki pomiędzy różnymi, często nieporównywalnymi dyscyplinami (np. biologią molekularną a fizyką wysokich energii), a zwłaszcza pomiędzy różnymi gałęziami dyscyplin? Drugie polegają na odpowiedzi: jak rząd powinien dzielić swoje fundusze pomiędzy instytuty państwowe, uczelnie i przemysł, tj. pomiędzy różne sektory nauki? Oprócz administratorów nauki decyzje o nauce podejmuje też społeczeństwo (reprezentowane przez rząd i parlament). Decyzje te dotyczą przede wszystkim wielkości państwowego budżetu na naukę. Propozycje Weinberga. Odpowiednio do tych trzech postawionych tutaj pytań Weinberg rozwija najogólniejsze kryteria pomocne w ustaleniu na nie odpowiedzi. Problem decyzji naukowych podejmuje w artykule Criteria for Scientific Choice, "Minerva" 1:1963, z. 2, s Problem decyzji instytucjonalnych - w artykule Criteria for Scientific Choice II: The Two Cultures, "Minerva" 3:1964, z. 1, s Problem decyzji dotyczących nakładów na naukę z budżtu państwa - w artykule The Philosophy and the Practice of National Science Policy [w:] Decision Making in National Science Policy, ed. A. de Reuck, M. Goldsmith, J. Knight, Londyn 1968, s Celem artykułów Weinberga jest pomoc w konceptualizacji debaty nad postawionymi tu pytaniami, a nawet więcej, próba sformułowania kryteriów służących ustaleniu na nie odpowiedzi. Autor problem zasad podziału państwowych funduszy na naukę rozpatruje z filozoficznego punktu widzenia: szuka ogólnych, czysto racjonalnych kryteriów, które mogłyby być stosowane we wszystkich krajach. Zdaje sobie przy tym sprawę, że oprócz logiki na decyzje o nauce wielki wpływ ma też historia (ciążenie tradycji) i polityka (układ sił i gry interesów, w środowisku naukowym i poza nim). Kryteria naukowe (dotyczące podziału funduszy pomiędzy dyscyplinami naukowymi). Często w sytuacji wymagającej wyboru administrator nie zna wszystkich opcji i przez to nie może dokonać wyboru w sposób przemyślany. Inaczej jest z decyzjami o nauce, które najczęściej podejmuje się znając wszystkie opcje. Zobowiązuje to do dokonania wyboru w sposób systematyczny. Ponieważ tak wiele dyscyplin - pisze autor - zalicza się obecnie do "wielkiej nauki" (a zatem wymagają one wysokich nakładów, skomplikowanych urządzeń oraz wielkich zespołów badawczych), strategiczne wybory pomiędzy dyscyplinami powinny być przeprowadzane w sposób możliwie świadomy oraz oparty na wyraźnie wyeksplikowanych przesłankach. Weinberg proponuje dwa kryteria administracyjnych decyzji o podziale funduszy na naukę - wewnętrzne i zewnętrzne (te ostatnie dzieli jeszcze na kryteria wartości technologicznej, znaczenia społecznego oraz znaczenia naukowego). Kryteria wewnętrzne odpowiadają na pytania: - czy pole badawcze jest dojrzałe? 36

37 - czy naukowcy są rzeczywiście kompetentni? Na oba te pytania mogą odpowiedzieć jedynie eksperci, którzy bezpośrednio znają swoje pole badawcze oraz pracujących na nim badaczy. Kryteria wewnętrzne stosują najczęściej panele decydujące o grantach; pierwsze pytanie, jakie sobie zadają, brzmi: jak kompetentnym uczonym jest wnioskodawca? Gdy te kryteria wewnętrzne nie są spełnione, nie ma sensu stosować następnych, gdyż wysiłek badawczy będzie prawdopodobnie bezowocny. Kryteria zewnętrzne wyrastają spoza nauki lub spoza poddawanego ocenie pola badawczego. Podczas gdy intencją kryteriów wewnętrznych jest ocena, czy prowadzona działalność naukowa jest efektywna pod względem naukowym, intencją kryteriów zewnętrznych jest ocena, czy dane badania, jeśli zakończą się powodzeniem, będą użyteczne. Kryteria zewnętrzne: znaczenie technologiczne Kwestia, czy cel technologiczny jest sam w sobie wartościowy, musi być rozstrzygnięta częściowo dzięki ocenie danej technologii: - czy dana technologia jest dojrzała do eksploatacji? - czy badacze, którzy ją rozwijają, są kompetentni?, częściowo zaś dzięki odpowiedzi na pytanie: - czy cele społeczne, którym ma służyć technologia, są same w sobie wartościowe? Przykładowo, badania nad plazmą wysokich temperatur miały wielkie znaczenie technologiczne, odkąd mogły prowadzić do kontrolowanego połączenia energii. Bardzo często na pytania te trudno odpowiedzieć, pisze Weinberg, a czasami odpowiada się na nie niewłaściwie. Kryteria zewnętrzne: znaczenie społeczne Innym zewnętrznym kryterium jest znaczenie społeczne, czyli zastosowanie badań w działaniach służących rozwojowi gospodarczemu i społecznemu lub pomnażaniu wartości cenionych przez społeczeństwo. Przykładowo, ekonomia może być wysoko ceniona, gdy proponuje środki zaradcze pozwalające osiągnąć pełne zatrudnienie, wzrost gospodarczy oraz stabilne ceny. Kryteria zewnętrzne: znaczenie dla nauki Oba wymienione wyżej kryteria zewnętrzne - znaczenia technologicznego oraz znaczenia społecznego - pochodzą spoza nauki; odnoszą się one do nauk stosowanych, oraz do tych badań podstawowych, które są zorientowane (przynajmniej ogólnie) na pewien cel technologiczny lub społeczny. U ich podstaw leży praktyczna użyteczność; stosując te kryteria, wspieramy projekty badawcze o społecznej lub technologicznej użyteczności. W przeciwieństwie do nich, trzecie kryterium wyrasta wewnątrz nauki, ale na zewnątrz ocenianego pola badawczego; tylko to kryterium stosuje się jedynie do nauk 37

38 podstawowych. Miarą wartości naukowej pracy badawczej w naukach podstawowych winien być zakres, w jakim wpływa ona i oświetla sąsiednie dyscypliny naukowe. Aby lepiej uzasadnić swoje propozycje, Weinberg powołuje się na opinię Johna von Neumanna: W miarę jak matematyka odpływa daleko od swych empirycznych źródeł, lub więcej, jeśli jest ona drugim lub trzecim pokoleniem tylko pośrednio inspirowanym przez idee pochodzące z rzeczywistości, narażona jest na bardzo poważne niebezpieczeństwo. Staje się ona coraz bardziej i bardziej czystą "sztuką dla sztuki". Nie musi to być złe, jeśli tylko dyscyplina jest otoczona przez współzależne tematy, posiadające nadal bliższe empiryczne powiązania lub jeśli dyscyplina pozostaje pod wpływem człowieka o nadzwyczajnie rozwiniętym smaku. Istnieje jednak wielkie niebezpieczeństwo, że przedmiot będzie rozwijany po linii najmniejszego oporu, strumień, daleko od swego źródła, będzie się dzielił na niezliczoną ilość mało znaczących strumyczków, i w rezultacie dyscyplina stanie się niezorganizowaną masą szczegółów i zagmatwań. Innymi słowy, daleko od swych empirycznych źródeł lub po usilnym hodowaniu abstraktów, przedmiotowi matematyki zagraża degeneracja. W fazie narodzin styl jest zwykle klasyczny; oznaki przechodzenia w barok są objawem nadchodzącego niebezpieczeństwa [Von Neumann 1946]. Bardzo wiele przykładów świadczy, pisze Weinberg, że uwagi von Neumanna o matematyce mogą odnosić się także do nauk empirycznych. Podstawowe nauki empiryczne, które zbytnio oddalają się od sąsiednich nauk, w których są osadzone, mają tendencję do barokizacji. Odpowiedniość (relevance) w stosunku do innych nauk jest przeto ważną miarą naukowej wartości każdego pola nauk podstawowych. Trzeba przy tym stwierdzić, że pewne specjalności dają większy wkład w zrozumienie świata niż inne. Pole badawcze, które pełni rolę wąskiego gardła w zrozumieniu innych pól, zasługuje na większe wsparcie niż pola, które są izolowane od pozostałych. Odkrycia, które uznano za najważniejsze w nauce, jak m.in. odkrycie promieni X, najsilniej zarazem oddziałały na otaczające dziedziny. Weinberg proponuje zatem, aby znaczenie naukowe pola badawczego było mierzone wielkością 1)wkładu, 2)pomocy w zrozumieniu zagadnień, 3)wpływu na wzrost spójności sąsiednich pól. Kryteria instytucjonalne (dotyczące podziału funduszy pomiędzy różnymi sektorami nauki). Na jakich z kolei kryteriach powinniśmy oprzeć się dokonując podziału funduszy państwowych pomiędzy różnymi sektorami nauki? Względnie prosty jest podział funduszy pomiędzy laboratoriami rządowymi. Laboratoria te są zwykle powoływane nie tyle dla uprawiania określonych pól badawczych, co dla pełnienie społecznych misji (w wyjątkowych przypadkach - badań nad energią atomową lub nad przestrzenią kosmiczną zachodzi zbieżność pomiędzy misją a polem badawczym). Podział funduszy pomiędzy nimi następuje najczęściej zgodnie ze strukturą rządu, czyli strukturą organów centralnych, którym podlegają laboratoria; 38

39 nie tyle według dyscyplin, ile według różnych celów polityki państwowej, takich jak m.in. rozwój energii nuklearnej lub wzrost innowacyjności gospodarki. Wysokość dotacji zależy od wagi przypisywanej przez rząd każdemu z celów. Podział według priorytetów państwa i zgodnie ze strukturą rządu jest łatwiejszy i bardziej naturalny niż podział pomiędzy pola badawcze. Pola badawcze (inaczej niż laboratoria) są abstrakcjami i nie posiadają aparatu do pozyskiwania pieniędzy. W przeciwieństwie do podziału funduszy wewnątrz sektora państwowego, w wielu krajach duże problemy stwarza podział rządowych dotacji pomiędzy sektorem państwowym a sektorem szkolnictwa wyższego. Weinberg uważa, że przed przystąpieniem do racjonalizacji systemu podziału funduszy pomiędzy uczelnie i laboratoria, powinno się najpierw odpowiedzieć na pytanie: co jest podstawowym celem obu tych instytucji, tak różnych lecz uzupełniających się? Według autora głównym celem laboratoriów (oprócz kilku ustanowionych dla uprawiania takich dziedzin wielkiej nauki, jak fizyka wysokich energii lub badania kosmiczne) jest wykorzystywanie nauki i techniki dla rozwiązywania problemów społecznych, podczas gdy głównym celem uczelni jest kształcenie. Nie oznacza to, że w zakres misji uniwersytetów nie wchodzą zadania rozwoju wiedzy lub że laboratoria rządowe nie powinny uczestniczyć w kształceniu lub uprawianiu badań podstawowych. Niemniej Weinberg uważa, że gdziekolwiek pojawia się konflikt pomiędzy laboratorium lub uniwersytetem, przede wszystkim powinno się brać pod uwagę misję instytucji pozostających ze sobą w konflikcie. W chwili gdy uzgodni się w ten sposób podstawowy cel laboratorium rządowego i uniwersytetu, należy postawić następne pytanie: Jak wiele badań podstawowych potrzeba w laboratoriach rządowych dla pełnienia ich misji - tzn. rozwiązywania wielkich problemów, postawionych przez rząd; i jak wiele badań podstawowych potrzeba na uczelniach dla pełnienie ich misji, tj. kształcenia? W wypadku laboratorium rządowego odpowiedź na pytanie brzmiałaby: "względnie stała część budżetu przeznaczonego dla osiągnięcia (konkretnego) celu końcowego"; wielkość owej części powinna być przedmiotem dyskusji pomiędzy laboratorium a agencją, której ono podlega, i zależeć od oceny wagi badań podstawowych dla realizacji zadania, nałożonego laboratorium przez agencję. Nie oznacza to, pisze Weinberg, umniejszania znaczenia badań podstawowych w laboratoriach: pełnią one rolę okna na całą naukę oraz zapewniają atmosferę i standard badań, których często brakuje w laboratoriach ograniczonych do uprawiania jedynie badań stosowanych. W wypadku uniwersytetu za dobry punkt odniesienia przy ustalaniu pożądanego poziomu badań podstawowych uważa autor liczbę absolwentów. Weinberg jest przy tym zdania, że badania podstawowe w laboratoriach rządowych powinny być rozważane (i finansowane) oddzielnie w stosunku do badań podstawowych uprawianych na uczelniach, skoro cele obu instytucji są różne. 39

40 A zatem, autor proponuje rozwiązanie postawionego problemu przez odniesienie go do celu instytucji (zakładając, że cele te są jasno określone). Kryteria oceny wielkości funduszy na naukę płynących z budżetu państwa. Na jakich kryteriach, wreszcie, powinniśmy oprzeć się oceniając wielkość nakładów na naukę z budżetu państwa (w przeciwieństwie do innych pozycji budżetowych, takich jak edukacja, zdrowie publiczne, pomoc społeczna i inne)? Zdaniem Weinberga powinno się tu zastosować podobne kryteria, jak przy ocenie podziału funduszy pomiędzy współzawodniczące dyscypliny. Naukowcy lubią wierzyć, pisze autor, że uprawianie nauki jest najwyższym dobrem społecznym, lecz opinia ta wcale nie jest sama przez się zrozumiała. Społeczeństwo wcale nie jest zobowiązane wspierać naukowców, nawet tych najlepszych, bardziej niż pisarzy lub artystów. Zwiększanie liczby naukowców ponad rozsądne granice wcale nie musi leżeć w interesie społecznym; rozwijając się, instytuty medyczne i prawnicze mogą odciągać od praktyki zawodowej najzdolniejszych absolwentów uniwersytetów. Nauka powinna szukać społecznego wsparcia na innej podstawie niż tylko dlatego, że jest dojrzała oraz uprawiana kompetentnie; jest niesłuszne, gdy naukowcy oczekują od społeczeństwa funduszy na badania tylko dlatego, że są one dla nich wspaniałą rozrywką. Poszukując usprawiedliwienia dla finansowania nauki, pisze Weinberg, w sposób nieunikniony rozważamy zewnętrzne kryteria ważności nauki - zewnętrzne w stosunku do nauki w ogóle lub w stosunku do danej dyscypliny. Społeczeństwo (reprezentowane przez parlament, środki masowego przekazu, opinię publiczną) wspierając naukę zakłada, że jest ono przedsięwzięciem prowadzonym w sposób kompetentny i odpowiedzialny. Jest usprawiedliwione, gdy szuka uzasadnień dla swych nakładów na naukę. Społeczeństwo oczekuje od nauki, by w jakiś sposób służyła pewnym celom społecznym, leżącym poza nauką. Oceniając rolę nauki w stosunku do innych dziedzin aktywności, stosuje ono wobec niej kryteria pochodzące spoza niej samej (ogólnie mówiąc, kryteria dotyczące wartości społecznych). Weinberg argumentuje, że problem, jaką część budżet państwa powinien przeznaczać na naukę, jest źle postawiony, gdyż pojęcie "nauki" (jako takiej) jest mylące; nauki podstawowe i nauki stosowane nie powinny być traktowane jako konkurenci do tych samych funduszy, gdyż ich racje bytu są zdecydowanie różne. Nauki stosowane uprawia się, pisze autor, dla osiągnięcia pewnych celów leżących zwykle poza nauką. Gdy decydujemy, jakie fundusze powinniśmy przeznaczyć na realizację projektu badawczego w naukach stosowanych, choćby implicite oceniamy, czy cel ten możemy lepiej i szybciej osiągnąć dzięki badaniom naukowym, czy też w inny sposób. Badania podjęte dla uzyskania konkretnego, uznanego za pożądany, celu, powinniśmy finansować z funduszy przeznaczonych na realizację tego celu, a nie z "budżetu nauki". Jedynie badania naukowe prowadzone dla osiągnięcia celu leżącego wewnątrz samej nauki powinny być finansowane z budżetu nauki. Rozwiązanie to, pisze autor, miałoby tę wartość, że pozwoliłoby na lepszą kontrolę badań w laboratoriach państwo- 40

41 wych; inicjowane dla uzyskania konkretnego celu, badania te mają z czasem tendencję do autonomizacji. Autor ma jednak świadomość, że rzeczywistość nie jest aż tak prosta, jak w przedstawionym przez niego schemacie. Po pierwsze, nauki podstawowe i stosowane rywalizują między sobą o wykwalifikowany personel; jakiekolwiek decyzje podjęte na rzecz jednych, mają więc konsekwencje dla poziomu i możliwości drugich. Po drugie, cele każdej z gałęzi badań stosowanych mają tendencję do rozpraszania się. Każda z wielkich "zorientowanych na misję" agencji rządowych inicjuje badania po to, aby osiągnąć pewien konkretny cel. Jednakże, w miarę upływu lat, cel ten staje się coraz bardziej mglisty, a badania prowadzone są w coraz większym stopniu dlatego, że są interesujące same dla siebie. Po trzecie wreszcie, motywy podejmowania badań podstawowych rzadko wynikają wyłącznie z czystych zainteresowań naukowych. Obok pobudek wewnętrznych, które nasuwa sama logika sytuacji problemowej (uczony kieruje się często poczuciem estetycznym, szuka intelektualnego porządku, jest zainteresowany nie tyle poznaniem odpowiedzi, co sprawdzeniem, czy da się ją uzyskać), źródłami inspiracji dla niego są też sąsiednie dyscypliny, nauki stosowane, otoczenie. Mimo tych wszystkich zastrzeżeń Weinberg uważa, że proponowana przezeń zasada, aby finansować badania stosowane nie z budżetu nauki, a z funduszy przeznaczonych na rozwój tych dziedzin życia gospodarczego i społecznego, w którym mają one zostać wdrożone, jest słuszna, gdyż pozwala na ich lepszą kontrolę. Gdy idzie o kwestię, jaka część funduszy dziedzinowych powinna być kierowana na badania naukowe, Weinberg sądzi, że jest to problem, którego nie mogą rozstrzygać sami uczeni. Uczeni zapytywani, jak należy rozwiązać złożone problemy społeczne z reguły odpowiadają, że dzięki zwiększeniu zakresu prowadzonych badań (podobnie jak fizycy zapytywani o priorytety w nauce, postulują więcej fizyków, a biologowie więcej biologów). Przecenianie możliwości badań naukowych jako techniki rozwiązywania trudnych kwestii społecznych nie ma jednak więcej racji niż niedocenianie ich. Tak więc, podobnie jak personel decydujący o finansowaniu pewnej dyscypliny naukowej powinien składać się z przedstawicieli sąsiednich dyscyplin, tak i panel decydujący o wielkości funduszy na naukę winien składać się zarówno z uczonych, jak i z zainteresowanych badaniami przedstawicieli innych dziedzin życia społecznego. Gdy idzie o kwestię, w jakim zakresie finansować z budżetu państwa nauki podstawowe, tj. nauki, których potrzeby według Weinberga nie da się uzasadnić inaczej niż argumentem, że zaspokajają one ciekawość, stanowisko autora jest następujące. Niektóre fragmenty nauk podstawowych są bezpośrednio ważne dla badań stosowanych; powinny być one finansowane z funduszy nauk stosowanych; w skali całego kraju, zawsze wtedy, gdy badania podstawowe wiążą się ze stosowanymi, winny być one traktowane jako narzuty na kosztach rozwoju nauk stosowanych. 41

42 W odniesieniu do pól badawczych bardziej odległych od zagadnień nauk stosowanych, rozwijanych jedynie dlatego, że są interesujące, powinny być one (podobnie jak muzyka, literatura czy film) finansowane jako gałąź kultury. Nie wolno jednak zapominać, że nawet najbardziej odległe od praktycznych zastosowań specjalności warunkują poziom badań w pozostałych naukach podstawowych i stosowanych oraz są współzależne od całości wiedzy naukowej. Patrząc jeszcze ogólniej można by traktować badania podstawowe jako narzuty na kosztach całego krajowego wysiłku w dziedzinie nauki i techniki. Podsumowując, Alvin Weinberg postawił na początku pytanie, na jak wiele "nauki jako takiej" może sobie społeczeństwo pozwolić. Rozwijając to pytanie, autor dokonywał kolejnych redukcji nauki, która współzawodniczy o publiczne fundusze z innymi dziedzinami życia. Po pierwsze, sprowadził koszty nauk stosowanych do narzutów na kosztach zadań, którym mają one służyć; Po drugie, sprowadził koszty mission-related basic science do narzutów na kosztach mission-related applied science; Po trzecie, sugerując, aby "czyste" badania podstawowe traktować jako narzuty na kosztach całego wysiłku w dziedzinie nauki i techniki. Weinberg nie odrzuca w ten sposób poglądu o naukach podstawowych jako części kultury (w świetle których współzawodniczyłyby one o fundusze z innymi rodzajami działalności kulturalnej). Uważa jednak, że traktowanie ich w kategorii narzutów na kosztach realizacji zadań służących praktyce lepiej uzasadnia ich żądania, niż traktowanie na podobieństwo sztuki. Komentarze dotyczące Kryteriów z punktu widzenia zarządzania nauką. Criteria for scientific choice obrosły wieloma komentarzami, zarówno Weinberga, jak i uczestników debaty. 1. Istota trudności, przed jakimi staje administrator nauki Administracja musi decydować nie po, a przed podjęciem badań. Ewaluacja prospektywna jest wszelako o wiele trudniejsza od ewaluacji retrospektywnej. Dopiero w następstwie dokonanych odkryć okazuje się bowiem, że pewna dyscyplina może mieć dalekosiężne zastosowania. Kto był na tyle mądry, pisze Weinberg, by przewidzieć, że odkrycie magnetycznego nuklearnego rezonansu Purcella i Blocha stanie się ważnym narzędziem analitycznym w biochemii lub że studia radiochemiczne Hahna i Strassmanna będą prowadzić do energii nuklearnej? Kto był w stanie przewidzieć zastosowania lasera? Wypadki takie występują jednak zdaniem Weinberga rzadko, a decyzje a priori muszą być podejmowane stale. 2. Główna wartość kryteriów Kryteria decyzji wówczas są najbardziej użyteczne, gdy mają zastosowanie do (pozornie) nieporównywalnych sytuacji. Takie właśnie kryteria potrzebne są administrato- 42

43 rom, dzielącym fundusze pomiędzy różnymi dyscyplinami. Weinberg sądzi, że jego propozycje zaspakajają te potrzeby. 3. Zastosowania kryteriów Jedno z możliwych zastosowań swoich kryteriów (zwłaszcza kryterium znaczenia dla nauki) widzi autor w dyskusjach nad możliwością zaprzestania dotacji dla schyłkowych pól badawczych. Inne - w panelach oceniających wnioski o granty. Panel, pisze Weinberg, jest władny ocenić stopień kompetencji badaczy przedkładających wnioski o dotacje: jego wszyscy członkowie są ekspertami i orientują się, kto jest dobrym badaczem w danej specjalności. Lecz właśnie dlatego, że panel składa się z ekspertów reprezentujących tylko pewne punkty widzenia, mniej nadaje się do tego, by orzekać, czy dany projekt badawczy zasługuje na uwagę z punktu widzenia całej nauki. W ramach danego układu odniesienia możemy udzielać odpowiedzi jak, ale nie dlaczego. Panel ekspertów mógłby zostać ulepszony, gdyby na jego posiedzeniach wartość projektów badawczych oceniali także przedstawiciele sąsiednich pól badawczych. Panel oceniający fizykę wysokiej energii winien zatem obejmować fizyków niskiej energii; w skład panelu oceniającego fizykę nuklearną powinni wchodzić fizycy wysokiej energii, a jeśli to możliwe, także fizycy energii konwencjonalnej oraz astrofizycy. 4. Ograniczenia w stosowaniu kryteriów Strategiczne decyzje w sprawach nauki są z konieczności decyzjami politycznymi, pisze Weinberg. Podobnie jak decyzje prezydenta Kennedy`ego podróży na księżyc i Regana rozwoju Strategicznej Inicjatywy Obronnej miały charakter polityczny i mimo olbrzymiego wpływu zaangażowania potencjału naukowego zostały podjęte bez konsultacji z doradcami naukowymi, tak i obecnie, pisze (w roku 1992) Weinberg, decyzje dotyczące Superconducting Super Collider oraz Human Genome Project zostaną zapewne podjęte w podobnym trybie. W ostateczności, będą one zależały od tego, jak politycy określają priorytety społeczne i w jakim stanie jest budżet państwa [Weinberg 1963; 1964; 1967a; 1967 b; 1984; 1986; 1991]. Bibliografia Alvin Weinberg, Criteria for Scientific Choice II: The Two Cultures, "Minerva" 3:1964, z. 1, ss Alvin Weinberg, Criteria for Scientific Choice, "Minerva" 1:1963, z. 2, ss Alvin Weinberg, Origins of Criteria for Scientific Choice, Current Contents no. 32 August 12, Alvin Weinberg, Revisiting criteria for scientific choice, "Czechoslovak Journal of Physics", 36: 1986, ss Alvin Weinberg, The Philosophy and the Practice of National Science Policy w: Decision Making in National Science Policy, ed. A. de Reuck, M. Goldsmith, J. Knight, Londyn 1968, ss Alvin Weinberg a, The Problems of Big Science: Scientific Communication w: Reflection on Big Science, Oxford 1967, ss Alvin Weinberg b, Universities and Disciplines, w: Reflection on Big Science, Oxford 1967, ss

44 Alvin Weinberg, Values in Science: Unity sas a Criterion of Scientific Choice, "Minerva" 22:1984, z. 1, ss Christopher Freeman, Science and economy at the national level, w: The Economics of Hope, Essays on technical change, economic growth and the environment, London-New York 1992, ss Criteria for Scientific Development, Public Policy and National Goals: A Selection of Arrticles from Minerva, Cambridge Criteria for evaluation, a generation later w: The evaluation of scientific research, Chichester 1989, ss. 3-15; Eugene Garfield, This Week`s Citation Classic, Social Science Current Contents 1991 nr 32, s. 10. Jan Vlachy: Bibliographies of Scientometric Literatures - Priorities, Scientific Choice, CSAZ-URVS, Praga John von Neumann, The mathematician w: The works of the mind, ed. R.B. Heywood, Chicago 1947, ss John Ziman An introduction to science studies. The philosophical and social aspects of science and technology, Cambridge Michael Polanyi, The Republic of Science: Its Political and Economic Theory, "Minerva", 1:1962, ss Reider van Duinen, Some reflections concerning the distribution of funds between disciplines, w: Science between evaluation and innovation: a conference on peer review, DFG Tomas Hellström, Merle Jacob, Revisiting Weinberg s Choice : Classic Tensions in the Concept of Scientific Merit, Minerva (2012) 50 ss KSZTAŁTOWANIE POLITYKI [Policy-making] Ogólny termin, używany jako synonim >procesu polityki, obejmującego kolejne >cykle polityki. Wyróżnia się oś pionową oraz oś poziomą kształtowania polityki. Oś pionowa oznacza relacje hierarchiczne, typu >pryncypał-agent, podczas gdy oś pozioma relacje negocjacji, targowania się i perswazji stosowanych w ustalaniu >agendy polityki oraz podczas >formułowania polityki. Bibliografia Craig Matheson, Policy Formulation in Australian Government: Vertical and Horizontal Axes, Australian Journal of Public Administration Vol. 59, Issue 2, ss , June LOGIKA INTERWENCJI Logika interwencji (ang. logic of intervention, znana również jako model logiczny, ang. logic model lub matryca programowania, ang. program matrix) to narzędzie stworzone przez Martina Quigley stosowane najczęściej przez menedżerów i ewaluatorów programów do oceny skuteczności programu: diagram lub macierz pokazujące serię oczekiwanych następstw, przyczynowo-skutkowych powiązań pomiędzy działaniami a bezpośrednimi i długofalowymi efektami polityki. Modele logiczne to graficzne przedstawienia zasadniczych elementów programu, a zwłaszcza logicznych relacji między zasobami, działaniami, produktami (rezultatami), efektami i wpływem programu. Zachęcają one do 44

45 systematycznego myślenia o programie i jego założeniach bazowych, a do pewnego stopnia także o innych czynnikach zewnętrznych mających wpływ na osiągnięcie celu. Ułatwiają identyfikację powiązań pomiędzy elementami programu i mogą być stosowane do identyfikacji przyczynowości i naświetlanie luk. Modele logiczne mogą służyć jako idealny przewodnik do planowania, monitorowania i ewaluacji. Logikę interwencji stosuje się szczególnie w >Ocenie Wpływu (ex ante i ex post) oraz w Ewaluacji Polityki (ex ante, mid-term i ex post). Istnieje wiele sposobów, wg którym można ująć modele logiczne. Celem budowy modelu logicznego jest ocena jeśli-to relacji między elementami programu: jeśli są dostępne środki dla realizacji programu, to następnie działania mogą być realizowane, jeżeli działania takie są realizowane pomyślnie, to następnie można oczekiwać takich to a takich rezultatów, efektów i oddziaływań: Wkład Działania Rezultaty Efekty Wpływ Modele logiczne najczęściej stosuje się na etapie ewaluacji programu (ex ante i ex post), można je jednak stosować podczas planowania i realizacji. W najprostszej postaci model zawiera cztery części: Wkład Działania Rezultaty Efekty i wpływy Jakie zasoby przeznacza się na realizację programu Jakie działania realizuje się w ramach programu? Co się wytwarza dzięki tym działaniom? Zmiany lub korzyści wynikające z programu Np. pieniądze, personel, urządzenia Np. szkolenia Np. podręczniki, warsztaty Np. wzrost kompetencji Logic 2014 W bardziej rozwiniętej formie: Potrzeba Wpływ Efekt Cel/zadanie Wkład Działania Produkt 45

46 Zalety modelu logicznego to: Przejrzystość wskaźników, metod i założeń Zachęta do oceny postępów realizacji programu i podejmowania działań naprawczych Zachęta do aktywnego udziału przez angażowanie interesariuszy w wyjaśnieniu celów i projektowaniu działań Dobre praktyki i dostępna literatura Pomoc w przygotowaniu i zarządzaniu planów operacyjnych [Monitoring 2008]. Pomoc w systematycznym myśleniu o różnych elementach programu oraz o powiązanich między nimi [RAND Europe 2013]. Wady to: Ma ograniczoną wartość, jeśli stosuje się go w izolacji Założenie przyczynowości może być słabo udokumentowane Czasami trudno uwzględnić nieoczekiwane zdarzenia Potrzebuje szkoleń / wiedzy do skutecznego projektowania i wykorzystywania Jeśli nie aktualizowany w trakcie realizacji, może nie odzwierciedlać zmieniających się warunków [Monitoring 2008]. Nie chwyta sytuacji kontrfaktycznych. Nie pokazuje, co by się stało bez interwencji lub gdyby inna interwencja została wdrożona. Modele logiczne są liniowe i mogą w związku z tym przegapiać pętle sprzężenia zwrotnego i nie odzwierciedlać uczeniu się podczas realizacji inicjatyw [RAND Europe 2013]. Bibliografia Chistopher Pollit and Geert Bouckaert, Public Management Reform, Oxford University Press E. Geisler, Integrated Figure of Merit of Public Sector Research Evaluation, Scientometrics vol no. 3 Erik Arnold, Ken Guy, Technology diffusion programmes and the challenge for evaluation, w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards the best practices, OECD European Commission (2002), An RTD Evaluation Toolbox. European Commission (2004), Evaluating EU Activities A Practical Guide for the Commission Services, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Evaluating socio-economic programmes. Glossary of 300 concepts and technical terms, vol. 6, European Commission, Luxembourg, Henri Delanghe, Peter Teirlinck, Optimizing the Policy Mix by the Development of a Common Methodology for the Assessment of (Socio-)Economic Impacts of RTDI Public Funding. Literature Review, December Ken Guy, Beyond Socio-economic Impact Evaluation: The challenge for the next millennium, w: Socioeconomic Impact Evaluation Workshop, Helsinki November 1999, Helsinki Logic model, Wikipedia 2014 RAND Europe, Measuring research A guide to research evaluation frameworks and tools, July 2013 The Monitoring and Evaluation Handbook. Prepared by the IFC Advisory Services Business Enabling Environment Business Line in association with GTZ and DFID, June

47 MAPA DROGOWA WIELKIEJ INFRASTRUKTURY BADAWCZEJ W ostatnich latach szczególną popularność zyskała instytucja mapy drogowej, czyli >planów strategicznych sporządzanych wspólnie przez naukowców i polityków, pod egidą tych ostatnich, z wyraźnie określonymi celami, procedurami i efektami. Rola naukowców w tworzeniu map drogowych jest koncepcyjnie prosta, chociaż w praktyce bywa trudna i czasochłonna. Zazwyczaj polega ona na rozległych oddolnych konsultacjach prowadzących do trudnych wyborów między konkurencyjnymi projektami. Rola polityków pracujących w administracji rządowej jest zupełnie inna. W procesie tworzenia planów decydenci muszą często wprowadzać problemy i >priorytety pozanaukowe, w tym: (1) >cele polityczne i społeczne, takie jak zrównoważony rozwój, ochrona środowiska, bezpieczeństwa energetycznego, budowanie potencjału (w krajach rozwijających się) (2) cele krajowe i/lub regionalne, w tym rozwoju i zmiany charakteru istniejącej infrastruktury (np. dużych laboratoriów i ośrodków badawczych), (3) potrzeby związane z innowacją, konkurencyjnością gospodarczą, rozwojem technologii i tworzeniem nowych miejsc pracy. Wymienione względy społeczne, polityczne i gospodarcze mają wysoki priorytet, dlatego niektóre z istotnych infrastruktur badawczych buduje się nawet jeśli nie zostały one wybrane przez naukowców. Cele planów bardzo się różnią. Tworzenie map drogowych jest oznaką przejścia do nowych zasad >kształtowania polityki >wielkiej infrastruktury badawczej, odmiennych od stosowanych dawniej, gdy propozycje dużej infrastruktury rozpatrywano oddzielnie, ulegając lobbingowi silnie zmotywowanych uczonych lub środowisk naukowych. (Por. też >Partycypacyjne Tworzenie Polityki Naukowej). Niektóre Mapy to szerokie deklaracje wizji, mające na celu pobudzić dyskusję o przyszłych projektach, podczas gdy inne wnikają głęboko w szczegóły konkretnych propozycji, opierają się na starannie sformułowanych ocenach, i przesądzają o losach głównych inicjatyw w zakresie infrastruktury. W rzadkich przypadkach Mapa staje się planem działań, tzn. jest ona traktowana jako lista projektów, które otrzymają finansowanie i będą realizowane zgodnie z opisem. Jednak częściej Mapa Drogowa odzwierciedla intencje konsensusu zarówno polityków jak i naukowców. Klasyfikując i porównując Mapy Drogowe bierze się pod uwagę następujące parametry: Zakres naukowy. W niektórych przypadkach proces tworzenia planów dotyczy infrastruktury z wielu nie pokrywających się dziedzin nauki. Najbardziej znany przykład to Mapa Drogowa Forum Strategii Europejskiej Infrastruktur Badawczych (ESFRI). Kiedy indziej, zakres naukowy Mapy odzwierciedla mandat agencji. W wielu przypadkach bierze się pod uwagę pojedynczą dziedzinę nauki lub też pojedynczy ważny problem badawczy. Coraz większą interdyscyplinarność badań prawdopodobnie doprowadzi do większej liczby przypadków planów opartych na ocenie infrastruktury w wielu dyscyplinach. Zasięg geograficzny i/lub administracyjny. Prawdopodobnie najmniejsza skala, w której da się sensownie realizować plan działań (Mapę Drogową) to krajowa agencja. Częściej plany tworzy się na poziomie krajowym. Ostatnio tworzenie map stało się popularne 47

48 pod auspicjami Komisji Europejskiej, Europejskiej Fundacji Nauki oraz innych podmiotów, w szczególności ESFRI. Cele krajowej mapy drogowej, nie zawsze oczywiste na podstawie pobieżnej lektury dokumentu, dotyczą zwykle utrzymania doskonałości w badaniach naukowych, polepszenia pozycji naukowej kraju, pobudzenia myślenia strategicznego, >rozliczalności i interdyscyplinarności, lepszego wykorzystania ograniczonych zasobów, poprawy koordynacji decyzji inwestycyjnych lub też wspierania rozwoju regionalnego. Zakres czasowy. Niektóre plany bardzo wyraźnie określają okres czasu, dla którego planuje się rozwój infrastruktury, np. amerykański USDOE 20-years Outlook lub ESA Cosmic Vision W większości jednak przypadków horyzont czasowy jest tylko mgliście określony lub wcale. W niewielkiej liczbie przypadków (np. plany NASA i ESA) dokument końcowy zawiera sekwencję budowy urządzeń, które mają być zbudowane w określonym ważnym z punktu widzenia nauki porządku. Niektóre Mapy są aktualizowane lub periodycznie powtarzane. Wielkość infrastruktury. Proces tworzenia planów idzie gładko, gdy rozpatrywane urządzenia nie różnią się zbytnio pod względem wielkości i typu. Istnieją oczywiste trudności metodyczne oceny i ustalania priorytetów odnośnie do projektów o różnej wielkości i różnych kosztów. Myślenie strategiczne o infrastrukturze jest cenne dla nowych i/lub interdyscyplinarnych dziedzin, których przyszłe potrzeby mogą nie być znane decydentom, zwłaszcza jeśli finansowanie i struktury administracyjne w tych dziedzinach nie są jeszcze w pełni rozwinięte na poziomach instytucjonalnym i rządowym. Dla decydentów nauki tworzenie Map jest okazją do nowego spojrzenia przyszłe opcje, oraz do pracy z urzędnikami z innych agencji, zarówno wewnątrz kraju jak i poza jego granicami. Dla przyszłych użytkowników nowych urządzeń proces tworzenia planów może być jedynym mechanizmem zapewnienia sobie masy krytycznej zainteresowanych z różnych dziedzin, dzięki czemu mają oni razem szansę ubiegać się o budowę aparatury, która mogłaby zostać przeoczona w konwencjonalnym procesie planowania. Opracowanie nowego planu działań na rzecz danej dziedzinie naukowej jest okazją do systematycznego zbadania kluczowych warunków, niekoniecznie natury naukowej, ale jednak bardzo istotnych dla powodzenia w dłuższej perspektywie programów badawczych. Do warunków tych należą m.in.: Popyt i podaż zasobów badawczych. Ważne jest, że aby zasoby sprzętu były równe (zarówno pod względem jakości jak i ilości) rozmiarom środowiska naukowego. Nie jest dobrze, gdy z najwyższej klasy aparatury (np. dużych teleskopów i detektorów cząstek elementarnych) kupuje się wyłącznie mały zestaw bardzo drogiego sprzętu do dyspozycji stosunkowo ograniczonej liczby badaczy. Wielkość środowiska naukowego w różnych dyscyplinach, w wartościach absolutnych i w stosunku do innych dyscyplin. Tworzenie Mapy Drogowej daje okazję do obliczenia wielkości środowiska naukowego (np. w astronomii, fizyce, biologii molekularnej, inżynierii lotniczej). Informacje takie, zebrane podczas sporządzania Mapy, miałyby duże 48

49 znaczenie dla decydentów planujących opracować zrównoważone i spójne programy badawcze. Warunki dostępu do infrastruktury badawczej. Istnieje duża różnorodność polityk określających warunki dostępu badaczy do dużej infrastruktury. Nawet wtedy, gdy uważa się, że dostęp jest oparty na zasługach (tzn. nie zależy od tego, czy naukowiec jest związany z infrastrukturą lub pochodzi z kraju, który ją finansuje) istnieją różne niewypowiedziane explicite warunki. Kwestie zatrudnienia. Wszystkie gałęzie nauki muszą nieustannie odnawiać się poprzez przyciąganie i zatrzymywanie utalentowanych młodych ludzi. Zapewnianie nowoczesnej infrastruktury oraz jej rola w szkoleniu nowych pokoleń badaczy i w innych kwestiach związanych z karierą naukową może być jednym z tematów poruszanych w trakcie sporządzania Mapy. Powiązania z przemysłem i konkurencyjnością. Budowa nowej infrastruktury badawczej może wiązać się z poważnymi wyzwaniami technologicznymi, które mogą z kolei przyczyniać się do powstawania odprysków przemysłowych o potencjale komercyjnym. Zaangażowanie potencjalnych partnerów w proces tworzenia planów może pomóc w rozpoznaniu takich możliwości, a także może być przydatne przy tworzeniu wiarygodnych prognoz kosztów proponowanych projektów. Sporządzanie Map powszechnie uznaje się za przejaw polityki naukowej prowadzonej w sposób strategiczny, systematyczny i obiektywny. Jest to jednak zadanie koszto-i-czasochłonne, obarczone różnymi problemami. 1. Wielka infrastruktura, przedmiot Map, jest bardzo kosztowna. Ponieważ coraz więcej planuje się i buduje wielkich urządzeń, finansowanie badań nie opartych na wielkiej infrastrukturze z konieczności się kurczy. 2. Mapy Drogowe mogą prowadzić do zakłóceń w finansowaniu małych i średnich projektów aparaturowych. 3. Mapy oparte na wieloletnich zobowiązaniach krytykuje się jako zbyt sztywne. 4. Gdy interdyscyplinarne mapy drogowe ujmują coraz większą liczbę różnych dziedzin nauki, włącznie z naukami społecznymi, a nawet humanistyką, powstają trudności metodologiczne, szczególnie gdy próbuje się ustalić priorytety. 5. Samo upowszechnienie map drogowych może powodować zamieszanie, szczególnie gdy brak jasności co do zakresu, statusu i metodologii poszczególnych dokumentów. Najważniejsze pytania zadawane w stosunku do Map to: 1. Jaki jest status podmiotu, który zleca i realizuje Mapę? 2. Jakie przepisy regulują sposób opisu infrastruktury i kryteria wyboru? 3. Czy szacuje się koszty infrastruktury, a jeśli tak, to jak? 4. Jaki jest kontekst międzynarodowy Mapy? 5. Czy proces tworzenia Mapy jest kontynuowany, zarówno w zakresie realizacji jak i okresowego powtarzania? 49

50 Przyporządkowanie (lub nie) infrastruktury do poszczególnych priorytetów jest poważnym problemem. Niektóre plany wyraźnie zabraniają ustalania priorytetów, w innych przypadkach dokonywanie trudnych wyborów jest główną racją bytu całej procedury. Istnieje znaczna różnorodność sposobów, w jaki koszty włącza się do planów. W niektórych przypadkach kwestia ta jest celowo pominięta. W innych dokumentach znajdują się skomplikowane obliczenia kosztów budowy, rozruchu, eksploatacji i zaprzestania eksploatacji. Tworzenie planów, które nie dają żadnych konkretnych perspektyw finansowania, wzbudza mimo to duże zainteresowanie środowiska naukowego. Coraz częściej w Mapach uwzględnia się międzynarodowy kontekst infrastruktury. Nawet w krajowych planach i priorytetach bierze się pod uwagę inne kraje i regiony. Strategia CERN uzupełnia Mapę ESFRI, która celowo wyklucza infrastrukturę fizyki cząstek. Coraz częściej Mapy odsyłają do istniejących planów. Tak więc Mapa Drogowa Wielkiej Brytanii 2007 wyraźnie odnosi się do ESFRI. Z kolei Mapa ESFRI była inspirowana przez projekt USDOE. Por. >PRIORYTETY POLITYKI NAUKOWEJ. Bibliografia OECD Global Science Forum, Report on Roadmapping of Large Research Infrastructures, December PARTYCYPACYJNE TWORZENIE POLITYKI NAUKOWEJ [Participatory Science Policy Making] Pomysły dotyczące udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji w sprawie rozwoju nauki i techniki nie są nowe, sięgają lat i Jednak jeśli dawniej dotyczyły tylko wybranych dziedzin, to obecnie są znacznie bardziej upowszechnione, choć z reguły odnoszą się do pewnych kwestii, do niektórych faz badań lub do wykorzystywania ich wyników. Najczęściej dotyczą one zagadnień, które są ważne, których nie można zostawić samych sobie, gdyż zaniedbanie ich niesie za sobą ryzyko, dla których brak niezawodnych standardowych rozwiązań (prawnych, administracyjnych, technicznych) i których rozstrzygnięcie łączy się z wyborem wartości. Zagadnienia te mogą dotyczyć całej planety (globalne ocieplenie) lub spraw małej lokalnej społeczności (np. zatrucie ołowiem). Niektóre kraje mają sformalizowane procedury włączania obywateli w ustalanie priorytetów polityki naukowej oraz ocenę możliwych szans i zagrożeń związanych z rozwojem niektórych badań i technologii, np. w formie specjalnych praw lub możliwości wysłuchań. W wielu innych powszechne są praktyki oddolnej aktywizacji obywateli. Wysoki poziom angażowania obywateli cechuje kraje nordyckie, szczególnie Danię, a także Francję, Belgię i Szwajcarię. Obywatele i organizacje społeczeństwa obywatelskiego działają poprzez udział w radach konsultacyjnych i komisjach doradczych, szczególnie w takich sprawach jak ustalanie przepisów wpływających na działalność gospodarczą (Albania), ustalanie priorytetów finansowania badań (Belgia, Chorwacja, Holandia, Rumunia), polityka N+T (Tur- 50

51 cja), etyka w nauce (Norwegia, Islandia), powiązania technologii i społeczeństwa (Norwegia), budownictwo i planowanie (Izrael) oraz energia jądrowa (UK). W niektórych krajach, takich jak Islandia i Austria, brak konkretnych sformalizowanych procedur udziału szerszego społeczeństwa w decyzjach dotyczących nauki i techniki, jednak obowiązują w nich ugruntowane ogólne zasady bezpośredniego angażowania szerszej publiczności w procesach podejmowania decyzji, szczególnie w sprawach dotyczących ochrony środowiska. Partycypacyjną politykę na szczeblu Unii i w wielu jej krajach członkowskich wspierają instrumenty polityki, takie jak np. DECIDE (Deliberative Citizens' Debates in European science centres and museums) czy Mobilizacja i Wzajemne Uczenie się (Mobilisation and Mutual Learning Actions). Koncepcje partycypacji obywatelskiej w rządzeniu. Zjawisko partycypacyjnego tworzenia polityki naukowej wpisuje się w szersze ramy, ujmowane przez takie (pokrewne choć zróżnicowane) idee, jak: Partycypacja publiczna Partycypacja obywatelska Deliberacyjna demokracja Dyskursywna demokracja Pozyskiwanie informacji od obywateli (ang. Citizen sourcing) Otwarty rząd Rząd 2.0 E-rząd Partycypacja 2.0 Partycypacja on-line E-partycypacja Rozpoznawanie open source (ang. Open Source Intelligence). Partycypacja publiczna. Partycypacja publiczna to ogólna nazwa związku obywateli z władzami rządowymi i samorządowymi; może ona przybierać formy jednokierunkowych informacji dla obywateli lub konsultacji obywatelskiej względnie też partycypacji obywatelskiej, w której informacje przesyła się w obie strony, między przedstawicielami społeczeństwa oraz administracją publiczną w drodze dialogu, w rezultacie którego ulegają zmianie przekonania obu stron [Rowe 2000]. Przykładowe formy to konferencje konsensusu, jury obywatelskie i fora obywateli. W roku Amerykańska Narodowa Fundacja Nauki ustanowiła Program Nauka dla Obywateli (Science for Citizens Program) aby zapewnić wsparcie techniczne obywatelom pragnącym brać udział w procesie kształtowania polityki. Od tego okresu na rzecz partycypacji obywatelskiej dla polityki naukowej działają takie amerykańskie organizacje, jak the Center for Science and the Public Interest, Union of Concerned Scientists, the Coalition for Responsible Genetic Research, oraz Science for the People. Poniższa tabela przedstawia poszczególne szczeble partycypacji publicznej: 51

52 Im wyżej tym trudniej Współdecydowanie Rady Konsultacje Informacje Demokracja deliberatywna (dyskursywna). Demokracja deliberatywna formą demokracji, w której deliberacja (rozważanie, naradzanie się) jest w centrum podejmowania decyzji. Przyjmuje ona zarówno elementy konsensualnego podejmowania decyzji jak i rządów większości. Demokracja deliberatywna da się pogodzić zarówno z demokracją przedstawicielską jak i demokracją bezpośrednią [van Dijk]. W przeciwieństwie do demokracji przedstawicielskiej demokracja obradująca podkreśla konieczność uzasadnienia decyzji zbiorowych w drodze otwartego i racjonalnego dialogu między wolnymi i równymi obywatelami. Pojawienie się nowego deliberatywnego nurtu w liberalnych społeczeństwach demokratycznych przejawia się w eksperymentach partycypacyjnych, takich jak jury obywatela i deliberacji wyborczych w Stanach Zjednoczonych oraz europejskie konferencje konsensusu, jury obywatelskie, dialogi interesariuszy. Teoria demokracji zainteresowała się nurtem w latach Demokracja uczestnicząca. Demokracja uczestnicząca (ang. participatory democracy) to proces kolektywnego podejmowania decyzji z wykorzystaniem kombinacji elementów demokracji bezpośredniej i przedstawicielskiej. Znajduje zastosowanie w samorządach lokalnych i samorządach pracowniczych oraz realizuje się zwykle poprzez budżet obywatelski (także praktykowana w Polsce). Pozyskiwanie informacji od obywateli. Adopcja przez rząd technik crowdsourcingu dla (1) próby pozyskania obywateli w zakresie projektowania i realizacji usług administracji publicznej (2) sięgania do zbiorowej inteligencji obywateli w poszukiwaniu rozwiązań problemów społecznych. Zastosowania obywatelskiego sourcingu obejmują m.in. platformy kontaktu z obywatelami, dotyczące m.in. zgłaszania informacji o przestępstwach lub awariach oraz monitorowanie przez władze mediów społecznych, takich jak Twitter. Otwarty rząd. Open Government (ang. Open Government) jest koncepcją zmian funkcjonowania instytucji publicznych, których celem jest zwiększanie dostępu do informacji publicznej i innych zasobów informacyjnych będących w posiadaniu instytucji publicznych, jak również działania na rzecz zwiększenia poziomu transparentności administracji publicznej. Rozwój koncepcji otwartego rządu jest ściśle związany z postępem technologicznym, dostępnością cyfrowych narzędzi ułatwiających komunikację oraz usieciowieniem funkcjonowania jednostek i instytucji. Historyczne korzenie open govern- 52

53 ment tkwią w oświeceniowej debacie o kształcie powstającego wtedy demokratycznego społeczeństwa. Główne wartości, do których odwołuje się koncepcja otwartego rządu to: Przejrzystość i związana z tym wiarygodność działań państwa, Zaangażowanie obywateli poprzez uczestnictwo w procesach podejmowania decyzji oraz inne formy obywatelskiej współpracy w działaniach instytucji państwowych, Szeroko rozumiana otwartość instytucji publicznych, która jest warunkiem realizacji powyższych wartości. W Unii Europejskiej elementy filozofii otwartego rządu pojawiły się w Deklaracji z Visby z 2009 roku oraz sformułowanej na jej podstawie Cyfrowej Agendzie dla Europy. Rozwiązania spod znaku otwartego rządu są obecnie adaptowane przede wszystkim przez władze szczebla lokalnego, m.in. w Nowym Jorku, Londynie, czy Hongkongu. [Open Government 2014]. Rząd 2.0. Gov 2.0 łączy podstawy Web 2.0 z e-administracją zwiększając uczestnictwo obywateli za pomocą platformy open-source, która umożliwia obywatelom i firmom rozwijać innowacyjne aplikacje. Rolą rządu jest dostarczanie otwartych danych, usług internetowych i platform, co polepsza przejrzystość i skuteczność działań rządu [Gov ]. e-government. e-government (z ang. e-administracja) według definicji Komisji Europejskiej, jest stosowaniem technologii informatycznych w administracji publicznej. Wiąże się to ze zmianami organizacyjnymi i nowymi umiejętnościami służb publicznych, które mają poprawić jakość świadczonych przez administrację usług. e-government to ciągły proces doskonalenia jakości rządzenia i świadczenia usług administracyjnych poprzez przekształcanie relacji wewnętrznych i zewnętrznych z wykorzystaniem Internetu i nowoczesnych środków komunikacji. Relacje zewnętrzne to relacje typu urządobywatel, urząd-podmiot gospodarczy oraz urząd-usługodawca, natomiast spośród relacji wewnętrznych wyróżniamy urząd-urząd oraz urząd-pracownicy [e-government 2014]. e-partycypacja. Dwustronne powiązania prowadzące do lepszego rozumienia pomiędzy rządem a obywatelami zapośredniczone przez technologie Web 2.0. Sukces e- partycypacji zależy od łączenia danych rządowych z danymi tworzonymi przez media społeczne [Reddick 2012]. Wykorzystywanie technologii informacyjnokomunikacyjnych do mediacji i przekształcania stosunki obywateli do rządów i administracji publicznej w kierunku większej udziału obywateli. Rozpoznawanie open source. Forma zarządzanie zapewnianiem wiedzy i informacji dla decydentów poprzez ustalanie, wybór i pozyskiwania informacji z publicznie dostępnych źródeł i analizowanie ich w ramach >ANALIZY POLITYKI [Rowe 2002]. Wykorzystywanie technologii informacyjno-komunikacyjnych do mediacji i przekształcania relacji obywateli i rządów oraz administracji publicznej w kierunku większego udziału obywateli [Van Dijk 2009]. 53

54 Formy obywatelskiej partycypacji Metoda Uczestnicy Trwanie Cechy / mechanizmy Przykłady Referenda Potencjalnie wszyscy członkowie kraju lub regionu 1 dzień Zazwyczaj wybór jednej z dwóch opcji Biotechnologia w Szwajcarii (1997); składowanie śmieci w Szwecji (1997) Publiczne wysłuchania Zainteresowani obywatele, politycy i eksperci Mogą trwać przez wiele tygodni, zazwyczaj w ciągu dni roboczych Prezentacje władz dotyczące planów. Obywatele mogą wyrażać opinie, ale nie mają bezpośredniego wpływu na zalecenia. Częsty mechanizm, np. w USA (od wczesnych lat 1960.), Australii Ankietowanie opinii publicznej Wielkie próbki (setki lub tysiące), zazwyczaj reprezentatywne dla zainteresowanej społeczności Zazwyczaj nie dłużej niż kilka minut Często przeprowadzane za pomocą kwestionariusza lub przez telefon. Ankieta może zawierać wiele pytań. GMO w Wielkiej Brytanii (1998); kwestie biotechnologii Panel doradczy Kompetentni obywatele Miesiące Amerykański Recombinant DNA Advisory Committee (1974) powołany w celu doradztwa dyrektowowi NIH w sprawach badań genetycznych Panel obywatelski Grupa 12 obywateli wybranych na drodze losowania Spotkania periodyczne (np. 4 razy do roku) Uzgodnienia tworzenia przepisów Mała grupa przedstawicieli interesariuszy Dni tygodnie - miesiące Proces w amerykańskim prawie administracyjnym, stosowany przez agencje federalne, w którym przedstawiciele agencji rządowych i grup interesu dotkniętych negocjuje warunki proponowanego prawa administracyjnego Metoda stosowana przez US Envirionmental Protection Agency na- Trybunał ukowy Naukowcy nie zainteresowani bezpośrednio w przedmiocie dyskusji. Dzień Wzorowany na procedurach sądowych. Panel wysłuchuje zeznań dwóch przeciw- Idea dyskutowana od wielu lat, nie zrealizowany w praktyce. 54

55 stawnych stron. Rezultat to orzeczenie dotyczące stanu faktycznego kwestii pod względem ryzyk i korzyści. Konferencje w sprawie porozumienia Najczęściej przedstawiciele lokalnej społeczności wybrani przez panel interesariuszy Zwykle od 4 do 10 dni Panel z niezależnym moderatorem kwestionuje opinie ekspertów. Spotkania z reguły otwarte. Wnioski zawarte w raporcie lub przedstawione na konferencji prasowej. Stosowane w Danii i w Holandii na tematy od skażenia żywności po zanieczyszczenie powietrza; w Wielkie Brytanii w kwestiach biotechnologii roślin Obywatelskie komitety doradcze Wąska grupa przedstawicieli różnych grup lub społeczności Wiele dni Grupa bada ważne kwestie. Współdziała z przedstawicielami przemysłu. USA Grupy fokusowe Wąska grupa od 5 do 12 osób wybrana jako przedstawicielstwo publiczności Jedno spotkanie, zwykle ok. 2 godzin Swobodna dyskusja, nagrywana, z niewielką pomocą moderatora. Stosowana dla zbierania opinii. Wielka Brytania Konferencje konsensualne Uczestnicy (12-24) wybrani z grupy obywateli, którzy zgłosili się. Zaproszeni nie mają określonej wiedzy o dyskutowanej kwestii. Zazwyczaj 4- dniowe konferencje Wybrana grupa obywateli bada zagadnienia, a następnie spotyka się z ekspertami. Po spotkaniu formułują oni samodzielnie raport z zaleceniami, przedstawiany politykom i opinii publicznej. Dania Warsztat scenariuszowy Od 24 do 32 obywateli Dwa dni Spotkania osób zainteresowanych planowaniem miejskim, na których omawia się i ocenia różne rozwiązania technologiczne dla rozwiązania konkretnych problemów (np. energia, woda, mieszkalnictwo i transport) Miasta w Holandii Wspólnotowe badania partycy- W badaniach biorą Obie strony wspólnie i na 55

56 pacyjne udział eksperci i przedstawiciele wspólnoty (lokalnej, zawodowej, etnicznej, grupy osób dotkniętej przez ten sam problem itp.). równych prawach definiują problem i projekt badawczy, przeprowadzają badania, interpretują wyniki i decydują, w jaki sposób te wyniki wykorzystać. Badania nie tyle dla postępu wiedzy, co dla rozwiązania kwestii dla których brak rutynowych rozwiązań. Jury obywatelskie obywateli wybranych na drodze losowania 4 do 5 dni Obywatele spotykają się dla wysłuchania opinii ekspertów. Po ostatnich obradach jury przedstawia rekomendacje. USA, Niemcy Procesy dialogu Kilka-kilkanaście dwu-lub-trzy godzinnych sesji Obywatele na otwartych warsztatach korzystają z przewodnika zawierającego podstawowe informacje o problemie. Kanada Deliberacyjne mapowanie Panel 8-10 obywateli zróżnicowany w zależności od płci i statusu społeczno-ekonomicznego. 6 wieczorów Warsztaty dla oceny opcji technologicznych z udziałem obywatele i ekspertów Sondaż deliberactyjny Reprezentatywna próba mieszkańców spośród uczestników sondażu Kilka dni Spotkania dla rozwiązania lokalnych kwestii Poznań Forum obywatelskie Szeroka reprezentacja obywateli Bywają stałą działalnością prowadzoną przez organizacje Forum identyfikuje podstawowe parametry problemu politycznego, naradza się i przygotowuje zalecenia. Norwegia, Youth Forum for Democracy Źródła: Rowe 2000; UN

57 Poziomy partycypacji Poziom systemu -ustawy Poziom rząduurzędy rzeczników praw Poziom lokalny - wysłuchania; referenda; komitety doradcze; ankiety obywatelskie i in. OECD 2001 Bibliografia Albert Meijer, Nils Burger and Wolfgang Ebbers, Citizens4Citizens: Mapping Participatory Practices on the Internet. Charles Thorpe, Participation as Post-Fordist Politics: Demos, New Labour, and Science Policy, Minerva (2010) 48:ss Christopher G. Reddick, Stephen K. Aikins, Web 2.0 Technologies and Democratic Governance: Political, Policy and Management Implications, 2012, ss Citizen Participation in Science Policy 1984 ed. by James C. Petersen The University of Massachusetts Press Amherst, Dennis Hilgers & Frank T. Piller, Extending Open Innovation to Open Government: a Roadmap for New Opportunities in Citizensourcing. e-government, Wikipedia EU Public engagement in science Portuguese Presidency Conference The Future Of Science and Technology in Europe, Lisbon, 8-10 October Eva Lövbrand, Roger Pielke, Jr., and Silke Beck, A Democracy Paradox in Studies of Science and Technology, Science, Technology, & Human Values Gene Rowe and Lynn J. Frewer, Public Participation Methods. A Framework for Evaluation, Science, Technology, & Human Values, Vol. 25, No. 1 (Winter, 2000), ss Gov 2.0, Wikipedia Guide to Online Participation Jan A.G.M van Dijk, Participation in Public Policy Making, University of Twente, June Jill Chopyak, Peter Levesque, Public participation in science and technology decision making: trends for the future, Technology in Society 24 (2002) ss Mapa drogowa otwartego rządu w Polsce. Centrum Cyfrowe, 8 lipca OECD Mind The Gap: Fostering Open And Inclusive Policy Making An Issues Paper, OECD Strengthening government-citizens connections using consensus conferences Open Government, Wikipedia

58 Pierwszy Sondaż Deliberatywny w Polsce. UN, Guidelines on Citizens Engagement for Development Management and Public Governance, Using consensus conference to learn about public participation in policy-making POLICY MIX W DZIEDZNIE B+R I INNOWACJI (Policy Mix for R&D and Innovation) Mieszanka Polityki (ang. Policy Mix) w dziedzinie B+R i innowacji to zestaw >instrumentów polityki, które oddziałując na siebie wpływają na ilość i jakość inwestycji B+R w sektorze publicznym i prywatnym [Policy Mixes 2009]. Celem koncepcji policy mix jest pomoc w uniknięciu stosowania różnych instrumentów polityki oddzielnie lub w sposób chaotyczny i nieskoordynowany [Raising 2003]. Por. >Spójność Polityki. W ostatnich latach przedmiotem wielu analiz i dyskusji stał się problem właściwego doboru instrumentów, czyli stworzenia najlepszego tzw. policy mix. Pojęcie Mieszanki Polityk stało się bardzo popularne w OECD i w Unii Europejskiej. Stosowane sporadycznie w II połowie XX wieku, weszło do języka polityki w II poł. lat 1990., a stało się tematem wielu książek, artykułów i raportów od połowy I dekady XXI wieku [WordCat 2013]. Problematykę Policy Mix podejmuje tzw. trzecia generacja teorii wyboru instrumentu polityki: pierwsza generacja zajmowała się analizą oddzielnych instrumentów, druga generacja badaniami porównawczymi nad instrumentami, a trzecia zagadnieniami projektowania i doboru optymalnej Mieszanki Polityki w złożonych sytuacjach decyzyjnych i wykonawczych [Howlett 2007; OECD 2009]. Koncepcja Mieszanki Polityki zwraca uwagę, że instrumenty polityki nigdy nie działają bez interakcji z innymi instrumentami, najczęściej (dobrze dobrane) wspomagają się wzajemnie, lub też (nie zharmonizowane ze sobą) obniżają wzajemnie swoją skuteczność lub też niwelują wzajemnie swoje efekty. Poszczególne instrumenty osiągają nieraz zakładany cel cząstkowy (np. zwiększenie wydatków biznesu na B+R), ale cel ten często ma szerszy sens społeczny tylko pod warunkiem, że jest sprzęgnięty z wieloma innymi celami, wspieranymi przez inne instrumenty [Benchmarking 2002]. Nowatorstwo koncepcji policy mix polega na założeniu, że nie instrumenty stosowane w izolacji, tylko połączenie oddziaływujących na siebie instrumentów politycznych wpływa na B+R i innowacje. Drugim kluczowym pomysłem jest założenie, że na B+R i innowacje wpływ mają nie tylko instrumenty z tego obszaru polityki (np. dotacje rządowe lub zachęty podatkowe itp.), ale również polityki z innych dziedzin, takie jak np. przepisy ochrony środowiska [Policy Mixes 2009]. Z reguły każdy instrument ma sens pod warunkiem istnienia innych instrumentów, bądź też mechanizmów rynkowych i społecznych. Np. finansowany przez rząd fundusz zasiewny na wstępne fazy innowacji ma sens pod warunkiem istnienia źródeł finansowania kolejnych faz (np. kapitału ryzyka). W systemie finansowania badań naukowych wielkie projekty i programy badawcze, granty tradycyjne oraz granty specjalne, służące np. finansowaniu propozycji nadsyłanych przez młodych badaczy oraz idei nieortodok- 58

59 syjnych i oryginalnych uzupełniają się wzajemnie; granty pełnią funkcję laboratorium nowych form w stosunku do wielkich programów. Instrumenty finansowania badań przemysłowych prowadzonych w uczelniach mają sens pod warunkiem równoległego istnienia mechanizmów transferu technologii, mobilności naukowców i inżynierów pomiędzy nauką a gospodarką oraz partnerstwa publiczno-prywatnego. Korzyści ze wspierania prac B+R w przedsiębiorstwach wzrastają gdy towarzyszy temu pomoc w zakresie zarządzania, podnoszenia kompetencji oraz wprowadzenia na rynek nowych produktów i usług. Myśląc o pojedynczym instrumencie nastawionym na osiągnięcie pewnego celu, politycy powinni brać pod uwagę szersze spektrum już istniejących lub możliwych do wprowadzenia narzędzi [OECD 2001; NESTA 2013]. Mieszanki polityki można opisywać wg dziedzin polityki, których dotyczą (Policy Mix może nie ograniczać się do jednej domeny), wg >agend polityki i >uzasadnień polityki, wg grup i procesów docelowych oraz wg typu zastosowanych instrumentów [NESTA 2013]. W polityce naukowej i innowacyjnej OECD dzieli Policy Mix instrumentów na mieszanki instrumentów wspierających a) >podstawy nauki i technologii (ang. science and technology base), b) B+R biznesu i innowacji, c) >powiązania nauki i gospodarki, d) >zasoby ludzkie dla N+T, e) system >zarządzania badaniami i innowacjami [OECD 2007]. Niezależnie od pojęcia Mieszanki Polityki proponuje się także pojęcie Mini Mieszanki oznaczającej zestaw instrumentów (takich jak np. programy mobilności, bodźce fiskalne, granty, nowe regulacje) ukierunkowanych na osiągnięcie jednego konkretnego celu, takiego np. jak podnoszenie badań i poziomu inwestycji w określonych obszarach technologii czy wspieranie konkretnych grup docelowych (np. nowych firm opartych na technologii) [Designing 2009]. Ewaluacja Policy Mix może opierać się na ustaleniach ewaluacji Mini Mieszanek. Pojęcie policy mix odnosi się także do łączenia ze sobą rozmaitych narzędzi analizy politycznej, także zwłaszcza takich, które ze względu na szeroki udział grup nie-rządowych mają równocześnie charakter instrumentów politycznych. M.in. dla wspomożenia procesu podejmowania decyzji zaleca się stosowanie kombinacji >ewaluacji polityk, >foresightu i >wartościowania technologii dla (efekt synergii, wzajemnego wspomagania) [Kuhlmann 2003]. Zalecenia. Podstawowe wymiary Mieszanki Polityk to: Głębokość ranga instrumentów; Gęstość liczba instrumentów; Luka pomiędzy instrumentami stosowanymi w danym kraju a stosowanymi na świecie (np. brak zachęt podatkowych na B+R lub innowacyjnych zamówień publicznych); Równowaga między różnymi rodzajami instrumentów, np. instrumentami bezpośredniego wsparcia, jak dotacje, oraz instrumentami pośrednimi, jak zachęty podatkowe na B+R; lub pomiędzy konkurencyjnym finansowaniem projektów oraz finansowaniem instytucjonalnym [Designing 2009]. 59

60 Podstawowe funkcje systemu B+R brane pod uwagę podczas tworzenia Mieszanki Polityki to: Mobilizacja zasobów finansowych, aparaturowych i ludzkich, publicznych i prywatnych; Popyt na wiedzę. Należy rozpoznać potrzeby wiedzy oraz sposoby ich zaspokojenia. Tworzenie wiedzy naukowej i technologicznej. Obieg wiedzy. Zapewnienie odpowiedniego przepływu i upowszechnienia wiedzy ma zasadnicze znaczenie dla jej dalszego wykorzystania w gospodarce i społeczeństwie, albo też jako podstawa do dalszych postępów w produkcji wiedzy[designing 2009]. Wskazówki i porady przydatne przy konstruowaniu Mieszanki Polityki: Zastosuj modele zarządzania oraz modele systemu innowacji jako sposobów zrozumienia ról i obowiązków głównych podmiotów systemu B+R i innowacji, etapu oraz kontekstu polityki B+R i innowacji; Zastosuj proste modele dziedzin polityki celem odróżnienia różnych zestawów polityk i ich strefy oddziaływania oraz bardziej szczegółowych lub zaawansowanych modeli celem odróżnienia różnych zestawów instrumentów polityki; Zastosuj charakterystyki Mieszanek Polityki jako ramy do kompilacji listy kluczowych kwestii, które powinny zostać uwzględnione podczas projektowania lub modyfikowania Policy Mix; Opracuj modele funkcjonalne celem analizy i oceny wpływu Mieszanki Polityki lub zmian zachodzących w Mieszance Polityki na efektywność systemu B+R i innowacji [Designing 2009]. Pięć kluczowych kwestii projektowania Mieszanki Polityk akcentujących potrzebę spójności, efektywności i koordynacji to: 1. Wyzwania: jak zbudować mieszankę polityk, która odpowiadałaby na konkretne wyzwania stojące przed krajowym lub/i regionalnym systemem innowacji? 2. Koordynacja policy mix: jak zapewnić właściwą koordynację polityki w różnych dziedzinach polityki i na różnych poziomach władz? 3. Angażowanie interesariuszy Mieszanki Polityki: jakie są plusy i minusy z udziału wielu zainteresowanych stron w opracowaniu i wdrażaniu instrumentów polityki? 4. Projektowanie Mieszanki Polityki: jak zaprojektować spójną politykę? Jakie są wzory do naśladowania? Jak pobudzić pozytywne i uniknąć negatywnych interakcji pomiędzy politykami (biorąc pod uwagę od nie tylko polityki w dziedzinie badań i rozwoju oraz innowacji, ale także te oddziaływujące na te sfery)? 5. Wdrożenie, ewaluacja i skutki Mieszanki Polityk: jak przejść od ewaluacji instrumentów do ewaluacji zestawów instrumentów? Jakie są warunki dla skutecznego wdrażania kombinacji instrumentów? Jakie narzędzia informacyjno-analitycznego wsparcia polityk użyć do tego celu? [Designing 2009] Dziesięć podstawowych kwestiach dotyczących Projektowania mieszanki polityk: Wyzwania. Jakie główne wyzwania stoją przez Narodowym Systemem Innowacji, w jaki sposób zmieniły się one w ciągu ostatnich pięciu lat, i jaki miały one wpływ na działalność B+R? Cele. Jakie są główne cele i priorytety polityki badań i rozwoju w danym kraju i jak się one zmieniły się w ciągu ostatnich pięciu lat? Jak jakie znaleźć balanse i kompromisy 60

61 (ang. trade-offs, coś za coś) związane z realizacją różnych celów? Jak sekwencjonować cele i instrumenty? Luki (między wyzwaniami a celami). Czy istnieje różnica między wyzwaniami a głównymi celami i priorytetami polityki rządu? Czy Mieszanka Polityki reaguje na główne wyzwania stojące przed krajem? Instrumenty. Jakie stosuje się instrumenty polityki w celu wspierania działalności B+R w sektorach prywatnym oraz publicznym? Jakie instrumenty poza domeną polityki badań i rozwoju (np. polityki zasobów ludzkich, polityki innowacji, polityki stymulacji rynku, itp.) mają szczególne znaczenie dla działalności B+R i wzrostu inwestycji w badania i rozwój? Czy jest zbyt mało czy zbyt dużo instrumentów i czy mają one odpowiednią skalę? Czy poszczególne instrumenty są dobrze zaprojektowane i skuteczne? Czy zachodzi synergia pomiędzy poszczególnymi instrumentami oraz ich grupami? Jak sekwencjonować (wprowadzać w określonym porządku) cele i instrumenty? Luki (między celami i instrumentami). Czy istnieje luka lub niedopasowanie głównych celów polityki oraz instrumentów do ich osiągnięcia? Historia. Jak ewoluowało stosowanie instrumentów polityki badań i rozwoju oraz innowacji? Beneficjenci. Na jakie grupy beneficjentów ukierunkowane są instrumenty polityki? Znaczenie. Które instrumenty polityki miały największy wpływ na poziom wydatków na B+R? Interakcje. Czy istnieje jakikolwiek dowód na to, że instrumenty polityki oddziałują na siebie pozytywnie lub negatywnie? Rządzenie. Czy istnieje jakakolwiek forma koordynacji polityki B+R i innowacji oraz innych polityk mających potencjalne skutki dla poziomu inwestycji w B+R i innowacje? [Designing 2009; OECD 2010] Pytania te stały się osią ewaluacji Policy Mix polityki naukowej w Polsce [Policy Mix Poland 2007]. Nową propozycję uporządkowania analizy i ewaluacji Mieszanki Polityki zaproponowali Magro i Wilson [2013], nawiązując do idei zaproponowanych przez Flangana [2011] oraz OECD [2012]. W przeciwieństwie do koncepcji Policy Mix opartych na uwzględnianiu zestawu instrumentów krajowej polityki innowacyjnej, wzięli oni pod uwagę trzy dodatkowe elementy domeny (dziedziny) polityk, >uzasadnienia polityk oraz poziomy polityki (ponad-narodowy; krajowy; regionalny; lokalny): 61

62 Propozycję swoją nazwali oni Protokołem Mixu Ewaluacji, ujmując ją w sześciu krokach: Krok 1 Nakreśl system polityczny i ustal jego zakres odnośnie do uzasadnień, domen i instrumentów (policy mix) oraz poziomów. Krok 2 Sporządź listę uzasadnień polityki. Krok 3 Przeprowadź analizę mixu domen i instrumentów wiążących się z różnymi uzasadnieniami na różnych poziomach administracyjnych, biorąc pod uwagę dublowania i komplementarności. Krok 4 Rozpoznaj aktualne praktyki ewaluacji oraz zakres, w jakim uwzględniają one interakcje między instrumentami polityki. Krok 5 - Zaprojektuj i przeprowadź zintegrowaną ewaluację instrumentów polityki związanych z danym uzasadnieniem. Krok 6 Zintegruj te ewaluacje w formie całościowej oceny: mixu ewaluacji. Znaczenie koncepcji Policy Mix w polityce naukowej i innowacyjnej. Jak dotąd polityka rozwija się bardziej wskutek kolejnych bieżących przyrostów (dodawania nowych i usuwania dawniejszych instrumentów) niż wskutek świadomych i przemyślanych działań w celu konstruowania Policy Mix. Ta sytuacja powoli się zmienia, w miarę jak koncepcja ta staje się coraz bardziej znana politykom i szerokim kręgom zainteresowanych [Designing 2009]. W latach na zlecenie Komisji Unii Europejskiej instytut UNU-MERIT w Maastrich realizował projekt badawczo-ewaluacyjny mający na celu zarówno pogłębienie rozumienia problematyki Policy Mix w dziedzinie B+R, jak i przeprowadzenie oceny mieszanek polityki naukowej w niektórych krajach członkowskich. W ramach projektu opublikowano wiele raportów metodologicznych, problemowych i ewaluacyjnych, m.in. UNU-Merit Policy Mixes for R&D in Europe 2009 oraz UNU-Merit Monitoring and analysis of policies conducive to higher levels of R&D. Country Review Poland Bibliografia Benchmarking Of National Policies Public And Private Investments In R&D. Final Report Expert Group, OECD June Benchmarking Of National Policies Public And Private Investments In R&D. Final Report Expert Group, OECD June

63 C. Nauwelaers, and R. Wintjes, Innovating SMEs and regions: the need for policy intelligence and interactive policies, Technology Analysis and Strategic Management, (2002) 14 (2), Claire Nauwelaers & René Wintjes, Innovating SMEs and Regions: The Need for Policy Intelligence and Interactive Policies, Technology Analysis & Strategic Management, Vol. 14, No. 2, Designing Policy Mixes: Enhancing Innovation System Performance and R&D Investment Levels, March A study funded by the European Commission DG Research J. S. Metcalfe, Science, Technology and Innovation Policy in Developing Economies, 2000; Raising EU R&D Intensity. Improving the Effectiveness of the Mix of Public Support Mechanisms for Private Sector R&D, Report to the European Commission by an Independent Expert Group. Kieron Flanagan, Elvira Uyarra, Manuel Laranja, Reconceptualising the policy mix for innovation, Research Policy 40 (2011) ss Michael Howlett and Jeremy Rayner, Design Principles for Policy Mixes: Cohesion and Coherence in New Governance Arrangements, Policy and Society 01/2007; 26(4):1-18. NESTA Paul Cunningham, Jakob Edler, Kieron Flanagan, Philippe Larédo, Innovation policy mix and instrument interaction: a review, November 2013 OECD (2012), Innovation policy mix for business R&D and innovation, w: OECD Science, Technology and Industry Outlook. OECD Policy Mix for Innovation In Poland. Key Issues and Recommendations, OECD Public Funding Of R&D: Emerging Policy Issues, March OECD The Innovation Policy Mix, w: STI Outlook 2010 Optimising the Policy Mix by the Development of a Common Methodology for the Assessment of (Socio)Economic Impacts of RTDI Public Funding, Brussels, December 2013 Paul Cunningham, Jakob Edler, Kieron Flanagan, Philippe Larédo, Innovation policy mix and instrument interaction Policy Mixes for R&D in Europe, UNU-MERIT, A study commissioned by the European Commission Directorate-General for Research, April Policy-Mix Country Review US 2007 Policy-Mix Methodological Report 2006 Policy-Mix Monitoring and analysis of policies and public financing instruments conducive to higher levels of R&D investments. Country Review Poland, Policy-Mix R&D Policy and Non-R&D Policy Interactions and Impacts 2008 Policy-Mix Thematic Report Governance 2008 Policy-Mix Thematic Report Mini-Mix 2007 Policy-Mix Thematic Report R&D R&D Policy Interactions 2008 Policy-Mix Thematic Report Routes 2008 Raising EU R&D Intensity. Report to the European Commission by an Independent Expert Group Improving the Effectiveness of the Mix of Public Support Mechanisms for Private Sector Research and Development, European Commission Stefan Kuhlmann, Evaluation as a source of `strategic intelligence`, w: Learning from Science and Technology Policy Evaluation, ed. by Philip Shapira, Stephan Kuhlmann, Edward Elgar, The Impact Of Public R&D Expenditure On Business R&D, OECD Edurne Magro, James R. Wilson, Complex innovation policy systems: Towards an evaluation mix, Research Policy 42 (2013)

64 POLITYKA PUBLICZNA Polityka publiczna (ang. public policy) dziedzina zracjonalizowanych i systemowych działań państwa i społeczeństwa wokół problemów publicznych, także dyscyplina nauk społecznych zapoczątkowana przez Harolda Lasswella. W języku polskim nie mamy właściwego, czy może jednoznacznego terminu, na oddanie tego, co w języku angielskim oznacza termin public policy, albo samo słowo policy [Wikipedia 2014]. Przeprowadzanie przez władze publiczne zmian, w których interwencję traktuje się jako inwestycję, która ma zapewnić oczekiwany zwrot na podstawie znajomości przedmiotu celu logiki (koncepcji tłumaczącej mechanizm, dzięki któremu osiągnie się zakładane cele) narzędzi interwencji dzięki stosowaniu policy intelligence na kolejnych etapach cyklu polityki w danych ramach prawno-politycznych (zobowiązania, zalecenia i priorytety, zarówno unijne, jak i krajowe; doświadczenia z przeszłości; negocjacje i konsultacje; debata publiczna; względy polityczne; intuicja). Polityka niemal zawsze ujmowana jest w aktach prawnych. Związki między polityką a prawem różnią się w zależności od porządku prawnego kraju, obszaru działania, kategorii spraw [Nauka 2009]. Instrumenty prawne powinny być zharmonizowane i osadzone w instrumentach poza-prawnych. Ograniczeniem prawa jako instrumentu zmiany jest prawniczy styl tworzenia prawa, który narzuca prawnikom końskie okulary w ocenie możliwych rozwiązań i który jest głównym powodem faktu, że zmiany są najczęściej inkrementalne [Sigler 1978]. Prawo (krajowe i międzynarodowe) to ramy procedur decyzyjnych w polityce ramy możliwych rozwiązań prawnych i nie-prawnych instrument działań politycznych (obok nie-prawnych instrumentów polityki, takich jak np. oświadczenia, informacja, konsultacje społeczne, foresight, decyzje adm.) uzasadnienie. Często polityki realizuje się za pomocą programów (pakietów instrumentów), programy za pomocą instrumentów, a instrumenty projektów: 64

65 Polityka Programy Instrumenty Projekty Ciąg działań rządu ujmuje się nieraz w formie następującego schematu: Dostępne środki Wkład Procesy (co i jak rząd robi) Produkty i usługi Wpływ na obywateli i biznes Bibliografia Nauka administracji, red. Barbara Kudrycka, B. Guy Peters, Patrycja Joanna Suwaj, Warszawa Wolters Kluwer Polska, Jay A. Sigler; Benjamin R. Beede, The Legal Sources of Public Policy, The Journal of Politics, Vol. 40, No. 3 (Aug., 1978), ss Wikipedia, Polityka publiczna, POMIAR I EWALUACJA W POLITYCE NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ Odpowiednie pomiary i ewaluacja są kluczowe dla sukcesu polityki naukowej i innowacyjnej, umożliwiają one decydentom i analitykom: Ocenić wkład B+R i innowacji do realizacji celów społecznych i gospodarczych, Zrozumieć uwarunkowania i bariery B+R i innowacji, których znajomość jest niezbędna dla projektowania skutecznej polityki, Ustalić wpływ polityki i programów oraz to, czy polityka przyczyniła do korygowania lub łagodzenia problemu który miała rozwiązać (np. zawodność rynku we wspomaganiu innowacyjnej przedsiębiorczości pod takimi względami jak finansowanie, szkolenia, doradztwo i technologie), Ocenić skuteczność różnych opcji polityk, umożliwiając rządowi podejmowanie świadomych decyzji dotyczących alokacji środków, 65

66 Ciągle ulepszać projektowanie i zarządzania programami. Ewaluacja jest kluczowym narzędziem uczenia się jak formułować polityki i programy, jakie problemy się pojawiają, jakie praktyki działają dobrze, co należy w przyszłości zrobić lepiej, Pobudzanie świadomej debaty. Wyniki ewaluacji mogą zachęcać do debaty publicznej, stwarzając możliwość interesariuszom - od sponsorów i menedżerów do beneficjentów programu - do refleksji na temat adekwatności i skuteczności polityk, programów i instytucji, Zwiększyć publiczną odpowiedzialność polityk (zob. >ROZLICZALNOŚĆ). Por. >EWALUACJA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ. Bibliografia IPP Innovation Policy Platform, The role of measurement and evaluation in policy and governance, PRIORYTETY W POLITYCE NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ Ustalanie priorytetów to dokonywanie pewnych wyborów mających wpływ na podział publicznych środków kosztem innych wyborów (kto ma dostać pieniądze, jak wiele i na co). Priorytety to preferencje w stosunku do wybranych alternatyw w procesie >KSZTAŁTOWANIA POLITYKI w odpowiedzi na >KLUCZOWE WYZWANIA i >PROBLEMY POLITYCZNE; albo explicite, sporządzone na podstawie wcześniej publikowanych >DO- KUMENTÓW POLITYCZNYCH, lub niejawne ( de facto ). Priorytety stwarzają ramy dla decyzji bieżących; są one zwykle uzupełniane przez posteriorities (decyzje aby porzucić pewne cele i zadania). Rozróżnia się priorytety strukturalne (np. wzrost finansowania badań, wspieranie badań podstawowych, szkolenie pracowników badawczych) i priorytety tematyczne (np. ICT, biotechnologia, nauki o morzu). Priorytety mogą być ustalane odgórnie lub oddolnie, lub też przez kombinację obu podejść. Oprócz krajowych priorytetów istnieją również priorytety w UE oraz na poziomach regionalnym, mezo (realizacji) lub na poziomie taktycznym (np. organizacji badawcza lub firmy). Priorytety w nauce odnoszą się do podstawowych celów finansowania badań ze źródeł publicznych (takich jak np. jakość badań; wpływ na technologie, rozwój społeczny i wzrost gospodarczy); decyzji co do podziału funduszy na B+R pomiędzy dyscyplinami i instytucjami; decyzji rozstrzygających najważniejsze opcje polityczne (kształt systemu nauki, np. finansowanie B+R przez Ministerstwo Nauki czy też przez wiele ministerstw; więcej badań poznawczych czy ukierunkowanych na cele; więcej małej czy więcej wielkiej nauki; więcej rynku czy więcej państwa; koncentracja wysiłku badawczego w centrach doskonałości czy też rozproszenie badań po wielu wydziałach uniwersyteckich i instytutach; więcej badań podstawowych czy więcej strate- 66

67 gicznych i stosowanych; klasyczne peer-review, tj. akademickie kryteria oceny projektów i programów czy też peer-review uzupełnione o kryteria użyteczności technologicznej, społecznej i gospodarczej itd.). Pojęcie priorytetu w polityce naukowej ma z reguły dość szeroki i nie zawsze określony zakres. Istnieją priorytety explicite, które choć nagłaśniane, nie skutkują w istotnych decyzjach finansowych, oraz priorytety ukryte. W wielu krajach takimi ukrytymi pełzającymi priorytetami były np. zmiany proporcji w finansowaniu uczelni i poza-uczelnianych instytucji badawczych oraz nauk biologicznych i fizycznych (na korzyść tych pierwszych), które, choć nieznaczne w skali roku, skumulowane, okazały się istotne w skali dwóch dekad. Priorytety bywają rodzajem ogólnej wytycznej dla przyszłych decyzji, podkreśleniem wagi pewnych kwestii i rozwiązań w białych lub zielonych księgach, bywają też metodą zarządzania środkami publicznymi. Coraz częściej bywają tym drugim. Od lat 1990., wraz z rosnącą popularnością Nowego Zarządzania Publicznego i budżetu zadaniowego, wyznaczanie celów, zadań, priorytetów i wskaźników wykonania dla organizacji i programów rządowych stało się coraz częstsze, zinstytucjonalizowane i obligatoryjne. W konsekwencji, coraz częściej priorytety łączy się z określaniem oczekiwanych rezultatów i wpływów polityk oraz z budowaniem wskaźników i podejmowaniem ewaluacji, mającej ocenić ich zasadność i skuteczność. Nie jest jednak łatwe (a nawet możliwe) w odniesieniu do badań ukierunkowanych tylko na cele poznawcze. Najczęściej priorytetami w nauce nazywa się dziś systematycznie podejmowane i w miarę zobiektywizowane decyzje co do preferowanych obszarów zmian w podziale środków na B+R. Priorytety są rodzajem wędzidła nakładanym na pokusę działań niejawnych, nie motywowanych interesem publicznym. Priorytety opiera się o uzgodnione wcześniej przesłanki oraz zasady wyboru, a ustala w wyniku procesu politycznego angażującego różnych interesariuszy. Priorytety są elementem cyklu polityki, dźwignią uruchamiającą kolejne decyzje (na coraz niższym szczeblu) w ramach pewnego porządku podejmowania decyzji. W zależności od charakteru systemu władzy i decyzji co do ulokowania spraw nauki (odrębne ministerstwo, wiele ministerstw) ustalanie priorytetów jest mniej lub bardziej zcentralizowane, bardziej odgórne lub bardziej oddolne. Zdecentralizowane systemy sterowania nauką, jak w Stanach Zjednoczonych i w Izraelu, nie wykluczają istnienia wielkich narodowych strategicznych inicjatyw, takich jak amerykańska National Nanotechnology Initiative (2000). Często celem priorytetów jest naprawa tego, co się popsuło, wzmacnianie zalążków przyszłości, np. pewnych pól badań, jak technologie konwergencji (ICT, nano, bio), zapobieganie rysującym się zagrożeniom (np. zewnętrznym, jak starzenie się społeczeństw, oraz wewnętrznym, jak starzenie się środowiska naukowego). Priorytety są miękkie, kiedy są finansowane z dodatkowych źródeł budżetowych, ponad kwoty przekazane poprzednich latach, oraz twarde, kiedy łączą się z decyzjami o zaprzestaniu (lub zmniejszeniu) finansowania pewnych pól badan lub zadań. W Niemczech te ujemne priorytety nazywa się posteriorytetami. 67

68 Czasami termin ten stosuje się w nazwach pewnych konkretnych procedur, np. sposobu dochodzenia do decyzji w sprawie długofalowego finansowania wielkiej aparatury badawczej. Na wybór priorytetów mają wpływ >TYP SYSTEMU NAUKI, >RAMY POLITYK, >ANALIZY POLITYK, >KONSULTACJE, wydarzenia (np. demonstracje przeciwko ACTA, energii nuklearnej, badaniom prenatalnym), media ( czwarta władza ) oraz aktywność obywateli (sieć, organizacje pozarządowe). W scentralizowanym systemie nauki priorytety ustala się odgórnie, a interesariusze zabierają głos tylko jako doradcy; w systemie zdecentralizowanym przeciwnie, decydujący głos ma środowisko naukowe; w systemie mieszanym łączy się wybór odgórny z oddolnym. O kryteriach selekcji priorytetów decyduje zarówno wewnętrzna logika rozwoju wiedzy naukowej i technologicznej, jak i potrzeby oraz perspektywy gospodarcze, społeczne i polityczne kraju. Jednoczesne uwzględnienie tych różnych wymiarów oraz uporanie się z nadmiarem informacji płynących z diagnoz, prognoz i opinii jest zadaniem polityki jako sztuki opartej na wiedzy. Aby w miarę racjonalnie ustalać priorytety, trzeba mieć dane do analiz, znać potrzebne kategorie i klasyfikacje, umieć stosować schematy analityczne i procedury decyzyjne. Nie jest to, wbrew pozorom, łatwe; wiele administracji uczyło się sztuki priorytetyzacji od swoich bardziej zaawansowanych sąsiadów. Takim nauczycielem dla Finów byli Szwedzi. Aż do początków lat przeważała opinia, że kwestię ustalania priorytetów w nauce powinno się pozostawić samym badaczom. Rozwój nauki jest nieprzewidywalny, a naukowcy najlepiej wiedzą, co dla nauki dobre. Zakwestionował tę zasadę Alvin Weinberg (1962), argumentując, że przy wyborze priorytetów wewnętrzne kryteria dojrzałość pola badawczego i kompetencje badaczy powinny zostać uzupełnione przez kryteria zewnętrzne, takie jak znaczenie tego pola dla 1) rozwoju innych pól badawczych oraz 2) osiągnięcia ważnych celów technologicznych, gospodarczych i społecznych. Jednak w rzeczywistości priorytety stosowano, odkąd tylko podczas I (a potem II) Wojny Światowej gwałtownie wzrosły rządowe wydatki na B+R. Priorytetem było wówczas naukowe wsparcie zwycięstwa wojennego, a po wojnie zwycięstwo w zimnej wojnie. Priorytetowe stały się odgórnie wybrane przez rząd dziedziny, takie jak energia nuklearna, podbój kosmosu, fizyka, poza-uczelniane instytuty badawcze. Obecnie system wyboru priorytetów jest coraz bardziej zdecentralizowany i wielopoziomowy (specjalności wybrane przez agencje, wielkie organizacje badawcze, uczelnie). Priorytety są ustalane na poziomie europejskim (np. Horyzont 2020), krajowym (np. Krajowy Program Badań) i regionalnym (np. regionalne strategie innowacji, inteligentna 68

69 specjalizacja). Informacje o rządowych priorytetach w dziedzinie nauki, technologii i przemysłu zamieszcza OECD Science, Technology and Industry Outlook. Nowe kraje członkowskie Unii Europejskiej muszą stosować nieco inne perspektywy w zbieraniu i analizowaniu danych niż rozwinięte. Obok perspektywy diagnostycznej (np. jak działa system nauki) i prognostycznej (jakie dyscypliny i technologie stają się lub staną się podstawą przyszłego paradygmaty techno-gospodarczego) niemniej ważne są dla nich perspektywa dościgania (jak powinny zmieniać się funkcje badań jako motoru rozwoju w kolejnych fazach rozwoju?) oraz perspektywa specjalizacji (jakie są przewagi porównawcze kraju i jak je wykorzystywać?). Bibliografia. Priority Setting and the Coordination of International Cooperation OECD 2008 R&D specialisation strategic intelligence in priority setting OECD 2008 S&T Foresight & Horizon scanning Influencing R&D priorities Netherlands OECD 2008 Towards Good Practices in Priority Setting OECD 2008 Priorities in Science & Technology Policy. An International Comparison 2004 Emerging Thematic Priorities for Research in Europe IPTS 2000 Setting Priorities for the Science Base, POST, Parliamentary Office of Science and Technology, Gabriel Drillhon, Choosing priorities in science and technology, OECD, Paris A. Rip, R. Hagendijk, Implementation of Science Policy Priorities, SPSG Concept Paper No. 2, PROBLEM POLITYCZNY Proces >FORMUŁOWANIA POLITYKI w ramach >CYKLU POLITYKI zaczyna się od zdefiniowania problemu. Wg Giandomenico Majone ( ) najważniejszą funkcją zarówno debaty publicznej, jak i formułowania polityk jest ustalanie norm, które określają, kiedy pewne warunki należy uznać za problemy polityki. Obiektywne warunki rzadko są tak ważne i jednoznaczne, że określają program polityki lub narzucają odpowiednie sformułowane zagadnienie. W latach 50. problem ubóstwa miał niewielkie znaczenie w amerykańskiej świadomości społecznej. W latach 60., przy nieznacznych zmianach dystrybucji dochodu, stał się ważną częścią polityk publicznych [Majone 2007]. Problemy mogą być konceptualizowane w różnych skalach i z różnym stopniem skomplikowania. Skala lub jednostki analizy (np. poziom mikro lub makro) i złożoności (pojedyncza kwestia lub gniazdo pokrewnych zagadnień) mają wielkie znaczenie gdy idzie o to, jak problemy polityczne przedstawia się, dyskutuje i bada. Opis problemu politycznego obejmuje następujące elementy: podstawowe fakty; charakter i waga zagadnienia; informacja, kogo problem dotyczy (np. małych i średnich firm), jakie są jego źródła i jakie następstwa. Najczęściej budowę strategii innowacyjnych poprzedza analiza krajowego systemu innowacji, kładąca nacisk na jego ułomności (Por. 69

70 >UZASADNIENIA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ), luki, bariery, dysproporcje, pułapki rozwoju i wąskie gardła. W trakcie analizy zwraca się m.in. uwagę na luki: wiedzy, popytu, przedsiębiorczości, zasobów ludzkich, infrastruktury, a także na lukę inwestycyjną i instytucjonalną. Następnie, ustala się źródła i uwarunkowania każdej z luk oraz proponuje sposoby ich usunięcia lub ograniczenia. Luki mogą dotyczyć m.in.: kapitału ryzyka; dostosowania podaży i popytu w produkcji wiedzy naukowej i technologicznej; niedostatecznego popytu ze strony firm na nowe technologie (zwłaszcza informacyjnymi i telekomunikacyjnymi) z powodu słabej wiedzy o ich zaletach; przeszkód w tworzeniu małych innowacyjnych firm z powodu nieefektywności rynku kapitałowego oraz braku klimatu przedsiębiorczości; braku infrastruktury upowszechniania wiedzy i technologii; niedostatecznej mobilności pracowniczej i in.) itd. Pytania odnoszące się do luk powinny wynikać z analizy powiązań gospodarczych branży lub regionu. Np. w jakim punkcie łańcucha powiązań gospodarczych ujawniają się ułomności rynku? Czy luka istnieje po stronie popytu czy po stronie dostaw? Czy problem zachodzi w B+R, produkcji czy marketingu? Czy bariery mają charakter techniczny, strukturalny, organizacyjny czy finansowy? Czy nie dofinansowanie B+R ze strony biznesu ma związek ze specjalnymi cechami B+R, czy też jego źródłem jest niechęć do podejmowania ryzyka? Jeśli bariera ma charakter techniczny, czy problem jest przede wszystkim efektem nadzwyczajnego ryzyka technicznego, nierównowagi w B+R, nieadekwatnej infrastruktury, czy jeszcze innych czynników? Jeśli bariera ma charakter strukturalny, czy problem wynika z braku `masy krytycznej` badaczy w firmie, z niedostatecznej wielkości firmy, z `barier wejścia`, czy też ze słabej pionowej integracji? Jeśli bariery mają charakter menedżersko-organizacyjny, czy problem jest związany z nowym lub wysokimi wymaganiami co do koordynacji B+R, produkcji i marketingu, czy też z potrzebą nowych praktyk lub technik? [Tassey 1997] Luka jest zarazem wskazaniem dla polityki. Np. w opinii Banku Światowego czynnikami odpowiedzialnymi za niski poziom przedsiębiorczości w Polsce są wysokie koszty rejestracji firmy, niekorzystne przepisy podatkowe i regulujące rynek pracy, wysoki poziom składek na ubezpieczenie społeczne, a także uciążliwa biurokracja i niska skuteczność sądownictwa [Bank Światowy]. Każda z rozpoznanych luk to jednocześnie obszar poszukiwanych rozwiązań oraz podstawa do ustalenia zasad oceny proponowanych rozwiązań. W określaniu luk pomocne jest sięganie po metafory, uznane i sformalizowane, takie jak krajowy system innowacji, otwarta metoda koordynacji, czy też konkurencyjna przewaga, oraz nowe i własne (por. >METAFORY W NAUCE). Metafory to sposób wyboru, organizowania, interpretacji oraz nadawania sensu złożonej rzeczywistości w celu budowy drogowskazów dla poznawania, analizowania, argumentowania oraz działania [Øverland 2005]. 70

71 Luki Luka wiedzy. Niedopasowanie podaży i popytu w produkcji wiedzy. Wyższe uczelnie i instytuty państwowe nie są w dostatecznym stopniu ukierunkowane na dziedziny o strategicznym znaczeniu dla przedsiębiorczości. Z drugiej strony, MŚP nie wykorzystują w wystarczającej mierze wiedzy wytwarzanej w tych instytucjach z powodu trudności dostępu do nich lub też braku świadomości potencjalnych korzyści ze stosowania wiedzy. / Luka pomiędzy wzrastającą potrzebą skutecznego upowszechniania wiedzy a istniejącą infrastrukturą upowszechniania, rozwiniętą w okresie dominacji liniowego modelu innowacji. / Firmy nie wykorzystują wiedzy swych dostawców oraz klientów. Luka popytu. Niedostateczne zainteresowanie ze strony firm nowymi technologiami (zwłaszcza informacyjnymi i telekomunikacyjnymi) z powodu słabej wiedzy o ich zaletach. Luka przedsiębiorczości. Niskie tempo tworzenia nowych firm z powodu nieefektywności rynku kapitałowego oraz braku klimatu przedsiębiorczości Luka inwestycyjna. Publiczne i prywatne wydatki na B+R nie są w stanie zapewnić produkcji wiedzy naukowej i technologicznej odpowiadającej potrzebom gospodarczym i społecznym. / Względnie niski poziom prywatnych inwestycji w B+R. Brak prywatnego kapitału ryzyka. Luka instytucjonalna. Nadmierna koncentracja badań w sektorze szkolnictwa wyższego, z jej konsekwencją - nadmiernymi inwestycjami w badania podstawowe. Brak masy krytycznej badań stosowanych. / Komercjalizacja wyników B+R uzyskanych w wyższych uczelniach i w laboratoriach państwowych hamowana przez utrudnienia w wymianie personelu i funduszy między przemysłem, wyższymi uczelniami i laboratoriami państwowymi. / Nadmiernie rozbudowane B+R w stosunku do innych form działalności naukowej i technicznej. Stosunkowo słabe powiązania uczelni z przemysłem. Instytucjonalne bariery utrudniające skuteczne interakcje pomiędzy różnymi elementami systemu innowacji. / Sieć instytucji działających na rzecz transferu technologii jest niepełna, co prowadzi do wielu luk i dublowań. Poziom umiejętności technicznych MŚP stosunkowo niski w porównaniu z zagranicą. / Brak poczucia tożsamości w tzw. gronach przemysłowych / Firmy zaniedbują możliwości współpracy z innymi firmami. Luka infrastrukturowa. Brak wystarczającej infrastruktury B+R (urządzenia, wyposażenie) w publicznych organizacjach badawczych. / Niski poziom wykorzystywania publicznej infrastruktury nauki przez MŚP. Luka w zasobach ludzkich. Niski udział personelu B+R wśród ogółu zatrudnionych, co odzwierciedla nie tylko niską naukochłonność gospodarki, ale także nieefektywność systemu zatrudnienia. / Niedostatek badaczy zatrudnionych w twórczą działalność B+R (w przeciwieństwie do prac B+R o charakterze ewaluacyjnym, adaptacyjnym i postlicencyjnym). / Niedostateczna mobilność pracownicza. Sposób definiowania luki jest zatem jedną z ważniejszych przesłanek doboru instrumentu politycznego. Pomocne w uświadomieniu sobie wszystkich komponentów problemu politycznego są opracowania zawierające propozycję map problemowych: LUKI ORAZ SPOSOBY ICH PRZEZWYCIĘŻANIA Źródła branżowych ułomności innowacji Finansowe koszty transakcji, z jakimi spotykają się MSP; ryzyko związane ze standardami nowych technologii Typowe branże Oprogramowania, wyposażenie, instrumenty Instrumenty polityczne Wspieranie kapitału ryzyka; instytucje pomostowe dla ułatwienia adaptacji standardów Mała wielkość firm; wielkie ze- Rolnictwo, przemysł Instytucje pomostowe niskich 71

72 wnętrzne zyski; ograniczona możliwość przywłaszczenia zysków Wysoki koszt, ograniczona możliwość przywłaszczenia zysków (szczególnie dla technologii infrastrukturowych) Wiedza powstaje poza sektorem biznesu; jej twórcy mogą nie rozpoznać potencjalnych zastosowań lub też mogą nie umieć skutecznie przekazywać potencjalnym użytkownikom informacji o postępie badań Martin 2000 lekki Przemysł lotniczy i kosmiczny, technologie elektryczne i elektroniczne, ICT, półprzewodniki Biotechnologia, chemia, materiałoznawstwo, przemysł farmaceutyczny technologii (tzw. extension services) dla ułatwienia transferu technologii Współpraca B+R, subsydia; instytucje pomostowe dla ułatwienia rozwoju technologii infrastruktury Instytucje pomostowe dla ułatwienia dyfuzji postępu badań w tzw. wielkiej nauce. Modele innowacji, źródła branżowych ułomności innowacji oraz odpowiedzi polityki Główny tryb innowacji Źródła branżowych ułomności innowacji Typowe branże Instrumenty polityczne Rozwój wkładu dla branż użytkowników Finansowe koszty transakcji, z jakimi spotykają się MSP; ryzyko związane ze standardami nowych technologii Oprogramowania, wyposażenie, instrumenty Wspieranie kapitału ryzyka; instytucje pomostowe dla ułatwienia adaptacji standardów Aplikacja wkłady rozwiniętego w branżach dostawców Mała wielkość firm; wielkie zewnętrzne zyski; ograniczona możliwość przywłaszczenia zysków Rolnictwo, przemysł lekki Instytucje pomostowe niskich technologii (tzw. extension services) dla ułatwienia transferu technologii Rozwój złożonych systemów Wysoki koszt, ograniczona możliwość przywłaszczenia zysków (szczególnie dla techno-logii infrastrukturowych) Przemysł lotniczy i kosmiczny, technologie elektryczne i elektroniczne, ICT, półprzewodniki Współpraca B+R, subsydia; instytucje pomostowe dla ułatwienia rozwoju technologii infrastruktury Aplikacja technologii wysoce nauko-chłonnych Wiedza powstaje poza sektorem biznesu; jej twórcy mogą nie rozpoznać potencjalnych zastosowań lub też mogą nie umieć skutecznie przekazywać potencjalnym użytkownikom informacji o postępie badań Biotechnologia, chemia, materiałoznawstwo, przemysł farmaceutyczny Instytucje pomostowe dla ułatwienia dyfuzji postępu badań w tzw. wielkiej nauce. 72

73 Martin 2000 Kolejne kroki służące definiowaniu problemu ujmuje się w następujący sposób: KROK 1 KROK 2 KROK 3 Stan aktualny Aspekty zadawalające > Aspekty pożądane w przyszłości Oczekiwania Wąskie gardła Wizje przyszłości Bariery Definiowanie problemu Øverland 2005 Bibliografia Bank Światowy, Perspektywy gospodarki opartej o wiedzę w Polsce Head Brian 2009, Evidence-based policy: principles and requirements, University of Queensland. Majone Giandomenico, Dowody, argumenty i perswazja w procesie politycznym, Wyd. Nauk. Scholar, Warszawa Martin Stephen, John T. Scott, The nature of innovation market failure and the design of public support for innovation, Research Policy 29 (2000), s Øverland Erik F., The use of heuristic terms in policy building. Dynamic and fallacies in policy building process, Seminar at the IPTS June Tassey Gregory, The economics of R&D policy, Walker Warren E., The Use of Screening in Policy Analysis, Management Science, Vol. 32, No. 4. Apr., 1986, ss PROCES POLITYKI [Policy process] W naukach politycznych cykl polityki to narzędzie stosowane w analizie rozwoju polityki, bliskie pojęciu >CYKLU POLITYKI. Podobnie jak w cyklu polityki, w procesie polityki wyróżnia się cztery fazy: ustalania >agendy polityki, >formułowania polityki, >wdrażania oraz >ewaluacji. Podstawowe kwestie rozważane w procesie Jakie są główne etapy procesu decyzyjnego polityce naukowej i technicznej, jacy interesariusze odgrywają w nich główną rolę i po jaki typ wiedzy sięgają? W jaki sposób a) rozumie się, b) określa się o problemy polityczne? 73

74 o cele i zadania i tzw. targety polityki? o instrumenty polityczne? o tzw. agendę polityczną? o priorytety? Jakie główne ramy koncepcyjne mają wpływ na wybór i określenie problemów itd.? Jakie wyróżnia się podstawowe wzorce systemów zarządzania rozwojem nauki i techniki i co charakteryzuje każdy z nich? Jakie stosuje się klasyfikacje instrumentów polityki naukowej i technicznej? Jak ocenia się użyteczność poszczególnych instrumentów na podstawie doświadczeń z ich zastosowaniami w odmiennych kontekstach politycznych różnych krajów? Jakiego typu przeprowadza się monitoringi i ewaluacje? W jaki sposób o określenie problemów, celów i zadań o wybór agendy i priorytetów o wyniki monitoringu i ewaluacji o inne polityki, mające wpływ na politykę naukową i techniczną (np. gospodarcza, monetarna, przemysłowa) o wielkie strategie rządowe - wpływa(ją) na wybór instrumentów politycznych (lub korektę istniejących)? Jakie narzędzia informacyjno-analitycznego wsparcia stosuje się w procesie decyzyjnym (np. analizę polityki, benchmarking polityk, foresight, prognozy rozwoju nauki, modele ekonometryczne)? W jaki sposób statystyka nauki i techniki służy jako narzędzie w ustalaniu agendy politycznej, problemów, priorytetów, monitoringu i ewaluacji? W jaki sposób zapewnia się o tzw. policy mix (synergię pomiędzy różnymi instrumentami, np. wzajemne ukierunkowanie ich na siebie lub też skierowanie dwóch lub więcej instrumentów na wspólny cel lub tzw. target)? o sekwencjonowanie instrumentów (następstwo w czasie w pewnym logicznym porządku)? W jaki sposób organizacje mające wpływ na politykę naukową i techniczną dokonują auto-korekty swoich decyzji (uczą się na błędach)? Jakie wśród państw UE występują trendy polityki naukowej i technicznej, w szczególności w odniesieniu do o procesu decyzyjnego, o instrumentów politycznych, o priorytetów, o koncepcji politycznych i ekonomicznych? 74

75 Zmiana charakteru procesu polityki. Badacze podkreślają zmianę charakteru procesu polityki. Liniowy model polityki w procesie sekwencyjnym (formułowanie, ustalanie agendy, decyzje, wdrożenie, ewaluacja, formułowanie...) nie jest dłużej aktualny, przynajmniej w dziedzinie polityki naukowo-technicznej. Wszystkie typowe kroki są bardziej lub mniej interakcyjne. Polityka innowacyjna jest coraz bardziej kwestią tworzenia sieci między zróżnicowanymi zorganizowanymi podmiotami, zamiast odgórnym podejmowaniem decyzji. Udane tworzenie polityki zazwyczaj opera się na kompromisach i przewartościowaniach perspektyw interesariuszy. Podmioty prowadzące negocjacje realizują różne częściowo rozbieżne interesy, różnie postrzegają rzeczywistość [Kuhlmann 1999]. Obecny model polityki publicznej, oparty na redukcji złożonych problemów do postaci oddzielnych, racjonalnie zarządzanych części, nie jest już odpowiedni w obliczu do wyzwań stojących przed rządami oraz zmian w szerszym środowisku, w którym działają. Kluczowe wyzwania to: zwiększona złożoność spowodowana przez wpływ teleinformatyki oraz wzrost interakcji między różnymi organizacjami i agencjami; bardziej zróżnicowana gama organizacji zaangażowanych w świadczenie usług publicznych zatarcie granic między polityką wewnętrzną i międzynarodową w wyniku zglobalizowanych sieci łączności oraz liberalizacji działalności gospodarczej, co oznacza, że krajowe wydarzenia pozostają pod coraz wpływem czynników międzynarodowych, i odwrotnie [Chapman]. Proces polityki traktuje się coraz częściej jako proces debat i negocjacji, podczas którego w różnych ramach interpretacji poddaje się ocenie różne cele, założenia, opinie, zasady i działania [Lundvall 1997]. Koncepcja Edelenbosa, Monnikofa i van de Riet podwójnej spirali procesu polityki. Wg koncepcji Edelenbosa, Monnikofa i van de Riet istnieją dwa główne podejścia w procesie politycznym: podejście analityczne i menedżerskie. Pierwsze kładzie nacisk na budowę strategii politycznej dzięki serii analiz, drugie na poszukiwanie konsensusu. Oba podejścia starają się określić własną tożsamość przez odrzucenie przeciwnego stanowiska. Pierwsze często lekceważy polityczne aspekty podejmowania decyzji, drugie lekceważy analityczne, zarzucając mu naiwność i oderwanie od rzeczywistości polityki. Jednak walka pomiędzy tymi dwoma obozami jest nieproduktywna i niepotrzebna, gdyż uzupełniają się wzajemnie. Tak więc, powinno dokonać się ich syntezy. Taką proponowaną przez nas syntezą byłoby podejście podwójnej spirali. Podejście analityczne. Przez stulecia mędrcy, rady, błazny, szpiedzy, żony i nałożnice doradzały decydentom. Wszyscy oni byli źródłem informacji, pomagali ją zinterpretować i doradzali, jak ją wykorzystać. Z czasem rozwój polityki oddzielił decydenta od doradcy. Szczególnie w XIX w. postępy wiedzy naukowej wzmocniły wiarę w możliwość zastosowania metody naukowej do ulepszenia warunków życia. Powstała potrzeba zapewnienia racjonalnego doradztwa decydentom. Podejście analityczne wyłoniło się pod 75

76 koniec II Wojny Światowej z badań operacyjnych stosowanych do rozwiązania zagadnień wojskowych. Analiza matematyczna systemu broni dała początek szerszej perspektywie analizy systemowej. Analiza ta została później zastosowana w świecie polityki cywilnej. W pierwszych dekadach po II Wojnie Światowej nauki ekonomiczne stały się głównym źródłem idei i metod dla polityki publicznej. Ekonomia określiła zasady analizy systemów, przyczyniając się do powstania zmatematyzowanej analizy systemów. Aby umożliwić obliczenia, brano pod uwagę wyłącznie wartości wyrażane w pieniądzu. Jednak szybko okazało się, że podejście to pozostawia na boku miękkie efekty, społeczne i środowiskowe. Aby temu zaradzić, stworzono społeczną analizę kosztów i korzyści, w której czynniki zazwyczaj nie wyrażane ilościowo ujmowano w wartościach pieniężnych. Zamiana czynników jakościowych na ilościowe zrodziła jednak wiele trudności, których uświadomienie dało początek analizie wielo-kryterialnej i scorecards ( Balanced scorecard definiuje się jako zbiór miar, które dają menedżerom szybki i obszerny pogląd na stan biznesu, wliczając w to satysfakcję klientów, poziom innowacji organizacyjnych i sytuację finansową. Metoda stosowana także w szkolnictwie wyższym i administracji rządowej, z reguły służy jako narzędzie stałego organizacyjnego uczenia się i stopniowego doskonalenia). Metody te rezygnowały z odnoszenia wszystkich wartości do wartości pieniężnych; to politycy mieli teraz dokonywać wyborów, przypisując własne wagi do różnych kryteriów. Z czasem w analizach wzrosło znaczenie czynników nie-materialnych, takich jak kulturalne i polityczne. Rozszerzenie zakresu pod koniec lat 1950-tych przekształciło analizę systemów w analizę polityczną. Podejście analityczne ma na celu wspieranie polityki na podstawie wiedzy naukowej. W jej ujęciu problem polityczny to w znacznej mierze rezultat braku wiedzy. Cel analizy politycznej to pogłębienie rozumienia sytuacji problemowej, możliwych rozwiązań i ich następstw. Najlepszą opcję można wybrać gromadząc wiedzę o celach, warunkach i efektach różnych opcji. Kluczowe pojęcie analizy politycznej to (techniczna) racjonalność. Decydenci mają postępować racjonalnie, a jest to możliwe dzięki racjonalnej analizie. Przez racjonalność rozumie się wybór najwłaściwszych środków dla realizacji danych celów. W ewaluacji polityk, główną rolę odgrywa skuteczność (osiągnięcie celu) i wydajność (relacja między środkami a celami). Brak racjonalności w życiu codziennym analitycy upatrywali w braku informacji i/lub braku zdolności do ich przetwarzania. Odkrycia Simona i in. zwróciły jednak uwagę na ograniczenia racjonalności podejmowania decyzji w świecie polityki. W tradycyjnej analizie politycznej proces polityczny postrzega się jako racjonalno-hierarchiczny i złożony z różnych faz. Z biegiem czasu narosła krytyka tradycyjnego podejścia analizy politycznej. Stwierdzono, że z reguły brak wielu danych potrzebnych dla przeprowadzenia analizy, a jeśli są, to niekompletne albo niejednoznaczne. Ponadto, obiektywizm czy neutralność badacza czy polityka jest mitem. Wyznawane idee i teorie zabarwiają każdą obserwację, a narzędzia analizy i metody mają swoje ukryte założenia. Sposób, w jaki traktuje się informację, w silnym stopniu zależy od sposobu, w jaki polityk patrzy na świat. Fakty to produkty definicji i zasad. Kształtowane są one przez światopoglądy, koncepcje, mapy 76

77 mentalne. Co więcej, decydenci często kierują się nie tyle interesem publiczny, co względem na reelekcję, status, prestiż, wpływ, zarobki itd. Naukowcy, doradcy i politycy mogą też być, dzięki wspólnemu wykształceniu i ideologii, częścią tej samej grupy technokratów. Politycy nieraz wykorzystują analizy jako symbol racjonalnego procesu decyzyjnego, aby wzmocnić swoją pozycję oraz wyjaśnić i usprawiedliwić swe działania wyborcom. Politycy podatni są na myślenie grupowe. Decyzje rzadko są dziełem ich indywidualnego namysłu, a z zasady zapadają w kręgach politycznych, do których należą. Kręgi te starają się urabiać decyzje zgodnie z własnym interesem (lub własnym pojmowaniem interesu publicznego), a blokować lub zamrażać decyzje, które kłócą się z ich poglądami. W efekcie rutyny, metoda prób i błędów, negocjacje, targi, perswazje, retoryka, szantaż, lobbowanie itd. zazwyczaj mają silniejszy wpływ na rezultat polityki niż racjonalne analizy. Proces polityczny okazuje się często nieprzewidywalny: nie-liniowy, pozbawiony ustalonej struktury, jasnego i wyraźnego początku lub końcowych sekwencji. Jednym z najpoważniejszych problemów w analizie politycznej jest znalezienie silnych dowodów empirycznych dla przedstawianych rekomendacji. Politycy proszą analityków o radę, a zadaniem ekspertów (lub ciał doradczych) jest oparcie zaleceń na ogólnych ustaleniach lub stylizowanych faktach. Jednak nie jest to proste. W wielu dziedzinach ekonomii współistnieją sprzeczne teorie, a świadectwa empiryczne są często poplątane. Np. teorie dotyczące wzrostu gospodarczego, innowacji, technologii czy prawa o konkurencyjności zawierają tezy nie zawsze mocne, trudne do kondensacji w formie prostych zaleceń, a czasem nawet sprzeczne ze sobą. Źródłem tych sprzecznych rezultatów są rozbieżne zespoły założeń (w teorii) i różne standardy i metody (w badaniach empirycznych). Wśród ekonomistów istnieje pewien podstawowy konsensus w odniesieniu do pewnych zagadnień, ale tylko na wysokim szczeblu abstrakcji, a nie w odniesieniu do konkretnych zaleceń. Zgodę co do poglądów, założeń i metod można osiągnąć w ramach szkół naukowych, ale nie pomiędzy szkołami. Choć współzawodnictwo pomiędzy szkołami prowadzi do coraz większej liczby nowych teorii, nieraz wartościowych w kategoriach mocy dowodowej i liczby zastosowań, niemniej różnią się one w podstawowy sposób pod względem ogniska zainteresowań, założeń i metod, a zatem są niewspółmierne wobec siebie. Jakkolwiek tradycyjne analizy biorą dziś pod uwagę fakt, że model racjonalny nie odzwierciedla rzeczywistości, nadal jest on uznawany za normę. Tradycyjny analityk trzyma się z dala od świata polityki. Dzieje się tak głównie z powodu jego politycznej słabości. Wpływ analizy politycznej na decyzje jest często bardzo słaby. Wzrastająca krytyka podejścia analitycznego nie pozostała bez wpływu na samych analityków. Zawsze ten czy tamten oddalał się od nurtu ortodoksyjnego, proponując podejście zmodyfikowane lub alternatywne. Z biegiem czasu coraz więcej analityków uświadomiło sobie ograniczenia swojego podejścia. Doprowadziło to do powstania partycypacyjnej analizy politycznej. Kładzie ona nacisk na pluralizm wartości i argumentów. Analizy i badania są interpretowane poprzez dialog i interakcje społeczne. 77

78 Krytyka podejścia analitycznego zrodziła serię alternatywnych modeli procesu podejmowania decyzji, bądź empirycznych (opisujących, jak naprawdę przebiega), bądź normatywnych. Obraz, jaki szkicują, jest znacznie bardziej chaotyczny niż model sekwencyjny. I tak, Lindblom w modelu przyrostowym (inkrementalnym) zastępuje racjonalność faz modelem, w którym decydenci rozważają jedynie niewielką liczbę opcji i ich następstw, przy czym opcje te różnią się od już stosowanych rozwiązań nie jakościowo, a jedynie co do stopnia. Cohen w modelu zorganizowanej anarchii podkreśla, że strategie polityczne to efekt czterech stosunkowo niezależnych strumieni: problemów, rozwiązań, uczestników oraz okazji wyboru. Uczestnicy wrzucają problemy i rozwiązania do kosza na śmieci i starają się rozwiązywać je w sieci wzajemnych interakcji. Wg Kingdona możliwe rozwiązania problemów wyłaniają się (jako wynik planowania lub przypadku) wtedy, gdy przetną się ze sobą sfery problemu, strategii (policy) i polityki (political). Wszystkie te trzy sfery charakteryzują się własną wewnętrzną dynamiką, i przecięcia takie sa jedynie chwilowe. Jeszcze inny model kładzie nacisk na sieciowy charakter decyzji, podejmowanych z uwzględnieniem roli i siły wzrastającej liczby organizacji, starających się nagiąć proces polityczny do swych własnych interesów. Podejście menedżerskie. Kluczowe w podejściu menedżerskim to wzajemne percepcje uczestników procesu decyzyjnego i ich wzajemne interakcje. Uczestnicy mogą mieć różny pogląd o faktach, lub też mogą zgadzać się co do faktów, ale przypisywać każdemu różne wartości. Uczestniczą oni w zmieniających się koalicjach i starają się dojść do rozwiązań na drodze mediacji i negocjacji, targowania się i konfrontacji. Problemy polityczne to rezultat konfliktów interesów i rozbieżności w sferze władzy. W grze o władzę, badacze są wykorzystywani po to, by nadać głębi stronniczym argumentom i dostarczyć uzasadnień dla wcześniej ustalonych opinii. Podejście menedżerskie, choć bardziej realistyczne (czy nawet cyniczne) też nie uniknęło krytyki. Nie przyniosło ono samych tylko dobrych doświadczeń. Częściowo wynikało to z braku doświadczenia stron uczestniczących w procesie decyzyjnym. Ale wypływało też z istotnych wad metody, nacisku na kwestie proceduralne, braku jasno sprecyzowanego porządku postępowania oraz wyraźnie określonych oczekiwań co do wyniku procesu politycznego. Wadą podejścia bardziej realistycznego okazało się to, co było zaletą podejścia bardziej idealistycznego: większa normatywność, wskazywanie zasad postępowania. Ku syntezie: podejście podwójnej spirali. Z powodu ograniczeń obu alternatywnych podejść autorzy proponują taką ich syntezę, która połączyłaby ich zalety, jednocześnie minimalizując ich wady. Jak dotąd oba obozy walczą ze sobą, starając się wchłonąć tyle ile się da zalet przeciwnego podejścia. Obóz analityczny włącza interakcję, polityczny badania. Warto jednak oba te dążenia połączyć, proponując syntezę. Wymaga to spojrzenia na te podejścia nie jako na alternatywy, ale jako rozwiązania komplementarne. Nie jest to łatwe, gdyż oba oparto na różnych metodologiach. Podejście analityczne oparte jest na ideach pozytywizmu (w tym czy innym jego wariancie). Współczesne wersje pozytywizmu uznają subiektywizm poznania jako nieunikniony, ale stawiają obiektywizm jako ideał. Podejście menedżerskie z kolei jest często oparte na przeciwstawnej 78

79 postawie filozoficznej, (społecznego) konstruktywizmu, zakładającej, że wiedza to konstrukcja indywidualna lub społeczna. Zgodnie z tą perspektywą, nie sposób przeprowadzić ostatecznego testu empirycznego badanego obiektu, gdyż nie ma czegoś takiego, jak obiektywna rzeczywistość. Jeśli tak, to gdy brak niezmiennych praw, przewidywania pozbawione są sensu. Skoro obie epistemologie w swych dzisiejszych wersjach uznają subiektywizm i społeczny charakter wiedzy, podejście podwójnej spirali upatruje swoje podstawy w epistemologii pragmatyzmu. Pragmatyzm zakłada istnienie rzeczywistości zewnętrznej w stosunku do badacza oraz prowizoryczny charakter wiedzy. Kluczowy test dla wiedzy to stopień, w jakim pozwala ona kontrolować następstwa działań podjętych na jej podstawie. Pragmatyzm jest w stanie wykorzystać najbardziej wartościowe elementy zarówno pozytywizmu, jak i konstruktywizmu, i dostarczyć użytecznej podstawy metodologii działań. Jest oczywiste, że fuzja wymaga czegoś więcej niż tylko prostego zsumowania obu podejść. Podejście podwójnej spirali stanowi pomost pomiędzy dwoma wcześniej opisanymi podejściami. Ma ono na celu uniknięcie sytuacji, z których każde z nich analityczne i menedżerskie dryfowałoby w przeciwną stronę. Wymaga ono, aby oddzielić od siebie tak, jak tylko możliwe, proces tworzenia percepcji i proces działania (ucierania zgody). Niezależność obu procesów można osiągnąć dzięki wielu różnym posunięciom, zapobiegającym niebezpieczeństwom i pułapkom związanym z każdym z podejść. I tak, ryzyko związane z podejściem analitycznym to np. mit wspólnego interesu, zakrywający realny partykularyzm proponowanych rozwiązań, obstrukcja ze strony stron przeciwnych proponowanemu rozwiązaniu itd. Z kolei, ryzyko związane z podejściem menedżerskim to: uwięzienie w kwestiach proceduralnych, pogrążenie się w niekończącym się poszukiwaniu celu lub niekończącej się wzajemnej krytyce, chaosie cząstkowych raportów, bez pogłębienia rozumienia problemu, itd. [Edelenbos 2005]. Bibliografia Giandomenico Majone, Dowody, argumenty i perswazja w procesie politycznym, Scholar Jurian Edelenbos, René Monnikof, Odette van de Riet, A double helix approach: a proposal to forge a better integration of analysis and process in policy development, International Journal of Technology, Policy and Management, Vol. 3, No. 1, 2003, s Brian Slack, The Policy Process, w: The Geography Of Transport Systems. Stefan Kuhlmann et. al., Improving Distributed Intelligence in Complex Innovation Systems, Final Report of the Advanced Science & Technology Policy Planning Network (ASTPP), a Thematic Network of the European Targeted Socio-Economic Research Programme (TSER), 1999 Jake Chapman, System failure. Why governments must learn to think differently, Demos. Bengt-Åke Lundvall, Susana Borrás, The globalising learning economy: Implications for innovation policy, Report based on contributions from seven projects under the TSER programme, DG XII, Commission of the European Union, December

80 RAMY ANALIZY POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ Istnieją rozmaite propozycje ram analiz wspomnianych polityk, ułatwiające uchwycenie ich głównych parametrów i wymiarów. Tworzenie instrumentarium polityki N+T i innowacji jest pewnego rodzaju grą, której składnikami są cele i zadania, problemy polityczne, priorytety rządowe, aktorzy, siły sprawcze (jak np. ministerstwa), kryteria decyzji, koncepcje (wśród nich modele innowacji), istniejące praktyki w świecie nauki, gospodarki i polityki. Każdy element jest zależny od pozostałych, wszystkie zmieniają się w czasie. Propozycja ram analizy polityki N+T Proces formułowania rządowej polityki naukowej i innowacyjnej obejmuje: ustalenie celów, określenie sposobów interwencji i jej operacjonalizacji, wzięcie pod uwag otaczającego kontekstu i sposobów, za pomocą których cały proces miałby zostać oparty, metody ewaluacji, mechanizmów legitymizacji i interfejsów z innymi politykami rządowymi (polityki dodatkowe i komplementarne). Cele: ogólne, strategiczne i operacyjne. Muszą być shierarchizowane, ilościowe, realistyczne i wewnętrznie spójne. Cele strategiczne mogą być różnego rodzaju, ekonomiczne, polityczne, kulturalne, społeczne, edukacyjne. Cele: rozwój wiedzy na froncie poznania; odrabianie zaległości w rozwoju N+T; tworzenie umiejętności ogólnych, itd. Cele operacyjne: tworzenie nowej wiedzy, absorpcja nowej wiedzy, upowszechnianie wiedzy. Skala czasowa: krótko-średnio-albo długo terminowa. Aspekt ekspansji, utrzymani oraz ograniczania. (A tworzenie nowego?) Ramy interwencji. Obszar geograficzny (region, kraj, obszra ponad narodowy, świat), typ działalności naukowo-technicznej (badania podstawowe czyste i strategiczne, stosowane, prace rozwojowe, inne rodzaje działalności N+T), pole działania (odkrycie, wynalazki, innowacje), problem synergii, sposób określania operacjonalizacji. Operacjonalizacja. Sektor działalności (szkolnictwo wyższe, laboratoria rządowe, przedsiębiorstwa, organizacje pozarządowe), pole operacyjne (tworzenie i wzmacnianie infrastruktury, wspieranie kształcenia badaczy, tworzenie i wzmacnianie sieci tworzenia, absorpcji i upowszechniania wiedzy; informacja naukowa i polularyzacja nauki itd.), typ wsparcia (bezpośrednie lub pośrednie finansowanie > instrumenty polityki), wewnętrzna dynamika interwencji (tempo, wewnętrna spójność, moment uruchomienia). Czynniki warunkujące: strategiczne (masa krytyczna, dostęp do koniecznej aparatury), taktyczne (np. programy współpracy) i operacyjne (np. fundusze). Tutaj trzeba wziąć pod uwagę wszystkie zalecenia, jake daje podejście systemowe! Niepewność wyniku. Synergia. PEST. Możliwe przeciwdziałanie ze strony interesariuszy. Możliwa sprzeczność z innymi politykami. Finansowanie. Typ (bezpośrednie pośrednie), możliwość zastosowania (wydatki inwetycyjne bieżące), filozofia (finansowanie pobudzające [mniej niż 25% + kapitał zasiewny, kapitał ryzyka, joint venture, kredyty]), operacjonalizacyjne [koszty dzielone], strukturalne [integralne]), operacjonalizacja, formy transferu, środki wspierania. Ewaluacja i przecinanie się polityk. Caraça 1999 Często buduje się diagramy pomagające dostrzec i powiązać ze sobą podstawowe składniki polityki, np.: 80

81 SKŁADNIKI POLITYK I ICH WZAJEMNE POWIĄZANIA Cele polityczne: sektorowe; pomoc kryzysowa; B+R; rozwój regionalny; inwestycje; MSP; praca; eks-port; energia; środowisko Subsydiowane: produkcja; inwestycje; inwestycje specjalistyczne; transport; B+R; instytucje nonprofit OECD 1995 PROGRAM WSPIERANIA Z BU- DŻETU PAŃSTWA Struktura zarządzania: rząd centralny; władze regionalne; wspólnie centralny i regionalne; instytucje publiczne; instytucje prywatne; wspólnie - instytucje publiczne i instytucje prywatne Instrumenty: dotacje; dotacje zwrotne; pożyczki; pożyczki warunkowe; gwarancje; equity capital; ulgi podatkowe Nieraz także buduje się taksonomie głównych elementów polityki w powiązaniu z otoczeniem, na które ma ona oddziaływać. Tak np. stworzono taksonomię celów, instrumentów i instytucji składających się na krajowy system innowacji. Taksonomia ta ułatwia budowę matryc oraz uświadamia sposób, w jaki poszczególne czynniki mogą być ze sobą związane. Obejmuje ona pięć podstawowych powiązań instytucjonalnych: środowiskowe (ramy prawne i infrastruktura fizyczna oraz polityki mające wpływ na system innowacji, takie jak rynku pracy, przemysłowej, handlowej, fiskalnej i monetarnej), przestrzenne (zmieniające się powiązania pomiędzy różnymi poziomami, takimi jak międzynarodowy, krajowy, regionalny i lokalny), polityczne (narzędzia polityczne pozostające do dyspozycji rządu w celu kierowania i pobudzania działalności innowacyjnej), organizacyjne (aktorzy sceny, tacy jak MSP, wielkie przedsiębiorstwa, uniwersytety, laboratoria rządowe, organy rządu oraz władzy regionalnej i lokalnej, instytucje pomostowe i pośredniczące, takie jak parki nauki itd.) oraz powiązania branżowe [Capron]. Bibliografia Technology and the Economy. The Key Relationships, OECD, Paris Fernando Gonçalves João Caraça, A Framework for analysing government S&T policy interventions, CISEP CONVERGE, June 1999 Henri Capron and Michele Cincera, Assessing the Institutional Set-up of National Innovation Systems OECD National Systems for Financing Innovation

82 RAMY POLITYKI Pojęcie ram polityki stosuje się w dwóch różnych znaczeniach. Wg jednego znaczenia to akty prawne lub długoterminowe plany i strategie opisujące cele polityki, ramy odniesienia dla bardziej szczegółowych polityk, programów i instrumentów. Wg drugiego znaczenia, to sposoby wyboru, organizacji, interpretacji i nadawania sensu złożonej rzeczywistości w celu zapewnienia wytycznych dla wiedzy, analizy, argumentacji i działań. Ramy prawne i programowe. Np. ramy prawne i programowe ustaw dotyczących nauki i szkolnictwa wyższego w Polsce ( ) to m.in.: Ustawy budżetowe Uzasadnienie do Projektu Ustawy Budżetowej Na Rok 2009 w Układzie Zadaniowym Unijna Strategia Europa 2020 Krajowy Program Reform Europa 2020 Krajowy Program Reform Europa 2020 coroczne aktualizacje Coroczne unijne wytyczne i zalecenia polityczne (Country-specific recommendations to Annual Growth Survey) Ustawa o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (2006) Długookresowa Strategia Rozwoju Kraju do Trzecia fala nowoczesności (2013) Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju do Aktywne Społeczeństwo, Konkurencyjna Gospodarka, Sprawne Państwo (2012) Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (2011) Dziewięć Zintegrowanych strategii Strategia Innowacyjności i Efektywności Gospodarki Strategia Rozwoju Kapitału Ludzkiego Strategia Rozwoju Transportu Strategia Bezpieczeństwo Energetyczne I Środowisko Strategia Sprawne Państwo Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Strategia Rozwoju Regionalnego Strategia Rozwoju Systemu Bezpieczeństwa Narodowego RP Strategia Zrównoważonego Rozwoju Wsi, Rolnictwa I Rybactwa Koncepcja Przestrzennego rozwoju Kraju do

83 Strategie sektorowe Strategia Rozwoju Szkolnictwa Wyższego (2009) Krajowy Program Badań. Założenia polityki naukowo technicznej i innowacyjnej państwa. Załącznik do uchwały nr 164/2011 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 2011 r. Zależność między dokumentami krajowymi a unijnymi Średniookresowa Strategia Rozwoju Kraju do 2020 Ramy postrzegania. Ramy postrzegania obejmują zarówno cele, jak i założenia dotyczące przyczyn problemów oraz wskazówki co do odpowiednich rozwiązań. 83

84 Bibliografia Måns Nilsson, Learning, Frames and Environmental Policy Integration: the case of Swedish energy policy, Environment and Planning C: Government and Policy 23(2) 2005 ss REFORMY BUDŻETU PAŃSTWA W ostatnich dwóch dekadach w krajach OECD punkt ciężkości procesu budżetowego i zarządzania (oba procesy były ze sobą powiązane) przesunął się od pomiaru wkładu (input) do pomiaru produktu (output), efektu (outcome) i wpływu (impact) [PUMA 2001]. W praktyce procesu budżetowego (projektowania, realizacji i oceny budżetu) nastąpiło przejście od budżetu jako środka kontroli legalności i celowości wydatków publicznych do budżetu jako narzędzia wspierania zarządzania i efektywności realizacji programu sektora publicznego. Reformy budżetu państwa przeprowadzono np. w Australii (1985), Austrii (1987), Danii (1983), Finlandii (1977 i 1990) [OECD 1995]. Zmiany te dalekie są od zakończenia i następują w różnym tempie w różnych krajach. Zmiany systemu budżetu wiązały się z ogólną reformą administracji publicznej, wprowadzaniem zarządzania zorientowanego na dokonania (performance management). Rozrost sektora publicznego, zmiana struktury wydatków publicznych (np. zwiększenie udziału twardych wydatków na służbę zdrowia, spowodowanych starzeniem się społeczeństw), zaniepokojenie wzrostem zadłużenia budżetowego oraz skutkami nierównowagi budżetowej wpłynęły na zmianę w podejściu rządów do wydatków publicznych. W późnych latach 1970-tych i we wczesnych latach 1980-tych, po załamaniu się powojennej prosperity, zrozumiano potrzebę wprowadzenia nowego systemu budżetu, który pozwalałby na lepsze równoważenie celów w stosunku do możliwości finansowych rządów i lepiej łączyłby proces budżetowy z innymi funkcjami kierowniczymi. Tradycyjny roczny budżet faworyzuje wydatki krótko-terminowe. Skłania do tego, by brać pod uwagę wyłącznie skutki finansowe decyzji alokacyjnych. Środki przydziela nie ze względu na wagę celów i zadań oraz nie ze względu na wnioski płynące z analizy politycznej i ewaluacji, tylko z punktu widzenia organizacji wykonawczych. Decyzje co do podziału funduszy opierają się nie na np. ocenie krańcowej użyteczności (marginal utility) alternatywnych opcji ich wykorzystania, co na historycznych podziałach kwot oraz na presji interesariuszy. Organizacje wykonawcze wywierają nieustanny nacisk na budżet, dyktowany bardziej potrzebą zwiększenia ich własnego znaczenia niż koniecznością realizacji ważnych zadań [Robinson]. Sama tylko konstrukcja budżetu wystarczy np. do wytłumaczenia, dlaczego instytucje naukowe wyciągają stale ręce pod dodatkowe środki. Dzieje się tak m.in. dlatego, że szansa stworzenia czegoś nowego zależy od nowych funduszy, gdyż budżet tylko z największym trudem znosi redystrybucję funduszy rozdzielonych w przeszłości [Vessuri 2003]. Także sama tylko konstrukcja budżetu wyjaśnia, dlaczego w krajach słabiej rozwiniętych instrumenty polityczne (np. stosowane dla rozwoju nauki) są z reguły proste, niezróżnicowane, statyczne oraz pasywne [Sagasti 1979]. Tworząc tradycyjny budżet zakłada się, że każdy dotychczasowy wysiłek powinien być kontynuowany, a organizacja utrzymana, nawet gdy oddala się od swojej misji i 84

85 marnotrawi publiczne środki (jeśli tylko formalnie pozostaje w zgodzie z przepisami księgowania). Gdy brakuje celów jako punktów odniesienia, nie sposób w praktyce proponować alternatywnych rozwiązań podziału środków. W takiej sytuacji zapisy budżetowe to z reguły repetycja rozwiązań przyjętych w przeszłości. Brak elastyczności pociąga za sobą szczególnie opłakane skutki w tak dynamicznie rozwijających się dziedzinach, jak rozwój nauki i techniki. Kontrola realizacji konwencjonalnego budżetu ma wyłącznie formę audytu księgowości. Jest to związane z faktem, że agencje wykonawcze i sami wykonawcy nie są w stanie odnieść swoich wydatków do żadnego celu. W tych warunkach, możliwa jest tylko wąsko księgowo-prawnicza ocena wyników. Rząd nie jest zatem w stanie utrzymywać merytorycznej (a nie czysto formalnej) kontroli nad wydatkami. Sztywność budżetu w zderzeniu ze złożonymi i szybko zmieniającymi się problemami rodzi pokusę tworzenia procedur koordynacyjnych oraz funduszy specjalnych. Jednak często systemy koordynacji są zbyt słabe by oprzeć się naciskowi wykonawców, a fundusze specjalne (jak w Polsce) stwarzają szerokie pole do nadużyć oraz do niekontrolowanego wypływu pieniędzy budżetowych. Jako jedną z najwcześniejszych nowych form budżetu cytuje się francuską Rationalisation des choix budgétaire (1968). Mówiąc ogólnie, proces budżetowy przechodzi przez następujące fazy: analiza celów oraz definicja ilościowych wskaźników ich realizacji; analiza dostępnych zasobów w kategoriach siły roboczej, finansów, instytucji, wyposażenia oraz informacji (pomoc statystyki); określenie relacji pomiędzy środkami a celami i zadaniami (analiza systemów), która może zaowocować modelem ekonometrycznym; opracowanie alternatywnych programów jako pomoc w uzyskaniu definitywnej wersji programu; ewaluacja ex ante programów za pomocą najbardziej odpowiednich metod (metody ekonometryczne, metody wielkryterialne, lub negocjace); wybór programów oraz określenie celów priorytetowych, środków oraz zasad finansowania i sposobów realizacji programów, biorąc pod uwagę informacje dostarczone przez analizy i opcje makroekonomiczne planu; wykonanie i kontrola dokonana za pomocą nowoczesnych metod (zarządzanie z pomocą celów oraz ewaluacja ex post skuteczności i sprawności); ocena środków i celów w świetle istotnych rozbieżności pomiędzy kosztami i rezultatami. Reformę budżetu państwa ujmowano dychotomicznie, przeciwstawiając zarządzanie i proces budżetowy ukierunkowany na wkład (input focused management and budgeting) zarządzaniu i procesowi budżetowemu ukierunkowanemu na efekt (outcome focused management and budgeting), a schodząc na poziom zasad tworzenia budżetu, system księgowania oparty na gotówce (cash-based accounting system) - przyrostowemu systemowi księgowania (accrual-based cost accounting system). Nowe formuły procesu budżetowego miały też wiele innych określeń, jak np. budżet oparty na dokonaniach czy też budżet dla rezultatów. Proste porównanie chronologii wprowadzania nowych zasad z wprowadzaniem nowych form ewaluacji B+R (koniec lat 1970-tych i lata 1980-te) ujawnia zadziwiającą zbieżność. Także zaskakujące jest porównanie terminologii nowego zarządzania i procesu 85

86 budżetowego z terminologią stosowaną w ewaluacji społeczno-gospodarczej (np. input, output, outcome, impact). Nie są to zbieżności przypadkowe, tylko przyczynowe. Zarządzanie i proces budżetowy ukierunkowany na wkład (input-focused management and budgeting) kładzie nacisk na zasoby, personel, sprzęt i urządzenia. Wielkość funduszy to zazwyczaj główna miara wykonania. Nie przeprowadza się ewaluacji wyników. Jednak skoro ministerstwa i agencje rządowe są nie po to, aby wydawać pieniądze, należy wymagać od nich, aby opisały i określiły ilościowo, co chcą osiągnąć lub co osiągnęły za pieniądze podatnika. Zarządzanie i proces budżetowy wprowadza zatem kontrolę wydatków, której elementami są: Produkty (outcomes) Wartość za pieniądze (value for money) Źródło: PUMA Efekty (outputs) Proces (process) Wkłady (inputs) Koszty (costs) Efektywność (effectiveness) Wydajność (efficiency) Ekonomiczność (economy) W zarządzaniu i procesie budżetowym ukierunkowanym na produkty oblicza się, ile dostarczono usług lub wytworzono wyrobów. Produkty definiuje się jako dobra lub usługi (zazwyczaj te ostatnie), które agencje rządowe dostarczają obywatelom, biznesowi lub innym agencjom rządowym. W zarządzaniu i procesie budżetowym zorientowanym na efekty określa się, co poszczególny program ma osiągnąć w kategoriach dobra publicznego, dobrobytu, lub bezpieczeństwa. Np. obniżyć śmiertelność wypadków drogowych o 20% w następnych 5 latach, zmniejszyć liczbę zachorowań na określoną chorobę lub zapewnić większości studentów pewien poziom osiągnięć edukacyjnych w kolejnych 3 latach. Po zdefiniowaniu efektów rząd ocenia, czy programy, jakie wprowadził, zapewniają ich osiągnięcie. Tradycyjny budżet line item (zawierający oddzielne przydziały na wynagrodzenia, podróże, sprzęt biurowy itd.) jest prosty dla nie-eksperta, ale trudny do zmiany, gdyż wrośnięty w tradycję. Zmiana tego systemu wymaga znacznie więcej niż tylko nauczenia się nowych zasad księgowania. Pociąga ona za sobą konieczność przeprowadzenia głębokich zmian w organizacji i zarządzaniu, wprowadzenia tzw. zarządzania dokonaniami (performance management), większej samodzielności i wyższych kwalifikacji menedżerów programów i projektów [Integrating 2001]. Mimo to państwa i organizacje coraz powszechniej przechodzą na budżet ukierunkowany na rezultaty. Budżet taki stanowi dobrą platformę integracji planowania, zarządzania, monitoringu i ewaluacji (wraz z jednostkami odpowiedzialnymi za te funkcje). Dla tego typu budżetu głównymi kategoriami są nie tylko przychody i wydatki, ale także produkty, efekty, efektywność, wydajność i ekonomiczność. Jego zaletą jest to, że uczy myśleć w ciągu: pożądane rezultaty > konieczne wydatki, aby je osiągnąć, lub uzyskane rezultaty > informacja, czy uzasadniają one kontynuowanie wydatków, zamiast ciągu myślenia: zasoby > rezultaty, które należy wyszukać, aby uzasadnić 86

87 wydatki (lub, co wychodzi na to samo, historycznie ukształtowana struktura wydatków). Podejście to przesuwa nacisk z wielkości zużytych zasobów na zakres i jakość osiągniętych krótko-i-długofalowych rezultatów. Łączy koszty z rezultatami programu. Dostarcza porównawczej oceny efektywności, skuteczności i sprawności programów [OECD 2001]. W procesach decyzyjnych, dotyczących np. projektu budżetu, ustaw lub programów rządowych, stosuje się wiele trybów podejmowania decyzji. Należą do nich np. metoda ekspercka (decyzję podejmują zaufani eksperci, ministerialni lub kontraktowi), negocjacje (decyzję podejmują grupy interesariuszy), polityczna (politycy), benchmarking (decyzja oparta na wzorcowych praktykach), empiryczna (decyzja oparta na zastosowaniu metod analizy danych). W procesie budżetowym stosuje się zwykle wszystkie opisane tu tryby, choć w różnych formach i proporcjach. Do metod najważniejszych należą: ekonometryczne (kryteria określane jako stopień zysku, cost/benefit, ogólne koszty finansowe, itd.), metoda wielo-kryterialna (bierze pod uwagę niewspółmierne kryteria i punkty widzenia), analiza kosztu i efektywności, symulacje i scenariusze, program budgeting, zerobase budgeting, relevance graphs, badania rynkowe, badania prognostyczne itd. Negocjacje ważne są w pewnych kulturach administracyjnych (jak np. w Niderlandach) i mniej ważne w innych. Konsensus uzgadniany jest pomiędzy różnymi interesariuszami, takimi jak obywatele, lokalne społeczności, przemysł, ministerstwa itd. Każdy z trybów podejmowania decyzji wyróżnia inny typ osoby odpowiedzialnej za proces: metoda ekonometryczna ekonomistę; metoda wielo-kryterialna analityka; negocjacje mediatora, prawnika, negocjatora [Robinson; PUMA 1996]. Tak więc w procesie budżetowym sięga się nieraz po metody i techniki ewaluacji. Decyzje budżetowe podejmowane są na wielu poziomach. Zazwyczaj wyróżnia się następujące: a. Ustalenie wielkości publicznych wydatków. (Poziom zagregowanych decyzji politycznych, aggregate policy-making). b. Podział pomiędzy główne sektory, takie jak obrona, bezpieczeństwo publiczne, edukacja, nauka, i inne. (Poziom podziału między-sektorowego). c. Przydział zasobów do poszczególnych programów wewnątrz sektorów, np. edukacja pielęgniarek, szkolnictwo średnie, oraz uniwersytety, wewnątrz budżetu edukacji. (Poziom między-sektorowej strategii politycznej). d. Przydział zasobów do poszczególnych działań lub organizacji w ramach poszczególnego programu, np. przydzielenie większych funduszy uniwersytetowi X niż uniwersytetowi Y, gdyż X ma lepsze wyniki w badaniach naukowych lub też szybciej wzrosła w nim liczba studentów w kierunkach uznawanych przez rząd z priorytetowe. (Poziom zarządzania priorytetami programowymi). e. Przydział pieniędzy wewnątrz poszczególnych instytucji lub typów działań (np. gdy uniwersytet zdecyduje przesunąć zasoby z budżetu wynagrodzeń do budżetu podróży). Rzeczywisty proces budżetowy i finansowy nie zawsze aranżowany jest w tak prosty sposób. Linia podziału pomiędzy tworzeniem (ustalaniem) budżetu a jego realizacją przedstawia się różnie, w zależności od poziomu, na który się na to patrzy. Z punktu wi- 87

88 dzenia ministra, punkty d. i e. to nie tworzenie, lecz realizacja budżetu. Jednak z punktu widzenia osób decydujących o podziale funduszy publicznych na tych szczeblach, to nadal tworzenie budżetu (dostępne zasoby są przydzielane pomiędzy konkurującymi ze sobą celami) [Integrating 2001]. Przejście z budżetu tradycyjnego na budżet oparty na rezultatach angażuje wszystkie kolejne piętra jego tworzenia i realizacji. Tą drogą także ewaluacja schodzi ze szczebla rządowego na szczeble wykonawcze. Tradycyjny cykl polityczny składa się z przygotowania, podziału zasobów, realizacji, audytu oraz z decyzji wynikających z audytu. Z kolei, tradycyjny budżet skład się z propozycji i decyzji budżetowych, raportów finansowych (realizacja) oraz audytu. W zarządzaniu dokonaniami (performance management) budżety ukierunkowane na wkład (input-oriented budget) przekształca się w budżety ukierunkowane na rezultat (performance budget), systemy księgowania oparte na gotówce (cash-based accounting systems) przekształca w systemy przyrostowe (accrual-based cost accounting systems) lub też systemy sprawozdań informujących o wynikach, a audyty finansowej zgodności uzupełnia o audyty dokonań oraz ewaluacje. Gdy warunki te są spełnione, proces budżetowy staje się kluczowym elementem albo szerszego systemu zarządzania, albo cyklu zarządzania finansami, składającego się z procesu budżetowego, księgowania i audytu. Przestaje w ten sposób pełnić funkcję (jedynie) narzędzia gospodarki przychodami i wydatkami [OECD 1997]. Staje się praktycznym wyrazem rządowej strategii i rządowego planu wieloletniego [OECD 1997]. Wówczas to główne funkcje polityki formułowanie, podejmowanie decyzji, podział funduszy, realizacja i ocena są znacznie lepiej ze sobą zintegrowane [OECD 2001], monitoring i kontrola wykonania budżetu nie są wyłącznie formalne, ale także rzeczowe (czy wydatki osiągnęły wyznaczone cele), a kontrola parlamentu na budżetem jest znacznie bardziej wnikliwa i kompetentna [OECD 1996]. Tworzenie budżetu staje się częścią ogólnego procesu podejmowania decyzji, a nie zadaniem podporządkowującym sobie wszystkie inne. Budżet przestaje być jednie dokumentem księgowym (zestawienie przychodów i wydatków), uzyskując dodatkowo wymiar prawny (ocena, uzasadnienie i autoryzacja przychodów i wydatków) i polityczny. Ważnym środkiem pomocniczym w tworzeniu budżetu jest ewaluacja zwana analizą wpływu regulacji (Regulatory Impact Analysis). Celem jej jest ocena wpływu interwencji rządowych (w kategoriach kosztu i korzyści), pomoc w zharmonizowaniu różnych celów politycznych, accountability. RIA to nie tylko narzędzie analityczne, ale także narzędzie koordynacji uzgadniania różnych interesów. Cele i rola RIA w procesie administracyjnym różnią się w poszczególnych krajach. Niektóre analizy oceniają wpływ gospodarczy i społeczny legislacji metodą kosztu/korzyści, inne obciążenia administracyjne. Ocena wpływu na środowisko (Environmental impact assessment) ocenia wpływ regulacji na jakość środowiska naturalnego. Inne analizy oceniają wpływ ustaw i zarządzeń na działalność samorządu terytorialnego, MSP, handel zagraniczny itd. [PUMA 1996]. Reformy zarządzania publicznego (public management reforms) przeprowadzane przez różne kraje od późnych lat 1970-tych dokonały decentralizacji zarządzania finansami oraz wprowadziły zachęty do większej samodzielności urzędników różnych szczebli. Jedną z postaci reform była tendencja rozluźnienia lub zniesienia ścisłych powiązań po- 88

89 między różnymi rozdziałami i paragrafami (lines) budżetu. Poszerzyło to możliwości przenoszenia funduszy przez menedżerów średniego i niższego szczebla. Ostatecznym rezultatem był tzw. budżet blokowy, gdzie lokalni menedżerowie mogą przenosić zasoby pomiędzy różnymi rozdziałami budżetu. Na dwóch najwyższych szczeblach budżetu na poziomie zagregowanych decyzji politycznych oraz na poziomie podziału między-sektorowego najtrudniej stosować informacje o wykonaniu. O decyzjach na tych najwyższych szczeblach decydują polityczne ideologie i wartości, polityka makroekonomiczna itd. [Integratring 2001]. Legalność wydatków pozostała ostoją w finansach publicznych. Fundusze budżetowe nadal mogą być wykorzystane zgodnie z celami zaaprobowanymi przez parlament. Jednak do tej podstawowej zasady projektowania, realizacji i oceny budżetu dodano funkcje menedżerskie. Łączy się to z przesunięciem z kontroli ex ante do kontroli wewnętrznej, z pre-audytu na post-audyt oraz z bardzo szczegółowych przydziałów pieniędzy budżetowych do przydziałów blokowych. Ewolucja ta nie była stopniowa; często następowała ona skokowo. Przeniesienie odpowiedzialności budżetowej na menedżerów programu w sposób nieunikniony odmieniło rolę organizacji budżetu centralnego. Uwolniony od rutynowej kontroli, urząd budżetu został przekształcony w główną instytucję dbającą o poprawę zarządzania. Przekształcenie budżetu w instrument korekt menedżerskich i programowych zależy od wielu zmian w praktykach administracyjnych. Menedżerowie mogą odpowiadać za wykonanie, gdy mają większą swobodę działania w wydatkowaniu pieniędzy. Postanowiono zatem, aby ministerstwa miały prawo zachować całą (lub część) oszczędności oraz aby menedżerowie mieli więcej swobody w odniesieniu do wydatków bieżących i kapitałowych, w stosunku do podziału pieniędzy pomiędzy programami i działaniami, a także w wykorzystywaniu opłat użytkowników. Opisanej zmianie towarzyszyło przejście od ścisłego trzymania się zapisu budżetowego do nacisku na wskaźniki wykonania (performance indicators), sprawozdawczość oraz negocjacje w ramach układu patronagent. Głównym celem reform jest osiągnięcie większej produktywności sektora publicznego. [OECD 1995] Zmiana układu wydatków publicznych (stosunkowo więcej na płatności transferowe i stosunkowo mniej na wydatki operacyjne, zwane też administracyjnymi lub bieżącymi) zmniejszyła wagę rocznych alokacji (w stosunku do całego budżetu). Dawniej dominującą praktyką było dostarczanie projektów wydatków w formie pozycji, długiej listy szczegółowych wydatków budżetowych takich jak personel, urządzenia, itd.. Dziś pozycje określane są mniej szczegółowo, co daje agencjom rządowym więcej swobody w ich wydatkowaniu. Dawną kontrolę budżetową zastępują ewaluacja oraz wskaźniki wykonania. Zamiast szczegółowych pozycji parlamenty państw OECD przegłosowują dziś wydatki ujęte w szerszych ramach, w blokach lub tekach (portfolio). W efekcie, do pewnego stopnia kontrola parlamentarna została zastąpiona kontrolą administracyjną [OECD 1995]. 89

90 Wydaje się, że zapoczątkowana w latach 1970-tych modernizacja administracji rządowych była przewrotem kopernikańskim w sposobach myślenia o obowiązkach i praktykach działania administracji publicznych. Bez wprowadzonych przez nią zmian trudno byłoby sobie np. wyobrazić procesy prywatyzacji i deregulacji, podjęte od lat 1980-tych. Bibliografia OECD 1995, Budgeting for results. Perspectives on Public Expenditure Management, Paris. OECD 1997, In search for results. Performance management practices, Paris. Integrating Financial and Performance Management, 2001 OECD Journal of Budgeting PUMA 2001, Outcome focused management and budgeting, OECD, PUMA/SBO. PUMA 1996, Regulatory Impact Analysis, PUMA. Sagasti F.R., 1979 The science and technology policy instruments project, Science and Public Policy. Vessuri H. 2003, Science, politics, and democratic participation in policy-making: a Latin American view, Technology in Society, Volume 25, Number 2. Robinson Marc, Performance Budgeting Models and Mechanisms, RETORYKA POLITYCZNA Retoryka krasomówstwo, sztuka wymowy, umiejętność opisania swojego punktu widzenia i przekonywania słuchaczy do swoich racji, czyli sztuka perswazji. Giandomenico Majone w książce Dowody argumentacja i perswazja w procesie politycznym (1989, wyd. pol. 2004), określa starożytną tradycję retoryki jako konieczny punkt wyjścia dla współczesnej >ANALIZY POLITYKI. Klasyczne tryby perswazji w retoryce to: etos, patos i logos. ETOS STRATEGIE ARGUMENTACJI LOGOS PATOS 90

91 Gootweis 2007 Wg Majone Chociaż politykę można najlepiej określić jako działania grup dążących do egoistycznych celów, to jednak ludzie pragnący uzasadnić politykę muszą odwoływać się do jej intelektualnej wartości i interesu publicznego. ( ) aspekt argumentacyjny analizy polityki odróżnia ją od akademickich nauk społecznych z jednej strony oraz od metodologii rozwiązywania problemów, takich jak badania operacyjne, z drugiej strony. Argumenty, które przedstawiają analitycy, mogą być mniej lub bardziej specjalistyczne, mniej lub bardziej wyrafinowane, lecz jeśli mają być traktowane poważnie na formach debaty publicznej, muszą być przekonujące. Dlatego wszystkie problemy techniczne problemy językowe, łącznie z problemami retoryki, będą zawsze dotyczyć analityków, tak jak prawników, polityków i innych osób, których działalność zasadza się na odpowiednim operowaniu językiem [Majone 2007]. Przełom argumentacyjny. W latach analitycy polityki udowodnili, że dobra analiza polityka koncentruje się wokół konstruowania argumentu, a nie stosowania logiki i nauki [van Eeten 2007]. W latach i praktyka analizy polityki jaka wyłoniła się była, po większej części, technokratyczna. Analiza polityki rozwinęła się w dominujących w owym czasie metod neopozytywistycznych w naukach społecznych. Skutkiem był nacisk na dokładną analizę ilościową, oddzielenie faktów i wartości oraz poszukiwanie ogólnych ustaleń, których ważność byłaby niezależna od konkretnego kontekstu społecznego, dla którego zostały sporządzone. Analiza polityki miła zatem służyć jako wkład do racjonalnego modelu podejmowania decyzji, wg którego racjonalni decydenci postępowali ściśle wg zasad badań naukowych. Najpierw mieli oni identyfikować problem na podstawie danych empirycznych, a następnie formułować cele i zadania prowadzące do optymalnych rozwiązań. Po określeniu odpowiednich prawdopodobieństw i konsekwencji związanych z alternatywnymi rozwiązaniami, analitycy przypisywali wartości liczbowe dla różnych kosztów i korzyści związanych z przewidywanymi skutkami. Łącząc informacje i dowody na temat prawdopodobieństwa, skutków oraz kosztów i korzyści, wybierali oni najbardziej skuteczną alternatywę. Pomimo poświęcenia dużej ilości czasu, pieniędzy i energii, ta forma analizy polityki okazała się nie być skuteczna [Fischer 2007]. Taki tryb podejmowania decyzji, zwany decyzjonizmem, cechowała ograniczona liczba aktorów politycznych zaangażowanych w dokonywanie przemyślanych wyborów pomiędzy precyzyjnie obmyślonymi opcjami. Jednak z biegiem lat zarówno charakter problemów badanych przez analityków, jak i organizacyjny oraz polityczny kontekst ich działania uległ radykalnej zmianie. Problemy, które wymagały uwagi analitycznej, stawały się ogólniejsze i bardziej złożone. Coraz większego znaczenia nabierały kwestie strategiczne, a nie taktyczne, zaś subiektywną niepewność postrzegano jako istotniejszą niż prawidłowości statystyczne zakładane we wcześniejszych modelach. Jednocześnie rosnąca rola analizy w debacie publicznej ozna- 91

92 czała, że analitycy już nie dyskretni doradcy arystokraty, lecz aktorzy w procesie politycznym, w którym orędownictwa i perswazji nie można było wyraźnie oddzielić od obiektywnej analizy musieli zwrócić uwagę na kwestie bezstronności i wykonalności politycznej [Majone 2007]. Od lat rosnąca liczba badaczy skupiała się na roli argumentacji w analizie polityki, przyczyniając się do tego, co określono jako przełom argumentacyjny (argumentive turn) i praktyk deliberacyjnej analizy polityki (deliberative policy analysis). Przełom argumentacyjny w analizie polityki wyłonił się w wyniku ograniczeń neopozytywistycznego podejścia i technokratycznego modelu podejmowania decyzji. Zwolennicy nowego podejścia nie twierdzą, że badania naukowe nie mają wpływu na sprawy publiczne. Uważają oni, że rolą badań jest raczej pobudzanie procesów podejmowania decyzji niż do udzielenia odpowiedzi lub rozwiązywania problemów. Przełom argumentacyjny uznaje wielość perspektyw używanych w interpretacji rzeczywistości społecznej i politycznej oraz wielość konkurencyjnych definicji problemów politycznych. Poza zaspokajaniem potrzeb decydentów administracyjnych, deliberacyjny praktyk stara się uwzględniać szerszy zakres interesów, argumentów i dyskursów w procesie analitycznym, przede wszystkim interesy obywateli [Fischer 2007]. Perswazja i uzasadnienie odgrywają ważną rolę w każdym etapie procesu politycznego, począwszy od ustalania problemów gdy należy ustalenie co oznacza problem polega na użyciu metod retorycznych i interpretacyjnych praktyk, po określenie alternatyw i rekomendacji oraz uzasadnienie polityki. Struktura argumentu polityki to zazwyczaj złożona mieszanka twierdzeń merytorycznych, interpretacji, opinii i ocen. Argument łączy odpowiednie dane i informacje z wnioskami analizy. Logika argumentacji polityki opiera się na dwóch podstawowych poziomach, jednym dotyczącym konkretnego programu, jego uczestników, konkretnej sytuacji problemowej, do której odnosi się program, i drugiego, dotyczącego bardziej abstrakcyjnego poziomu systemu społecznego, na który program ma oddziaływać. Także i ocena argumentu polityki powinna uwzględniać te dwa aspekty, makro i mikro [Fischer 2007]. Zwroty i sformułowania stosowane w argumentach analizy polityki Czy korzyści z X uzasadniają koszty X i Y są przyczyną, że Z rośnie w zastraszającym tempie. Potrzebne są skuteczne strategie dla a, b, c, jeśli g X staje się coraz bardziej powszechne, co sprawia, że potrzeba regulacji i wytycznych staje się coraz bardziej nagląca X może być pomocna w dostrajaniu podaży kompetencji do popytu na kompetencje X ma ogromny potencjalny zakres zastosowań, ale ich wykorzystywanie opiera się na błędnych przekonaniach co do ich właściwości. Potrzeby zatem szkoleń aby ich potencjał mógł być wykorzystywany 92

93 X jest kluczowym wyzwaniem dla Y X to Y typowa odpowiedź na wyzwania Z. Jednak efekt strat Z w stosunku do A i B narzuca pytanie, czy korzyści wynikające z X uzasadniają koszty X jest coraz częściej uznawane za kluczowy czynnik Y. wynika z tego, że konieczna jest interwencja w celu zapewnienia standardów, dostępu do kredytów, odpowiedniego szkolenia X X przyczynia się do Y. Jednakże, proces ten jest obszerny i złożony. Potrzebne są X powoduje Y i Z. To może mieć daleko idące konsekwencje zarówno dla W i jak i V X zapowiada Z. Jednak to rodzi wiele nowych kwestii, które muszą zostać uwzględnione X, aby pomóc sprostać wyzwaniom Y X powoduje spadek Y i ma to konsekwencje dla A X oznacza znaczny krok naprzód. Niektóre aspekty wymagają jednak dalszego zbadania [IPTS Reports]. Bibliografia Giandomenico Majone, Dowody, argumenty i perswazja w procesie politycznym, Wyd. Nauk. Scholar, warszawa Handbook of Public Policy Analysis. Theory, politics and methods. Ed. By Frank Fischer, Gerald Miller and Mara S. Sidney, CRC Press, Michel J. G. van Eeten, Narrative Policy Analysis w: Handbook of Public Policy Analysis. Theory, Politics, and Method, ed. Frank Fischer, Gerald J. Miller, Mara S. Sidney, Frank Fischer, Deliberative Policy Analysis as Practical Reason: Integrating Empirical and Normative Arguments, w: Handbook of Public Policy Analysis. Theory, Politics, and Method, ed. Frank Fischer, Gerald J. Miller, Mara S. Sidney, Herbert Gottweis, Rhetoric in Policy Making: Between Logos, Ethos, and Pathos, w: Handbook of Public Policy Analysis. Theory, Politics, and Method, ed. Frank Fischer, Gerald J. Miller, Mara S. Sidney, IPTS Reports. ROLA WIEDZY W PROCESIE POLITYCZNYM [The role of knowledge in Policy process] Nowoczesna polityka (także polityka naukowa i innowacyjna) traktuje instrumenty i programy polityczne jako rodzaj inwestycji, która ma dać oczekiwany zwrot ekonomiczny, społeczny czy kulturowy. Obok zasady legalizmu drugą podstawową zasadą obowiązującą w polityce jest zasada efektywności. Agenda polityki oraz instrumenty i programy polityczne są ustalane, monitorowane i rozliczane za pomocą takich narzędzi, jak cele i zadania, mierniki realizacji, monitoring i ewaluacja; każde z tych narzędzi opiera się na danych, informacjach, analizach. 93

94 Badania przeprowadzone na zlecenie Komisji Unii Europejskiej wykazały, że efektywność wydatkowania publicznych środków na badania i rozwój wzrasta wraz z ich skalą; jest znacznie wyższa w krajach zaawansowanych gospodarczo, które wydają na B+R znacznie więcej, zarówno w wartościach bezwzględnych, jak i relatywnych [EC 2009]. Najogólniej biorąc, dzięki zapleczu eksperckiemu powinno się znajdować propozycje rozwiązań w następujących kwestiach: Co powinno się robić? (tworzenie agendy, ustalanie priorytetów), W jaki sposób działa system nauki i techniki (teorie, dane, interpretacje), W jaki sposób powinno się decydować, co należy robić? (projektowanie mechanizmu decyzyjnego), Jak działała polityka (program, instrument)? (ewaluacja) [Feller 2007]. Wiedza ekspercka pozwala na: obiektywizację problemu poprzez oderwanie go od kontekstu realizacji, spojrzenie na problem wolne od rutyny bieżącej pracy urzędniczej oraz układów grupowych interesów, spojrzenie na problem z dystansu, a zarazem z różnych perspektyw, ograniczenie subiektywizmu, uznaniowości i dowolności w formułowaniu i realizacji decyzji, poznanie szerszego kontekstu problemu (decyzji) oraz jego/jej pogłębienie rozumienia, np. w świetle a. ustaleń oceny skutków dotąd stosowanych rozwiązań, b. międzynarodowego benchmarkingu polityk, c. lekcji z takich narzędzi >WSPARCIA INFORMACYJNO-ANALITYCZNEGO PO- LITYKI (tzw. strategic policy intelligence), jak foresight, audyt technologii, d. wiedzy rozwijanej zarówno w tzw. > BADANIACH NAD POLITYKĄ NAUKOWĄ I INNOWACYJNĄ, jak i w ramach ekonomii, socjologii, wiedzy o organizacji i zarządzaniu, naukoznawstwa. Bez zaplecza eksperckiego problemy kwalifikujące się często do interwencji publicznej często nie są dostrzegane i badane z braku znajomości odpowiednich struktur poznawczych (np. pojęć, technik prognostycznych, metod analiz statystycznych), oraz nie są rozwiązywane z braku odpowiednich procedur ich rozwiązywania. Rolę wiedzy eksperckiej podkreśla w szczególności Otwarta Metoda Koordynacji, pomyślana jako główne narzędzie Strategii Lizbońskiej (2000) i potwierdzona w tzw. Nowym Starcie Strategii Lizbońskiej (2005). Nie tyle legislacja, co wiedza ekspercka (wskaźniki i analizy statystyczne, prace studialne, międzynarodowy benchmarking polityk itd.) pełnią rolę głównego narzędzia koordynacji politycznej, zarówno pomiędzy krajami członkowskimi Unii, jak i pomiędzy różnymi poziomami zarządzania wewnątrz poszczególnych państw (poziom rządowy i poziom regionalny). Dodatkowo, w ostatnich dwóch latach w Unii i wśród jej państw członkowskich wzrosło znaczenie rozwijanej lokalnie wiedzy na użytek polityk. Po raporcie Willema Koka (Enlarging the European Union: 94

95 Achievements and Challenges, 2003) a także wskutek narastającej krytyki tzw. konsensusu waszyngtońskiego) Komisja Europejska uświadomiła sobie, że większość skutecznych rozwiązań w dziedzinie administracji publicznej nie da się przenosić z kraju do kraju jako tzw. wzorcowe praktyki, bez uwzględnienia wielu szczegółowych, kontekstualnych informacji. Zwiększyło to znaczenie wiedzy politycznej rozwijanej na szczeblu krajowym i regionalnym. Wzrost wiedzo-chłonności polityki naukowej jest oznaką zarówno ogólnego trendu, cechującego większość dziedzin aktywności zawodowej rodzącego się społeczeństwa wiedzy, jak i w szczególności cechą przeobrażeń polityk naukowej. Ewolucja polityk naukowej polega na przejściu od decyzji podejmowanych przez samych uczonych opartych na uwzględnianiu potrzeb dyscyplin, do decyzji podejmowanych na szczeblu rządowym, biorących pod uwagę priorytety społeczno-gospodarcze oraz opartych na różnego rodzaju wskaźnikach i analizach. Traktowanie badań nie jako dobra kulturalnego, a inwestycji zakłada zatem rozwój wiedzy eksperckiej wspomagającej budowę i realizację programów i instrumentów. Przez dekady wzrostowi wydatków na B+R towarzyszył rozwój koncepcji i procedur polityki naukowej, służących lepszej alokacji środków publicznych. Pojęcia cyklu polityki, celów strategicznych, priorytetów, instrumentów polityki, analizy i ewaluacji polityk weszły do języka i praktyk zarządzania nauką. Jeśli polityka jest korektą stanu zastanego podejmowaną dla osiągnięcia celów społecznych, gospodarczych i politycznych w odpowiedzi na wcześniej zdiagnozowane problemy i wyzwania, źródłem wiedzy dla decyzji są techniki diagnostyczne i prognostyczne oraz ustalenia wcześniejszych ewaluacji. Problemy i wyzwania przekłada się na priorytety, czyli wyróżnione obszary i rozwiązania, a priorytety na cele i zadania. Cele i zadania na programy instrumenty. Projektując programy i instrumenty określa się tzw. logikę interwencji, czyli tłumaczy, dlaczego uważa się, że programy i instrumenty przyniosą spodziewane skutki. Określa też oczekiwane krótkoterminowe i długofalowe efekty działania (ujęte opisowo i w formie wskaźników) oraz metody ich ewaluacji. Instrumenty dobiera się tak, aby wspierały się wzajemnie, a nie blokowały (mieszanka polityk) i były zgodne z krajowymi i międzynarodowymi ramami prawno-politycznymi, aby były wprowadzane w logicznym porządku (sekwencjonowanie), i aby osiągnęły zakładane cele. Przy tym dba się, aby robiąc politykę uczyć się na błędach i korzystać z własnych i cudzych doświadczeń. Typy wiedzy wykorzystywane w procesie polityki to: wiedza empiryczna, oparta na badaniach ilościowych i jakościowych, wiedza teoretyczna, sięgająca po różne ramy teoretyczne, czasami wsparta na badaniach empirycznych, czasami na intuicji lub wiedzy praktycznej, wiedza praktyczna oparta na doświadczeniu, często pozasłowna i niekodyfikowana [Nutley 2007]. 95

96 Rola wiedzy w procesie polityce naukowej i innowacyjnej w Polsce (propozycje) Etap procesu politycznego Wybór priorytetów badawczych (MNiSW, NCBiR, NCN) Strategia rozwoju nauki Budżet zadaniowy Formułowanie programów i instrumentów Realizacja programów i instrumentów Zadania Krajowy Program Badań (NCBiR) Określenie priorytetowych obszarów badawczych Ustalenie strategicznych programów B+R Określenie priorytetowych kierunków badawczych Ustalenie zadań badawczych Priorytety NCN Diagnozowanie sytuacji Formułowanie celów i zadań Ustalanie wskaźników realizacji Ustalanie trybu monitorowania i ewaluacji realizowania strategii Analiza dokumentów strategicznych Określenie celów i zadań Wybór mierników Zbieranie danych Ocena danych w świetle celów i zadań Definiowanie problemów Analiza polityki. Uwzględnianie aspektu sekwencji, synergii (z innymi instrumentami) Wybór mierników oraz trybu ewaluacji Uzasadnianie (koncepcje np. niedoskonałości rynku, rządu, systemu) Monitoring realizacji Ewaluacja ex post produktu Ewaluacja ex post efektywności i skuteczności (produktu i wpływu), Foresight Źródła wiedzy Ramy prawne i programowe polityki naukowej i innowacyjnej Diagnozy i prognozy stanu nauki, zwłaszcza Analiza źródeł wtórnych, Raport wskaźnikowy nauki i innowacji, Technologiczna mapa drogowa, Analizy sektorowe i regionalne badań naukowych i technologicznych oraz innowacji, Specjalne badania i analizy Badania, ekspertyzy oraz debata publiczna Instrumenty i programy polityki naukowej i innowacyjnej Schematy i zbiory informacji stosowane w polityce naukowej i innowacyjnej (raport; bazy) Ramy prawne i programowe polityki naukowej i innowacyjnej Diagnozy i prognozy stanu nauki, zwłaszcza raport wskaźnikowy nauki i innowacji Ramy prawne i programowe polityki naukowej i innowacyjnej Instrumenty i programy polityki naukowej i innowacyjnej Diagnozy i prognozy stanu nauki, zwłaszcza Analiza źródeł wtórnych, Raport wskaźnikowy nauki i innowacji, Technologiczna mapa drogowa, Analizy sektorowe i regionalne badań naukowych i technologicznych oraz innowacji, Specjalne badania i analizy Badania, ekspertyzy oraz debata publiczna Schematy i zbiory informacji stosowane w polityce naukowej i innowacyjnej (raport; bazy) System informacji o badaniach Analizy sektorowe i regionalne badań naukowych i technologicznych oraz innowacji, Specjalne badania i analizy 96

97 Podejmowanie decyzji administracyjnych w ramach programów i instrumentów Rozpoznanie System informacji o badaniach Analizy sektorowe i regionalne badań naukowych i technologicznych oraz innowacji, Specjalne badania i analizy Bibliografia EC European Commission, Measuring The Efficiency Of Public Spending OnRED, Final Report to EPC, Irwin Feller, The Science of Science Policy, PRIME Annual Conference, Pisa, Włochy, Styczeń Sandra M. Nutley, Isabel Walter, Huw T. O. Davies, Using Evidence: How Research Can Inform Public Services, The Policy Press, SKŁADNIKI POLITYK NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ Każda z tych dwóch polityk składa się z wielu programów, zawierających pakiety instrumentów politycznych. Programy te określa się często także mianem polityk. Pojęcie polityki naukowej odnosi się zwykle do polityki naukowej (w węższym zakresie) oraz do polityki technologicznej. I tak, w skład polityki naukowej (w węższym zakresie) wchodzi m.in. polityka rozwoju badań podstawowych, wspierania współpracy międzynarodowej, przeciwdziałania drenażowi mózgów czy też edukacji naukowej; w skład polityki technologicznej polityki pobudzania i wdrażania tzw. technologii ogólnego zastosowania (generic technologies), rozwoju badań przemysłowych, wspierania technologii zaawansowanych, fuzji technologicznych lub też konwersji B+R wojskowego na cywilne. Szczególnie bogaty jest zakres strategii zaliczanych do polityki innowacyjnej, np. polityka wspierania tzw. gron przemysłowych (ang. cluster policy), transferu technologii, komercjalizacji badań, partnerstwa publiczno-prywatnego, patentowa, upowszechniania technologii, powiązań nauki i przemysłu, promocji nowych firm technologicznych, wspierania inkubatorów technologii czy też rozwoju kapitału ryzyka. Przedmiotem tej ostatniej są np. kwestie bezpośredniej podaży kapitału w formie pożyczek lub inwestycji, tworzenia zachęt finansowych dla inwestycji kapitału ryzyka, ustanawianie prawa dotyczącego typów inwestorów kapitału ryzyka itd. Polityki naukowa, technologiczna i innowacyjna są z kolei uzależnione od innych polityk, takich jak przemysłowa, modernizacji branż, finansowa (wspierania funduszy emerytalnych i ubezpieczeniowych, długoterminowego oszczędzania, stowarzyszeń kapitału ryzyka, funduszy gwarancyjnych i in.), monetarna (niska stopa procentowa pobudzająca aktywność inwestycyjną czy też wysoki kurs wymiany promujący krajową technikę i eksport), makroekonomiczna, obrony. Sądzi się nawet, że uprawiane w sposób tradycyjny polityki naukowa i technologiczna mogą mieć słabszy wpływ na sferę N+T i innowacji niż np. polityka monetarna, określająca stopę zysku, polityka podatkowa, a także polityki eksportowa, edukacji, konkurencyjności, rynku pracy, ochrony własności intelektualnej, a nawet polityka regulacji funduszy emerytalnych. Jednak nakreślając pro- 97

98 gram tych innych polityk, nie zawsze uwzględnia się wpływ, jaki mogą one mieć na innowacje [PREST 2004]. A zatem, polityka innowacyjna jest czymś odrębnym od polityki naukowej i polityki technologicznej; cele, instrumenty i uczestnicy każdej z nich są (w pewnej mierze) różne. W ten sposób polityka naukowa jako taka zajmuje się przede wszystkim badaniami podstawowymi, ukierunkowanymi poznawczo, natomiast polityki technologiczna i innowacyjna badaniami podstawowymi ukierunkowanymi strategicznie, badaniami stosowanymi i tzw. pracami rozwojowymi, a także szeroką sferą działalności inwestycji rozwojowych, polegających na technologicznym i organizacyjno-menedżerskim odnawianiu gospodarki. Patrząc od strony trzech funkcji wiedzy (produkcja upowszechnianie (transmisja i transfer) wykorzystanie i absorpcja) polityka naukowa skupiona jest przede wszystkim na wytwarzaniu wiedzy, a polityki technologiczna i innowacyjna na jej upowszechnianiu i implementacji. W odniesieniu do rozwoju nauki, polityka naukowa interesuje się przede wszystkim sektorem publicznym, podczas gdy polityki technologiczna i innowacyjna prywatnym. Bibliografia Public Funding Of R&D: Emerging Policy Issues, OECD March Assessing the Socio-economic Impacts of the Framework Programme, PREST, January SPÓJNOŚĆ POLITYKI [Policy coherence] OECD określa spójność polityki jako systematyczne zapewnianie synergii działań służących realizacji uzgodnionych celów we wszystkich resortach i agencjach rządowych. Na szczeblu rządów krajowych kwestie spójności polityki powstają między różnymi rodzajami polityk publicznych, między różnymi szczeblami administracji, między różnymi zainteresowanymi stronami, a także pomiędzy polityką krajową a międzynarodową. Postulat Spójności Polityki ma na celu przeciwdziałanie stałej tendencji do autonomizacji poszczególnych polityk i programów, związanej brakiem przepływu informacji oraz odmiennymi interesami odrębnych komórek organizacyjnych. Autonomizacja charakteryzuje zarówno powiązania pionowe, np. pomiędzy ministerstwami i agencjami (Por. PRYNCYPAŁ-AGENT), jak i poziome, pomiędzy różnymi departamentami ministerstw oraz pomiędzy różnymi ministerstwami. W ostatnich latach wiele uwagi skupiano na idei zastąpienia patchworków polityk publicznych w poszczególnych obszarach przez bardziej skoordynowane i zintegrowane strategie polityczne [Rayner 2009]. Specjalny numer Science and Public Policy (35/2 2008) przedstawiał problemy i działania podjęte w dziedzinie polityki naukowej i innowacyjnej przez m. in. Danię [Koch 2008], Niemcy [Edler 2008] i Szwajcarię [Griessen 2008]. 98

99 Zalecane środki przeciwdziałania autonomizacji i zapewniania spójności to m.in.: Ponad-resortowe jednostki koordynujące (np. Rada ds. Innowacji) Super-resorty (np. Gospodarki i Pracy; Rozwoju Regionalnego i Transportu) Wspólne praktyki ponad-resortowego programowania (np. w odniesieniu do takich wyzwań, jak starzenie się, ochrona środowiska) Narodowe wizje lub strategie, planowanie strategiczne, mapy drogowe (np. w Polsce powstał porządek strategii, powiązanych ze strategiami unijnymi (Strategia 2030; Strategia średniookresowa 2020; dziewięć strategii dziedzinowych), który ma na celu zapewnienie ponad-resortowej spójności realizacji polityki) Analogiczne praktyki (podobieństwo form działań na różnych szczeblach ministerstwa, agencji, wielkich organizacji badawczych, uczelni i instytutów rządowych - uwzględniających takie elementy zarządzania, jak misje, mapy drogowe (strategie); cele, zadania, priorytety, doradztwo, analizy oraz wskaźniki i ewaluacje Wspólne pojęcia diagnostyczne i polityczne: taksonomie, klasyfikacje Narzędzia prognostyczne, takie jak horizontal scanning (poziome skanowanie) >POLICY MIX myślenie w kategoriach równowagi i spójności zadań, dziedzin polityki, celów oraz instrumentów polityki. Jest to narzędzie diagnostyczne i polityczne, które podkreśla znaczenia koordynacji różnych polityk, programów i instrumentów. Policy mix dla B+R - kombinacja instrumentów politycznych, które współdziałają ze sobą aby wspierać inwestycje w B+R w sektorze publicznym i prywatnym Zarządzanie >CYKLEM POLITYKI (np. dzięki platformie informatycznej) >BUDŻET ZADANIOWY. Uwagi OECD nt. spójności: Polityka to nie nauka ścisła. Doświadczenie praktyków mówi, że istnieje niewiele twardych i mocnych zasad w dziedzinie kształtowania polityki i że żaden konkretny model nie może zagwarantować lepszej spójności. Istnieje luka pomiędzy potrzebą spójności a umiejętnością jej osiągnięcia. Luka wynika zarówno ze złożoności zadań realizowanych dzisiaj przez rządy, jak i z braku precyzji pojęcia spójności. Pojęcie spójności polityki jest wielowymiarowe. W najszerszym znaczeniu, oznacza stan zgodności pomiędzy różnymi politykami. Lecz sfera polityki ma zbyt wiele aspektów aby tak szerokie pojęcie było użyteczne w praktyce. Istnieją różne sfery spójności (np. ekonomicznej, społecznej, politycznej), każda z własną wewnętrzną logiką. Pojęcie spójności musi być dostosowane do realiów i praktycznych możliwości w złożonym środowisku politycznym. Podejmowanie decyzji w demokratycznym systemie politycznym musi prowadzić do pewnym stopniu niespójności polityki. Spójność jest tylko jednym spośród wielu kryteriów dobrych rządów w społeczeństwach demokratycznych. Oczekuje się, że rządy będą uwzględniać konkurencyjne interesy. Są zatem zmuszone do prowadzenia polityk, które niekoniecznie są zgodne ze sobą. Dobre tworzenie polityki jest mniej kwestią unikania sprzeczności niż jednego zarządzania nimi. 99

100 Spójność tkwi bardziej w procesie polityki niż w jej produktach. Pojęcie to pozostaje w centrum ulepszania tworzenia polityki. Służy ono wspieraniu pewnych wartości organizacyjnych, takich jak orientacja strategiczna, spoistość, podejście horyzontalne. Pojęcie to wzmacnia również dążenia do budowy państwa partycypacyjnego, zorientowanego na poszukiwanie konsensusu w procesie tworzenia polityki. Nie ma żadnego pojedynczego modelu polityki gwarantującego spójność polityki. Wszystko zależy m.in. od takich czynników, jak dynamika systemu polityki, metody pracy przywódców, kultura administracyjna służby cywilnej, charakter powiązań między głównymi aktorami. Niemniej, istnieją narzędzia poprawy spójności. Istnieje też możliwość wzajemnego uczenia się pomiędzy krajami. Zaangażowanie przywódców to niezbędna przesłanka spójności. Istnienie strategicznych ram polityki ułatwia uzgadnianie poszczególnych polityk z celami i priorytetami rządowymi. Umiejętność nadzoru i koordynacji jest kluczowa by zapewnić poziomą spójność polityk. Instytucje szybkiego antycypowania, rozpoznawania i rozwiązywania konfliktów politycznych wzmacniają spójność. Decyzje polityczne są też bardziej spójne, jeśli istnieją instytucje pozwalające na systematyczny dialog pomiędzy kręgami politycznymi. Proces polityczny musi być tak zorganizowany, aby godził priorytety rządowe i wymogi budżetowe. Systematyczny przepływ informacji pomaga dostosować polityki do nowych okoliczności. Kultura administracyjna aktywnie wspierająca współpracę przyczynia się do wzmacniania spójności polityki. Najważniejszy sposób zapewniania spójności to poinformowane podejmowanie decyzji [OECD 1994; OECD 2002]. Bibliografia Antti Pelkonen, Tuula Teräväinen and Suvi-Tuuli Waltari, Assessing policy coordination capacity: higher education, science, and technology policies in Finland, Science and Public Policy, 35(4), May 2008, ss Benedetto Lepori, Coordination modes in public funding systems, Research Policy 40 (2011) ss Christian Koch, The superministry approach: integrated governance of science, technology and innovation with contracted autonomy, Science and Public Policy, 35(4), May 2008, ss EC, Work Programme 2011 Capacities Part 6, Support For The Coherent Development Of Research Policies, 19 July Jakob Edler and Stefan Kuhlmann, Coordination within fragmentation: governance in knowledge policy in the German federal system, Science and Public Policy, 35(4), May 2008, ss Jeremy Rayner, Michael Howlett, Introduction: Understanding integrated policy strategies and their evolution, Policy and Society 28 (2009) ss OECD (2002), Policy coherence, OECD Journal on Development, Vol. 3/3. 100

101 OECD Coherence In Policy Making, OECD Policy Coherence for Development: Promoting Institutional Good Practice, Thomas Griessen and Dietmar Braun, The political coordination of knowledge and innovation policies in Switzerland, Science and Public Policy, 35(4), May 2008, ss TWÓRCZA SWOBODA CZY STEROWANIE NAUKĄ Doświadczenie wskazuje, że największe postępy w badaniach są dziełem uczonych, którym pozwala się rozwijać własne zainteresowania. II poł. XX to lata przełomu w formach kierowania badaniami naukowymi i technologicznymi. Zmiana okazała się nieunikniona, biorąc pod uwagę gwałtownie rosnące koszty badań oraz z fakt, że naukowcy z samodzielnych artystów przeobrazili się w pracowników wielkich hierarchicznych organizacji (nie tylko uniwersytetów, ale także laboratoriów przemysłowych oraz agencji rządowych). Budżety państw rozwiniętych gospodarczo nie mogły dłużej wspierać badań prowadzonych przez coraz większe zespoły, pracujące z coraz bardziej kosztowną i skomplikowaną aparaturą. Sfera dawnej samodzielności w doborze tematyki i metod oraz na wpół feudalnych relacji mistrza i ucznia skurczyły się. Nauka stała się szczuplejsza, bardziej zracjonalizowana, zarządzanie instytucją naukową upodobniło się do zarządzania firmą, z indywidualnego przedsięwzięcia przekształciło się w przedsięwzięcie zbiorowe. Proceduralizacja, standaryzacja, oceny efektywności itd. okazały się znakomitym antidotum przeciwko pracom ciągnącym się w nieskończoność, źle zaprojektowanym, niekonkluzywnym, przeciwko dublowaniu aparatury itd. W efekcie wszystkich opisanych zmian ministerstwa oraz agencje rządowe finansujące badania przeszły od prostego podziału funduszy do ich profesjonalnego zarządzania [Ziman 1994]. Od autonomii do zarządzania. Historię finansowania badań naukowych w Europie można podsumować jako przejście od względnej autonomii nauki w okresie powojennym, poprzez stadia wzrastającej presji na rozliczanie (finansowe i społeczne) oraz relewantność, aż do dzisiejszej sytuacji, gdy większość badaczy zachęca się do ukierunkowania badań na tematy, które mają znaczenie gospodarcze i społeczne [Calvert]. Perspektywa akademicka i menedżerska badań naukowych różnią się zasadniczo, a normy i wartości, którymi kierują się badacze, są z reguły przeciwne polityce i zarządzaniu. Rewolucja menedżerska postawiła polityków i naukowców przed dylematem, w jaki sposób zwiększyć efektywność badań naukowych i ukierunkować je silniej na potrzeby społeczne nie tracąc przy tym korzyści płynących z pozostawienia badaczom znacznej swobody w wyborze celów i metod badań. W dyskusjach dylemat przybrał postać sporu pomiędzy linią instrumentalnego podejścia do nauki J.D. Bernala (The social role of science, 1939) a linią podejścia autotelicznego Michaela Polanyi`ego (The republic of science, 1962). 101

102 Jednak w krajach zachodnich tak żywe w Polsce zagrożenie planem i urzędnikiem, które przybrało formę stworzonego w odruchu samoobrony Komitetu Badań Naukowych, nigdy nie dało asumptu do buntu, pomimo postępującej rewolucji menedżerskiej. Twórczość i użyteczność, instrumentalne i autoteliczne podejście do nauki okazały się w dużej mierze fałszywą dychotomią. Rozwój nauki: motywy uczonego i motywy państwa. Stało się tak dlatego, że (jak podkreśla Nathan Rosenberg) istnieje istotna różnica pomiędzy motywami i priorytetami zatrudnionych badaczy oraz motywami i priorytetami organizacji, które ich zatrudniają i państwa, które finansuje ich badania. Podczas gdy decyzje co do zatrudnienia i finansowania badaczy podejmowane są na podstawie przesłanek utylitarnych, badacze pozostają często (jak dawniej) pasjonatami oddanymi bez reszty swoim zainteresowaniom. Decyzje co do rozmiarów budżetów nauki dla różnych dyscyplin naukowych opierają się na celach społecznych, z uwzględnieniem (przede wszystkim) korzyści ekonomicznych. Względy ekonomiczne mają zatem decydujący wpływ na budżety nauki zarówno w sektorze biznesu, jak i rządowym. Wydatki rządowe na badania traktowane są jako uzasadniona (w świetle nie tylko modeli ekonometrycznych, ale także setek szczegółowych ocen ich wpływu) inwestycja gospodarcza i społeczna. Takie narzędzia polityki i zarządzania, jak priorytety, ewaluacje, foresight, itd. pozwalają na wybór optymalnych obszarów badań, form ich wykonania oraz wykonawców. Nie ma to jednak związku z często bezinteresownym uprawianiem badań traktowanych jako sposób samorealizacji [Rosenberg 2002], choć gra o przeżycie (wnioski grantowe, ewaluacje) odbiera czasami naukowcom smak gry z poznaniem oraz poczucie samo-sterowności. Doświadczenie wskazuje, że największe postępy w badaniach są dziełem uczonych, którym pozwala się rozwijać własne zainteresowania. Najbardziej twórcze umysły są najskuteczniejsze wtedy, gdy mogą kierować się swą własną logiką i zainteresowaniami naukowymi. Nie można z góry określić, jaka część wiedzy podstawowej pomoże w rozwiązaniu pojedynczego praktycznego problemu. Gdy uczeni szukają odpowiedzi na naglące, praktyczne problemy, czynią postępy korzystając z istniejącego zasobu wiedzy podstawowej. Gdy zasób jest niedostateczny, postęp nie zachodzi nawet pomimo wielkich programów rządowych (jak w np. latach 1960-tych w badaniach nad rakiem) [Research 1978]. Dlatego też najczęściej w krajach rozwiniętych sterowanie rządowe dotyczy nie tyle zachowań samych badaczy, co form infrastruktury instytucjonalnej i kompetencji; tworzenie programów badań pozostawia się w znacznej mierze samym naukowcom [Rip 1996]. Rozwój badań naukowych wiedzionych ciekawością, a do pewnego stopnia także i strategicznych, to rozwiązywanie zadań, dla których rozwiązania nie są znane lub ich w ogóle nie ma. Jest to dziedzina bardziej sztuk pięknych niż biurokracji. Nie sposób ich do końca zaprogramować. Prowadząc je, niepodobna przyjąć za drogowskaz reguł metodologicznych, gdyż te można sformułować ex post, ale nigdy ex ante. Rola przypadku, wyobraźni, intuicji, twórczej metafory jest tu decydująca. Bywa tak, że jakaś zupełnie pozbawiona oparcia, nasunięta przez wyobraźnię hipoteza pobudza badacza do ekspery- 102

103 mentów, które ją następnie potwierdzą. Kiedy indziej doświadczenia nad jakimś obiektem prowadzą do wyników, o których badacz w ogóle na początku nie myślał, a które doszły do skutku w rezultacie pojawienia się przypadkowych czynników nadających jego pracy inny i niespodziewany kierunek. W innych wypadkach badacz skłania się do określonego rozwiązania pewnego problemu wskutek działania czynników najzupełniej irracjonalnych gustu, intuicji, względów estetycznych lub ideologicznych [Kołakowski 1989]. Wybitni uczeni postępują w myśl tradycyjnej hiszpańskiej piosenki ludowej, która głosi, że podróżnik nie ma drogi, on ją tworzy, gdy idzie [Rip 1996]. Trudny kompromis. Łączenie obu perspektyw akademickiej i menedżerskiej jest (do pewnego stopnia) możliwe. Tylko pozostawienie badaczom pewnego zakresu wyboru problemów badawczych gwarantuje postęp badań. Od badaczy oczekuje się tworzenia nowości, a to z założenia utrudnia biurokratyczne sterowanie i stanowi argument za pozostawieniem autonomii. Dzisiejsze społeczeństwo innowacyjne potrzebuje więcej badań kierowanych przez potrzeby społeczne, lecz jednocześnie wykonywanych w wyjątkowo kreatywnym środowisku z wyobraźnią, elastycznością i kompetencjami charakterystycznymi dla badań podstawowych. Z drugiej jednak strony potrzebuje też badań bardziej rutynowych, ukierunkowanych na usprawnienia, testowanie i ewaluację, opartych na algorytmach i zarządzanych w sposób bardziej restrykcyjny [Branscomb; Rip 1998]. Po roku 1945 w krajach zachodnich zarządzano nauką na bazie kompromisu między podejściem Polanyi ego i Bernala. Znaczna część finansowania nauki była ukierunkowana na programy i cele, szczególnie w dziedzinach wojska i służby zdrowia, lecz w tym samym czasie również znaczna część była dzielona na zasadach autonomii nauki. Kryteria decyzji o projektach oparte były na podejściu Michaela Polanyi ego (peer review), a kryteria decyzji o podziale pieniędzy dyscyplinami na podejściu J.D. Bernala (np. foresight). Ogólna równowaga pomiędzy tymi dwoma podejściami zmieniała się w czasie, szczególnie od lat 80-tych ubiegłego wieku. Dziś większość funduszy publicznych jest skoncentrowana w praktycznie zorientowanych dyscyplinach, takich jak inżynieria, medycyna i nauki rolnicze [Laursen 2002]. Jednak realizacja badań w priorytetowych dziedzinach nauki, wyznaczonych dzięki dogłębnym rozeznaniu całego obszaru nauki i techniki na tle nauki i techniki na świecie, nie wyklucza znacznego marginesu swobody samych badaczy. W Stanach Zjednoczonych nawet badania strategiczne dla Departamentu Obrony finansowane są z reguły na drodze konkursu propozycji badawczych. Pozostawienie swobody wyboru propozycji badawczej (w z góry określonych ramach) uznaje się za najlepszą gwarancję trafnej decyzji oraz wysokiej jakości wykonania badań. Instrumentem godzenia obu perspektyw okazały się w wielu krajach Rady ds. Badań: w jednym ciele parlament uczonych oraz biurokracja rządowa [Rip 1996]. Równowaga pomiędzy sterowaniem zewnętrznym a samo-sterownością kształtuje się odmiennie w różnych krajach. Bilans oraz formy równowagi zależą od tradycji politycznych i naukowych. Program nauki budowany jest zarówno przez samych badaczy, jak i przez rządy (w coraz większej mierze wspomaganych radą przez interesariuszy oraz obywateli). 103

104 Radykalna interwencja rządu jest często konieczna, ale jednocześnie niesłychanie trudna, gdyż skuteczność każdego systemu N+T (jakkolwiek by ją definiować) zależy od tysięcy niejasnych zasad i powiązań, tylko w niewielkim stopniu odsłoniętych przez socjologię czy badania nad zarządzaniem. Nieracjonalne i nielogiczne z pozoru zasady mogą być warunkiem niezwykłej produktywności systemu, zapewniającego optymalną równowagę pomiędzy twórczością i sterowaniem nauką. Doświadczenia amerykańskie. Asumpt do takiej dyskusji daje opis polityki N+T w Stanach Zjednoczonych Alberta H. Teich a [Teich 1997]. Podobnie jak w innych krajach rozwiniętych, w Stanach Zjednoczonych umiejętnie godzi się potrzeby utylitarne z potrzebą samodzielności badaczy. Badania wiedzione ciekawością i strategiczne niekoniecznie wykluczają się, mówią doświadczenia amerykańskie. Można dzielić pieniądze wg zasady strategicznej i jednocześnie pozwalać, aby badacze wybierali problemy wg tradycyjnych zasad naukowych. Nie sposób bowiem skutecznie kierować indywidualnymi projektami, chyba że agencja rządowa ma jasne oczekiwanie określonego wyrobu lub wyniku. Ale istnieje jedna istotna cecha systemu N+T, która odróżnia Stany Zjednoczone od innych państw świata rozwiniętego i która powoduje, że godzenie swobody i sterowania odbywa się tu w inny sposób. Tą cechą jest decentralizacja decyzji. Proces budżetowy jako mechanizm podziału środków na rozwój badań podstawowych w Stanach Zjednoczonych nie jest ani racjonalny, ani systematyczny, tylko pod wieloma względami niesystematyczny, zawstydzający oraz irracjonalny, pisze Teich. Jedyną jego zaletą jest to, że działa i że pomógł stworzyć unikalny, twórczy system badań naukowych, nie mający sobie równego w świecie. Przede wszystkim nie jest to ani system zracjonalizowany, ani oparty na jednym budżecie nauki, jak w Polsce. Z zasady projekt budżetu państwa, zawierający zapisy dotyczące badań, przygotowany przez prezydenta, poddawany jest ocenie obu izb Kongresu. Podstawowe środki na badania podstawowe przekazuje się National Institutes of Health, NASA oraz National Science Foundation. Prócz tego fundusze na badania podstawowe przechodzą do rąk 15 ministerstw oraz agencji federalnych (jednak 6 najważniejszych rozdziela 95% środków). Najczęściej badania podstawowe to tylko część (z reguły nie najważniejsza) misji agencji rządowej. Badania podstawowe są elementem różnych programów i projektów i nigdy nie są traktowane oddzielnie jako badania podstawowe. Istnieje mało okazji do porównywania programów badawczych różnych agencji. Nie ma czegoś, co określa się jako narodowe priorytety badawcze. Badania naukowe nie konkurują o środki z innymi celami, a poszczególne programy badawcze też nie konkurują pomiędzy sobą. Zasoby dzielone są w sposób, który jest zrozumiały w świetle historii, tradycji i polityki, ale nie racjonalnych zasad. Nie bierze się pod uwagę wagi poszczególnych dyscyplin dla kraju. System taki spotyka się z zarzutem braku wizji i priorytetów. Zarzuca się mu, że nie faworyzuje, tak jak należy, badań wspierających konkurencyjność gospodarczą i nie zapewnia właściwej równowagi pomiędzy różnymi dziedzinami badań. Jego słabym punk- 104

105 tem ma też być proces wyboru między różnymi inicjatywami badawczymi. Z kręgów środowiska naukowego wychodzą od czasu do czasu projekty zmian. Proponuje się, aby badacze w ramach komitetów ekspertów współdecydowali o priorytetach badawczych w sposób uregulowany i systematyczny. Jednak, zdaniem Teicha, projekty te zakładają stopień organizacji środowiska, ducha wspólnoty oraz racjonalne zachowania, które są obce środowisku naukowemu. Po drugie, zakładają one, że Kongres, ministerstwa i agencje odpowie na te projekty w sposób spójny i racjonalny, a jest to naiwny punkt widzenia. Idea ogólnego odgórnego wyboru pomiędzy dyscyplinami wydaje się nieproduktywna i niesłuszna. Istniejący w Ameryce zdecentralizowany system lepiej reprezentuje punkt widzenia ekonomiczno-społeczny i polityczny, niż potrafiłby to proponowany system scentralizowany, oparty na decyzjach podejmowanych przez badaczy na podstawie racjonalnych przesłanek. Istniejący system zmusza do uwzględniania przede wszystkim potrzeb pozanaukowych, żądając odpowiedzi na następujące pytania: dla danego konkretnego celu narodowego (np. niezależności energetycznej kraju lub poprawy transportu publicznego) jakie badania są najbardziej potrzebne? Jakie mechanizmy administrowania, realizacji i oceny badań są najlepsze, by ten konkretny cel osiągnąć? Doświadczenia izraelskie. Podobne myśli głosi, opisując system finansowania badań naukowych w Izraelu, Haim Harari, prezydent the Weizmann Institute of Science ( ) [Harari 2002]. Jedynym dobrym rozwiązaniem problemu finansowania nauki i jedną dobrą reakcją na ograniczenia peer review jest zróżnicowanie źródeł finansowania, pisze Harari. Scentralizowane finansowanie, oparte na planowaniu i przewidywaniu rozwoju nauki, ma niewielką wartość i może prowadzić do ujemnych następstw. Zróżnicowane finansowanie opiera się na wielu różnych źródłach i sięga po wiele różnych narzędzi. Przypomina ono zachowanie gracza giełdowego. Wiele różnych nie powiązanych ze sobą typów ryzyka daje znacznie większą szansę, że niektóre z nich zaowocują sukcesem. Jeden system daje większe szanse ogólnej porażki. System zróżnicowany zapewnia optymalizację warunków odkryć naukowych. Podobnie jak w Stanach Zjednoczonych, system finansowania badań w Izraelu powstał w sposób organiczny, poprzez ciąg historycznych zdarzeń. Nikt go nie zaprojektował. Żaden komitet nie udzielił mu poparcia. Żaden rząd nie uchwalił go i żaden parlament nie zatwierdził na mocy ustawy. Niemniej, jest to bardzo dobry system. W Izraelu badania naukowe na uniwersytetach (głównie badania podstawowe) finansowane są przez Uniwersytecki Komitet Grantów. Granty badawcze finansuje także Ministerstwo Nauki, ale ma ono bardzo szczupłe środki i niewielki wpływ na rozwój nauki. Budżet całego ministerstwa jest zbliżony do budżetu jednego wydziału Instytutu Weizmanna. Więcej władzy ma w swych rękach Główny Naukowiec Ministerstwa Przemysłu. Rozporządza on dużymi środkami na badania w przemyśle oraz na badania w ramach partnerstwa nauki i przemysłu. Oferuje dotacje dla startujących firm, dla firm średniej wielkości, oraz dla koalicji takich firm z akademickimi zespołami badawczymi. 105

106 Pieniądze przyznaje w ramach różnych programów oraz wg różnych formuł. Główny Naukowiec ma też największy wpływ na rozwój nauki w Izraelu. Poszczególne ministerstwa, jak Zdrowia czy Rolnictwa, mają niewielkie budżety N+T dla finansowania swoich programów. Ministerstwo Obrony dysponuje większymi środkami. Prócz tego istnieje też Narodowa Fundacja Nauki, stosunkowo niewielka i silnie zróżnicowana, która oferuje grany badawcze, finansuje wielkie centra doskonałości, udziela dotacji na uruchomienie nowych pól badań, oraz przyznaje granty dla młodych badaczy. Finansowanie badań rozproszone jest między wieloma ministerstwami. Badania rolnicze rywalizują w Ministerstwie Rolnictwa z wydatkami nie-badawczymi, a nie z innymi programami B+R. Uczelnie wyższe nie są instytucjami rządowymi, podobnie jak w Stanach Zjednoczonych, a inaczej niż w Europie. Podobne są do amerykańskich, są niezależne, korzystają z pomocy rządowej oraz ze wsparcia fundacji non-profit (głównie zarządzanie określonymi projektami badawczymi). Uniwersytety są też zróżnicowane, są i państwowe, i prywatne. Prawa własności intelektualnej należą do uniwersytetów, które dzielą się z nimi z badaczami. Taki system jest sprawą życia i śmierci dla małego kraju, w którym zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że wpływowa osobistość będzie decydować o naukowcach, instytutach i dyscyplinach. Ogromnie zróżnicowane są fundacje non-profit. Zawsze znajdzie się ktoś, kto ma pieniądze i wyłoży na finansowanie badań nad rakiem, dla uczczenia pamięci zmarłego członka rodziny. Dywersyfikacja ważna jest także dlatego, że lepiej chroni pieniądze na badania przed zakusami polityków. Lepiej mieć jajka w 15 koszykach niż w jednym. Bardzo podobny jest system amerykański. Niech kwitnie tysiąc kwiatów. Chaotyczny system może okazać się lepszy niż system z centralnie planowanymi priorytetami (jak w Europie) lub z repetycją z roku na rok raz ustalonych kwot (jak to się dzieje w krajach Ameryki Łacińskiej oraz w krajach Europy Środkowo-Wschodniej). Podobne zasady zróżnicowania i konkurencji można też spotkać na niższych szczeblach podziału publicznych pieniędzy na badania. Np. Instytucie Weizmanna nie ma stałych katedr. Są wprawdzie stałe stanowiska profesorskie (tenured), ale z chwilą odejścia profesorów ich katedry automatycznie przestają istnieć. Nie ma zatem warunków dla powstania wielu ujemnych cech życia naukowego, tak charakterystycznych dla Europy (rozwój dyscyplinowych księstw ). Np. pewnego roku odchodzi trzech chemików, ale na ich miejsce przyjmuje się komputerowców, bo są lepsi. Lub odwrotnie. Zapewnia to dużą elastyczność pól badawczych. Instytut stale odnawia się. W ten sposób np. w sposób niemal bezbolesny zanikł departament fizyki nuklearnej, a urósł informatyczny czy neurobiologiczny. Wymagało to zastosowania specjalnego systemu peer review, porównania ludzi z różnych dyscyplin. Zadanie to wykonuje komitet dwunastu (stale zmienianych) osób reprezentujących różne dyscypliny, którzy wspólnie debatują nad zaletami każdego kandydata (oddzielnie, a nie jednego przeciw drugiemu). 106

107 W Instytucie pracuje 200 zatrudnionych na stałe profesorów. Każdy ma do swojej dyspozycji 2,5 razy więcej środków niż przed dekadą. Jest to zrozumiałe, gdyż badania stają się coraz bardziej kosztowne. Lepiej zatem zachować stałą liczbę profesorów, ale dać każdemu więcej pieniędzy, niż cienko smarować po równo. Instytut nie inicjuje nowego pola, dopóki nie zdobędzie pierwszej klasy badacza. Podobne zasady stosowane są dziś też w Max Planck Gesellschaft (tzw. zasada Harnacka). Nie znaczy to, że pole nie ma znaczenia. Ale kiedy mimo poszukiwań nie znajdzie się odpowiedniego kalibru uczonego, nie podejmuje się uprawy pola. Wszystkie ewaluacje przeprowadzane są przez zewnętrznych ewaluatorów, niemal zawsze zagranicznych. Jeśli świat nauki ciebie nie zna, my ciebie nie chcemy. System finansowania jest bardzo antydemokratyczny. Działa tu wielu drobnych dyktatorów. Zewnętrzni recenzenci dokonują też okresowych ewaluacji pól badań. Instytut korzysta z dwunastu różnych źródeł finansowania. Wewnętrzne granty (m.in. w rękach m.in. dziekana lub dyrektora studium doktoranckiego) udziela na zasadach konkursu (np. doktorski i post-doktorski dla młodego badacza). W Instytucie działa też kilka centrów badawczych, finansowanych z fundusze na rozwój badań międzydyscyplinarnych. Podsumowując, doświadczenia amerykańskie i izraelskie uczą, że nauka jest tak ekscytująca dlatego, że jest nieprzewidywalna, a zbyt wiele planistyki czyni ją przewidywalną, a przez to mniej ekscytującą. Ponadto, że harmonizacja interesu środowiska naukowego z ogólnym interesem społecznym udaje się najlepiej, gdy jest połączona z dokonywaniem wyborów co do kierunków badań na najniższym możliwym szczeblu i gdy wybory te dokonuje się w znacznej mierze w ramach struktur, które nie zostały stworzone dla rozwoju samej tylko nauki. Bibliografia Albert H. Teich, The political context of science priority-setting in the United States, w: Evaluating science and scientists. An East-West Dialogue on Research Evaluation in Post-Communist Europe, ed. by Mark S. Frankel and Jane Cave, Arie Rip and Barend J.R. van der Meulen, The post-modern research system, Science and Public Policy December Erno-Kjolhede Erik et al., Managing university research in the triple helix, Science and Public Policy vol. 28 nr 1 February Jane Calvert and Ben Martin, Science funding: Europe, w: International Encyclopaedia of the Social and Behavioural Sciences. John M. Ziman, Prometheus Bound, Cambridge University Press, Keld Laursen and Ammon Salter, The Fruits of Intellectual Production: Economic and Scientific Specialisation Among OECD Countries, DRUID Working Paper no 02-03, Leszek Kołakowski, Nauka jako sztuka piękna, w: Pochwała niekonsekwencji 3, Nowa, Warszawa

108 Lewis M. Branscomb, The False Dichotomy: Scientific Creativity and Utility, Internet; Arie Rip, The Dancer and the Dance: steering in/of science and technology, w: Steering and effectiveness in a developing knowledge society, ed. Arie Rip, Nathan Rosenberg, Schumpeter and the Endogeneity of Technology, Routlege, Research Universities and the National Interest. A Report from 15 University Presidents, New York UMIĘDZYNARODOWIENIE POLITYKI Globalizacja zmieniła kontekst, w którym działają rządy. Nawet tradycyjnie krajowe problemy coraz bardziej pozostają pod wpływem międzynarodowych organizacji i wydarzeń. Uczestnictwo w organizacjach międzynarodowych lub adaptacja umów międzynarodowych w efekcie dobrowolne zrzeczenie się suwerenności jeszcze bardziej zmniejsza pole manewru krajowych decydentów politycznych. Globalna polityka ogranicza autonomię krajowych rządów, jednak zarazem pozwala rządom mieć więcej wpływu na politykę w innych krajach. Rządy są coraz bardziej świadome, że poprawa mechanizmów koordynacji polityki wewnętrznej jest niezbędna aby sprostać wyzwaniom globalizacji [OECD 1995]. Rośnie uzależnienie i uwikłanie rządów w sprawy i stosunki międzynarodowe. Te uzależnienia i uwikłania narzucają urzędnikom wymagania co do wiedzy i umiejętności oraz co do dostosowania kwalifikacji przedstawicieli narodowych. Przedstawiciele muszą z założenia wykazywać zbliżone kwalifikacje intelektualne, wiedzę oraz praktyczne umiejętności prowadzenia dyskusji i negocjacji. Narzuca to kwestię wyboru, przygotowania oraz rozwoju urzędników, którzy mają pełnić rolę za granicą. Wzrastające umiędzynarodowienie państw i polityk wywiera wpływ na role odgrywane przez wyższych urzędników państwowych. Urzędnik musi odtąd znać się nie tylko na własnej specjalności, ministerstwie lub sektorze gospodarki narodowej. W porównaniu z latami dwie cechy zmieniły zasadniczo horyzonty i założenia pracy służby cywilnej. W wielu obszarach pracy rządu, włączając w to rządy lokalne, instytucje europejskie stały się obecnie częścią procesu decyzyjnego. Żaden ważniejszy urząd nie powstaje poza wpływem decyzji podejmowanych przez Brukselę czy Waszyngton. Zmieniło to zasady rekrutacji i awansu, środki pobudzania mobilności, szkolenia, analizy i badania, warunki zatrudnienia oraz kształt pracy. Np. w Danii dawniej zatrudniano w służbie publicznej głównie prawników, następnie ekonomistów, a następnie pozostałych (przedstawicieli nauk politycznych i socjologów). Teraz proporcje zmieniły się na korzyść dwóch pozostałych grup [OECD 1992]. Sytuacja ta wynika z wpływu globalizacji na zasady westfalskie. Traktat westfalski (1648) który zakończył Wojnę Trzydziestoletnią stał się kamieniem węgielnym porządku światowego przez 350 lat. Najważniejsze zasady westfalskie to: a) prymat suwerenności jako absolutnego punktu odniesienia w globalnych powiązaniach, ostatecznej zasady, wg której powinno budować się wszystkie koncepcje globalnego porządku, b) znaczenie kontroli nad terytorium geograficznym, c) rządy narodowe jako podmioty systemu westfalskiego (na miejsce feudałów, papieża oraz Kościoła), d) ukształtowanie się zespołu praw 108

109 międzynarodowego opartego na traktatach pomiędzy suwerennymi państwami, e) wojna pozostaje uznanym instrumentem stosunków międzynarodowych. Cechą stosunków międzynarodowych po roku 1945 było podważanie systemu westfalskiego przez globalizację (rozumianą szeroko jako rozszerzenie ludzkiej aktywności z wąskich ram państw narodowych); globalizację nie tylko w sensie handlu, ale i samej produkcji, przepływu przedsiębiorców, siły roboczej, finansów, technologii, zorganizowanej przestępczości i terroryzmu. Obecny okres charakteryzuje się zmniejszeniem politycznej zdolności rządów narodowych (wpływ ONZ, EU, OECD, WTO, globalna współzależność) oraz ich politycznej legitymizacji, rozwojem multilateralizmu jako współczesnej formy globalnego rządu (NAFTA, EU, ADEC, MERCOSUR, NATO, WTO). Nowe instytucje, które współistnieją z państwem narodowym WTO, EU, to nie tylko miejsce dyskusji i negocjacji, lecz również oficjalne organy ze specjalną jurysdykcją i uprawnieniami legislacyjnymi [OECD 2001]. Zob. też >OECD, >Unia Europejska, >UNESCO, >ONZ. Bibliografia OECD Internationalisation and management development. A background paper, OECD Kimon Valaskakis, Long-term trends in global governance: from Westphalia to Seattle, Sigma, Carlo Nizzo, National Public Administration and European Integration, OECD The Impacts Of Globalisation On Policy Making OECD 21 st century governance: power in the global economy and society, EXPO Klaus-Heinrich Standke, The Impact of International Organisations on National Science and Technology Policy and on Good Governance, European Institute for International Economic Relations, Discussion Paper 104, Potsdam, March UZASADNIENIA POLITYKI NAUKOWEJ I INNOWACYJNEJ (Policy Rationale for science and innovation policy ) W demokracji uzasadnienie jest niezbędnym elementem każdej interwencji publicznej podejmowanej za pieniądze podatnika. Zob. >ROZLICZALNOŚĆ. Przez lata najważniejszym uzasadnieniem dla polityki naukowej i technologicznej była ułomność rynku. Rynek podkreślano nie działa skutecznie z wielu powodów: asymetrii informacji, barier wejścia, efektów zewnętrznych (kosztów lub korzyści mających wpływ na podmioty, które nie zamierzały z nich korzystać lub je ponosić), ekonomii skali lub zakresu, monopoli lub nie dostatecznej konkurencji, nierównego rozkładu dochodów, istnienia dóbr publicznych (które stwarzają problemy jazdy na gapę lub tragedii pastwiska ). 109

110 Koncepcje ułomności rynku rozwinęli Arrow (1962) i Nelson (1959). Zwrócili oni uwagę na podstawowe czynniki ograniczające osiągnięcie optimum społecznego poprzez prywatną optymalizację zysku: Wiedza ma charakter quasi-publicznego dobra, co oznacza, że te same idee mogą być dostępne i wykorzystywane dowolną ilość razy przez dowolną liczbę osób. Produkty wiedzy są niepewne trudno przewidzieć koszt, okres trwania i efekt poznawczy, technologiczny i komercyjny działalności badawczo-rozwojowej i innowacyjnej. Porażki są bardzo częste. Bardzo trudno zabezpieczyć prawa własności twórców pomysłów. Pomysły cechuje niepodzielność. Nie można mieć pół innowacji, wszystkie składniki muszą być obecne, aby innowacja działała. Koszty przeprowadzenia innowacji mogą z tego powodu być wysokie. Gdy są one wysokie, a koszty przekazywania o nich informacji niskie, łatwość rozchodzenia informacji i trudność zagwarantowania strumienia zysków mogą zniechęcać do podejmowania działalności innowacyjnej. Produkcja wiedzy tworzy asymetrie informacji pomiędzy sprzedawcami i kupującymi, a asymetrie te mogą prowadzić obie strony do pokusy nadużyć. Kupujący chce znać wartość wiedzy, którą kupuje (aby nie kupować kota w worku ), ale z chwilą gdy ją pozna, nie potrzebuje za nią płacić. W kolejnych latach zwrócono uwagę na ułomności systemowe: Ułomność kompetencji niezdolność firmy do działania w swoim najlepszym interesie, np. z powodu deficytu umiejętności zarządczych, słabych umiejętności absorpcji technologii powstałych na zewnątrz, niskich zdolności do rozwijania technologii, Ułomność twardych instytucji niezdolność do adaptacji do zmieniających się okoliczności takich instytucji, jak uczelnie, poza-uczelniane instytuty badawcze, urzędy patentowe, Ułomność miękkich instytucji takich jak kultura polityczna i kapitał społeczny, Ułomność sieci niedostateczna ilość i jakość wzajemnych powiązań pomiędzy aktorami systemu innowacji, Ułomność regulacji, Ułomność infrastruktury (sieci teleinformatyczne, drogi, koleje), Ułomność polityki niedostateczne zainteresowanie kwestiami badań naukowych i informacji ze strony polityki rządowej [OECD 2009; EC 2006; Woolthius 2005; Metcalfe 2000; Hauknes 1999]. Ułomności te nabrały dodatkowego znaczenia w czasach kryzysu, gdy badania i innowacje uznaje się za ważne sposoby wyjścia z kryzysu. Zwraca się uwagę, że ułomności systemowe są charakterystyczne dla myślenia modernistycznego, kładącego nacisk na wydajność, efektywność, racjonalne działanie, budowanie strategii, przewidywanie, kontrolę i ewaluację, podczas gdy ułomności systemowe są przejawem myślenia post-modernistycznego, które zwraca bardziej uwagę na proces uczenia się, budowania zaufania, współpracę, kapitał społeczny i moderowanie [Braun 2006]. 110

111 Bibliografia Dietmar Braun, The mix of policy rationales in science and technology policy, Melbourne Journal of Politics, November EC, European Commission DG Research Benchmarking national research policies: The Impact of RTD on Competitiveness and Employment (IRCE) A STRATA-ETAN Expert Group Index of contents. J. S. Metcalfe, Science, Technology and Innovation Policy in Developing Economies 21st July Johan Hauknes, Lennart Nordgen, Economic rationales of government involvement in innovation and supply of innovation-related services, STEP OECD Country Reviews Of Innovation Policy Richard R. Nelson, On The Complexities And Limits Of Market Organization, LEM Working Paper Rosalinde Klein Woolthuis, Maureen Lankhuizen, Victor Gilsing, A system failure framework for innovation policy design, Technovation 25 (2005) ss STI Review no. 22. Special Issue on New Rationale and Approaches in Technology and Innovation Policy" Featuring papers from a Conference jointly organised by the OECD and the Austrian Government, held in Vienna on May WDRAŻANIE POLITYKI [Policy implementation] Wdrażanie (implementacja) to jedno z ogniw >CYKLU POLITYKI, obok ustalania >agendy polityki, >formułowania polityki, oraz >ewaluacji. Wdrażanie polityki określa się ogólnie jako to, co dzieje się pomiędzy wyrażeniem zamiaru podjęcia działania ze strony rządu a jego zakończeniem. Składniki wdrażania to: Specyfikacja programu działania (Która agencja odpowiada za jego wykonanie? W jaki sposób? Kto?) Opracowanie regulacji (ustaw, rozporządzeń, zarządzeń, przepisów) Przydzielenie zasobów (Jak zostanie podzielony budżet?) Sformułowanie szczegółowych decyzji. Wdrażanie polityki to kolejna faza >cyklu polityki, obok wcześniejszego ustalania >agendy polityki i >formułowania polityki oraz późniejszej >ewaluacji polityki. Podkreśla się, że różne typy >polityk, >programów i >instrumentów charakteryzują się różnymi typami problemów pojawiających się w trakcie wdrażania [Handbook 2007]. Ponadto zwraca się też uwagę, że sformułowanie polityki nie jest równoznaczne z jej wdrożeniem, bądź dlatego, że bywa ono zbyt szerokie i optymistyczne, bądź z powodu braku umiejętności agencji wykonawczej, bądź też z tego względu, że grupy interesu lub osoby dotknięte polityką starają się wywrzeć wpływ na przebieg realizacji polityki [Smith 1973]. Zwraca się też uwagę, że polityki są reinterpretowane na niższych szczeblach implementacji: cele i założenia ministerstwa (i/lub agencji) są mieszane z własnymi interesami i wymaganiami wykonawców, przez co osiągnięte wyniki bywają dalekie od założonych [Butler 2008]. 111

112 Piśmiennictwo ostatnich lat zwraca uwagę na potrzebę partycypacji obywateli, szczególnie osób zainteresowanych polityką, nie tylko w fazie ustalania agendy, ale także >wdrażania i >ewaluacji polityk. Faza wdrażania polityki została teoretycznie wyodrębniona w latach Z biegiem czasu, w ślad za narastającymi praktykami, ujęcie odgórne wdrażania, kładące nacisk na rolę >ministerstw, uzupełniono u ujęcie oddolne, akcentujące funkcje >agencji wykonawczych. W naukach politycznych istnieją trzy podejścia do wdrażania polityk: 1. Modele odgórne (ang. top-down) kładą nacisk na umiejętności decydentów do stawiania jednoznacznych celów oraz kontroli etapu realizacji. 2. Modele oddolne (ang. bottom-up) interesują się przede wszystkim urzędnikami niższego szczebla jako głównymi wykonawcami polityki oraz traktują wdrażanie jako proces negocjacji w sieci wykonawców. 3. Teorie hybrydowe starają się pokonać przepaść między dwoma poprzednimi podejściami. Bibliografia Handbook of Public Policy Analysis. Theory, politics and methods. Ed. By Frank Fischer, Gerald Miller and Mara S. Sidney, CRC Press, 2007, ss Michael J. R. Butler & Peter M. Allen, Understanding Policy Implementation Processes as Self-Organizing Systems, Public Management Review Vol. 10, Issue 3, 2008, ss Thomas B. Smith, The policy implementation process, Policy Sciences, June 1973, Volume 4, Issue 2, ss WDRAŻANIE REFORMY SZKOLNICTWA WYŻSZEGO Reformy szkół wyższych przeprowadza się wielokrotnie, dekada po dekadzie, we wszystkich niemal krajach świata. Jednak nie wszystkie reformy udają się, a niektóre powodują nieprzewidziane i niezamierzone skutki uboczne, pogarszają sytuację, którą miały naprawić. Raport OECD (2008) informuje, dlaczego w niektórych krajach reformy udały się, a w innych nie. Streśćmy lub zacytujmy jego najważniejsze fragmenty. Interesariusze. Szkolnictwo wyższe wywiera wpływ na wielu różnych interesariuszy, których interesy, poglądy na jego rolę i cele, a przez to i opinie na temat strategii i polityk służących osiągnięciu tych celów bardzo się od siebie różnią. Zależnie od zajmowanej pozycji mogą oni w różny sposób zagrażać polityce wobec szkolnictwa wyższego. W efekcie, wyzwaniem dla decydentów jest znalezienie równowagi pomiędzy celami polityki a tymi różnymi punktami widzenia w taki sposób, by budować konsensus i zapewnić, że żadna pojedyncza grupa nie zawetuje ani nie zagrozi wdrażaniu polityki. Interesariuszy można określić jako osoby lub organizacje, które albo mogą wpływać na szkolnictwo wyższe, albo podlegają jego wpływom. Interesariusze często mają różne cele i motywy w odniesieniu do szkolnictwa wyższego, a gdy idzie o zmiany, każda grupa ma skłonność do podkreślania ich innego aspektu. Np. studentów i absolwentów intere- 112

113 suje jakość kształcenia i szanse zatrudnienia, a także zaspokojenie osobistych zainteresowań i samo-realizacja. Pracodawcy chcą, aby uczelnie przekazywały wiedzę, umiejętności i cechy przygotowujące studentów do późniejszej pracy. Ponadto, chcą oni także, aby uczelnie przyczyniały się do innowacji i rozwoju regionalnego. Dla kontrastu, nauczycieli akademickich bardziej interesuje polityka odnosząca się do transferu wiedzy, motywacji studentów, jakości badań, powiązań badań i dydaktyki, a także może przede wszystkim kwestii stałego zatrudnienia dla nich samych (ang. tenure). Ta różnorodność punktów widzenia czyni politykę wobec uczelni szczególnie trudną, zwłaszcza że decydenci reprezentują tylko jedną z grup interesariuszy władz rządowych i dlatego muszą godzić różne perspektywy i unikać wrażenia, że politykę narzuca się odgórnie. Powody porażek reformy. Mianem luki wdrożeniowej określa się różnicę między planowanymi a uzyskanymi rezultatami. Reynolds and Saunders stworzyli pojęcie schodów wdrażania pokazując, w jaki sposób umiejscowienie jednostek i grup interesariuszy w hierarchii procesu polityki od decydentów po dziekanów, liderów środowiska akademickiego i studentów kształtuje interesy i percepcje dotyczące poszczególnych polityk. Inni badacze zwracają uwagę, że relacje pomiędzy inicjatywą polityczną na szczycie schodów oraz jej rezultatami u ich podnóża są dość luźne. Podkreśla się też, że jednym z najważniejszych źródeł porażek odgórnych polityk jest dominująca tradycja autonomii akademickiej, wysoko cenionej na wszystkich poziomach systemu szkolnictwa wyższego. Każdego typu interwencja (rząd-uczelnie, uczelnie-katedry oraz katedryindywidualni badacze) spotyka się z oporem gdyż jest postrzegana jako zagrażająca autonomii i przez to bezprawna. Inny powszechny problem reform szkolnictwa wyższego wynika z częściowego wdrożenia. Proces tworzenia polityki często charakteryzuje się trudnymi kompromisami, które polegają na pakietach reform, w których różne inicjatywy polityczne mają na celu zrównoważenie ubocznych następstw innych propozycji. Jeśli zastosuje się tylko niektóre środki, reforma może pociągnąć za sobą niezamierzone i szkodliwe konsekwencje. Np. częściowe reformy wprowadzające opłaty za naukę, lecz bez programów pożyczek zależnych od dochodów, mogą mieć katastrofalne skutki przez ograniczanie dostępu na uczelnie mniej zamożnych studentów. Dwa przykłady dobrze pokazują pułapki częściowych reform. Nieoczekiwane skutki przyniosła podjęta w latach reforma przyznająca hiszpańskim uniwersytetom więcej autonomii w ustalaniu ich własnych programów. Z braku równoległej reformy, polegającej na wzmocnieniu menedżerskiej formy zarządzania, autonomia ta zaowocowała nie tyle usprawnieniem zarządzania, tylko mnożeniem stanowisk, popychając społeczność akademicką do zwiększania liczby specjalizacji jako sposobu na wzrost liczby katedr. 113

114 Inną ilustracją niezamierzonych następstw wdrożenia tylko części reformy była fuzja uczelni holenderskich podjęta w latach i Fuzja miała na celu redukcję kosztów utrzymania uczelni w celu zrównoważenia spadku dochodów od studentów. Jednak reforma przyniosła przeciwne skutki, owocując ogromnym wzrostem kosztów ogólnych i spadkiem środków na dydaktykę i badania naukowe w przeliczeniu na jednego studenta. Niezamierzone następstwa przypisuje się brakowi równoległych reform pobudzających konkurencję między uczelniami. W braku takich reform, wzrost skali stworzył uniwersyteckie oligopole, co pociągnęło za sobą niekorzystne skutki dla dyscypliny zarządzania finansami uczelni. Częściowe reformy wynikają często z niewystarczających zasobów dla wdrożenia pakietu pełnych reform lub z lęku przed oporem wobec bardziej kontrowersyjnych środków. Jednak doświadczenie uczy, że kontrowersje wokół inicjatyw politycznych niekoniecznie stają się barierą hamującą ich wdrożenie. Zdarza się osiągnąć konsensus w pozornie trudnych reformach. Np. rektor Uniwersytetu Sonora w Meksyku zawarł ugodę z pracownikami i studentami dotyczącą studenckiego wkładu do nauczania, podczas gdy nie udało się to w innych uczelniach Meksyku. Powody powodzenia reform. Są dowody na to, że presja międzynarodowa i konkurencyjne otoczenie stwarza wśród wszystkich zainteresowanych i całego społeczeństwa poczucie tego, że reforma jest nieunikniona. W Europie ponadnarodowa konwencja Procesu Bolońskiego pociągnęła za sobą restrukturyzację programów akademickich w celu zwiększenia porównywalności i wzajemnego uznawania kwalifikacji. Podobnie, pomimo początkowego oporu wdrożenie wielkich szeroko zakrojonych reform szkolnictwa wyższego w Japonii w 2004 powiodło się wskutek podzielanego powszechnie przekonania, że reformy są konieczne, gdyż uczelnie japońskie pozostają w tyle za światem. Nie tylko porównania i konkurencja międzynarodowa mogą ułatwić akceptację reform, ale także konkurencja wewnątrz krajowego systemu edukacji. Powodzeniu reform sprzyja także konsensualny tryb jej wprowadzania. Badacze szkolnictwa wyższego są niemal jednomyślni w opinii, że jeśli chce się z powodzeniem przeprowadzić decentralizację i jeśli ma ona mieć dodatni wpływ na jakość nauczania, musi ona być przeprowadzona na podstawie szerokiego konsensusu pomiędzy interesariuszami. Tam gdzie uprawia się konsensualną politykę, łatwiej o sukces reformy. Jest tak dlatego, że konsensualne tworzenie polityki charakterystyczne dla krajów skandynawskich i dla Wielkiej Brytanii polegające na stałym feed-backu propozycji i opinii - pozwala decydentom wcześnie uwzględniać uzasadnione obiekcje, co zmniejsza prawdopodobieństwo silnego sprzeciwu niektórych grup interesariuszy. Główna zaleta ugodowego tworzenia polityki polega na budowaniu zaufania między różnymi grupami interesariuszy i decydentów. Zwraca się uwagę na inny czynnik sukcesu reform, jakim jest koncentracja i klarowność (a nie wieloznaczność) celów. Jasna wizja celów i środków przeprowadzenia reformy zapobiega działaniom ad hoc i poddawaniu się naciskom różnych interesów. Reformy formułowane pod presją różnych interesariuszy mają niejasne intencje i wiele często 114

115 sprzecznych celów. Niejasne uzasadnienia interwencji publicznych osłabiają ich akceptację ze strony tych, którzy będą je wdrażali. Powody oporu wobec reform. Powszechne źródło oporu wobec reform bierze się z przekonania uzasadnionego lub wyimaginowanego że w jej wyniku dozna się strat, w finansach, stanowiskach lub prestiżu. I tak, wspieranie badań interdyscyplinarnych wzbudza sprzeciw ze strony badaczy rozwijających ustabilizowane pola, a fuzje uczelni wzbudzają lęk z powodu możliwych zwolnień personelu. Studenci opierają się jakimkolwiek reformom polegającym na zwiększeniu opłat za studia. Reformy mogą także znaleźć przeciwników wśród urzędników, obawiających się, że zwiększenie autonomii uczelni odbierze im władzę i stanowiska. Podczas gdy grupy zagrożone (rzeczywiście lub tylko we własnym pojęciu) sprzeciwiają się reformom, beneficjenci reform często nie potrafią zorganizować się dla ich poparcia. Dzieje się tak głównie z tego powodu, że reformy często pociągają za sobą koncentrację kosztów oraz rozproszenie korzyści. Inny powód słabej mobilizacji wygranych wynika z odstępu czasu pomiędzy kosztami, które trzeba ponieść od razu, oraz korzyściami, które są oddalone w czasie. Wiele przeszkód w reformach bierze się z postaw decydentów, działających w perspektywie kolejnych wyborów. Przede wszystkim, w szkolnictwie wyższym znaczenie zewnętrznej presji jest stosunkowo słabe. W przeciwieństwie do polityki makroekonomicznej, w której groźba odpływu kapitału zmusza rządy do zacieśnienia dyscypliny finansowej, uczelnie nie stają w obliczy podobnych sankcji za brak świadczenia usług o najwyższej jakości. Pojawienie się gospodarki opartej na wiedzy i przyspieszenie tempa postępu technicznego zwiększa obecnie koszty bezczynności, ale nie dość silna konkurencja międzynarodowa w szkolnictwie wyższym nadal hamuje długoterminowe działania na rzecz jego poprawy. Jeszcze inne wyjaśnienie trudności reformowania szkół wyższych leży w problemach z informacją. Często beneficjenci reformy nie są dostatecznie świadomi jej korzyści i z tego powodu nie wywierają na decydentów dostatecznej presji, by ją przeprowadzić. Kiedy indziej interesariusze nie są dostatecznie poinformowani o charakterze i wpływie reformy, przez co ją kwestionują i opierają się jej. Niepewność agentów i interesariuszy co do rezultatów reformy dla ich własnej sytuacji czy wygrają czy przegrają może skłaniać ich do obrony status quo, chociaż poparcie dla reformy leżałoby w ich interesie. Opór może też mieć charakter psychologiczny i polegać na odrzucaniu zmian których nie jest się sprawcą. Opór może też znaleźć pożywkę w wysokich kosztach reformy np. kosztach programów pożyczkowych dla studentów, łączenia instytucji, planowania, restrukturyzacji wydziałów, scalania bibliotek i systemów informatycznych, wyrównywania wynagrodzeń, odpraw dla zwalnianych pracowników itd. Jednak pomimo wszystkich opisanych tu przeszkód, w wielu krajach reforma szkolnictwa wyższego udała się. Jak pokonano w nich przeszkody? 115

116 Czynniki sukcesu. Głównym argumentem za reformą były wysokie koszty zaniechań dla międzynarodowej pozycji kraju. Jakie warunki były spełniane w krajach, w których udała się reforma? Jednym z warunków jest utworzenia niezależnego komitetu ad hoc celem zainicjowania reformy. Polityka częściej odnosi skutek, kiedy jest oparta na uzgodnieniach pomiędzy interesariuszami. Regularne spotkania pomagają budować zaufanie, a przez to i kompromis. Ponadto, dają one szanse, aby przedstawiciele różnych grup interesariuszy uznali reformę za własną, za swoje dzieło. Innym warunkiem jest stworzenie platformy ogólnonarodowych konsultacji lub też Internetowych grup dyskusyjnych. Dla osiągnięcia sukcesu reformy trzeba zadbać o informację o problemach szkół wyższych oraz o metodach ich rozwiązania. Diagnozy, analizy i badania mogą pobudzić debatę, uświadomić potrzebę zmian. Różnorodność poglądów o szkolnictwie wyższym wśród różnych grup interesariuszy jest dużym atutem dla decydentów. Konfrontacja różnych poglądów podczas projektowania polityki pozwala na rozpoznanie pełnego zakresu skutków ubocznych i wad propozycji politycznych na długo przed ich realizacją. Czasami reformy udają się, gdy politycy decydują się na eksperymenty polityczne polegające na wprowadzaniu reform pilotażowych, testujących na próbie skuteczność proponowanych rozwiązań. Dopóki nie osiągnie się szerokiej zgody na reformę, lepiej wprowadzać reformę stopniową i kroczącą niż szeroką. Dobrze unikać sytuacji, gdy skutkiem reformy będzie koncentracja kosztów i rozproszenie korzyści. Jednym z możliwych rozwiązań jest zapewnienie rekompensat interesariuszom tracącym na reformie, polegających np. na podwyżkach pensji pracowników lub programach stypendialnych dla uboższych studentów. W celu osiągnięcia konsensusu ważne jest, aby wszystkie zainteresowane strony widziały reformę w ramach szerszej strategii politycznej. Jednostki i grupy są bardziej skłonne zaakceptować zmiany, które niekoniecznie leżą w ich interesie, jeśli rozumieją ich powody oraz rolę, jaką mają do odegrania w szerszej narodowej strategii. Reformy szkół wyższych często składają się z pakietu różnych powiązanych ze sobą instrumentów, z których każdy ma określoną rolę do odegrania w ramach ogólnej strategii. Dlatego należy unikać wprowadzania częściowych reform. Kluczowe dla sukcesu reformy jest poparcie interesariuszy. Jednym ze sposobów jego uzyskania są towarzyszące reformie szkolenia przygotowujące wszystkich do nowych ról i odpowiedzialności. 116

117 Bibliografia OECD (2008), What Next? The Challenges of Policy Implementation, in Tertiary Education for the Knowledge Society: Volume 1 and Volume 2, OECD Publishing. ZAŁOŻENIA I RAMY KONCEPCYJNE POLITYK Na ramy koncepcyjne, w jakich dokonuje się oceny sytuacji problemowej polityki oraz na wybór rozwiązań wpływ mają dominujące wizje rozwoju. Np. takimi ramami w krajach słabiej rozwiniętych, starających się odrabiać zaległości cywilizacyjne, jest teoria modernizacji, stwierdzająca, że wszystkie społeczeństwa przechodzą przez określoną sekwencję faz, kończącą się nowoczesnością. Choć znajdują się one w różnych fazach rozwoju, w państwach rozwiniętych znajdą obraz własnej przyszłości oraz wskazania co do pożądanych dróg dojścia do dobrobytu [Wallerstein 2004]. Podobnie w Polsce, zarówno polska socjologia badająca tzw. transformację post-komunistyczną, jak i praktyka polityczna, opiera się na wspólnych założeniach i przekonaniach bliskich ideom teorii modernizacji [Sosnowska 1998]. Milczące i bezdyskusyjne przyjęcie takich założeń utrudnia dostrzeżenie innych możliwych scenariuszy, sugerowanych np. przez teorię systemu światowego Na niższym poziomie, przemożny wpływ na instrumenty mają koncepcje ekonomiczne, zwłaszcza w tych działach i kierunkach ekonomii, które podejmują problemy ważkie z punktu widzenia danego obszaru polityk. Polityka zatrudnienia do dziś czerpie inspiracje z keynesizmu; monetarna z monetaryzmu. Dzisiejszym źródłem inspiracji polityk B+R i innowacji są tzw. nowa teoria wzrostu, ekonomia ewolucyjna oraz ekonomika zarządzania [Sartori 1998]. Bibliografia Wallerstein Immanuel 2004, Koniec świata jaki znamy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004, s Sosnowska Anna 1998, Teorie zmiany i rozwoju społecznego a zmiany w Europie Wschodniej. O potrzebie perspektywy ogólnej, Kultura i Społeczeństwo 42:1998, nr 1. Sartori Giovanni 1998, Teoria demokracji, Warszawa 1998, s ZARZĄDZANIE WIEDZĄ W ORGANIZACJACH RZĄDOWYCH Zarządzanie wiedzą (ang. Knowledge Management, KM) to zespół sformalizowanych sposobów gromadzenia i wykorzystywania wiedzy formalnej oraz wiedzy cichej uczestników organizacji (np. pracowników firmy). Zarządzanie wiedzą to próba jak najlepszego wykorzystania wiedzy, która jest dostępna w organizacji, tworzenie nowej wiedzy oraz zwiększanie jej zrozumienia [Wikipedia 2014]. Zarządzanie wiedzą (ZW) oparte jest na spostrzeżeniu, że organizacja wie znacznie więcej niż sądzi, że wie, to znaczy, że posiada ona ukryte zasoby wiedzy. Komputery i Internet pozwalają na cyfryzację i zapewnienie szerszego niż dawniej dostępu do danych niektórych zastrzeżonych tylko dla pewnych stanowisk, ale większości dla całej or- 117

118 ganizacji oraz dla opinii publicznej. Umożliwia to dzielenie się wiedzą w znacznie większym stopniu niż w epoce papierowej. Jednocześnie coraz bardziej dostępne metody analityczne pozwalają na poszukiwanie regularności w gąszczu danych, na ich czyszczenie i interpretację. Interpretacje mogą być oparte na porównaniach, stąd znaczenie badań porównawczych, które stosuje się w sektorze publicznym jako sposób tworzenia wiedzy na temat funkcjonowania organizacji. Np. po analizie danych na temat wypadków drogowych Francuzów powstaje pytanie dlaczego więcej Francuzów umiera na drogach we Francji niż w Anglii w przeliczeniu pasażer/km? Wzrost znaczenia wiedzy w organizacjach rządowych wpływa na zmiany hierarchii: umiejętności interpretacji wysuwają się na pierwszy plan jako podstawa awansu i pozycji [OECD 2003]. Proponuje się następujące kroki dla zapewnienia dobrego zarządzania wiedzą w organizacjach publicznych: Uzyskaj poparcie kierownictwa organizacji. Powołaj zespół ds. zarządzania wiedzą. Przeprowadź audyt wiedzy. Opracuj całościowe podejście (plan) dotyczące ZW. Ustal kamienie milowe i wskaźniki dla ZW. Pokaż korzyści płynące z ZW. Wprowadź zachęty i nagrody za stosowanie ZW. Zwróć uwagę na trudności zmiany zachowań [O Riordan 2005]. Bibliografia Joanna O Riordan, A Review of Knowledge. Management in the Irish Civil Service, CPMR Discussion Paper OECD Saussois, Jean-Michel (2003), Knowledge Management in Government: An Idea Whose Time Has Come, OECD Journal on Budgeting, Vol. 3/3. Wikipedia, Zarządzanie Wiedzą, ZASADA OSTROŻNOŚCI Zasada ostrożności (od ok roku) zasada etyczna, zgodnie z którą jeśli istnieje prawdopodobne, chociaż słabo znane, ryzyko negatywnych skutków nowej technologii, jest lepiej jej nie wprowadzać w życie zamiast ryzykować niepewne, ale potencjalnie bardzo szkodliwe konsekwencje. Zasada ta jest przywoływana w dyskusjach nad dopuszczalnością nowych leków czy produkcją żywności (GMO) wobec braku jednoznacznych naukowych dowodów szkodliwości danych technologii lub nawet dowodów temu zaprzeczających. Zasada ostrożności jest krytykowana jako nieracjonalna i nienaukowa. Według Davida Deutscha zasada ostrożności jest wyrazem głębokiego konserwatyzmu i cały postęp ludzkości jest historią łamania istniejących w różnych kulturach "zasad ostrożności". Zjawiska o wielkiej skali, będące z punktu widzenia ludzkości katastrofami wydarzają się bowiem niezależnie od jej woli lub działań. Ich przetrwanie wymaga wie- 118

119 dzy i postępu, zaś jedyną metodą zdobywania wiedzy jest podejmowanie eksperymentów, a co za tym idzie ryzyka eksperymentów nieudanych. Szkoda płynąca z innowacji jest zawsze skończona, tymczasem korzyści mogą być potencjalnie nieskończone. Michael Crichton zwrócił uwagę, że zasada ostrożności jest wewnętrznie sprzeczna i, w dosłownym rozumieniu, uniemożliwia stosowanie samej siebie. Yaneer Bar-Yam, Rupert Read i Nassim Nicholas Taleb przedstawili sformalizowaną definicję zasady ostrożności, która ma rozwiązać problemy związane z zakresem jej stosowania. Według nich zasadę ostrożności należy opierać na możliwości nieliniowego rozrostu danego zjawiska i prawdopodobieństwie pojawienia się skutków systemowych czyli niszczących w skali całej planety, ekosystemu itd. Jako przykład zjawiska nie mającego takich skutków autorzy podają energetykę jądrową, mającego GMO. W pierwszym przypadku potencjalne awarie mogą mieć charakter poważny, ale nadal lokalny i jednostkowy, podczas gdy negatywne skutki rozprzestrzenienia się zmodyfikowanych genetycznie roślin mają charakter nieliniowo rosnący i globalny. Bibliografia Zasada ostrożności, Wikipedia. 119

120 FINANSOWANIE B+R I INNOWACJI FINANSOWANIE BADAŃ W SEKTORZE PUBLICZNYM [Funding Research In The Public Sector] Środki na badania dostarczone przez rządy (lub stany, prowincje, samorząd terytorialny), albo bezpośrednio przez ministerstwa ds. nauki lub za pośrednictwem agencji rządowych. Dwa podstawowe sposoby finansowania badań w sektorze publicznym to finansowanie instytucjonalne i finansowanie projektów". Pierwszy tryb polega na przekazywaniu instytucjom blokowych dotacji wg pewnej formuły, na podstawie wskaźników wyników (Por.> EWALUACJA INSTYTUCJI PUBLICZNEGO SEKTORA NA- UKI OPARTA NA POMIARZE DOKONAŃ) lub na podstawie negocjacji, bez bezpośredniego wyboru projektów lub programów, które mają być wykonywane. Drugi na przekazywaniu grantów badaczom lub zespołom badawczym o ograniczonej wielkości, budżecie i czasie, zwykle na podstawie przedłożenia propozycji projektu opisującej planowaną działalność badawczą, na zasadzie konkursu [Van Steen 2012; OECD IPP]. Od ok upowszechnia się nowe podejście do finansowania wysokie wieloletnie dotacje dla na badania o wyjątkowej jakości dla wybranych jednostek badawczych, oparte na zasadach konkurencji [OECD 2013]. Trwa debata na temat tego, czy wzrost konkurencyjnego finansowania projektów lub finansowania programów kosztem dotacji blokowej i długoterminowego finansowania instytucjonalnego nie spowoduje, że publicznego sektor nauki będzie preferował krótkoterminowe projekty o niskim ryzyku kosztem badań podstawowych od dłuższej perspektywie, nie wpływa negatywnie na zdolność instytucji do inwestowania w infrastrukturę. Por. >FINANSOWANIE INSTYTUCJONALNE, FINANSOWANIE PROJEKTÓW. Bibliografia Committee For Scientific And Technological Policy. Governing The Science System - Challenges And Responses, OECD DSTI/STP(2003)9/REV1; Committee For Scientific And Technological Policy. Ad Hoc Working Group On The Steering And Funding Of Research Institutions. Public Funding of R&D - Trends and Changes, OECD DSTI/STP(2003)9/ANN3. Steen, J. v. (2012), Modes of Public Funding of Research and Development: Towards Internationally Comparable Indicators, OECD Science, Technology and Industry Working Papers. OECD, Promoting Research Excellence: New Approaches to Funding, OECD IPP, Innovation Policy Platform, Issue Brief: Public Sector Research Funding, 120

121 FINANSOWANIE BUDŻETOWE BADAŃ W SEKTORZE SZKÓŁ WYŻSZYCH Finansowanie badań naukowych w szkołach wyższych ze środków publicznych stało się w krajach OECD instrumentem polityki państwa i zarządzania nauką około połowy lat 80-tych zeszłego wieku. Wcześniej zakładano za najlepszą strategia uznawano przekazywanie uczelniom funduszy na badania z pozostawieniem im autonomii, oraz zapewnianie samym uczonym swobody co do dysponowania środkami oraz wyboru tematyki badań. Stopniowe zmiany sytuacji zewnętrznej uczelni, w otoczeniu ekonomicznym, społecznym, politycznym, w ideologii oraz w sytuacji wewnętrznej, w kulturze akademickiej i procesach rozwoju nauki spowodowały zmianę założeń w polityce państwa. Dotyczyły one warunków uprawiania nauki w uczelniach, a także roli i miejsca nauki akademickiej w całokształcie działalności badawczej krajów. W efekcie tych przemian w Europie Zachodniej zrewidowano zasady finansowania badań w uniwersytetach i stopniowo wprowadzano nowe rozwiązania. Ujęcie uproszczone. Rozpatrując zasady finansowania badań w uniwersytetach Europy mówi się najczęściej o dualnym systemie finansowania uczelni, wyróżniając dwa podstawowe strumienie/ kanały finansowania. Rozróżnienie na 2 kanały/strumienie finansowania: 1. Pierwszy strumień finansowania stanowią tzw. środki własne, za które uważa się środki uzyskane przez uczelnię z własnych przychodów, z inwestycji, oprocentowania kapitału itp., ale przede wszystkim do pierwszego strumienia zalicza się finansowanie instytucjonalne (tzw. general university fund, GUF), uzyskiwane przez uczelnię na swą działalność od ministerstwa odpowiadającego za edukację w postaci dotacji lub kontraktu dla uczelni i przyznawane uczelni jako całości. 2. Drugi strumień są to tzw. finansowanie zewnętrzne, uzyskiwane na zasadzie konkurencyjnej od państwa, poza dotacją instytucjonalną, od instytucji innych, niż odpowiednie ministerstwo edukacji; są to dotacje na projekty badawcze uzyskiwane od rad badawczych, a także kontrakty zawarte z państwowymi sponsorami lub z przemysłem, władzami lokalnymi itp. 3. Niektórzy autorzy wyróżniają trzy strumienie finansowania badań: pierwszy strumień oznacza dotację podstawową (instytucjonalną), drugi to dotacje na projekty badawcze od rad badawczych, a trzeci to zlecenia - umowy (kontrakty) z ministerstwami lub prywatnymi organizacjami. Powyższe rozróżnienie niewiele mówi o tym, jaki może być zakres interwencji państwa przy różnych rozwiązaniach, jakie są zalety i wady różnych sposobów finansowania, nie mówi też o rozmaitości rozwiązań. Przewyższa ona stosowane do tej pory klasyfikacje. Ujęcie rozwinięte. Istniejące rozwiązania można charakteryzować bardziej szczegółowo ze względu na kilka rozmaitych aspektów. Ze względu na obiekt finansowania: finansowanie podmiotowe, przedmiotowe lub strukturalne. 121

122 Finansowanie podmiotowe to mówiąc w uproszczeniu - finansowanie działalności badawczej konkretnej osoby (badacza) lub jednostki organizacyjnej (uczelni, wydziału, instytutu); ten drugi rodzaj zwany jest także finansowaniem instytucjonalnym. Finansowanie przedmiotowe nastawione jest na wspieranie określonego zadania, celu lub działalności (jest to np. finansowanie konkretnych programów badań, konkretnych inwestycji czy projektów badawczych). Finansowanie strukturalne stosowane jest w celu stworzenia możliwości powstania lub utrzymania określonych struktur, powiązań instytucjonalnych lub międzyinstytucjonalnych czy formy współdziałania (jest to np. finansowanie powiązań uczelnianych czy uczelniano- przemysłowych, np. w formie konsorcjów) Ze względu na swobodę korzystania ze środków: finansowanie bezwarunkowe i warunkowe. Finansowanie bezwarunkowe polega na przekazaniu funduszy bez stawiania określonych ograniczeń czy wymogów dotyczących sposobu wykorzystania środków. Finansowanie warunkowe oznacza obwarowanie finansowania konkretnymi warunkami dotyczącymi sposobu wykorzystania środków, przedmiotu finansowania lub okresu finansowania (wyznaczenie terminu zakończenia pracy). Ze względu na charakter relacji podmiotu i przedmiotu finansowania wyróżnimy różne mechanizmy: np. dotację lub kontrakt (opisane dalej przy omawianiu finansowania projektów badawczych). Ze względu na zasady określania wysokości przyznanych środków wyróżnić można: finansowanie którego wysokość ustalana jest w wyniku negocjacji między sponsorem a wykonawcą badań finansowanie biorące za punkt wyjścia poziom dotacji z poprzedniego roku (tzw. metoda historyczna czy inkrementalna) finansowanie na podstawie przedstawionej kalkulacji kosztów i planu rzeczowego realizacji zadań finansowanie wykorzystujące algorytmy finansowanie oparte o wyniki oceny. Z kolei finansowanie na podstawie wyników oceny może być oparte o określone kryteria i procedury oceny ex ante (np. plan działalności w rocznym czy np. w 3-letnim okresie, algorytm uwzględniający wskaźniki wejść, takich jak np. liczba studentów) oparte o określone kryteria i procedury oceny ex post, (także przyznawane w oparciu o algorytm, kombinację różnych wskaźników, wyniki działalności w poprzednim okresie, liczbę publikacji, cytowań, nadanych stopni naukowych). Finansowanie na podstawie wyników oceny może dotyczyć 122

123 oceny jakościowej (czyli, oceny wewnątrz-środowiskowej przez ekspertów - uczonych z danej dziedziny nauki) oceny ilościowej (opartej na liczbie publikacji, cytowań, oraz na innych wskaźnikach) mieszanych metod oceny (np. jakościowe, przy wykorzystaniu metod ilościowych, np. oparte na wskaźnikach inputu i outputu) Można tu dodatkowo uwzględnić dwie kwestie: czy wyniki oceny (ilościowej ) są w sposób mechaniczny przekładane na algorytm? kto określa wysokość ostatecznej oceny i dokonuje przełożenia na wartość elementów tworzących algorytm czy robią to pracownicy administracyjni organizacji finansującej badania (urzędnicy) czy też uczeni eksperci? Ze względu na metodę dystrybucji środków: finansowanie miękkie np. przy zasadzie określania wielkości przyszłej dotacji na podstawie dotacji z przeszłości (ubiegły rok)- to metoda historyczna. Do finansowania miękkiego zaliczyć też można przyznanie dotacji wynikające z samego istnienia danej instytucji prowadzącej badania(np. wszystkie uczelnie otrzymują środki na kształcenie, a z nimi część na finansowanie funkcji badawczej (płace kadry, utrzymanie infrastruktury badawczej- budynki, wyposażenie) finansowanie twarde mające charakter selektywny i oparte o kryteria prowadzące do wartościowania lub rankingu z którego bezpośrednio wynika wielkość finansowania. Ze względu na charakter źródeł finansowania finansowanie centralne, regionalne, lokalne, a także finansowanie wyłącznie przez państwo i współfinansowanie przez państwo i źródła prywatne ( tzw. marching funds) finansowanie przez odpowiednie ministerstwo (edukacji i nauki czy np. przemysłu) lub też przez tzw. ciała pośredniczące, pomostowe (rady badawcze) Ponadto, w zależności od liczby źródeł zasilania, system finansowania może być scentralizowany (jedno źródło finansowania, np. jedna rada badawcza) o różnym stopniu decentralizacji (dwa i więcej źródeł finansowania np. przez jedną lub kilka rad badawczych) Powyższy opis różnych sposobów finansowania miał charakter czysto analityczny i opierał się na wyróżnieniu każdorazowo tylko jednego kryterium (aspektu). Istniejące w praktyce formy finansowania badań trudno byłoby tak charakteryzować, ze względu na znaczny stopień zróżnicowania. Trzeba brać pod uwagę kilka cech jednocześnie, a i tak występuje przy tym wiele różnych odmian rozwiązań. W ciągu ostatnich dziesięciu lat pojawiły się pewne innowacje w metodach finansowania. Są one powiązane ze zmianą organizacji badań. Innowacją jest przede wszystkim 123

124 sama rozmaitość form, kryteriów, mechanizmów finansowania a także oparcie się - przy konstruowaniu tych mechanizmów - na założeniu, że uniwersytet będzie reagować na określone bodźce w postaci określonych mechanizmów finansowania. Do takich najbardziej nowatorskich instrumentów finansowania należą tzw. centra doskonałości oraz finansowanie strukturalne tzn. wspieranie różnego rodzaju kontaktów, powiązań współpracy i sieci naukowych. Bibliografia Julita Jabłecka, Budżetowe finansowanie w sektorze szkół wyższych w krajach OECD, w: Budżetowe instrumenty finansowania B+R w Polsce. Propozycja na lata , s , Instytut Społeczeństwa Wiedzy, Krajowa Izba Gospodarcza, FINANSOWANIE INSTYTUCJONALNE Finansowanie Instytucjonalne to środki, które rządy lub agencje finansujące badania przeznaczają corocznie dla instytucji naukowych. Instytucje mogą korzystać z tych środków w sposób elastyczny, w ramach obowiązujących przepisów. Zazwyczaj ten mechanizm stosuje się do finansowania badań podstawowych [OECDa 2003; OECDb 2003]. Blokowe finansowanie instytucjonalne zapewnia instytucjom naukowym stabilne podstawy dla działalności badawczej. Pomaga to instytucjom uzyskać środki z innych źródeł, dostarcza pewnej autonomii w wyborze swoich badań, oraz pozwala na budowanie kompetencji w nowych dziedzinach. Odwrotnie, nadwyżka środków bloku może demotywować organizacje i naukowców do poszukiwania finansowania z innych źródeł. Finansowanie instytucjonalne dla uczelni i organizacji badawczych nie jest bezpośrednio związane z projektami lub programami. Umożliwia ono instytucji wypełnienie jej podstawowych zadań. Ta forma finansowania (nieraz udzielana na zasadach konkurencyjnych) jest zazwyczaj kierowana przez rządy do instytucji jako całości, a nie do konkretnych programów lub jednostek. Finansowanie instytucjonalne może być przyznawane na kilka sposobów, np. w formie rocznych korekt budżetów ubiegłorocznych lub na podstawie algorytmów opartych na wskaźnikach, np. sprzętu, zatrudnienia, liczby studentów oraz osiągnięć badawczych lub dydaktycznych. Często ważną podstawą finansowania instytucjonalnego jest pomiar ex post wyników wykonania [OECD 2014]. Odnosząc się do finansowania instytucjonalnego, warto dokonać rozróżnienia pomiędzy czystym finansowaniem blokowym, w którym odbiorcy mają stosunkowo dużą swobodę decyzji w jaki sposób korzystać ze środków, a "celowymi funduszami", które mogą być stosowane tylko na pokrycie szczególnych kosztów, takich jak koszty wynagrodzeń pracowników zatrudnionych na stałe. W wielu krajach zwiększono finansowanie projektów kosztem finansowania instytucjonalnego. Jednakże, większość europejskich systemów badawczych nadal charakteryzuje się wyższym udziałem finansowania bloku w porównaniu do systemu amerykańskiego [OECD IPP]. 124

125 Por też >FINANSOWANIE PROJEKTÓW, >INICJATYWY DOSKONAŁOŚCI BADAWCZEJ. Bibliografia OECDa Governing The Science System - Challenges And Responses, OECDb Public Funding of R&D - Trends and Changes, OECD IPP, Innovation Policy Platform, Issue Brief: Public Sector Research Funding. OECD Promoting Research Excellence. New Approaches to Funding, FINANSOWANIE PROJEKTÓW Finansowanie projektów to finansowanie na zasadach konkurencyjnych propozycji zgłaszanych oddolnie przez badaczy lub zespoły badawcze. Rozróżnia się różne tryby finansowania projektów: Finansowanie przez rządy lub agencje grantowe (często rady ds. badań) na zasadach konkurencyjnych wniosków grantowych, bez względu na tematykę proponowanych badań; Finansowanie przez rządy lub agencje grantowe (często rady ds. badań) wniosków w ramach programów mających na celu rozwój pewnych dyscyplin lub sektorów; Finansowanie projektów przez biznes lub prywatne organizacje non-profit. W przeciwieństwie do >FINANSOWANIA INSTYTUCJONALNEGO, finansowanie projektów daje organizacjom finansującym większą kontrolę nad badaniami. Obecny wzrost finansowania projektów kosztem finansowania instytucjonalnego uzasadnia się przekonaniem, że ten pierwszy tryb owocuje większym zwrotem pod względem wytworzonej wiedzy oraz lepszym dostosowaniem badań do potrzeb społeczno-gospodarczych. Organizacje zapewniające finansowanie projektów wykorzystują różne mechanizmy. Pierwszy odnosi się do trybu składania wniosków przez naukowców w konkursach grantowych. Takie podejście jest stosowane głównie przez rady badawcze dla finansowania badań podstawowych. W drugim trybie instytucje finansujące badania dyktują z góry obszary, w których naukowcy mogą ubiegać się o granty. Często takie projekty wymagają współpracy krajowej lub międzynarodowej. Jako przykład można przytoczyć Program Ramowy i Horyzont 2020 Unii Europejskiej. Od lat tryb ten stał się popularny w Stanach Zjednoczonych, Japonii, Unii Europejskiej i Chinach. Trzeci tryb oferuje finansowanie projektów badawczych służących rozwiązaniu konkretnego problemu. Po ten tryb sięgają organizacje prywatne i publiczne. Podział funduszy między konkurującymi propozycjami jest zwykle oparty na systemie >PEER REVIEW, w którym eksperci oceniają jakość wniosku zgodnie z ustalonymi wcze- 125

126 śniej kryteriami. Kryteria te mogą obejmować wartość naukową, jak i względy społeczno-gospodarcze. Bibliografia OECD IPP, Innovation Policy Platform, Issue Brief: Public Sector Research Funding, OECD Committee For Scientific And Technological Policy. Governing The Science System - Challenges And Responses; OECD Committee For Scientific And Technological Policy. Ad Hoc Working Group On The Steering And Funding Of Research Institutions. Public Funding of R&D - Trends and Changes. FINANSOWE INSTRUMENTY WSPIERANIA B+R I INNOWACJI W PRZED- SIĘBIORSTWACH Działalność badawczo-rozwojowa jest tą dziedziną aktywności ekonomicznej, w której silnie odczuwana jest niesprawność alokacji rynkowej, co w rezultacie prowadzi do mniejszej od optymalnej alokacji środków, wolniejszego wzrostu gospodarczego, a w końcu stagnacji. Wprawdzie ekonomiści już od dawna dostrzegali, że prosta akumulacja kapitału podlega prawu malejących przychodów i bez innowacji prowadzi do stagnacji, to jednak dopiero nowa teoria wzrostu i przyspieszenie ewolucji w kierunku gospodarki opartej na wiedzy uświadomiły znaczenie wiedzy i innowacji dla gospodarki. ( ) we współczesnej gospodarce opartej na zaawansowanych technologiach procesy innowacyjne wymagają coraz większych nakładów kapitałowych oraz obfitych źródeł finansowania. ( ) nie byłoby dalej problemu, gdyby rynki kapitałowe były doskonałe i dysponowały pełna informacją o przyszłości, a wiedza była czynnikiem produkcji w pełni zawłaszczalnym i konkurencyjnym (o koszcie reprodukcji równym kosztowi wytworzenia). Wówczas można byłoby się spodziewać, że każdy projekt uzyska automatycznie taki poziom finansowania, jaki wynika z odpowiadającej mu zgodnie z racjonalnym oczekiwaniem stopy zwrotu, gdyż rynkowa rekompensata finansowa byłaby adekwatnym motywem alokacji. Tak jednak nie jest, ponieważ wszystkie wyżej wymienione założenia nie są spełnione i sektor B+R w warunkach czystej gospodarki rynkowej musi pozostawać niedoinwestowany z oczywistym negatywnym skutkiem dla rozwoju gospodarczego. Najczęściej wymieniane są następujące argumenty za potrzebą wsparcia sektora badań, w tym zwłaszcza wysiłku badawczo-rozwojowego przedsiębiorstw ze strony państwa: wysoki stopień niepewności powoduje, że podmioty gospodarcze będą niechętne angażować się w działalność innowacyjną, asymetria informacji utrudnia wytworzenie się efektywnego rynku produktów prac badawczych, zarówno od strony podaży jak i popytu, awersja do ryzyka rynków finansowych prowadzi do skracania horyzontu inwestycyjnego poniżej progu niezbędnego dla wyceny efektów badań, 126

127 publiczny charakter dobra ekonomicznego jakim jest wiedza, co implikuje niepełną zawłaszczalność korzyści z rezultatów prac badawczych, a zatem suboptymalny poziom skłonności do inwestowania w B+R przez prywatnych inwestorów, efekty zewnętrzne wynikające z dyfuzji wiedzy /spillover/, której koszt reprodukcji jest znacznie niższy od pierwotnego kosztu wytworzenia społeczna stopa zwrotu szacowana jest kilkakrotnie wyżej od prywatnej (np. wg Saltera, 2000, 5 razy), publiczny charakter popytu na niektóre innowacje (zdrowie, obrona, bezpieczeństwo, środowisko, standardy regulacyjne), o charakterze nieekskluzywnym, bariery transferu technologii wynikające z ograniczonej zdolności firm prywatnych do absorpcji badań wykonanych w instytucjach publicznych. Główny problem w konstruowaniu systemów finansowych wspierających badania i innowacje w sektorze przedsiębiorstw polega na tym, aby korekta niesprawności rynku nie powodowała zniekształceń alokacji rynkowej tam, gdzie ona działa sprawnie. Prawidłowo skonstruowany system publicznego wsparcia B+R w sektorze przedsiębiorstw przede wszystkim nie powinien zastępować (substytuować) mechanizmu konkurencji rynkowej, ale raczej uzupełniać i wzmacniać jego działanie w najsłabszych punktach. Powinien nosić charakter uzupełniający, pomocniczy i wspierający (additionality). Nie może powodować nadmiernej nieuzasadnionej płynności i zakłócać równe warunki konkurencji podmiotów prywatnych. Można sformułować następujące cele systemu finansowego wspierającego działalność badawczo-innowacyjną przedsiębiorstw, uwzględniającego powyższe postulaty i zidentyfikowane niesprawności rynku: wspieranie a nie wypychanie (substytucja) działań badawczych i wdrożeniowych, które i tak zostałyby podjęte przez sektor prywatny, dostarczanie dźwigni finansowej neutralizującej awersję do ryzyka i wzmacniającej motywację finansową (obniżając koszty po stronie nakładów lub/i podwyższając zawłaszczalność rezultatów badań), dostarczanie alternatywnych źródeł finansowania wobec niesprawności rynków kapitałowych, koncentracja wysiłku badawczo-rozwojowego na obszarach priorytetowych, o największym efekcie dyfuzji /spillover/ oraz najwyższej przewidywanej społecznej stopie zwrotu, zapewnienie efektywnej ewaluacji, selekcji, elastycznego wyjścia z projektu, zabezpieczenie przed efektem zaklinowania /lock-in/, wydłużenie horyzontu optymalizacji decyzji ekonomicznych dotyczących badań i innowacji, wzmocnienie zdolności absorpcji technologii przez przedsiębiorstwa i minimalizacja barier dyfuzji zwłaszcza w warunkach wyraźnej luki technologicznej, wspieranie efektów sieciowych przy transferze technologii tworzenie systemów innowacyjnych i klastrów, dobór pakietu instrumentów finansowych dostosowanych do lokalnej struktury przemysłowej, ograniczenie możliwości nadużyć np. w formie unikania opodatkowania, czy stwarzania barier wejścia prowadzących do nieuczciwej i nierównej konkurencji, niskie koszty transakcyjne administracji systemu, 127

128 możliwie maksymalna neutralność wobec reguł konkurencji rynkowej. Problem doboru odpowiednich instrumentów finansowych dla pobudzania B+R w sektorze przedsiębiorstw sprowadza się do dwóch zasadniczych kwestii: wyboru kierunku alokacji inwestycji B+R, oraz wyboru źródła finansowania. W praktyce stosowane są dwie grupy instrumentów w różny sposób rozwiązujące te kwestie: ulgi podatkowe i subsydia (granty). Przy ulgach podatkowych zasadniczy wybór kierunku alokacji należy do przedsiębiorstwa i na nim też spoczywa głównie zadanie zapewnienia źródła finansowania, bądź w ciężar kosztów bieżących bądź przyszłych. Przy subsydiach wybór kierunku alokacji leży w gestii sponsora, najczęściej agendy budżetu państwa, który zapewnia podstawowe źródło finansowania. Wynika stąd, że subsydia stanowią znacznie silniejszą ingerencję w funkcjonowanie mechanizmu rynkowego. W tym ostatnim przypadku agenda państwowa udzielająca subwencji musi dysponować rozwiniętym systemem selekcji projektów opartym na odpowiedniej kompetencji w zakresie ewaluacji technologii, co jest podstawowym warunkiem sprawnego funkcjonowania takiego systemu. Uważa się, że w krajach wysoko rozwiniętych, gdzie ponoszone są wysokie nakłady na badania, system hojnych ulg podatkowych mógłby się okazać zbyt kosztowny i o zbyt rozproszonym oddziaływaniu, często wypierając wydatki przedsiębiorstw, które i tak byłyby poniesione. Dlatego często rezygnuje się z takiego rozwiązania na rzecz bezpośredniego pobudzania przy pomocy selektywnie dobranych pakietów subsydiów państwowych. Z drugiej strony właśnie w tych krajach przedsiębiorstwa są bardziej dojrzałe i kompetentne technologicznie do samodzielnego wyboru alokacji środków na badania niż w krajach bardziej zacofanych. Z kolei argument dyfuzji przemawia na rzecz wykorzystania instrumentów wspierania pośredniego tam, gdzie celem polityki jest głównie pobudzanie absorpcji innowacji dobrze znanych i sprawdzonych w krajach na granicy technologicznej. To raczej w tym ostatnim przypadku należałoby szerzej wykorzystywać bezpośrednie dotacje dla realizacji polityki zorientowanej na określone misje technologiczne. Oba instrumenty cechują odmienne właściwości, które określają pole ich celowego stosowania. Wśród cech instrumentów podatkowych należy wymienić: łatwość i niskie koszty w administrowaniu przez agendy rządowe i przedsiębiorstwa elastyczność w profilowaniu i celowaniu w określone grupy beneficientów np. małe przedsiębiorstwa rynkowa alokacja inwestycji w B+R na podstawie decyzji przedsiębiorstwa, generalnie faworyzowanie dużych przedsiębiorstw, które często nie potrzebują pomocy, kosztem małych, i wspierają badania, które i tak byłyby podjęte; ryzyko wypychania /crowding out/, brak możliwości skoncentrowania wsparcia na badaniach przemysłowych o największej społecznej stopie zwrotu (dlatego zrezygnowano z nich w niektórych krajach np. Finlandii), co implikuje mniejszy spillover niż przy bezpośrednim finansowaniu, zagrożenie neutralności systemu podatkowego, zwłaszcza przez duże ryzyko pokusy nadużycia w omijaniu i unikaniu opodatkowania; możliwości arbitrażu podatkowego przy zróżnicowanych stawkach podatku korporacyjnego między krajami, 128

129 duży i mało przewidywalny koszt dla budżetu przy rozproszonym powszechnym stosowaniu tego instrumentu, przy stosunkowo niskiej intensywności pobudzania, ograniczony horyzont i zakres zasilania do bieżących dochodów firmy. W odróżnieniu od instrumentów podatkowych granty i subsydia cechuje: przejrzystość i możliwość selektywnej koncentracji na projektach o wysokiej społecznej stopie zwrotu, kontrola nad kierunkami badań wspieranych przez państwo, np. o dużym efekcie spillover technologii ogólnego zastosowania /GPT/, przy badaniach podstawowych, dłuższy horyzont czasowy i swoboda wyboru poziomu zasilania niezależnie od bieżących dochodów beneficientów, zniekształcenie równych warunków konkurencji ryzyko alokacji bezpośredniej związane z nietrafnym wyborem beneficientów /picking winners/ i niebezpieczeństwem zaklinowania /lock-in/, problem z wykształtowaniem odpowiedniego systemu ewaluacji i selekcji, wymagającego także znacznych kosztów bieżących administracji. Wykorzystanie tych dwóch rodzajów instrumentów w krajach OECD jest bardzo zróżnicowane, chociaż można zauważyć w ciągu ostatnich 20 lat tendencję do coraz szerszego stosowania obu sposobów pobudzania aktywności badawczo-rozwojowej firm. Jest to wynikiem uświadomienia sobie przez rządy wielu państw znaczenia badań zwłaszcza podejmowanych przez przedsiębiorstwa dla wzrostu produktywności, konkurencyjności kraju i tempa rozwoju gospodarczego. Warto zauważyć, że siła oddziaływania ulg podatkowych jest proporcjonalna do wysokości marginalnej stawki podatkowej obciążającej dochody przedsiębiorstw. Stąd kraje o niższych stawkach podatkowych często rezygnują z dodatkowych ulg na B+R, licząc, że niski poziom obciążenia podatkowego sprzyja wszelkim inwestycjom, również badawczym. Występuje tu pewna iluzja, wynikająca z nieuwzględniania efektów globalizacji i arbitrażu podatkowego. Samo obniżenie marginalnej stawki podatkowej CIT może prowadzić w konsekwencji do ucieczki inwestycji B+R do krajów o wyższym opodatkowaniu i dużych ulgach, gdzie relatywne korzyści podatkowe z wykorzystania ulg, jeżeli istnieją dochody pozwalające na dokonanie odpisów, są znacznie wyższe [OECD 2002]. Z punktu widzenia firmy niski ogólny poziom opodatkowania nie stwarza żadnej dodatkowej dźwigni finansowej akurat dla inwestycji B+R, neutralizującej wysokie ryzyko i dyskontującej efekty zewnętrzne. Dla uniknięcia arbitrażu podatkowego i przyciągnięcia inwestycji B+R kraje o niskim opodatkowaniu (jak np. Polska) powinny stosować znacznie bardziej agresywne ulgi podatkowe, aby zrównoważyć krańcowe korzyści fiskalne dostępne z tytułu takich inwestycji w krajach o wysokim opodatkowaniu. Z drugiej strony oparcie systemu tylko na bezpośrednim finansowaniu w postaci subsydiów i grantów wymaga rozwiniętej i dojrzałej polityki naukowo-technologicznej państwa, czy w ogóle agend i instytucji, które odpowiedzialne są za dystrybucję takich funduszy. Jest to znacznie bardziej kosztowne w wymiarze zarówno finansowym, jak i kapitału ludzkiego i talentu menadżerskiego, niezbędnych dla efektywnego funkcjonowania takiego systemu wspierania badań. Można powiedzieć, że im bardziej zaawansowany 129

130 jest dany kraj w sensie zasobu kompetencji koniecznych dla efektywnej ewaluacji i selekcji projektów, w dyspozycji agend prowadzących politykę naukowo-technologiczną, tym większe szanse na sprawne funkcjonowanie systemu opartego na grantach i subsydiach oraz osiągnięcie oczekiwanych rezultatów. Brak odpowiednich kompetencji w prowadzeniu polityki naukowo-technologicznej w systemie grantów i subsydiów stwarza ryzyko poważnych strat, zarówno ze względu na pokusę nadużycia ze strony urzędników dysponujących tymi funduszami jak i deformację warunków konkurencji. Niewielkim ułatwieniem jest dla krajów mniej zaawansowanych wzorowanie się na modelu krajów z granicy technologicznej, który czasami starają się one kopiować. Takie mechaniczne uprawianie polityki naukowo-technologicznej nie uwzględnia lokalnych przewag komparatywnych, prowadzi do błędnej alokacji środków i strat. W efekcie w większości krajów OECD stosowane są różne kombinacje obu instrumentów dostosowane do warunków lokalnych i dotychczasowych doświadczeń. Np. USA, Wielka Brytania i Francja stosują zarówno obfite finansowanie bezpośrednie jak i korzystne traktowanie podatkowe wydatków na B+R w prywatnych przedsiębiorstwach. Szwajcaria, Włochy i Nowa Zelandia stosują subsydia bezpośrednie nie wykorzystując preferencji podatkowych. Podobnie Niemcy zrezygnowały z instrumentu podatkowego uznając go za nieskuteczny z uwagi na efekt wypychania zwłaszcza w przypadku dużych przedsiębiorstw, które i tak zmuszone są przez konkurencję do ponoszenia własnych wydatków na B+R, chociaż rozważa się wprowadzenie ulg dla małych przedsiębiorstw wobec braku elastycznych źródeł kapitału ryzyka Na drugim końcu spektrum znajdują się takie kraje jak Australia i Kanada, a także Hiszpania, Portugalia, które hojnie oferują ulgi podatkowe przy niewielkim poziomie finansowania bezpośredniego. Jest też grupa krajów o wysokich nakładach B+R w sektorze przedsiębiorstw prywatnych, które nie stosują ani preferencji podatkowych ani nie wykorzystują na szerszą skalę instrumentów finansowania bezpośredniego. Do grupy tej należą Japonia i kraje skandynawskie, szczególnie Finlandia. W tym przypadku dźwignia finansowa jest bliska zero a nawet często ujemna. Są nawet w OECD kraje, które w ogóle nie stosują ani zachęt podatkowych ani bezpośredniego wspierania badań w sektorze przedsiębiorstw, jakkolwiek niewiele wydają na badania, jak Meksyk czy Polska. Instrumenty podatkowe mają tą właściwość, że o ich wykorzystaniu decydują same przedsiębiorstwa, jednak potencjalne korzyści do uzyskania zależą od rozmiarów dochodu do opodatkowania. Wymaga to z jednej strony wypracowania strategii badawczoinnowacyjnej na poziomie firmy, a z drugiej osiągania wysokich dochodów bieżących umożliwiających odpisy podatkowe i gwarantujących wysoki stopień płynności dla finansowania prac badawczych i wdrożeniowych o długim okresie zwrotu. Przesądza to o wysokiej skuteczności oddziaływania instrumentów podatkowych na firmy duże, ustabilizowane, o znacznych i rosnących przychodach i wysokich wskaźnikach płynności finansowej. Trudno oczekiwać, by małe firmy, zwłaszcza technologiczne w początkowym stadium rozwoju i bez dostatecznej płynności, były w stanie efektywnie i w pełni wykorzystać oferowane ulgi podatkowe. W przypadku firm dużych podstawowym warunkiem jest najczęściej posiadanie koncepcji i strategii innowacyjnej. 130

131 Ulgi podatkowe mogą być oferowane zasadniczo w dwóch postaciach: odpisu od dochodu do opodatkowania poprzez powiększenie kosztów uzyskania przychodów, lub odpisu od zobowiązania podatkowego. W pierwszym przypadku mogą występować w formie odroczenia podatkowego przez przyspieszenie amortyzacji niektórych pozycji nakładów, lub bieżącego zaliczania danej pozycji do kosztów uzyskania przychodów. Podstawą wykorzystania ulgi w obu formach jest dochód bieżący. Dlatego coraz częściej preferowana jest ulga w postaci odpisu od zobowiązania podatkowego określona w procencie poniesionych wydatków i funkcjonująca w formie roszczenia kredytowego do wykorzystania w określonym czasie, zwykle dłuższym niż bieżący okres podatkowy (nawet do 10 lat). Ta forma ulgi łagodzi ograniczenie płynności, gdyż może być wykorzystana w okresach przyszłych, gdy np. inwestycje w B+R zaczną przynosić dochody lub przynajmniej zmniejszy się obciążenie kosztami prac badawczych. Pozwala to wydłużyć horyzont czasowy przy podejmowaniu decyzji o inwestycji w B+R. Ponadto ulga w postaci odpisu od podatku w odróżnieniu od zwykłych ulg podatkowych nie zależy od wysokości stawki podatkowej, co czyni ją atrakcyjnym instrumentem w krajach o niskiej krańcowej stawce podatkowej, minimalizując ryzyko arbitrażu podatkowego. Zwykle odmiennie traktuje się wydatki bieżące i kapitałowe. Wydatki bieżące na B+R we wszystkich krajach OECD odpisywane są od dochodu do opodatkowania w roku, w którym zostały poniesione. Dodatkowe preferencje podatkowe dla B+R polegają na podwyższeniu kwoty odpisu w stosunku do faktycznie poniesionych kosztów (np. do 125% w Australii). Niektóre kraje (5 krajów OECD) dopuszczają całkowity odpis nakładów kapitałowych na B+R w roku, w którym zostały poniesione, podczas gdy inne (10 krajów OECD) pozwalają jedynie na przyspieszenie amortyzacji. Podstawą naliczania ulg może być kwota wydatków B+R w roku podatkowym lub ich przyrost w stosunku do określonej bazy z okresu poprzedniego (roku poprzedzającego rok podatkowy, lub średniej z okresu kilku lat poprzedzających, ustalonego jako stały punkt odniesienia lub rolowany z roku na rok). Stosowane są również kombinacje obu wariantów. Uprawnienia do ulg według obu wariantów mogą być kumulowane (dodawane) (Australia, USA, Austria, Węgry), lub wykluczające się z opcją wyboru przez podatnika (Korea). Często stosuje się minimalne progi wydatków uprawniające do korzystania z ulgi, oraz maksymalne pułapy ograniczające wysokość odpisów. Pozwala to na większą kontrolę nad wielkością obciążenia budżetu z tytułu oferowanych przedsiębiorstwom ulg podatkowych. Biorąc pod uwagę dwa warianty ulgi podatkowej, zwykłe bezpośrednie odpisy i kredytowe, oraz dwie metody naliczania, od kwoty bieżącej lub przyrostu wydatków, mamy praktycznie możliwe cztery kombinacje. Ulgi od kwoty wydatków i przyrostowe często są dodawalne, chociaż stosuje się też rozwiązanie opcjonalne pozwalające przedsiębiorstwu wybrać bardziej odpowiedni z wykluczających się wariantów. Ulgi przyrostowe są oparte na bardziej skomplikowanej procedurze, ale premiują nowe firmy startujące z niskiej bazy. Zasadniczo pobudzają dynamiczne zmiany strukturalne wydatków B+R, premiując szybkie przyrosty w gałęziach o dużym potencjale rozwojowym. Dyskryminują jednak firmy duże o ustabilizowanym budżecie rozwojowym, oraz nie uwzględniają cy- 131

132 kliczności nakładów B+R wynikającej z wahań koniunktury. Natomiast warianty zwykłych odliczeń i kredytowych, jeżeli występują równocześnie, stosowane są zazwyczaj na zasadzie alternatywy, pozostawiając płatnikom wybór rozwiązania optymalnego z punktu widzenia wymogów płynności finansowej firmy. W najbardziej elastycznych rozwiązaniach dopuszcza się możliwość wykorzystania obu wariantów jednocześnie, z tym że od kwoty bezpośredniego odpisu od dochodu podatkowego potrąca się kwotę ulgi kredytowej, tak aby się nie kumulowały (USA) [Sawyer]. W końcu ulgi podatkowe mogą być selektywne nakierowane na określone wybrane cele jak MSP, nowe innowacyjne firmy NTBF (new technology based firms), wspólne publiczno-prywatne konsorcja badawcze, współpraca badawcza uczelni z przemysłem, badania podstawowe, koszty zatrudnienia personelu badawczego, zakup obcych usług badawczych, szczególne rodzaje nakładów o znacznym spillover np. ICT, badania firm krajowych realizowane w kraju, badania firm krajowych realizowane zagranicą, wydatki B+R inwestorów zagranicznych realizowane w kraju. Wiele krajów decyduje się na stworzenie silniejszej dźwigni podatkowej dla małych firm (choć z innych względów może to być mało skuteczne), które są mniej skłonne do ponoszenia ryzyka własnych prac badawczych, nie są w stanie udźwignąć kosztów zatrudniania wysoko-kwalifikowanej kadry badawczej, lub wręcz utrzymywać własnej bazy badawczo-rozwojowej. Do tej klasy instrumentów można także zaliczyć specjalne ulgi podatkowe z tytułu zakupu obcych usług badawczych (gdy brak własnej bazy), czy zatrudniania personelu badawczego (w formie kwotowej na zatrudnionego - Belgia, lub zwolnień od podatku od płac i składek ubezpieczeniowych - Holandia) [Sawyer]. Ten ostatni instrument jest łatwy i przejrzysty w administrowaniu, ponieważ nietrudno zidentyfikować badawczy charakter nakładów przyporządkowując wyniki prac bezpośrednio kosztom zatrudnienia ich autorów. Ponadto ma charakter ulgi podatkowej u źródła, gdyż dotyczy kapitału ludzkiego, bezpośredniego czynnika produkcji nowej wiedzy, niezależnie od firmy, w której w danym momencie funkcjonuje. Efekty sieciowe systemu innowacyjnego uwzględniane są w konstrukcji ulg wspierających transfer technologii, zorientowanych na badawcze konsorcja publiczno-prywatne, współpracę uczelni z przemysłem (Japonia, Norwegia, Hiszpania, W. Brytania), prace badawcze prowadzone zagranicą, czy przyciąganie zagranicznego kapitału badawczego w formie inwestycji bezpośrednich. W tym kierunku działają np. ulgi na badania finansowane, a nie tylko wykonywane, przez przemysł, jeżeli są one kontraktowane w uczelniach (W. Brytania). W okresie narastającej globalizacji istotną rolę odgrywa przyciągnięcie zagranicznego kapitału badawczego i przeciwdziałanie ucieczce tego kapitału spowodowanej arbitrażem podatkowym. W tym celu coraz częściej poszerza się zakres ulg podatkowych dla B+R firm zagranicznych lub zależnych od kapitału zagranicznego zlokalizowanych w kraju (W. Brytania, Węgry 200% ulgi) [European Innovation Trend Chart]. Efekty spillover, czyli duża rozpiętość między społeczną a prywatną stopą zwrotu, są argumentem za stosowaniem szczególnych ulg podatkowych do wydatków na badania 132

133 podstawowe prowadzone w przedsiębiorstwach (Japonia, Kanada, Dania), czy na rozwój i upowszechnienie tzw. technologii ogólnego zastosowania (GPT general purpose technologies, generic technologies). Stanisław Kubielas, Finansowe Instrumenty Wspierania B+R I Innowacji W Sektorze Przedsiębiorstw, w: Budżetowe instrumenty finansowania B+R w Polsce. Propozycja na lata , Krajowa Izba Gospodarcza Instytut Społeczeństwa Wiedzy, Warszawa Bibliografia A. Salter, et al., Talent not Technology: Publicly Funded Research and Innovation in the U.K., SPRU University of Sussex, May Science, Technology and Industry Outlook 2002, OECD, Paris Tax incentives for research and development: trends and issues, OECD, Paris 2002; European Innovation Trend Chart Thematic Report Innovation Financing October 2002 September 2003, European Commission Enterprise Directorate-General. Potential Implications of Providing Tax Incentives for Research and Development in New Zealand, A Report for the Royal Society of New Zealand, Department of Accountancy, Finance and Information Systems, University of Canterbury, Christchurch, New Zealand, s European Innovation Trend Chart Thematic Report Innovation Financing October 2002 September POMOC PUBLICZNA DLA B+R I INNOWACJI W roku 2006 Komisja Europejska przyjęła zasady ramowe dotyczące pomocy państwa na działalność badawczą, rozwojową i innowacyjną, a w roku 2008 ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń grupowych. Zarówno zasady ramowe, jak i rozporządzenie zawierają nowe przepisy dotyczące innowacji, które opracowano specjalnie z myślą o małych i średnich przedsiębiorstwach i które mają również służyć lepszemu ukierunkowaniu pomocy na tworzenie miejsc pracy i zwiększanie wzrostu gospodarczego z celami wyznaczonymi w strategii lizbońskiej, kontynuowanymi obecnie przez strategię Europa Bibliografia 2006 Community Framework for State Aid for Research, Development and Innovation (2006/C 323/01) 2006 Plan Działań W Zakresie Pomocy Państwa. Gorzej i lepiej ukierunkowana pomoc państwa: mapa drogowa reformy pomocy państwa na lata (Dokument konsultacyjny), Bruksela, dnia COM(2005) 107 końcowy 2006 Wytyczne Wspólnotowe W Sprawie Pomocy Państwa Na Wspieranie Inwestycji Kapitału Podwyższonego Ryzyka W Małych I Średnich Przedsiębiorstwach (2006/C 194/02) 2008 Rozporządzenie Komisji (WE) nr 800/2008 z dnia 6 sierpnia uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne ze wspólnym rynkiem Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 214/3 Piotr Podsiadło, Pomoc publiczna na badania, rozwój i innowacje w kontekście kryzysu gospodarki Unii Europejskiej. 133

134 EWALUACJA EWALUACJA (Evaluation) Ewaluacja to zestaw działań generujących wiedzę dotyczącą zasadności, przebiegu i oddziaływania interwencji polityki publicznej. Ewaluacja jest zazwyczaj ukierunkowana na instrumenty, programy i polityki. Niekiedy ewaluacja odnosi się nie do interwencji publicznej, lecz do organizacji publicznej (np. uniwersytetu czy laboratorium rządowego), sektora publicznego lub też innych jednostek, utrzymywanych w całości lub częściowo z pieniędzy podatnika. Ewaluacja jako nieodłączny element działalności administracji rządowych w krajach rozwiniętych gospodarczo sięga lat 1950-tych (choć sporadyczne ewaluacje przeprowadzano także w II poł. XIX w.). Choć ewaluacja badań naukowych ma wielowiekową tradycję, stała i systematyczna ewaluacja programów i instrumentów politycznych w sferze N+T oraz organizacji badawczych, finansowanych z budżetu państwa, jest świeżej daty (II poł. lat 1970-tych lata 1980-te). Wiąże się ona z modernizacją administracji rządowej oraz z przemianami funkcji badań naukowych i technologicznych. Z punktu widzenia ogólnego zarządzania systemem badawczym ewaluacja pełnie dwie funkcje. Z jednej strony jest narzędziem sterowania, to znaczy instrumentem organizowania i zarządzania badaniami. Z drugiej strony, wraz z funkcją sterowania, może ona pełnić funkcję dystrybucyjną, czyli być stosowana do przydzielania różnych rodzajów nagród i zasobów różnym rodzajom podmiotów - osobom, grupom lub organizacjom. Zachęty te mogą być ekonomiczne (dotacje, premie wynagrodzenia) i/lub symboliczne (reputacja i prestiż)[cruz-castro 2006]. Cele i motywy ewaluacji. Ewaluacja dostarcza wiedzy o skuteczności i efektywności polityk zrealizowanych (ewaluacja ex post), realizowanych (ewaluacja mid term) lub planowanych (ewaluacja ex ante) w celu kształtowania i uzasadniania przyszłych interwencji. Stwarza ona szansę wspólnego refleksji interesariuszy szczególnie polityków, użytkowników i beneficjentów nad ocenianymi politykami, czyli uczenia się, jak robić lepszą politykę i lepsze ewaluacje. Jest także narzędziem rozliczania (ang. accountability). Z punktu widzenia accountability ma ona wyjaśnić, w jaki sposób zostały wykorzystane środki publiczne, jakie przyniosły one efekty i jak uzasadnia się ich użycie. Ewaluacja to także środek legimityzacji, pomoc w ustaleniu >priorytetów polityki, narzędzie podziału funduszy, metoda zarządzania, która służy ulepszaniu realizacji już podjętych decyzji oraz decyzji, które mają być podjęte w przyszłości. Istnieje zasadnicza zgoda, że wszystkie interwencje polityczne powinny być poddawane ewaluacji. Jednak powstaje problem gdy trzeba decydować: Kiedy jest właściwy czas, aby przeprowadzić ocenę? 134

135 Jaki jest właściwy poziom agregacji, np. dla oceny na poziomie projektu, programu, polityki, Policy mix, organizacji lub systemu B+R i innowacji? Jakie kryteria oceny powinno się stosować? Pytania te często rozstrzyga się w zgodzie z potrzebami decydentów i/lub zarządzających programami. Ewaluacje ex ante, w połowie okresu (ang. mid term) lub ciągłe (ang. ongoing) i ex post odgrywają ważną rolę w >cyklu polityki; różne rodzaje pytań można podnosić i różne kryteria stosować na różnych poziomach ewaluacji. Początkowy etap ewaluacji polega na określeniu zakresu ewaluacji, jej celów, przedmiotu i kryteriów oceny. Prace te najlepiej przeprowadzać w porozumieniu z wielu różnymi zainteresowanymi stronami. W niektórych sytuacjach parametry ewaluacji są określone przez prawo. Niezbędnym elementem tego etapu jest ustalenie (zapisanej lub zrekonstruowanej przez ewaluatorów) >logiki interwencji polityki (instrumentu, programu) [OECD IPP 2013]. Pytania stawiane w ewaluacji. Najczęściej zadaje się pytania dotyczące produktu, procesu (działań), efektu i wpływu oraz powiązań: potrzeb z produktem/efektem/wpływem (użyteczność), potrzeb z celem (stosowność), celów z produktem/efektem/wpływem (skuteczność), działań z produktem/efektem/wpływem (efektywność). Rozszerzona lista pytań dotyczy m.in. następujących kwestii: Stosowność Kryterium Odpowiedniość Spójność Ekonomiczność Efektywność (wydajność) Produktywność Sprawność procesowa Umiejętności Skuteczność Jakość Użyteczność Trwałość Konsystencja Pytanie Czy podjęcie działania było uzasadnione? Czy cele działania służyły rozwiązaniu problemu, jaki został przed nim postawiony? Czy logika interwencji nie była sprzeczna z innymi interwencjami podejmowanymi w podobnych celach? Czy działanie okazało się tańsze niż zakładaliśmy? Czy kosztowało mniej niż oczekiwano? Czy działanie spełniło nasze oczekiwania? Czy produkt (efekt, wpływ) wart był zainwestowanego weń wkładu? Czy działanie przebiegło sprawnie? Jakie kwalifikacje posiadali wykonawcy i czy były one na miarę wykonywanych przez nich zadań? Czy cele programu zostały osiągnięte? Jaki jest zwrot z inwestycji (return on investment, ROI)? Czy uzyskany zwrot z inwestycji odpowiada zakładanemu? Jak wartościowy jest wynik (output)? Jak dobre są efekty? Czy produkt-efekty-wpływ działania rozwiązał problem lub zaspokoił potrzebę? Czy efekty trwają w horyzoncie średnio-i-długo terminowym? Do jakiego stopnia pozytywne / negatywne skutki pośrednie w innych obszarach polityki gospodarczej, społecznej i środowiskowej zostały 135

136 Alokacja zasobów / Efekty dystrybucyjne Dodatkowość Zastąpienie Ulepszenia procesu zmaksymalizowane / zminimalizowane? W jakim stopniu negatywne/pozytywne skutki dystrybucyjne polityki zostały zminimalizowane/zmaksymalizowane? Co się wydarzyło poza i ponad to, co by się wydarzyło bez podjętego działania? Co się nie stało, a co by zaszło, gdyby nie oceniane działania? W jaki sposób można by to robić lepiej? Delanghe 2013; European Commission 2004; Guy 2000; Pollit 2000; Evaluating 1999; Arnold 1997 Pytania stawia się w Ocenie Wpływu oraz w Ewaluacjach Polityk w następujący sposób: Ex-ante ewaluacja/ocena wpływu Ocena okresowa Ewaluacja ex post Ocena wpływu expost Odpowiedniość X X Spójność X Ekonomiczność X X X Efektywność X X X X Produktywność X X X Trwałość X X Użyteczność X X Konsystencja X X X X Efekty dysctrybucyjne X X X X Gdy to możliwe, dla każdego modułu dobiera się odpowiednie wskaźniki, np.: produktu działalności badawczo-rozwojowej (publikacje, patenty, raporty, prototypy, produkty, procesy, usługi, standardy, cytowania, uzyskane nagrody, widza i umiejętności). efektu produkty działalności badawczo-rozwojowej przekształcone przez sektorze gospodarczym w nowe produkty, materiały, procesy, a w sektorze publicznym w nowe prawa, metody nauczania, leczenia, przesyłu energii, transportu itd. wpływu wpływ naukowy i technologiczny: nowa wiedza; kultura współpracy; powstanie sieci; reputacja; wpływ ekonomiczny: długofalowe efekty, które pociągnęły za sobą wzrost gospodarczy; konkurencyjność przemysłowa; innowacje; wzrost zatrudnienia; wpływ społeczny: poprawa jakości życia, spadek śmiertelności; rozwój społeczny; wpływ polityczny: wkład do polityk; zmiana ustaw [EU 2002; Geisler 1996]. Dodatkowość. Wśród pytań stawianych podczas ewaluacji szczególne znaczenie mają pytania dotyczące dodatkowości polityki, tzn. rozważenia, w jakim stopniu pożądane 136

137 efekty wystąpiłyby bez interwencji publicznej. Istnieją różne formy dodatkowości, a mianowicie: i) dodatkowość wkładu w jakim stopniu interwencja jest uzupełnieniem lub substytutem wkładów zapewnianych przez rynek lub inne podmioty (np. przez środki własnych firm). ii) iii) dodatkowości efektów jaka proporcja efektów została stworzon bez interwencji publicznej. dodatkowość zachowania jaka jest różnica w zachowaniu grupy docelowej interwencji publicznej w porównaniu ze stanem sprzed interwencji lub w porównaniu z podobną grupą, która nie była przedmiotem interwencji. Nacisk na dodatkowość rodzi pytania wokół możliwości jednoznacznego przypisania zaobserwowanych rezultatów do interwencji publicznej. Istnieją dwie przeciwstawne tendencje: po pierwsze, tendencja do przeszacowania, w której wyniki, które są w rzeczywistości kumulatywne i zależą od wielu czynników są całkowicie (albo w przeważającej większości) przypisane do interwencji, a po drugie tendencja do niedoszacowania z powodu niewłaściwego horyzontu oceny (gdy wyniki nie mogły jeszcze wystąpić lub wystąpiły tak dawno temu, że beneficjenci nie mogli ich przypisać do interwencji publicznej). Znajomość tych tendencji jest ważna nawet w przypadku gdy problemy jakie stwarzają nie mogą być w pełni rozwiązane [OECD IPP 2013]. Metody. W ewaluacji stosuje się wiele różnych metod. Najbardziej popularne są badania ankietowe, wywiady, analiza statystyczna i analiza dokumentów, analiza porównawcza, panel ekspertów i studia przypadku. Wszystkie metody mają swoje zalety i ograniczenia, które powinny być w pełni rozpoznane przed przystąpieniem do oceny[oecd IPP 2013]. Choć ewaluacje sięgają po metody nauk społecznych, często nie są same uznawane za badania naukowe (choć czasami określa się je jako gałąź stosowanych nauk społecznych). W procesie kształtowania polityki i zarządzania programem ewaluacja to tylko jedno ze źródeł informacji wśród wielu innych. Wykorzystanie wyników ewaluacji jest często pośrednie. Jeśli ewaluacja jest otwarta i ma charakter partycypacyjny, korzyść odnosi większa grupa osób. Inicjatorzy. Ewaluacja albo ma charakter odgórny, albo oddolny. Inicjatorami ewaluacji odgórnej są organa rządowe (ministerstwa, agencje technologiczne), organizacje działające w ich imieniu (rady ds. badań), lub też specjalne agencje ds. ewaluacji (np. Comité National d`évaluation de la Recherche oraz Comité National d` Evaluation des Universités we Francji, Agencia Nacional de Evaluación y Prospectiva (ANEP) w Hiszpanii). Inicjatorami oddolnej ewaluacji są organizacje badawcze, jak uniwersytety czy laboratoria rządowe. Ewaluacje przeprowadza się na mocy ustaw (np. w Stanach Zjednoczonych) lub jako część rutyny, jako follow-up kontraktu lub ad hoc. Ewaluatorami są zespoły powołane ad hoc, krajowi eksperci z ocenianej dziedziny (peers), eksperci krajowi wspólnie z zagranicznymi lub tylko eksperci zagraniczni, specjalnie do tego celu powołane organy względnie prywatni kontraktorzy (zawodowi ewaluatorzy ze świata nauki oraz 137

138 konsultingu) czy wreszcie odrębne instytucje publiczne. Wiele ewaluacji przeprowadzają komórki wewnątrz danej organizacji, oceniając głównie administracyjne, menedżerskie i finansowe aspekty działań. Gdy tylko można, łączy się ewaluację wewnętrzną i zewnętrzną, co pozwala na większy obiektywizm i niezależność ocen. Ewaluatorzy to najczęściej: zespoły powołane ad hoc, krajowi eksperci z ocenianej dziedziny (peers), eksperci krajowi wspólnie z zagranicznymi tylko eksperci zagraniczni, specjalnie do tego celu powołane organy prywatni kontraktorzy (zawodowi ewaluatorzy ze świata nauki oraz konsultingu) odrębne instytucje publiczne. komórki wewnątrz danej organizacji (w Polsce z reguły jest to tylko wąsko pomyślany audyt), oceniając głównie administracyjne, menedżerskie i finansowe aspekty działań. Gdy tylko można, łączy się ewaluację wewnętrzną i zewnętrzną, co pozwala na większy obiektywizm i niezależność ocen. Inicjowanie, adaptowanie i rozwój ewaluacji. Najczęściej ośrodkami nie tylko rozwoju metodologii ewaluacji w dziedzinie nauki i techniki, ale także jej edukacji i upowszechniania były narodowe organa rządowe i parlamentarne, Unia Europejska, oraz organizacje międzynarodowe, takie jak UNDP, UNIDO i OECD, np. w Japonii Komitet Wytycznych Ewaluacji Badań działający pod egidą Rady ds. Badań i Technologii (1988), we Francji Parlamentarne Biuro Ewaluacji Wyborów Naukowych i Technologicznych (1991),w Wielkiej Brytanii Krajowe Biuro Audytu oraz Ministerstwo Handlu i Przemysłu (1997) itd. M.in. UNDP opracował Podręcznik Polityki i Procedur (Policy and Procedures Manual) zawierający rozdział pt. Evaluation and Reporting. Opracowany w Komisji Europejskiej Good Practice Guidelines for the Management of the Commission`s Evaluation Function 2000, nakazuje organom Komisji sporządzanie planu ewaluacji. Plan, zatwierdzany przez Dyrekcję Generalną jako integralna część Rocznego Planu Pracy, powinien antycypować przyszłe priorytety polityczne oraz potrzeby operacyjne, a przy tym być realistyczny. Brytyjskie Ministerstwo Przemysłu i Handlu opracowało ROAME (Rationale, Objectives, Appraisal, Monitoring, Evaluation) Guidance for Collaborative Research and Development. Ewaluacja a formy pokrewne. Ewaluację odróżnia się od form pokrewnych: monitoringu, audytu, sprawozdawczości itd.. Różnice pomiędzy ewaluacją a niektórymi innymi mechanizmami ujmuje następująca tabela: Różnica pomiędzy ewaluacją a innymi mechanizmami opartymi na feedbacku Opracowania naukowe Tradycyjny audyt Ewaluacja kładzie nacisk na praktyczne wykorzystanie informacji Ewaluacja ocenia wydatki publiczne z szerszego punktu widzenia (bierze także pod uwagę pytania, czy cele programu są właściwe oraz czy zostały skutecznie i 138

139 efektywnie osiągnięte). Monitoring Pomiar dokonań (Performance indicators) Benchmarking Analiza polityki Ewaluację przeprowadza się jako przedsięwzięcie jednorazowe. Podczas ewaluacji poszukuje się bardziej wnikliwych informacji dotyczących badanego programu. Przy tym istnienie systemu stałego monitoringu to często podstawa pomyślnej ewaluacji. Ewaluacja bada nieraz oceniany obiekt za pomocą tych samych kategorii (np. jakość, efektywność), ale stara się osiągnąć więcej próbując znaleźć wyjaśnienie dla osiągniętych wyników i zrozumieć logikę działania publicznego. Benchmarking ma węższe znaczenie. Jest jedną z metod oceny organizacji. Ewaluacja może sięgać po tę metodę. Ewaluacja kładzie nacisk na ocenę ex post. Analizę polityczną określa się nieraz jako ewaluację ex ante w badaniu przyszłych opcji politycznych. OECD (1999) Audyt ma dłuższą tradycję od ewaluacji. Jego celem jest sprawdzenie zgodności z prawem oraz prawidłowości gospodarki finansowej, ustalenie, czy przepisy i procedury były przestrzegane. Ewaluacja jest z reguły bardziej elastyczna. Wykonawcami jej są często nie tylko upoważnieni licencjonowani eksperci, ale także interesariusze. Procedury ewaluacji zależą z reguły w większym stopniu od wstępnych ustaleń wykonawców. Dla właściwego wyboru strategii ewaluacji od przyszłych wykonawców ewaluacji oczekuje się zrozumienia kontekstu (dlaczego i dla kogo zlecono ewaluację), uzasadnienia i zadań. Nie ma żadnych złotych recept ewaluacji i na ogół sądzi się, że (biorąc pod uwagę swoistość każdego ocenianego obiektu) cele, zadania i metody powinny być otwarcie dyskutowane przed ich podjęciem. W przeciwieństwie do audytu, ewaluacja jest wykorzystywana bardziej jako narzędzie zarządzania programami niż dla publicznej accountability. Mimo tych wszystkich różnic granice między tymi dwiema formami kontroli zacierają się. Tradycyjny audyt finansowy jest często uzupełniany o audyt efektywności. Audyt dokonań (performance audit) jest bliski ewaluacji. Z kolei zarządzanie dokonaniami (performance management) jest młodsze od ewaluacji i niekoniecznie ją obejmuje. Rozwinięto je nawet w reakcji na dostrzegane braki ewaluacji. Zawiera ono krytyczną ocenę procesów zarządzania. Jego realizacja leży w obowiązkach menedżerów, podczas gdy przeprowadzenie ewaluacji powierza się wszystkim zewnętrznym ekspertom. Monitoring, wyczerpujące i regularne sprawdzanie zasobów, efektów i rezultatów interwencji publicznej, oparty jest na takich źródłach informacji, jak raporty, przeglądy, bilanse, wskaźniki itp. Monitoring przeprowadzają najczęściej organizacje odpowiedzialne za interwencję publiczną. Podobnie jak ewaluacja, monitoring jest traktowany jako narzędzie doskonalenia działalności. Ewaluacja morze korzystać z benchmarkingu. Benchmark to po angielsku miara, kryterium. Benchmarking to miarowanie. Menedżerowie nieraz rozumieją benchmarking jako technikę bliską mapowania procesu, t.j. analizowania procesów pracy i ich ulepsznia przez porównywanie ze wzorcowymi praktykami procesów pracy w innych organizacjach. Inni menedżerowie rozumieją benchmarking jako działalność polegającą na porównywaniu rezultatów osiąganych przez podobne organizacje. Benchmarking procesów odnosi się do działań stosowanych dla przetwarzania wkładu w rezultaty. Benchmarking rezultatów obejmuje ocenę działań organizacji na 139

140 podstawie wskaźników dokonań (performance indicators), nie tyle standardów (tj. ideałów lub norm), co miar sprawności i efektywności (np. wielkość eksportu). Benchmarking umożliwia personelowi ocenę w stosunku do innych (bądź innej organizacji, bądź też innego działu tej samej organizacji). Benchmarking procesów może prowadzić do pytań dotyczących zadań organizacji. Benchmarking rezultatów do pytań dotyczących różnic w efektywności. Benchmarking musi uwzględniać cele organizacji, cechy klientów itd.. Aby był skuteczny, organizacja musi uznać, że istnieje wiele źródeł poprawy efektywności, wliczając w nie porównanie z nawet bardzo różnymi organizacjami (np. szpitala z hotelem). Benchmarking pozwala organizacjom lepiej zrozumieć procesy wiodące do osiągnięcia zakładanego rezultatu. Krytyczne czynniki sukcesu benchmarkingu i ewaluacji są podobne udział klientów, ostrożna selekcja wskaźników dokonań oraz ocena skuteczności stosowanych metod. Trendy w rozwoju ewaluacji B+R finansowanych ze źródeł publicznych Program, organizacja Ocena jakości naukowej Ocena jakościowa (w skali) Zróżnicowane praktyki krajowe Fragmentaryzacja Izolowane ewaluacje Jedna prosta metoda Ewaluacja Polityka B+R + Polityka Relewantność, wpływ, efekty systemowe + Ocena ilościowa Wzorcowe praktyki Standardy System ewaluacji Zestaw narzędzi Integracja: ewaluacja, statystyka, foresight... Polityka innowacyjna Dobre praktyki Czynniki sukcesu ewaluacji: Dobrze od samego początku określony cel i zakres ewaluacji, ale z wbudowaną elastycznością w celu dostosowania ich do pojawiających się ustaleń. Zgranie ewaluacji z harmonogramem cyklu polityki. Zaangażowanie wielu interesariuszy. Czynniki ryzyka: Ewaluację przeprowadza się jako rytuał. Wyniki ewaluacji stosuje się mechanicznie w podejmowaniu decyzji politycznych i finansowych, bez wprowadzania istotnych niuansów. Ewaluację przeprowadzają niedoświadczeni praktycy. 140

141 Wiele publikacji stara się sformułować wzory dobrej ewaluacji lub udzielić rad i wskazań, jak przeprowadzać ewaluację skutecznie. Podkreśla się np., że standardyzacja procedur ewaluacji zmniejsza jej czas i koszty i ułatwia porównania pomiędzy programami, że ewaluacja powinna być traktowana jako proces uczenia się, zarówno dla ocenianych, jak i dla oceniających, jako okazja zdobycia użytecznych, skądinąd nieosiągalnych informacji, że jej wyniki powinny by powiązane z procesem podejmowania decyzji, że np. ewaluacja szkół wyższych nie powinna zabijać kreatywności (np. wydział uniwersytecki powinien być oceniany jako ekosystem, habitat, środowisko, wg jakości życia, szans zdobywania doświadczenia, troski o wzrost, a nie jako maszyna do wytwarzania oczekiwanych wyników) itd. Zwraca się uwagę, że ewaluacje obok zamierzonego wpływu pociągają za sobą także skutki uboczne (np. wzmacniają najlepszych ponad należne zasługi, zaostrzają zatargi, podcinają motywacje). Wskaźniki ewaluacji powodują, że celem ocenianych staje się nie tyle osiągnięcie stanu postulowanego, co ich formalne wypełnienie. Dzięki dotychczasowym praktykom ewaluacji zebrano niezliczone doświadczenia. Jedna z nich stwierdza malejący zwrot z ewaluacji określonego typu (pomimo stosowania mechanizmów auto-korekcyjnych). Gdy dany typ ewaluacji jest powtarzany, maleje szansa na niespodziewane lekcje, nawet gdy nowe okoliczności przynoszą ze sobą nowe wyzwania. Pod wieloma względami ewaluacja badań, zwłaszcza podstawowych zorientowanych poznawczo, jest trudniejsza niż ocena innych działań ze względu na wielki stopień niepewności i ryzyka, jaki się z nimi wiąże. Oczekiwana od badacza oryginalność utrudnia sformułowania zasad oceny badań prowadzonych na granicach poznania. W żartobliwym powiedzeniu, że Kopernik i młody Einstein nie uzyskaliby nigdy od współczesnych grantu, kryje się wiele prawdy. Dziś Craig Venture nie dokonałby tylu odkryć genomu człowieka, gdyby sam nie finansował badań, którymi kierował. Życie jest prostsze dla ewaluatora, gdy przedmiotem jego zainteresowania jest prosty program, ściśle określony w czasie i z jasno zarysowanymi celami. Jednak np. koncepcja Europejskiej Przestrzeni Badawczej narzuca nowe wyzwania ewaluacji, takie jak np. większy nacisk na wartości społeczne i etyczne oraz większy nacisk na aspekty międzynarodowe (np. powiązania nauki z przemysłem nie tylko w granicach narodowych, rozwój B+R dla przyciągania i zatrzymywania zagranicznych inwestycji). Te nowe wyzwania zmuszają do adaptacji metod zarządzania przemysłem (benchmarking). Bibliografia Amir Piric i Neville Reeve, Evaluation of public investment in R&D towards a contingency analysis w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards best practices, 1997 OECD. Chistopher Pollit and Geert Bouckaert, Public Management Reform, Oxford University Press. Dimitris Sotiriou, Current practice and guidelines in France, Italy and Greece, and in international organizations, w: Evaluation of Research and Development. Current Practice and Guidelines. Synthesis report, Erik Arnold, Ken Guy, Technology diffusion programmes and the challenge for evaluation, w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards the best practices, OECD European Commission (2002), An RTD Evaluation Toolbox. 141

142 European Commission (2006), Smart Innovation: A Practical Guide to Evaluating Innovation Programmes. Evaluating socio-economic programmes. Glossary of 300 concepts and technical terms, vol. 6, European Commission, Luxembourg, Evaluation of technology policy programmes in Germany, ed. Gerhard Becher, Stefan Kuhlmann, Dordrecht i in Evanthia Kalpazidoun Schmidt, Evaluation and science policy, w: The use of Evaluation in Europe, November George Papaconstantinou, Wolfgang Polt, Policy evaluation in innovation and technology: an overview, 1997 w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards best practices, 1997 OECD. Irwin Feller, The academic policy analyst as reporter: the who, what and how of evaluating science an technology programs, w: Learning from Science and Technology Policy Evaluation, ed. by Philip Shapira, Stephan Kuhlmann, Edward Elgar, Jack Spaapen and Christian Sylvain, Societal quality of research. Toward a method for the assessment of the potential value of research for society, SPSG Concept Paper No. 13, John Irvine, Evaluating Applied Research: Lessons from Japan, Kalpazidou Schmidt, E. and K. Siune, The Use Of R&D Evaluations In European Science Policy, L.G. Georghiou, J.S. Metcalfe, Evaluation of the impact of European community research programmes upon industrial competitiveness, R&D Management 23, 2, Laura Cruz-Castro and Luis Sanz-Menéndez, Research Evaluation In Transition: Individual Versus Organisational Assessment In Spain, Unidad de Políticas Comparadas (CSIC), October Leszek Korporowicz, Ewaluacja - zaproszenie do rozwoju, Internet. Luke George, Issues in the evaluation of innovation and technology policy, w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards best practices, 1997 OECD. Luke Georghiou, Evaluation of research and innovation policy in Europe new policies, new frameworks? w: Learning from Science and Technology Policy Evaluation, ed. by Philip Shapira, Stephan Kuhlmann, Edward Elgar, 2003, s. 65. Luke Georghiou, Research evaluation in European national science and technology system, Science and Public Policy vol. 5 no. 1. OECD (1999) Improving Evaluation Practices. OECD (2006), Evaluation of Publicly Funded Research: Recent Trends and Perspectives, w: STI Outlook OECD (2006), Government R&D Funding and Company Behaviour: Measuring Behavioural. OECD Government R&D Funding and Company Behaviour. Measuring Behavioural Additionality, Paris Papaconstantinou George, Wolfgang Polt, Policy evaluation in innovation and technology: an overview, 1997 w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards best practices, 1997 OECD. Paul Jedamus, Marvin W. Peterson and Associates, Improving Academic Management. A Handbook of Planning and Institutional research, Jossey-Bess Publishers, 1989, s RAND Europe, Measuring research A guide to research evaluation frameworks and tools, July 2013 RAND Measuring research. A guide to research evaluation frameworks and tools, S. Lahlou, R. van der Meijden, M. Messu, G. Poquet, F. Prakke, A Guideline for Survey-Techniques in Evaluation of Research,

143 Stefan Kuhlmann, Evaluation as a source of `strategic intelligence`, w: Learning from Science and Technology Policy Evaluation, ed. by Philip Shapira, Stephan Kuhlmann, Edward Elgar, Tamás Balogh, From peer review to portfolio analysis. Evaluation of applied research and development, mszp.. Terttu Luukkonen, Bertel Ståhle, Evaluation of research fields. Scientists` Views, The use of R&D evaluations in European science policy. Virginia Acha and Lucia Cusmano, Sharing Capabilities. Patterns of R&D co-operation in the upstream petroleum industry. Wilhem Krull, Current practice and guidelines in a selection of industrialized countries w: W. Krull, D. Sensi, D. Sotiriou, Evaluation of Research and Development. Current Practice and Guidelines. Synthesis report, ROZLICZALNOŚĆ Jednym z kluczowch słów w działalności sektora publicznego II poł. XX wieku stało się słowo accountability. Nie ma ono jednoznacznego odpowiednika w języku polskim. Najczęściej accountable tłumaczy się jako rozliczalny, odpowiedzialny, zobowiązany do wyliczenia się, wytłumaczalny, dający się usprawiedliwić [Jaślanowie 1991]. Accountable odnosi się do sytuacji, w której np. administrator bezpośrednio odpowiedzialny przed radą nadzorczą musi okazać, że potrafił wywiązać się z powierzonych mu obowiązków, a z powierzonych mu rzeczy zrobił mądry użytek [Penguin 1991]. Accountable (rozliczane) są organizacje i ludzie, a nie programy czy instrumenty polityczne. Mówiąc opisowo, accountability to zobowiązanie stron uczestniczących we wprowadzaniu w życie interwencji publicznej do tego, aby dostarczyć zwierzchnim władzom politycznym oraz opinii publicznej informacji i wyjaśnień dotyczących oczekiwanych i aktualnych wyników działań. Osią informacji i wyjaśnień ma być sposób wykorzystania zasobów publicznych. Brak polskiego odpowiednika accountability rozumianego w sposób używany obecnie w krajach OECD świadczy, że sektor publiczny w Polsce nie działa jeszcze wg zasad obowiązujących w państwach rozwiniętych. Rozliczanie nadal rozumiane jest u nas w kategoriach zgodności z prawem, a w szczególności z przepisami finansowymi, a nie zgodności z misją organizacji, mandatem społecznym, i zasadami skutecznego działania. Ponadto, definiowane jest ono w sposób wąski i negatywny (kontrola i kara), podczas gdy dziś w accountability nacisk położony jest bardziej na aspekt pozytywny (pomiar dokonań, informowanie opinii publicznej o osiągniętych celach i rezultatach). Ale accountability w dzisiejszym rozumieniu jest efektem zmian w rozumieniu zadań sektora publicznego w zachodnim świecie. Przed kilkoma dekadami słowo to także nie miało dzisiejszego znaczenia. Dawniej, tak jak dziś w Polsce rozliczanie, dotyczyło tylko zgodności z przepisami i spraw finansowych, a nie skuteczności i efektywności działania. Zmiana znaczenia odzwierciedliła przejście od administracji nakazu i kontroli do nowoczesnej administracji. Ale gdy w Polsce rozliczanie nie nabrało jeszcze dzisiejszego znaczenia accountability, w krajach OECD słowo to rozszerza swój zakres, a zmiana ta odzwierciedla kolejną ewo- 143

144 lucję sektora publicznego. W ostatnich dekadach accountability odnosi się do odpowiedzialności urzędników rządowych przed zwierzchnikami, zwierzchników przed ministrami, ministrów przed parlamentem, a parlamentu przed wyborcami. Ale wraz z ewolucją systemu rządzenia ten prosty model jest coraz częściej w wieloraki sposób modyfikowany. Accountability oznacza coraz cześciej rozliczanie nie tylko przed zwierzchnikiem, ale także przed interesariuszami i opinią publiczną, nie koniecznie bezpośrednie, ale bardziej długofalowe, nie tyle oparte na kontroli zgodności wyników z zakładanymi celami, co na osiągnięciu bardziej długofalowych pozytywnych efektów. W korporacjach obejmuje ono przewidziane prawem konsultacje z interesariuszami, a w demokracji partycypacyjnej udział obywateli w sprawowaniu władzy. Zmiana znaczenia i praktyk rozliczania jest reakcją na sytuację, w której tradycyjne metody administracji często zawodzą w zarządzaniu współczesnymi instytucjami rządowymi, instytucje dostarczające usług publicznych funkcjonują nieraz skuteczniej, gdy są zwolnione z codziennego nadzoru, a w szybko zmieniającym się świecie stwierdza się potrzebę większej organizacyjnej elastyczności. Podsumowując, można accountability zdefiniować jako układ, dzięki któremu osoby reprezentujące organizację rozliczają się przed swymi zwierzchnikami, parlamentem, opinią publiczną i użytkownikami. Skuteczne rozliczanie (accountability) obejmuje jasną definicję zakresu odpowiedzialności, określenie stopnia samodzielności, instrukcje co do sporządzania sprawozdań finansowych, wymagania odnośnie do przedkładania planów organizacyjnych, pomiar wyników, monitoring dokonań, odpowiadanie na zadawane pytania, a także nominacje, nagrody i sankcje. Porządek relacji oraz sposób ich egzekwowania określany mianem accountability wpisany jest w przepisy prawne, procedury i praktyki działania oraz cały cykl politycznoadministracyjny organizacji publicznych. Np. w Szwecji accountability opiera się ma ministerstwach, określających jakich wyników oczekują od podległych sobie agencji oraz agencji, przesyłających sprawozdania informujące o osiągniętych wynikach. Narzędziem określania wyników są Listy Instrukcji, wysyłane do agencji bezpośrednio po uchwaleniu budżetu przez parlament. Podczas gdy niektóre formy ewaluacji służą nie tyle jako narzędzie rozliczania, co zarządzania programami, inne, jak np. analiza wpływu regulacji (Regulatory Impact Analysis), czyli ocena, w jaki sposób decyzje rządowe pomnożą pożytek społeczny, stosowana jest dla wspomożenia accountability. Bibliografia Jaślanowie J. i H., Słownik terminologii prawniczej i ekonomicznej angielsko-polski, Warszawa The Penguin Modern Guide to Synonyms and Related Words, London Evaluating socio-economic programmes. Glossary of 300 concepts and technical terms, vol. 6, European Commission, Luxembourg, Pigeon Richard E. and Ralph Kellett, Glossary Of Common Terms Used In Research And Evaluation, RCMP-GRC, 2000, Internet 144

145 OCENA SKUTKÓW REGULACJI (Regulatory Impact Assessment, Regulatory Impact Analysis, RIA) Ocena Skutków Regulacji (OSR) to dokument lub fragment dokumentu (w Polsce załącznik do projektów aktów normatywnych) zawierający szczegółową i systematyczną ocenę potencjalnych skutków nowych regulacji dla ustalenia, czy osiągną one pożądane cele. OSR to ocena wpływu opcji polityki w zakresie kosztów, korzyści i ryzyka projektu. Główny cel OSR to polepszenie jakości prawa. OSR ma zapewniać korzyści ustawodawcom (dzięki OSR mają szerszą wiedzę jako podstawę decyzji), obywatelom (OSR wzmacnia demokrację poprzez ujawnienie podstaw podejmowanych decyzji, co pozwala każdemu wpływać na kształt polityki), biznesowi oraz służbie cywilnej (przez zapewnienie przejrzystych ram >PROCESU POLITYCZNEGO) [Goggin 2008]. Wg OECD OSR obejmuje szereg metod mających na celu systematyczną ocenę negatywnych i pozytywnych skutków proponowanych i istniejących przepisów [OECD 1995]. Ocena Skutków Regulacji dzieli się na ex ante (przewidywane skutki regulacji) i ex post (ocena istniejących regulacji) [OECD 2005]; na specyficzną (ocena wg jednego typu kryteriów, np. środowiskowych) oraz zintegrowaną (ocena wg pakietu różnych kryteriów); oraz wg rodzaju wiedzy i zakres uczestnictwa od OSR opartej na wiedzy ekspertów (wewnętrznych i zewnętrznych) do OSR opartej na udziale interesariuszy [Ruddy 2007]. Potrzeba OSR bierze się z faktu, że regulacje często mają wiele następstw, często trudnych do przewidzenia bez szczegółowych badań i konsultacji z zainteresowanymi stronami. Bywa, że koszty regulacji przekraczają korzyści. Z tego punktu widzenia głównym celem OSR jest zdobycie pewności, że korzyści z regulacji przekroczą jej koszty i ryzyka [EU Impact Assessment]. Inne cele OSR to pomoc w zharmonizowaniu różnych celów politycznych i >ROZLICZALNOŚĆ (ang. Accontability). OSR to nie tylko narzędzie analityczne, ale także narzędzie koordynacji uzgadniania różnych interesów [OECD 2009] (Por. > Spójność Polityki). Cele i rola OSR w procesie administracyjnym różnią się w poszczególnych krajach. Niektóre analizy oceniają wpływ gospodarczy i społeczny legislacji metodą kosztu/korzyści, inne jej oddziaływanie na środowisko naturalne (Environmental impact assessment), na działalność samorządu terytorialnego, MSP, handel zagraniczny itd. [OECD 1996]. Por. >OCENA WPŁYWU BADAŃ. Kluczowe składniki OSR. Wg polskiego Ministerstwa Gospodarki [2006] kluczowe elementy OSR to: 1. Identyfikacja problemu. Właściwe przygotowanie analizy problemu jest warunkiem dokonania poprawnej oceny skutków regulacji oraz wyboru optymalnej formy zachowania instytucji publicznej wobec danego problemu lub procesu. 145

146 2. Określenie celów regulacji. Właściwe zdefiniowanie celu regulacji jest warunkiem określenia sposobu zweryfikowania czy zmierzenia jego realizacji oraz dokonania wyboru sposobów osiągnięcia tego celu. 3. Określenie alternatywnych opcji realizacji celów. Ten etap oceny skutków regulacji poświęcony jest analizie możliwości realizacji celów zidentyfikowanych w trakcie opracowywania propozycji regulacji. OSR identyfikuje dostępne rozwiązania i ocenia ich potencjalną skuteczność w realizacji zakładanych celów. 4. Przeprowadzenie konsultacji. Pozyskanie od podmiotów uczestniczących w życiu gospodarczym opinii oraz informacji i danych może znacząco poprawić jakość przygotowywanych rozwiązań, nawet jeśli będzie to oznaczać zaniechanie interwencji. Sondowanie opinii partnerów społecznych dostarcza informacji, które z alternatywnych rozwiązań jest najbardziej preferowane przez społeczeństwo, zawsze wtedy, gdy: Istnieje więcej niż jedno możliwe rozwiązanie, Brak jest pewności czy w ogóle warto podejmować określone działania, Ciekawi nas, jaka jest opinia społeczna w tej kwestii. Pozwala także na wzmocnienie legitymacji demokratycznej dla działań administracji oraz zwiększenie współodpowiedzialności za podejmowane działania. 5. Analiza kosztów i korzyści opcji. OSR pozwala na obiektywne porównanie rożnych rozwiązań pod kątem ich ekonomicznej efektywności. Badanie kosztów i korzyści poszczególnych opcji rozwiązań pozwala ograniczyć ryzyko stanowienia takich regulacji, które przy stosunkowo niewielkich efektach przynoszą nieproporcjonalnie duże obciążenie finansowe i społeczno-gospodarcze. 6. Określenie planu wdrażania. Ocena jak długo i jakimi nakładami odbywać może się wdrażanie w Życie danego rozwiązania ma także istotne znaczenie przy wyborze najkorzystniejszej opcji działania. 7. Porównanie opcji i rekomendacja najlepszej z nich po przeprowadzonych analizach kosztów i korzyści każdego z rozwiązań konieczne jest porównanie wyników każdej z nich. Na podstawie tego możliwe jest wydanie rekomendacji dla najlepszego rozwiązania. Dobre praktyki. W OECD Unii Europejskiej i w poszczególnych krajach opracowano wytyczne przeprowadzania dobrego OSR [OECD 2005, 1997; EU 2005; Ministerstwo Gospodarki 2006; Better policy 2004]. OECD [2002] zaleca m.in.: 1. Zapewnij wysoki status OSR w polityce rządowej. 2. Rozdziel obowiązki wobec OSR pomiędzy ministerstwa i organa kontroli jakości legislacji. 3. Kształć osoby zaangażowane w tworzenie ustaw. 4. Użyj spójnej, ale elastycznej metody analitycznej, takiej jak: >ANALIZA KOSZTÓW I KO- RZYŚCI, >ANALIZA KOSZTÓW I EFEKTYWNOŚCI, >ANALIZA WPŁYWU SPOŁECZNO- GOSPODARCZEGO (socio-economic impact analysis), analiza konsekwencji (consequence ana- 146

147 lysis), analiza kosztu zgodności (compliance cost analysis) oraz analiza wpływu na biznes (business impact analysis). 5. Opracuj i wprowadź w życie strategie gromadzenia danych, obejmujące otwarte mechanizmy konsultacji społecznych i grup ekspertów, które nie mających silnych interesów sektorowych. 6. Zadbaj, aby ilość czasu i wysiłku poświęconego OSR były współmierne do skutku, jaki się od OSR oczekuje. 7. Zintegruj OSR z procesem tworzenia polityki. 8. Przekazuj wyniki OSR. Powinno się jasno komunikować założenia OSR, wykonalność propozycji, zakres rozważanych alternatyw oraz stopień akceptacji przez interesariuszy. 9. Zapewnij szeroki udział społeczeństwa w tworzeniu regulacji. Konsultacje należy rozpocząć tak szybko, jak to możliwe, oraz kontynuować w trakcie całego procesu legislacyjnego. 10. Stosuj RIA zarówno do istniejących, jak również nowych regulacji. OSR pomaga: przemyśleć oddziaływanie propozycji legislacyjnych; określić alternatywne opcje dla osiągnięcia celów polityki; ocenić opcje (prawne i pozaprawne); upewnić się, że konsultacje obejmują wiele zainteresowanych stron oraz określić, czy korzyści uzasadniają koszty. Podkreśla się, że OSR powinno przeprowadzać się na wczesnym etapie procesu ustawodawczego, gdy rozważa się różne opcje polityki. Dobry ORSR zawiera najlepsze informacje dostępne w danym czasie; jest jasny, zwięzły i proporcjonalny do problemu; jest dokumentem samodzielnym, jasno określającym alternatywy dla regulacji dokumenty; unika terminów technicznych niezrozumiałych dla laika [Better policy 2004]. Oceny skuteczności OSR pokazały wady i zalety tego podejścia. Do zalet należy wczesne wskazanie na słabości planowanych aktów prawnych [Caroll 2010; Bäcklund 2009]. OSR na świecie. OSR został po raz pierwszy wprowadzony w życie przez w USA administrację Cartera w roku 1974, a następnie rozbudowany przez administrację Reagana (>ANALIZA KOSZTÓW I KORZYŚCI jako jej główna metoda) oraz upowszechniony w krajach OECD [OECD 2009]. Obecnie rosnąca liczba krajów o niskim i średnim dochodzie wdrożyła jakąś formę OSR, jednak najczęściej OSR w tych krajach nie jest stosowany systematycznie w całym rządzie [Kirckpatrick 2004]. OSR stosowany w USA ocenia różne opcje przede wszystkim na podstawie ilościowej analizy ekonomicznej. W przeciwieństwie do USA, Komisja Europejska stosuje podejście zintegrowane, które ocenia następstwa gospodarcze, społeczne i środowiskowe rozważanych opcji politycznych [O`Connor 2007]. OSR w Komisji Europejskiej. W Komisji Europejskiej od 2003 r. w ramach OSR rozpoznaje się i ocenia problem regulacji i postawione przez nią cele, określa się główne opcje prowadzące 147

148 do osiągnięcia tych celów oraz analizuje ich prawdopodobny wpływ na gospodarkę, środowisko i społeczeństwo. OSR ustala zalety i wady każdej z opcji oraz analizuje możliwe synergie i kompromisy (ang. trade-offs). W latach 2005, 2006 i 2009 r. Komisja aktualizowała procedury związane z OSR. OSR UE dostarcza decydentom informacji dotyczących zalet i wad wyboru polityki. Wyjaśnia, dlaczego należy (lub nie należy) podjąć działania na szczeblu UE i dlaczego proponowana interwencja jest właściwa. Jak tylko Sekretariat Generalny, Rada ds. Oceny Skutków (ang. Impact Assessment Board), oraz Komisja zdecydują, że konieczna jest ocena wpływu, planuje się podjęcie prac. OSR w UE sporządza się dla: wniosków legislacyjnych, które mają istotne skutki gospodarcze, społeczne i środowiskowe; inicjatyw nie-legislacyjnych (białe księgi, plany działania, programy finansowe, wytyczne negocjacyjne dla umów międzynarodowych), które określają przyszłe polityki rozporządzeń wykonawczych i aktów delegowanych [EU Impact Assessment]. Pod koniec 2006 roku powołano Radę ds. Oceny Skutków. Zadaniem Rady jest kontrola jakości i wsparcie pracy przewodniczącego Komisji. Rada jest niezależna od służb tworzenia polityki. Jej członkami są urzędnicy wysokiego szczebla z departamentów Komisji bezpośrednio związanych z trzema wymiarami oceny oddziaływania - gospodarczym, społecznym i środowiskowym. Członkowie Rady są powoływani osobiście oraz na podstawie ich wiedzy eksperckiej. Rada bada i ocenia wartość poszczególnych ocen skutków przygotowanych przez służby Komisji. Rada korzysta również z pomocy ekspertów zewnętrznych. Zapewnia ona także doradztwo dla służb Komisji w sprawach metodyki na wczesnych etapach sporządzania OSR [Impact 2013]. OSR w Polsce. W Polsce system OSR został wprowadzony w 2001 r. zgodnie z Regulaminem pracy Rady Ministrów z 19 marca 2002 r. wyniki OSR stanowią część uzasadnienia do aktów normatywnych [Ministerstwo Gospodarki 2013]. W Polsce OSR ( ) opisuje przewidywane skutki proponowanych regulacji na podstawie analizy kosztów i korzyści. W założeniu OSR powinna zapewniać podmiotom odpowiedzialnym za tworzenie prawa świadomość konsekwencji, jakie przygotowany akt prawny może wywołać w życiu społecznym. OSR stanowi ważny element w procesie stanowienia dobrego prawa, gdyż pozwala na dostarczenie konkretnych merytorycznych argumentów dla wprowadzenia danej legislacji. Obowiązek wykonania OSR reguluje Regulamin pracy Rady Ministrów, natomiast zakres wykonywania OSR precyzują Wytyczne do oceny skutków regulacji przygotowane przez Ministerstwo Gospodarki, które wprowadzają wiele wskazówek praktycznych. W 2013 roku Ministerstwo Sprawiedliwości opublikowało propozycję systemowej reformy procesu stanowienia prawa. W towarzyszącym jej uzasadnieniu potwierdzone zostały wcześniej zdiagnozowane patologie polskiej legislacji. Jako najbardziej palące wskazano niedokładność, nierzetelność i ogólnikowość sporządzanych ocen skutków regulacji, nietrafne decyzje legislacyjne, iluzoryczne konsultacje społeczne [MG 2013]. 148

149 W roku 2013 na podstawie Programu Lepsze Regulacje 2015 przygotowano nowe wzory dokumentów związanych z rządowym procesem legislacyjnym, tj.: Testu Regulacyjnego, Oceny Skutków Regulacji i Oceny Skutków Regulacji ex-post. Zmieniony został formularz Testu Regulacyjnego. Ocena Skutków Regulacji ma być przedstawiana w formie formularza. W całej administracji rządowej zostanie wprowadzony formularz: Ocena Skutków Regulacji ex-post, który dotychczas funkcjonował wyłącznie w Ministerstwie Gospodarki. OSR ex-post będzie zawierała ocenę działania obowiązującej regulacji, pod kątem realizacji jej celów, doboru sposobów ich osiągania oraz skutków. Wprowadzenie formularzy poprawi przejrzystość i jakość nowo tworzonego prawa. Proces legislacyjny będzie bardziej transparentny dla przedsiębiorców i obywateli [MG 2013]. Bibliografia A Regulatory Impact Analysis, Wikipedia 2013 Ann-Katrin Bäcklund, Impact assessment in the European Commission a system with multiple objectives, Environmental Science and Policy 12 (2009) ss Better Policy Making & Regulatory Impact Assessment: A Guide For Northern Ireland, December 2004 Cavan O Connor Close and Dominic J. Mancini, Comparison of US and European Commission guidelines on Regulatory Impact Assessment/Analysis, Industrial Policy and Economic Reforms Papers No.3, Enterprise and Industry Directorate-General European Commission, April 2007 Colin Kirkpatrick, David Parker and Yin-Fang Zhang, Regulatory Impact Assessment in Developing and Transition Economies: A Survey of Current Practice, June EU Impact Assessment, EU Impact Assessment Guideliness, 2009 Isolde Goggin & Gillian Lauder, Review of the Operation of Regulatory Impact Analysis, July 2008 Jacopo Torriti, Ragnar E. Löfstedt: The first five years of the EU Impact Assessment system: a risk economics perspective on gaps between rationale and practice, Journal of Risk Research, Vol. 15 No 2, (2012), ss Ministerstwo Gospodarki, Wytyczne do oceny skutków regulacji, upload/ 8668/publikacja_6.pdf Ministerstwo Gospodarki, Ocena Skutków regulacji, Ocena+Skutkow+Regulacji 2013; Ministerstwo Gospodarki, Wytyczne Do Oceny Skutków Regulacji, 2006 Ministerstwo Sprawiedliwości, Koncepcja Usprawnienia Konsultacji Publicznych Rządowych Projektów Aktów Normatywnych Oraz Oceny Skutków Regulacji, Projekt z dnia 26 lutego 2013 r. Niestroy, Ingeborg (2010), Sustainability Impact Assessment and Regulatory Impact Assessment, w: OECD, Conducting Sustainability Assessments. Ocena Skutków regulacji, Wikipedia 2013 OECD 1997 Regulatory Impact Analysis: Best Practices in OECD Countries. OECD 2005 Guiding Principles for Regulatory Quality and Performance OECD, Recommendation of the Council of the OECD on Improving the Quality of Government Regulation. OECD Publications, Paris. OECD, Regulatory Policies in OECD Countries: From Interventionism to Regulatory Governance. OECD Publications, Paris. 149

150 OECD, Regulatory Impact Analysis. A Tool For Policy Coherence. Reviews of Regulatory Reform OECD Peter Carroll, Does regulatory impact assessment lead to better policy?, Policy and Society 29 (2010) Regulatory Impact Analysis, OECD PUMA 1996 Szpringer W., Ocena skutków regulacji, C.H. Beck, Warszawa 2007 Thomas F. Ruddy, Lorenz M. Hilty: Impact assessment and policy learning in the European Commission, Environmental Impact Assessment Review, Vol. 28, No (2007), ss Impact Assessment Board (IAB), 2013, KRAJOWE SYSTEMY EWALUACJI BADAŃ (National Research Evaluation System) Przez Krajowe Systemy Ewaluacji Badań można rozumieć dwa zjawiska: sformalizowane systemy ewaluacji wprowadzone odgórnie i umocowane prawnie oraz luźniejsze systemy de facto, będące zbiorem różnych stosowanych w danym kraju trybów ewaluacji, połączonych przez podstawy prawne, instytucjonalne i programowe, a także przez wspólną kulturę ewaluacji. W niektórych krajach, krajowe systemy ewaluacji badań istnieją od wielu lat, w innych nie istnieją lub istnieją w zalążkowej postaci. Coraz więcej państw inicjuje wprowadzenie takich systemów. Istniejące systemy są w ciągłych procesie zmian, choć określenie kierunku zmian nie jest łatwe. Podstawą krajowego systemu jest w wielu krajach >EWALUACJA INSTYTUCJI PUBLICZNEGO SEKTORA NAUKI OPARTA NA POMIARZE DOKONAŃ. Z reguły systemy ewaluacji dotyczą badań prowadzonych w szkołach wyższych ( por. >EWALUACJA POZA- UCZELNIANYCH PUBLICZNYCH INSTYTUCJI NAUKOWYCH). Trzy kraje były pionierami w odniesieniu do rozwoju trzech różnych typów systemów, które znacznie różnią się w odniesieniu do celów, organizacji oraz metod. Holandia stworzyła system oparty na dialogu i >PEER REVIEW, w którym oceny są ujmowane w skali w wielu wymiarach, a ocena służy przede wszystkim auto-korekcie. Anglia stworzyła system oparty na peer review, w którym podobnie jak w Holandii oceny są ujmowane w skali w wielu wymiarach, jednak służą one jako podstawa do podziału środków. Wreszcie, Australia podobnie jak Anglia - stworzyła system wykorzystywany jako podstawa do podziału środków, ale oparty na wskaźnikach. Norwegia łączy elementy wymienionych krajów [Hansen 2009]. Różnice pomiędzy tymi krajami ujmuje się w następującym schemacie: Norwegia Norwegia Holandia Wielka Brytania Australia Odpowiedzialna organizacja Norweska Rada Badawcza Norweski Związek Szkół Wyższych Poszczególne uczelnie od 2002 roku. W latach VSNU Rada Finansowania Szkolnictwa Wyższego w Anglii (HEFCE) m.in. Rząd australijski: Departament Edukacji, Zatrudnienia i Stosunków 150

151 Pracy Przedmiot ewaluacji Pola badań Produkcja badawcza uniwersytetów i innych instytucji szkolnictwa wyższego Uniwersytety określają przedmiot oceny, np. pole badawcze, dział wydziału Wydziały uniwersytetów (personel aktywnie zaangażowany w badaniach) Uniwersytety Główny cel Podnoszenie jakości Podział środków Rozwój jakości Podział środków Podział środków Metoda Peer review wzbogacone o informacje Pomiar publikacji Samo-ewaluacja i peer review Peer review Wskaźniki Częstotliwość Corocznie Samoocena co trzy lata. Ewaluacja zewnętrzna co sześć lat. RAE przeprowadzono 1986, 1989, 1992, 1996, 2001 i REF w 2013 Corocznie Raport, kontynuacja dialogu, plany Punkty za publikacje Raport ze stopniami w 5 punktowej skali, za pomocą czterech kryteriów Ocena (skala zmieniała się z czasem) Podział środków Hansen 2009 Podstawy prawne, instytucjonalne i programowe ewaluacji. Rękojmią trwałości, jednolitości oraz utrzymywania dobrych praktyk w krajowych systemach ewaluacji badań finansowanych z funduszy publicznych są ustawy, rządowe strategie i systemy ewaluacji, kodeksy etyki, ogłoszone oficjalnie standardy i procedury, oraz w kilku krajach zespoły metodologiczne, a także agencje ds. ewaluacji (które obejmują swoim zakresem bądź ewaluację ogółu publicznych inicjatyw, bądź też specjalnie badań i rozwoju). Gdy idzie o ustawy, wystarczy np. wymienić amerykański The Government Performance and Results Act (1993), kładący podwaliny pod budżet zadaniowy, zobowiązujący ustawodawcę do określania w każdej ustawie wskaźników wykonania oraz do monitorowania poziomu ich realizacji. Kraj Australia Kanada Podstawy prawne ewaluacji Podstawy prawne Wszystkie polityki muszą mieć określone zasady ewaluacji, ale zasady te mogą się różnić w zależności od programu Ewaluacja obowiązkowa w ramach Rządowej Polityki Audytu i Ewaluacji, prowadzonej przez Skarb Państwa Komisja Europejska Podobne zasady ewaluacji dla wszystkich programów ustanowione na mocy 151

152 Finlandia Francja Niemcy Holandia Nowa Zelandia Norwegia Wielka Brytania prawa i nadzorowane przez Parlament Zasady ewaluacji ustanawiane przez organizacje wdrażające polityki Loi organique relative aux lois de finance (2006), zasady ustanawiane przez programy Porządek ewaluacji ustanawiany przez organizacje (ministerstwa, rady badawcze) odpowiedzialne za programy Ewaluacja obowiązkowa na mocy prawa Brak ogólnego prawnego zobowiązania do ewaluacji Økonomireglement for staten (1996), zasady ustalane przez organizacje Ogólne zasady ustanowione przez rząd Stany Zjednoczone Ewaluacja na mocy prawa The Government Performance and Results Act (1993) Technopolis 2001 oraz aktualizacje W odniesieniu do rządowych strategii ewaluacji, trzeba wymienić holenderski program Od Politycznego Budżetu do Politycznej Rozliczalności (From Policy Budgets to Policy Accountability), nakładający na instytucje rządowe obowiązek wiązania ze sobą celów, dokonań i zasobów. W odniesieniu do sfery nauki duński Plan Działania na Rzecz Ewaluacji Badań , zawierający opis zamierzeń rządu. W wielu krajach istnieje jeden, dwa lub więcej rządowych systemów monitoringu i ewaluacji rządowych programów i instrumentów. Jeden zintegrowany system obowiązuje m.in. w Hiszpanii ( Zintegrowany System Monitoringu i Ewaluacji ), Kolumbii ( Public Management Results Evaluation System SI- NERGIA), Kostaryce ( National Evaluation System SINE) oraz Urugwaju ( Results-Based Management Evaluation System SEV). Dwa różne systemy działają m.in. w Chile ( Management Control System MCS i Governmental Programming Monitoring System SSPG). Trzy systemy funkcjonują w Argentynie ( Physical and Financial Monitoring System PFMS Państwowego Biura Budżetu; System of Information, Monitoring and Evaluation of Social Programs SIEMPRO oraz Results-Based Management System RBMS). Zazwyczaj każdy system jest wdrażany za pomocą jednej ustawy (jak w Stanach Zjednoczonych) lub pakietu praw oraz jest utrzymywany przez różne instytucje, lepiej lub gorzej koordynujące ze sobą swoje zadania. Z reguły podstawowe elementy oceny są określane przez instytucję odpowiedzialne za system. Instytucje te odpowiadają też za rozwój metodologii oraz za określenie wskaźników i celów systemu. Menedżerowie ocenianych polityk, programów i instytucji dostarczają potrzebnych informacji, mając przy tym mniejszy lub większy wpływ na określenie celów i wskaźników, wg których są oceniani. Monitoring i ewaluacje z reguły zleca się na zewnątrz na drodze przetargu. Końcowym rezultatem oceny są raporty, najczęściej upubliczniane, także poprzez konferencje prasowe i przez media [Zaltsman 2005]. Jeśli chodzi o zasady i standardy ewaluacji badań, trzeba wspomnieć o austriackich Standardach Ewaluacji Polityki Badawczej i Technologicznej, brytyjskich Praktycznych Wytycznych Ewaluacji, duńskich Wytycznych Ewaluacji Badań, holenderskich Standar- 152

153 dowym Protokole Ewaluacji, japońskich Krajowych Wytycznych Odnośnie do Metody Oceny Rządowego B+R, niemieckich Zadaniach, Kryteriach i Procedurach Komitetu Oceniającego Rady Nauki, unijnych Standardach i Dobrych Praktykach Ewaluacji, oraz o Wytycznych co do Dobrych Praktyk Ewaluacji OECD. Niezależnie od samych instytucji, ewaluacji instytucji naukowych dokonują specjalne agencje ds. ewaluacji badań, np. włoska Agencja Ewaluacji Badań (ANVUR) lub francuska Agencja Ewaluacji Badań i Szkolnictwa Wyższego (AERES), rady ds. badań, a także ogólne agencje ds. audytu i ewaluacji, jak hiszpańska Krajowa Agencja Ewaluacji, szwedzkie organy: Krajowy Urząd ds. Audytu, Szwedzka Agencja Publicznego Zarządzania, amerykańskie urzędy Biuro Zarządzania i Budżetu (Office of Management and Budget OMB) i Rządowy Urząd Rozliczania (Government Accountability Office GAO). Najczęściej ośrodkami nie tylko rozwoju metod krajowych ewaluacji interwencji publicznych, ale także jej standaryzacji, edukacji i upowszechniania były i są narodowe organa rządowe i parlamentarne, Unia Europejska, organizacje międzynarodowe, takie jak Bank Światowy (zespół Evaluation Capacity Development (ECD)), UNDP, UNIDO i OECD oraz think tanki działające w porozumieniu z agencjami finansującymi badania, jak holenderski sci_quest. Np. brytyjski system ROAMEF (Rationale, Objectives, Appraisal, Monitoring, Evaluation and Feedback) został ogłoszony przez Brytyjskie Ministerstwo Skarbu (The Green Book. Appraisal and Evaluation in Central Government, HM Treasury, London 2003). W działał Japonii Komitet Wytycznych Ewaluacji Badań pod egidą Rady ds. Badań i Technologii (1988), we Francji Parlamentarne Biuro Ewaluacji Wyborów Naukowych i Technologicznych (1991),w Wielkiej Brytanii Krajowe Biuro Audytu oraz Ministerstwo Handlu i Przemysłu (1997). Istnieje wiele podręczników ewaluacji badań i polityki naukowej: IPTS RTD evaluation toolbox 2002 Hanne Foss Hansen, Research Evaluation: Methods, Practice, and Experience, Danish Agency for Science, Technology and Development, 2009 Wzorowe praktyki, to m.in. OECD Framework For Monitoring And Impact Analysis: Case Tekes, Finland, 2008, OECD Evaluation Of Scientific Research, Selected Experiences 1997, RAND Europe Historical reflection on research evaluation studies, their recurrent themes and challenges W popularyzacji i standaryzacji ewaluacji badań naukowych w Austrii wielką rolę odegrała Platforma Ewaluacji Polityki Badawczej i Technologicznej, zainicjowana jako nieformalny zespół w roku 1996 oraz zinstytucjonalizowana w roku 2006, a w Niderlandach zespół sci_quest, działający początkowo jako nieformalny zespół na Uniwersytecie Amsterdamskim, a następnie jako niezależna instytucja od roku W Polsce kluczową rolę w adaptacji i rozwoju metod ewaluacji odgrywa Ministerstwo Rozwoju Regionalnego (MRR) oraz Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP). Por. strony [MRR] i [PARP] 153

154 Europeizacja ewaluacji. Jakob Edler i Stefan Kuhlmann zgłosili propozycję europejskiej izby obrachunkowej ewaluacji (clearing house). Wg ich propozycji izba mogłaby świadczyć usługi w zakresie gromadzenia, przetwarzania i przekazywania danych na temat wkładów, produktów, efektów i struktur badań naukowych w instytucjach finansowanych ze środków publicznych w Europie [Edler 2006]. Izba ta byłaby przejawem dostrzeganej europeizacji ewaluacji badań (Meulen 2004]. Nowym zjawiskiem w krajach UE są wspólne ponad-narodowe ewaluacje. Mają one kilka form. Pierwsza grupa dotyczy ewaluacji na poziomie europejskim badań finansowanych w ramach Programów Ramowych UE. Druga grupa to ewaluacje krajowych systemów B+R przeprowadzane przez ekspertów z innych krajów. Por. >EWALUACJA KRAJOWEGO SYSTEMU BADAŃ I INNOWACJI. Trzecia grupa to ewaluacje regionalne, przeprowadzane w ramach Nordyckiej Rady Badawczej programów finansowanych przez tą Radę. Czwarta grupa to współpraca międzynarodowa w ocenie wpływu udziału krajów w Programach Ramowych. Większość krajów ujawnia procedury i wyniki ewaluacji służącej określeniu poziomu finansowania instytucjonalnego (a także innych typów ewaluacji nauki i innowacji) [OECD 2010]. W wielu krajach ewaluacje finansowania instytucjonalnego (zob. >EWALUACJA INSTY- TUCJI PUBLICZNEGO SEKTORA NAUKI OPARTA NA POMIARZE DOKONAŃ) są wplecione w system wielu typów ewaluacji (np. ewaluacji programów i instrumentów, ustaw, ministerstw i agencji, dyscyplin naukowych, badaczy itd.), przeprowadzanych na ogół przez zawodowych i doświadczonych ewaluatorów w warunkach rozwiniętej kultury ewaluacji, a wyniki tych ewaluacji są wykorzystywane w procesie decyzyjnym (np. w ustalaniu priorytetów) [OECD 2010; OECD 2003; Steen 2008]. Do tych innych, uzupełniających form oceny należą też np. raporty wskaźnikowe oraz rankingi uczelni, mające wpływ na poziom finansowania lub mające tylko znaczenie informacji zarządczej (np. w Niemczech, Niderlandach i Australii). Podobnie jak szybki wzrost liczby polityk programów i instrumentów powoduje konieczność ich koordynacji, tak i wzrost liczby różnego typu ewaluacji pociąga za sobą potrzebę ich harmonizacji. Problem ten dostrzeżono m.in. w Australii. Różne kanały finansowania badań mogą powodować wewnętrzne napięcia, gdy brak pomiędzy nimi koordynacji. Np. w Australii dostrzeżono możliwość napięć w finansowaniu badań przez różne strumienie (dotacje blokowe, środki na projekty), różne resorty, a nawet różne szczeble zarządzania (federalny, stanowy i terytorialny). Jako narzędzia regulujące działalność badawczą i sterujące instytucjami badawczymi, systemy finansowania oparte na dokonaniach istnieją obok (a w sytuacji idealnej uzupełniają) inne instrumenty polityki w obrębie kraju, szkolnictwa wyższego i badań naukowych. Czasem te inne in- 154

155 strumenty mogą w praktyce działać przeciwko celom finansowania opartego na dokonaniach. W Niemczech inicjatywy państwa na rzecz restrukturyzacji szkół wyższych przez ich łączenie lub zamykanie postrzega się jako zamach na autonomię uniwersytecką, a z kolei wzmocnienie autonomii i odpowiedzialności instytucjonalnej były głównymi celami postawionymi przed finansowaniem opartym na wynikach w niemieckich landach [OECD 2010]. Istnieją tylko szczątkowe informacje na temat wydatków na ewaluacje: Kraj Programy, obszary, instytucje Szacunki % wydatków na B+R przeznaczonych na ewaluacje Szacunki wielkości wydatków na B+R przeznaczonych na ewaluacje Estonia Finansowanie B+R sektora publicznego 0,16% EUR na rok Łotwa Rada Nauki 2,8% 0,23 milion euro Niemcy Program "Research bonus" 0.4% x Niemcy Program EXIST III 1.5% x Norwegia Norweska Rada Badawcza n/a 10,1 milion Euro Słowenia Słoweńska Agencja Badawcza >0,1% > euro Szwajcaria Narodowa Fundacja Nauki 0,2% 5,9 milion euro Szwajcaria Uniwersytety 0,5% 11,4 milion euro Szwajcaria Organizacje badawcze 1% 1,1 milion euro Szwajcaria Wsparcie Działalności Innowacyjnej 6% 31,9 milion euro Wielka Departament Innowacji, Uczelni & 0,05-0,5% x Brytania Umiejętności Włochy Region Emilia Romagna RTD and innov. ~0,4% x European RTD Evaluation 2008 Bibliografia Ariel Zaltsman, Evaluation Capacity Development. Experience with Institutionalizing Monitoring and Evaluation Systems In Five Latin American Countries: Argentina, Chile, Colombia, Costa Rica and Uruguay, Independent Evaluation Group The World Bank, May Barend van der Meulen, National research evaluation systems and ERA, Benedetto Lepori, Conceptualising Public Funding, DSTI/EAS/STP/ NESTI(2008)26; Governance of Public Research. Toward Better Practices, OECD Best Practice Guidelines For Evaluation, OECD Dimitris Sotiriou, Current practice and guidelines in France, Italy and Greece, and in international organizations w: Evaluation of Research and Development. Current Practice and Guidelines. Synthesis report, 1991; Erawatch European RTD Evaluation Network, Joint research evaluations European experience, Hanne Foss Hansen, Research Evaluation: Methods, Practice, and Experience Research: Analysis and Evaluation Danish Agency for Science, Technology and Innovation, 1/2009. Jakob Edler, Stefan Kuhlmann in co-operation with Sybille Hinze and Mark Beatson, Data Clearing House for Research Evaluation and Monitoring. Opportunities, Hindrances and Suggestions for Further Developments, Background Paper for the RTD Evaluation Network Meeting, Helsinki 20 September Jan van Steen, GBOARD: Can we do more with it? Analysis of 30 years of public funding in the Netherlands, DSTI/EAS/STP/NESTI(2008)25; 155

156 Laurence Esterle, Comparing and evaluating public research organisations: a unique, participatory mechanism in place in France, Research Evaluation 2005 vol. 14 no. 2. Liv Langfeldt, Decision-making in expert panels evaluating research. Constraints, processes and bias, NIFU Oslo MRR https://www.ewaluacja.gov.pl/strony/glowna.aspx OECD Sarah Box, Ester Basri, Performance-Based Funding for Public Research in Tertiary Education Institutions: Country Experiences. Summary of country questionnaire responses, Papponetti, Valeria and Bucchi, Massimiano, Research Evaluation as a Policy Design Tool: Mapping Approaches across a Set of Case Studies, Fondazione Eni Enrico Mattei Working Papers. Paper 136 July PARP Technopolis, International review of methods to measure relative effectiveness of technology policy instruments EWALUACJA KRAJOWEGO SYSTEMU BADAŃ I INNOWACJI Ewaluacja krajowego systemu badań i innowacji (lub systemu badań i innowacji oraz polityki naukowej i innowacyjnej) przeprowadzana przez zagranicznych ekspertów z ramienia przez OECD, Unii Europejskiej lub firm konsultingowych w porozumieniu i na zaproszenie ministerstwa ds. nauki (i/lub innowacji) ma na celu dokonanie zewnętrznej bezstronnej oceny przez wybitnych naukowców lub administratorów nauki nie uwikłanych w krajową walkę interesów. Raporty noszą zwykle w tytule słowa i zwroty Reviews, Peer review, Policy Mix. Podobnie jak jednej z form ewaluacji instytucji naukowej, ewaluacja zewnętrznych ekspertów ma charakter wizyty terenowej składającej się z wielu spotkań i rozmów z miejscowym środowiskiem naukowym i/lub innowacyjnym. Często wizytację poprzedza przygotowanie przez zamawiającego raportu naświetlającego stan i problemy będące przedmiotem ewaluacji. Raport wstępny ułatwia zaplanowanie programu wizyty. Zwykle ministerstwo zamawia raport gdy zamierza dokonać istotnych zmian w systemie badań i/lub innowacji. Raport końcowy ułatwia ich przeprowadzenie. Najbardziej znane są serie: OECD EU (CREST, ERAC, UNU-MERIT, Trendchart, Erawatch). OECD. Raporty zostały zapoczątkowane w roku 1963 przez serię OECD Country reports on the organisation of scientific research, poświęconą krajom członkowskim organizacji. Od lat Zastąpiła ją seria OECD Reviews of National Science Policy. W przeciwieństwie do pierwszej serii, opis systemu i polityki (przygotowany przez przedstawicieli ocenianego kraju) łączyła ona z raportem egzaminatorów, przedstawiającym wnioski i zalecenia. Od połowy lat seria zmieniła nazwę na OECD Reviews of national science and technology Policy. W I poł. lat nazwę uzupełniono o jeszcze jeden człon: OECD Science, technology and innovation policies (choć nadal ukazywały się raporty z poprzednim tytułem, np. OECD Reviews of national science and technology policy: Poland, 1996). Łącznie w latach ogłoszono drukiem 38 przeglądów. Po dziesięcioletniej 156

157 przerwie od poł. I dekady XXI wieku raporty noszą z reguły tytuł OECD Reviews of innovation policy (najczęściej) lub Peer review of the policy mix for innovation względnie Policy Mix for innovation (np. OECD Peer review of the policy mix for innovation in Poland 2006), przy czym obejmują zarówno problematykę B+R, jak i innowacji: główną osią koncepcyjną przeglądów jest >KRAJOWY SYSTEM INNOWACJI. Celem ostatniej edycji raportów OECD jest całościowa analiza krajowego systemu innowacji, z naciskiem na rolę polityki publicznej. Podstawowe elementy przeglądu to: Innowacje i wyniki gospodarcze warunki ramowe dla innowacji (stabilność makroekonomiczna, ramy prawne, konkurencja itp.) Międzynarodowa analiza porównawcza innowacyjności Wspieranie działań w zakresie badań i rozwoju oraz innowacji Rola uniwersytetów i publicznymi organizacjami badawczymi powiązania uniwersytetów i gospodarki Umiędzynarodowienie B+R Zasoby ludzkie dla nauki i techniki Infrastruktury wiedzy Zarządzanie w systemie innowacji, policy mix, ewaluacje. Przegląd jest zaprojektowany tak, aby przyczynić się do rozwoju świadomość innowacji rozwoju agendy polityki innowacyjnej poprawy integracji polityki N+T+I w polityce gospodarczej pobudzenia dialogu między głównymi zainteresowanymi stronami rozpoznania barier ograniczających poprawę stanu innowacji pomocy w lepszej koordynacji polityki poprawy rozwiązań instytucjonalnych oraz mechanizmów zarządzania optymalizacji Policy Mix oraz projektowania i realizacji poszczególnych instrumentów polityki Standardowa procedura przeglądu obejmuje następujące fazy: porozumienie w sprawie zakresu zadań między OECD i Ministerstwem raport wstępny (zazwyczaj przygotowany przez ekspertów krajowych) misja zespołu ekspertów OECD; wywiady z głównymi zainteresowanymi stronami w krajowym systemie innowacji zespół OECD przygotowuje projekt sprawozdania, w tym ogólną ocenę i zalecenia konsultacje z krajowymi ekspertami przesłanie raportu do Komitetu OECD ds. Polityki Naukowej i Technologicznej (CSTP) Grupy Roboczej ds. Polityki Technologicznej i Innowacyjnej (TIP) publikacja raportu końcowego pozostawiona w gestii Sekretarza Generalnego OECD wnioski i zalecenia przeglądu prezentowane na jednym lub więcej konferencji w ocenianym kraju. Zazwyczaj całość powstaje w ciągu 12 miesięcy [Goldstein]. 157

158 W ostatnich latach OECD publikuje także raporty ewaluacyjne dotyczące polityki regionalnej. Pomocą w ewaluacji systemów i Polityk B+R i innowacji są też wydawnictwa OECD Science, Technology and Industry Outlook oraz OECD Science, Technology and Industry Scoreboard, ukazujące się od II poł. lat Science, Technology and Industry Outlook gromadzi następujące informacje: SEKCJA A. ZARZĄDZANIE POLITYKĄ INNOWACYJNĄ Krajowa strategia lub plan N+T+I Zarządzanie krajową polityką N+T+I Praktyki ewaluacji SEKCJA B. UNIWERSYTETY I BADANIA PUBLICZNE Reforma badań publicznych Finansowanie badań publicznych Publiczna infrastruktura badawcza Badania multidyscyplinarne SEKCJA C. INNOWACJE W FIRMACH Policy mix dla innowacji w biznesie Finansowanie innowacji w biznesie Nie-finansowe wsparcie dla B+R w biznesie i innowacji Pobudzanie popytu na innowacje Sektorowe i technologiczne programy ukierunkowane na innowacje w biznesie Innowacyjna przedsiębiorczość SEKCJA D. SIECI, KLASTRY I TRANSFERY Innowacyjne sieci i klastry Prawa własności intelektualnej Transfer technologii i dyfuzja SEKCJA E. MIĘDZYNARODOWE POWĄZANIA W N+T+I Ponad-narodowe zarządzanie N+T+I Umiędzynarodowienie uniwersytetów i poza-uczelnianych publicznych instytutów badawczych Umiędzynarodowienie firm Międzynarodowa mobilność zasobów ludzkich SEKCJA F. ZASOBY LUDZKIE Edukacja dla innowacji Wykorzystywanie innowacyjnych umiejętności Kultura innowacyjna 158

159 SEKCJA G. NOWE WYZWANIA Wyzwania w zakresie ochrony środowiska Wyzwania społeczne Wyłaniające się pola badań CREST/ERAC. Inne serie raportów opartych na ocenie zagranicznych raportów wprowadził CREST. Komitet CREST (ang. Scientific and Technical Research Committee) Komitet Badań Naukowo-Technicznych, organ doradczy wspomagający zarówno Radę Unii Europejskiej, jak też Komisję Europejską we wszystkich sprawach dotyczących polityki UE w dziedzinie badań i rozwoju technicznego. Komitet Działał w latach Do jego zadań należało m.in. dokonywanie ocen krajowych systemów badań i technologii w ramach >Otwartej Metody Koordynacji oraz 3% Action Plan. CREST przeprowadził ewaluacje w ramach czterech cykli: I (2004), II (2006), III (2007), IV (2008). Raporty i niektóre zadania CREST zostały podjęte przez ERAC (Komisję Europejskiej Przestrzeni Badawczej), powołany w ERAC jest, podobnie jak CREST, organem doradczym wspierającym politykę Rady Unii Europejskiej i Komisji Europejskiej w dziedzinie badań, innowacji i rozwoju technologicznego. Główną misją ERAC jest zapewnienie wkładu strategicznego w sprawach badań i innowacji istotnych dla rozwoju ERA. ERAC publikuje raporty ewaluacyjne od 2010 r. EU/UNU-MERIT. W latach na zlecenie Komisji Unii Europejskiej instytut UNU-MERIT w Maastrich realizował projekt badawczo-ewaluacyjny mający na celu zarówno pogłębienie rozumienia problematyki >Policy Mix w dziedzinie B+R, jak i przeprowadzenie oceny mieszanek polityki naukowej w niektórych krajach członkowskich. W ramach projektu opublikowano wiele raportów metodologicznych, problemowych i ewaluacyjnych, m.in. UNU-Merit Policy Mixes for R&D in Europe 2009 oraz UNU-Merit Monitoring and analysis of policies conducive to higher levels of R&D. Country Review Poland Coroczne raporty dotyczące polityki naukowej i innowacyjnej publikowano w ramach serwisów informacyjnych Komisji UE Inno-Policy Trendchart i Erawatch (połączonych w roku 2011). Inne ewaluacje. Ministerstwa ds. nauki i innowacji zlecają nieraz sporządzenie raportów niezależne od Unii Europejskiej i organizacji międzynarodowych przez konsorcja firm konsultingowych i instytutów naukowych, np. Evaluation of Government Funding in RTDI from a Systems Perspective in Austria (2009) lub Evaluation of the Finnish National Innovation System Full Report (2009). Łotwa zleciła trzy różne ewaluacje całego krajowego systemu B+R: 1992 Ocena łotewskiego systemu badań i rozwoju technologicznego (Duńska Rada ds. Badań Naukowych); 1997 Analiza struktury zarządzania systemu B+R ( Coopers & Lybrand ) oraz 2002 Ocena stanu gospodarki opartej na wiedzy na Łotwie (Bank Światowy) [European RTD 2008]. M.in. Estońskie Ministerstwa Gospodarki i Komunikacji zamówiło w roku 2005 raport "Ewaluacja projektu i realizacji estońskiej polityki badań, rozwoju technologii i innowacji: implikacje dla planowania polityki. Ogólny cel raportu to: Ocena adekwatności celów strategicznych polityki N+T+I 159

160 oraz działań podjętych przez Estonię w obliczu najpilniejszych wyzwań stojących przed Estonią oraz w kontekście strategicznych kierunków rozwoju w krajach UE ; zapewnienie krytycznego wkładu do dokumentów programowych na lata Cele szczegółowe opracowania to: Ocena adekwatności i skuteczności koncepcji i instrumentów bieżącej polityki N+T+I; Propozycja opracowania strategii N+T+I na lata Ocena budżetu polityki N+T+I i jej rocznego podziału w latach Podstawowe metody to analiza dokumentów, analiza statystyk oraz rozmowy z kluczowymi interesariuszami [Technopolis 2005]. Meta-ewaluacje. Meta-ewaluacje starają się ogarnąć wszystkie metody stosowane w ewaluacjach systemów i ustalenia, do jakich doszły. Np. meta-ewaluacja przeprowadzona przez ISI Fraunhofer [2009] starała się odpowiedzieć m.in. na następujące pytania: Jak wyglądają krajowe systemy innowacji w wybranych krajach? Kto jest w nich głównym aktorem? Jak są rządzone? W jaki sposób rządy starają się wpływać lub sterować nimi? Czy istnieją krajowe strategie innowacji? Jakie są cele, a jakie zadania strategii innowacji w tych krajach? Jak ocenia się adekwatność celów i zadań oraz funkcjonowanie, wydajność lub skuteczność strategii innowacji oraz samych krajowych systemów innowacji? Jeśli krajowe strategie innowacji istnieją, kto je rozwija i kto wywiera wpływ w procesie ich budowy? Czy ministerstwa i ich agencje prowadzą polityki zgodne z tymi strategiami? Kto przeprowadza ewaluacje na czterech poziomach strategicznym, rządowym (ministerialnym), agencji oraz programów i instrumentów? Jakie stosuje się metody podczas tych ewaluacji? Jaka jest ich częstotliwość? Kto je przeprowadza? Dla kogo? Czego one dotyczą? Jakie są ich polityczne następstwa reakcje rządu? Czy prowadzą one do restrukturyzacji systemów innowacji? Jakie reakcje wywołują działania rządu wynikające z ustaleń ewaluacji? Bibliografia Andrea Goldstein, OECD Reviews of Innovation Policy European RTD Evaluation Network, Joint research evaluations European experience, Gang Zhang, OECD country reviews of national innovation system- An introduction, The Scientific And Technical Research Committee (CREST). Its Origin, Role And Function, Technopolis, Evaluation of the design and implementation of Estonian RTDI policy: implications for policy planning, Final Report, December Fraunhofer ISI, Joachim Hemer, Elisabeth Baier, Análisis nacional e internacional de evaluaciones de Sistemas Nacionales de Innovación, Consejo Nacional de Innovación para la Competitividad (CNIC) de Chile,

161 OCENA WPŁYWU BADAŃ Ocena wpływu badań (ang. Research Impact Assessment) ma na celu pomiar efektów realizacji wcześniej postawionych celów polityki naukowej, jej programów i instrumentów (ocena ex post) lub też ustalenie kto, gdzie i ile powinien inwestować w badania naukowe, a także przewidywanie, co społeczeństwo dostanie w zamian (ocena ex ante). Celem oceny wpływu jest określenie zarówno efektów ekonomicznych inwestycji publicznych w badania i rozwój, jak również skutków społecznych (np. poprawy stanu zdrowia społeczeństwa) i środowiskowych [Cervantes 2009]. Ocena Wpływu może mieć dwie formy: Ocena Wpływu ex ante polega na analizie prospektywnej, jaki może być wpływ interwencji. Ocena Wpływu ex post ma na celu zrozumienie, w jakim stopniu i w jaki sposób interwencja polityki rozwiązuje problem którym zamierzano się zająć [OECD 2014]. Ocena ex ante i ocena ex post powinny być ze sobą zharmonizowane w ramach >CYKLU POLITYKI; ocena ex ante powinna być punktem wyjścia dla oceny ex post [Optimising 2011]. Głównym celem analizy wpływu jest wspieranie rozwoju polityki. Wybór technik stosowanych należy zatem od potrzeb politycznych, a nie od realizacji jakichś najlepszych praktyk metodologicznych. Dobrą praktyką w zakresie oceny jest wykorzystywanie wielu metod. Pojedyncze podejścia wydają się być zawodne; wykorzystywanie wielu metod to dobry sposób na zwiększenie zaufania do wiarygodności wyników [OECD 2014]. Relacje pomiędzy oceną wpływu badań a >EWALUACJĄ POLITYKI NAUKOWEJ I INNO- WACYJNEJ, jej programów i instrumentów są różnie ujmowane; dla niektórych ocena wpływu jest częścią ewaluacji, inni traktują oba terminy zamiennie. Nie zawsze da się jednoznaczne odróżnić Ocenę Wpływu Badań od innych ewaluacji, szczególnie ewaluacji określanej jako ocena zwrotu (ang. payback assessment) [Aymerich 2012]. Głównym celem ewaluacji jest wspieranie i wzmacnianie jakości badań; Oceny Wpływu mają szerszy cel: uzyskanie gruntownej wiedzy o związku między działaniami i efektami [ESF 2012]. Wg jednego z ujęć Ocena Wpływu Badań rozwinęła się ze wcześniejszej ewaluacji ex post, wzbogacając ją o interaktywny proces uczenia się ukierunkowany na budowanie długofalowych strategii, ustalanie priorytetów i projektowanie programów badań [OECD 2007]. Podkreśla się też, że Ocena Wpływu koncentruje się na skutkach interwencji, podczas gdy ewaluacja może obejmować szerszy zakres zagadnień, takich jak stosowność projektu interwencyjnego, koszty i efektywności interwencji czy też jego niezamierzone następstwa, a także kwestię, jak wykorzystać doświadczenia z interwencji dla poprawy przyszłych działań [OECD 2014]. Ocenę wpływu przeprowadza się na poziomie krajów, ale także programów i instrumentów, agencji finansujących B+R [por. MRC 2011], dziedzin nauki (np. nauk medycznych i rolniczych) oraz uczelni. Metody Oceny Wpływu stosuje się m.in. w trakcie >OCENY SKUTKÓW REGULACJI (and. Regulatory Impact Assessment), gdzie służą ulepszeniu >IN- 161

162 STRUMENTÓW POLITYKI i decyzji budżetowych [OECD 2001], oraz w ocenie >POLICY MIX, portfela programów i instrumentów rządowych [Optimising 2011]. Wpływ publicznego B+R na społeczeństwo i gospodarkę stał się przedmiotem wzmożonego zainteresowania polityków od poł. lat Rządy coraz usilniej starają się ustalić, ile powinny inwestować w B+R, w co inwestować i co społeczeństwo otrzymuje w zamian. Analiza wpływu pomaga w określeniu zarówno efektów ekonomicznych inwestycji publicznych w B+R, takich jak wkład we wzrost gospodarczy, jak i skutków społecznych, takich jak poprawa stanu zdrowia społeczeństwa. Co więcej, w coraz większym stopniu decydenci chcą aby inwestycje publiczne w B+R odpowiadały na globalne wyzwania, takie jak energia, bezpieczeństwo i zmiany klimatu [OECD 2008]. Temu zapotrzebowaniu odpowiada rozwój ewaluacji od pomiaru wkładu do pomiaru produktu, efektu i wpływu inwestycji publicznych, co wynika zarówno z przenikania idei tzw. nowego zarządzania publicznego, jak i przemian praktyk w działalności badawczej, innowacyjnej i gospodarczej (wzrost rynkowego ukierunkowania badań i nasilenie powiązań nauki z gospodarką oraz sferą publiczną i społeczną, m.in. wskutek wpływu ICT). Szczególna potrzeba, a zarazem trudność w przeprowadzaniu Oceny Wpływu bierze się z faktu, że w wielu krajach wzrasta liczba instrumentów polityki naukowej i innowacyjnej, sięgając ponad sto. Często rządy korzystają z kilku instrumentów aby osiągnąć jeden cel lub tworzą jeden instrument dla realizacji wielu celów, takich jak promowanie doskonałości badań, pobudzanie B+R biznesu lub wspieranie transferu technologii i komercjalizacji badań. Ponieważ poszczególne instrumenty często mają wiele celów, a wiele instrumentów służy osiągnięciu różnorodnych celów, zakres potencjalnych interakcji pomiędzy wszystkimi tymi instrumentami jest ogromny, a ich wpływ na ogólny wpływ polityki niełatwy do ustalenia [OECD CSTP 2014]. Pomiar wpływu badań uznaje się za trudny, zwłaszcza w odniesieniu do wykazania przyczynowości. Podkreśla się, że wybór metody oceny powinien zależeć od kontekstu. Aby pomiar miał silniejsze podstawy empiryczne, zaleca się systematyczne gromadzenie informacji o produktach, efektach i oddziaływaniach w bazach danych, takich jak amerykańska STAR METRICS, brytyjski Research Outcomes System lub brazylijska Lattes Platform. Por. >BAZY DANYCH O PRODUKTACH, EFEKTACH I WPŁYWIE BADAŃ. Większość Ocen Wpływu polityk naukowych i innowacyjnych szeroko wykorzystuje metody badań jakościowych, w tym ankietowanie beneficjentów i studia przypadków. W części wynika to z braku alternatyw, ale także z wymagań polityków szybkiego dostarczania informacji, zanim efekty polityk staną się w jakikolwiek sposób mierzalne [OECD 2014]. Ocena wpływu (ang. Impact Assessment), także unijnej polityki naukowej, wpisana jest w procedury Unii Europejskiej. Unijna Ocena Wpływu składa się z trzech głównych faz, którym zwykle towarzyszą konsultacje z zainteresowanymi stronami [von Raggamby 2010]. Procedury Oceny Wpływu unijnego Programu Ramowego Badań i Innowacji Horyzont 2020 ( ) opisują dokumenty unijne [EC 2011; EC 2005; EC 2009]. Ocena wpływu badań jest najpowszechniej stosowana w krajach anglosaskich, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, oraz w krajach nordyckich [Smart 2009; Framework 162

163 2008]. Obserwuje się także wzmożone zainteresowanie Oceną w krajach romańskich (Włochy, Francja, Hiszpania) w Belgii i Holandii oraz w krajach latynoamerykańskich (Brazylia). W Ocenie Wpływu Badań finansowanych ze źródeł publicznych przeważają analizy następujących rodzajów wpływów: Wpływ % analiz Technologiczny 24% Gospodarczy 86% Społeczny (wliczając wpływ na środowisko) 29% Delanghe 2013 W krajach unijnych stosuje się następujące metody Oceny Wpływu: Metody zbierania danych Istniejące badania ankietowe i bazy danych Metody analizy danych 67% Analiza studiów przypadku 48% Badania ankietowe uczestników 62% Statystyka opisowa 48% Wywiady 52% Analizy ekonometryczne 38% Badania dokumentacji 24% Analiza dokumentów 38% Dane z monitoringu 19% Analiza wkładu / rezultatu 29% Badania bibliometryczne i technometryczne Grupy fokusowe, warsztaty, spotkania 19% Podejście kontr-faktyczne 24% 19% Metoda kosztów i korzyści 24% Badania ankietowe nie-uczestników 14% Analiza kontekstu 19% Inne metody 10% Podejście grupy kontrolnej 19% Panele ekspertów 10% Porównanie przed po 10% Delanghe 2013 W Ocenie Wpływu biorą udział następujące grupy: Urzędnicy 95% Zarządzający programem 48% Analitycy polityki 48% Beneficjenci 43% Politycy 43% Potencjalni użytkownicy interwencji 33% Audytorzy władze finansowe 14% Obywatele 14% Krajowi lub międzynarodowi spon sorzy programu 10% Delanghe

164 Dokument unijny podkreśla zwiększone zainteresowanie w Europie Oceną Wpływu Badań (OWB) w kształtowaniu polityki naukowej i innowacyjnej, choć często w trybie adhoc. Wg opinii tego dokumentu stosuje się różne podejścia do OWB; niewielką wagę przywiązuje się do szerszej społecznej analizy wpływu B+R i innowacji finansowanych ze źródeł publicznych, chociaż polityka ta coraz bardziej stara się odpowiedzieć na wielkie wyzwania społeczne, co wynika głównie z braku odpowiednich danych i wskaźników. Także niewielką wagę przywiązuje się do zagadnienia dodatkowości; cykl tworzenia polityki rzadko uwzględnia ustalenia OWB; ponadto, zbyt mało uwagi poświęca się wkładowi OWB w zapewnienie efektywności realizacji polityk. Mniej niż 50% badań OWB wymaganych przez rządowe agencje angażuje na wczesnym etapie decydentów i/lub menedżerów programu. Istnieje potrzeba dalszej harmonizacji koncepcyjnej i praktycznej OWB, przy jednoczesnym poszanowaniem zasady uwzględniania kontekstu. Ocenę skutków powinno się rozumieć jako otwarty proces uczenia się, wsparty o doświadczenia międzynarodowe. Powinno się szkolić polityków i urzędników w dziedzinie OWB. Warto rozważyć utworzenie unijnej platformy wymiany doświadczeń [Optimizing 2011]. Typy wpływu. Analizy wpływu badań (B+R) opierają się na a) taksonomii sfer oddziaływania B+R, b) taksonomii wyników B+R, c) taksonomii form oddziaływania, d) metodach i technikach. Najbardziej przemyślaną taksonomię typów sfer oddziaływania B+R zaproponowali Godin i Doré: 1. Wpływ naukowy: badania mają wpływ na późniejsze badania dzięki rozwojowi teorii, danych, podejść, metod, modeli, tematów i ustaleń. Mają one wpływ na powstawanie i rozwój dyscyplin naukowych, na badania interdyscyplinarne oraz na kształcenie. Bibliometria (oraz jej rozgałęzienia, takie jak webometria) pozwalają mierzyć skalę tego wpływu. 2. Wpływ technologiczny: nowe produkty, procesy i usługi oraz techniczny know how są częściowo efektem badań naukowych, tych dawniejszych oraz tych prowadzonych obecnie. Badania patentowe oraz badania działalności innowacyjnej pozwalają ocenić zakres tego wpływu. 3. Wpływ gospodarczy odnosi się do oddziaływania na sytuację budżetową firm, ich koszty operacyjne, przychody, zyski ze sprzedaży produktów i usług; na źródła finansowania, inwestycje i działalność produkcyjną oraz na rozwój nowych rynków; na poziomie zagregowanym odnosi się także do wpływu na wzrost gospodarczy i wzrost produktywności krajów i regionów. 4. Wpływ kulturalny odnosi się do tego, co (w krajach anglosaskich) nazywa się rozumieniem nauki przez społeczeństwo (ang. public understanding of science), oraz przede wszystkim odnosi się do wpływu na cztery rodzaje wiedzy: wiedzy co, dlaczego, jak i kto. Innymi słowy, chodzi tu o wpływ na wiedzę jednostek oraz rozumienie idei i rzeczywistości, a także wpływ na umiejętności intelektualne i praktyczne, na postawy, zainteresowania, wartości i przekonania. Źródłem wiedzy o zakresie tego wpływu (podobnie jak i kolejnych) są przede wszystkim badania jakościowe. 5. Wpływ społeczny: badania naukowe wpływają na dobrobyt, zachowania, praktyki i działania osób i grup, w tym na ich dobre samopoczucie i jakość życia. Doty- 164

165 czy to także zwyczajów i nawyków: konsumpcji, pracy, seksu, sportu, jedzenia. Badania mogą też przyczynić się do zmiany poglądów społeczeństwa oraz do unowocześnienia sposobów prowadzenia działalności gospodarczej. 6. Oddziaływanie polityczne: badania wpływają na sposób i zasady działania decydentów i polityk. Mogą one dostarczać dowodów wpływających na decyzje polityczne oraz przyczyniać się do wzrostu udziału obywateli w podejmowaniu decyzji naukowych i technologicznych. Skuteczna administracja i zarządzanie zależą częściowo od jakości wiedzy i informacji dostępnych dla polityków i decydentów. Niezależne badania mogą ulepszyć decyzje polityczne. Badania w takich dziedzinach jak ekonomia, prawo i nauki społeczne stanowią teoretyczne i empiryczne podstawy dla działań ministerstw. Ponadto, badania i ekspertyzy są zasobem, do którego rządy mogą sięgnąć aby wiedzieć jak reagować na nieprzewidziane zdarzenia. 7. Skutki organizacyjne odnoszą się do wpływu na działalność instytucji i organizacji: planowanie, organizację pracy, administrację, zasoby ludzkie, itp. 8. Wpływ na zdrowie dotyczy oddziaływania badań na zdrowie publiczne, np. na długość życia, zapobieganie chorobom, system opieki zdrowotnej. Publiczne B+R może przyczynić się do poprawy zdrowia publicznego poprzez stworzenie nowych metod leczenia (np. urządzeń, leków i szczepionek) lub też wnosząc wkład do wiedzy, która wpływa na rozwój nowych metod leczenia i doradztwo w sprawach zdrowia dla rządów i innych organizacji. 9. Wpływ na środowisko odnosi się do wpływu badań na zarządzanie środowiskiem i zasobami naturalnymi oraz na przeciwdziałanie zanieczyszczeniu, a także na klimat i meteorologię. 10. Wpływy symboliczne dotyczą korzyści czerpanych przez uczelnie i instytuty badawcze z tytułu swojej reputacji naukowej. 11. Wpływ edukacyjny dotyczy wpływu badań naukowych na programy, narzędzia pedagogiczne, kwalifikacje, rynek pracy, itp. [Godin 2006; OECD 2013]. Trzy pierwsze sfery oddziaływania są znane statystykom i uchwytne statystycznie, pozostałe trudno mierzalne. Z kolei najbardziej znaną taksonomię a wyników B+R Salter i Ben Martin: Wyniki B+R to: wiedza skodyfikowana (publikacje, raporty techniczne, patenty, prototypy), umiejętność stawiania i rozwiązywania problemów, znajomość metod i technik badawczych, nowe prototypy, produkty i usługi, nowe firmy, nowa aparatura, metody i techniki, wykształceni i wyszkoleni absolwenci szkół wyższych, sieci naukowe i zawodowe oraz przepływ informacji wiedza społeczna, jak np. dostarczanie politykom ustaleń dla decyzji [Salter 2001, 2007]. Wyłącznie pierwszy typ wyników a właściwie tylko publikacje i patenty jest znany i wykorzystywany w statystyce. Jeśli idzie o formy wpływu, stosuje się, po pierwsze, podział na produkty (rezultaty) wpływu, efekty i wpływy: 165

166 produkty działalności badawczo-rozwojowej (publikacje, patenty, raporty, prototypy, produkty, procesy, usługi, standardy, cytowania, uzyskane nagrody, widza i umiejętności). efekty produkty działalności badawczo-rozwojowej przekształcone przez sektorze gospodarczym w nowe produkty, materiały, procesy, a w sektorze publicznym w nowe prawa, metody nauczania, leczenia, przesyłu energii, transportu itd. wpływ wpływ naukowy i technologiczny: nowa wiedza; kultura współpracy; powstanie sieci; reputacja; wpływ ekonomiczny: długofalowe efekty, które pociągnęły za sobą wzrost gospodarczy; konkurencyjność przemysłowa; innowacje; wzrost zatrudnienia; wpływ społeczny: poprawa jakości życia, spadek śmiertelności; rozwój społeczny; wpływ polityczny: wkład do polityk; zmiana ustaw [EU 2002; Geisler 1996]. Koniecznym uzupełnieniem jest uwzględnienie wkładu (input). Po drugie, proponuje się podział wpływu na następstwa: instrumentalne (decyzje polityczne, oficjalne wytyczne, nowe technologie, firmy odpryskowe) koncepcyjne nowe rozumienie szerokie - dobrobyt, poprawa zdrowia, zrównoważony rozwój. Dla oceny produktów, efektów, wpływu stosuje się metody ilościowe (np. bibliometria; analizy patentowe; analizy ekonometryczne; metoda kosztów i korzyści; analizy statystyczne) metody jakościowe (np. badania ankietowe; panel ekspertów; wywiady; studia przypadku; metoda przed-po; benchmarking [ESF 2012]. Badania bibliometryczne i patentowe pozwalają m.in. zbadać zakres powiązań pomiędzy B+R publicznego sektora nauki a biznesem (współautorstwo instytucji naukowych i przemysłowych, wzajemne cytowania, odwoływania się do publikacji naukowych w patentach). Niemniej cennym źródłem są cytowania do literatury naukowej w takich źródłach, jak znaki towarowe, raporty branżowe, podręczniki techniczne, media, biuletyny itd. Dane o przepływie absolwentów oraz naukowców pomiędzy sektorem publicznym a biznesu to kolejne ważne źródło informacji o transferze wiedzy, a zatem o wpływie B+R. Społeczny wpływ badań można badać korzystając m.in. z pomocy OECD Better Life Index lub The Environmental Performance Index zbudowany przez uniwersytet w Yale. Gdy idzie o kwestie zdrowia, wskaźniki śmiertelności i przeciętnej długości dostarczają wskazówek dotyczących wpływu B+R [OECD RIHR 2013]. Pytania i kryteria ewaluacji efektów społeczno-gospodarczych wynikają z porównania ze sobą pewnych podstawowych elementów interwencji publicznej, takich jak potrzeba (problem lub trudność dotykająca pewną grupę, którą interwencja stara się rozwiązać albo przezwyciężyć), cel (objective, jasne i wyraźne wyartykułowanie zakładanych efektów), wkład (input, zasoby finansowe, ludzkie, materialne, organizacyjne i prawne mobilizowane na rzecz interwencji), produkt (output), czyli bezpośredni rezultat uzyskany wskutek interwencji, efekt (outcome), czyli zmiana społeczno-gospodarcza lub poznaw- 166

167 cza wynikająca bezpośrednio lub pośrednio z interwencji, wpływ (impact), czyli bardziej długofalowe następstwa interwencji [EC 1999; Pollit 2004]. Trzy elementy interwencji, które często najtrudniej odróżnić, dotyczą produktów, efektów i wpływu działania (outputs, outcomes, impacts). Produkty (outputs) Efekty (outcomes) Wpływ (impact) Co wytworzono dzięki podjętemu działaniu? Np. wyroby, takie jak np. software; narzędzia; patenty; publikacje; raporty; prototypy; pokaz działania; konferencje i inne formy upowszechnienia wiedzy; kwalifikowani ludzie. Evaluation 1995 Jakie efekty uzyskano? Np. zmiany w kompetencjach firmy; zmiany w strategii firmy; tantiemy z licencji i patentów; zyski z inwestycji; mobilność personelu. Co się wydarzyło w następstwie działania i osiągniętego rezultatu? Np. podniesienie poziomu produkcji branży; poprawa efektywności gospodarczej; wzrost konkurencyjności; wzrost usług eksportowych. Szczególnie trudno ustalić efekty i wpływy (outcomes i impact). Są one niezliczone, powiązane ze sobą w skomplikowany sposób, czasami niezamierzone, trudne do opisu i pomiaru, czasami pozytywne, czasami negatywne. Subiektywizm w ich ocenie jest nieunikniony. Z powodu wszystkich tych komplikacji nie sposób określić precyzyjnie, obiektywnie czy ilościowo np. wkład gospodarczy szkolnictwa wyższego [Evaluation 1995]. Pytania i kryteria ewaluacji dotyczą relacji pomiędzy tymi podstawowymi jednostkami, choć jak dotąd brak jednej standardowej wykładni. Np. pytanie o odpowiedniość (relevance) tłumaczy się (najczęściej) jako relację pomiędzy celami i potrzebami/problemami, pytanie o efektywność dotyczy porównania celu z efektami, pytanie o wydajność porównania wkładu z produktem, pytanie o użyteczność potrzeby/problemu z wpływem itd. [Pollitt 2004]. Stopniowo coraz większą wagę wiąże się z oceną efektów i wpływów badań i działalności naukowo-technicznej (w porównaniu do oceny produktów B+R). A zatem, choć takie produkty, jak artykuły w recenzowanych czasopismach, książki, materiały konferencyjne, patenty, wzory użytkowe czy oprogramowania itd., są ważnym elementem oceny, od ponad dekady punkt ciężkości ocen przesunął się w stronę oceny efektów i wpływów, za pomocą np. takich wskaźników jak liczba absolwentów (licencjatu, magisterium, studiów doktoranckich), zastosowania badań, np. w innowacjach technologicznych, liczba zawartych kontraktów, wskaźniki komercjalizacji (sprzedaż patentów i licencji, firmy odpryskowe ) wskaźniki kompetencji eksperckich, doradczych i konsultacyjnych, mierniki wkładu (doradczego) do planowania oraz polityki na szczeblu regionalnym, krajowym i międzynarodowym, mierniki wkładu do powszechnej edukacji (uczenie się przez całe życie, szkolne i pozaszkolne formy kształcenia naukowego) wskaźniki wkładu do życia kulturalnego i społecznego (m.in. współpracy lub prac na rzecz organizacji poza-rządowych). 167

168 Wskaźniki stosowane w amerykańskich ewaluacjach ukierunkowanych na B+R biznesu przedstawiają się w następujący sposób: Kategorie efektu Typy skutków Wkłady Rezultaty (produkty) Efekty Wpływy (poza uczestnikami) Miękkie skutki Powiązania Konsorcja Partnerzy projektu Prośby o wsparcie Nowe sieci ze stałymi partnerami Umowy o współpracę B+R Kompetencje innowacyjne Strategie komercjalizacji Strategie własności intelektualnej Plany marketingowe Wzrost chęci i zdolności do poprawy wydajności Efekty dźwigniowe z innymi funduszami Łatwiejszy dostęp do kapitału ryzyka Skutki namacalne Patenty i licencje Patenty wynikłe z projektu B+R Finansowanie nowych projektów Wzrost efektywności B+R Projekt korzysta ze zwiększenia wydatków na B+R Nowe źródła finansowania Personel B+R Ogólna liczba zatrudnionych w projekcie Liczba naukowców i techników zatrudnionych w projekcie Lepiej przeszkolony personel B+R Wzrost liczby personelu Wzrost liczby naukowców i techników Innowacje produktowe - Cele kosztowe - Cele w zakresie efektywności - Liczba nowych produktów - Ogólna liczba produktów - Liczba projektów w stosunku do innowacyjnych produktów - Poprawa satysfakcji klien- Dyfuzja wewnątrz branży Dyfuzja pomiędzy branżami 168

169 ta Innowacje procesowe - Cele kosztowe - Cele w zakresie efektywności - Liczba nowych procesów - Ogólna liczba procesów - Liczba projektów w stosunku do innowacyjnych procesów - Poprawa satysfakcji klienta Dyfuzja wewnątrz branży Dyfuzja pomiędzy branżami Sprzedaż - Dodatkowe sprzedaż wynikła z pracy nad projektem - Wejście na nowe rynki prywatne - Wejście na nowe rynki rządowe Nowe przedsięwzięcia biznesu Liczba firm odpryskowych Skutki społecznogospodarcze Wzrost konkurencyjności Zwrot z inwestycji firmy Wzrost jakości usług Ekspansja rynkowa Zatrudnienie - Liczba miejsc pracy zachowanych w projekcie - Liczba miejsc pracy utworzonych w projekcie - Liczba miejsc pracy zachowanych w kraju - Liczba miejsc pracy utworzonych w kraju - Przyrost lub utrata miejsc pracy Efekty środowiska - Firmy uczestniczące w projekcie korzystające z bardziej ekologicznych technologii - Czystsze technologie stosowane przez inne firmy Supporting 2006 Oddziaływanie społeczne Wzrost z inwestycji podatnika; efekty odpryskowe 169

170 Ocena Wpływu jako analiza oparta na teorii. Ocena Wpływu wiąże się z ustanowieniem "teorii zmiany"lub "logiki interwencji", czyli opisu kaskady przyczyn i skutków prowadzących od interwencji do jej pożądanych efektów. Istotą Oceny Wpływu jest stworzenie takiego domniemanego łańcucha przyczynowości od interwencji do oddziaływania oraz dokonanie pomiaru lub opisu zmian wywołanych wzdłuż tego łańcucha. Podejście to ma tę zaletę specyfiki i ostrości, ale także ma tendencję do ograniczenia stwierdzonych efektów do kategorii wcześniej ustalonych, z pominięciem nieoczekiwanych następstw, w tym przewrotnych lub niepożądanych, których projektanci interwencji nie przewidzieli. Teoria zmiany opiera się na koncepcjach teoretycznych. Np. teoria zmiany oparta na idei systemów innowacji podkreśla rolę kontekstu oraz działań podejmowanych przez różnych interesariuszy, a podejście neoklasyczne skupia się na bodźcach i sygnałach ekonomicznych odbieranych przez indywidualne podmioty gospodarcze. Pomimo wielu analiz powiązań badań i innowacji modele wpływu pozostają nadal liniowe. Idea "wpływu" ma oczywisty sens w modelu liniowym, gdzie oczekuje się, że zmiany w badaniach mogą być przyczyną zmian w społeczeństwie. Jednak strzałka przyczynowości może także biec w drugą stronę. Obecne teorie innowacji podkreślają nieliniowość procesu innowacji i jej zależność od otaczającego systemu innowacji, czyli instytucji, podmiotów i szerszego kontekstu społecznego, w którym przebiega innowacja. Sugeruje to istnienie różnorodności mechanizmów, które łączą działalność badawczą i zmiany społeczne. Idea "wpływu" jest więc problematyczna. Narzuca ona ideę liniowości na bardzo złożoną rzeczywistość i sugeruje, że to badania są w jakiś sposób przyczyną zmian w społeczeństwie i gospodarce, podczas gdy badania mogą być tyleż efektem co przyczyną. Głównym problemem w analizie wpływu jest połączenie interwencji z jej efektami. Jednak interwencje przebiegają w dynamicznym środowisku. Zachodzi wiele zmian i nie zawsze jest oczywiste, co by się stało, gdyby interwencja nie miała miejsca [OECD 2014]. Trudności oceny. Często niełatwo opisać powiązania biegnące od wkładów (polityk) do wyników (efektów) w sposób liniowy; szczególnym wyzwaniem jest przeprowadzenie oceny ilościowej. Ekonometryczne specyfikacje przyczynowości łatwo cierpią na problem błędnego koła, gdy zachodzi sprzężenie zwrotne zależne do zmiennej niezależnej. Jest tak np. w ocenie wpływu polityki innowacyjnej na dobrobyt, produktywność lub wzrost PKB lub ocenie wpływu polityki naukowej na wzrost gospodarczy [OECD 2014]. Trudno jest określać i mierzyć różnego typu poza-naukowe korzyści z inwestycji B+R. Przyczyny tego stanu wynikają z: braku prostej przekładni nauka - technika ekonomia oraz nauka technika - społeczeństwo; droga od odkrycia naukowego do innowacji rynkowej jest złożona i składa się z wielu faz, z których tylko jedną tworzą B+R; faktu, że efekty bezpośrednie współwystępują z reguły z pośrednimi, a mierzalne - z niemierzalnymi (np. pośrednim efektem badań kosmicznych jest rozwój nowych materiałów, a pośrednim efektem badań w dziedzinie farmacji - wzrost zdrowotności społeczeństwa); 170

171 faktu, że efekty finansowe innowacji zależą od wielu czynników ubocznych, nie związanych z B+R, jak wielkość i struktura gospodarki, stopień specjalizacji naukowej i gospodarczej, poziom technologiczny kraju, stan infrastruktury bankowej i handlowej, charakter i wielkość rynku, ukształtowanie cen, wysokość stopy procentowej, poziom wykształcenia społeczeństwa, rozwój przedsiębiorczości itd.; faktu, że konkretna innowacja nigdy nie polega na wykorzystaniu jednego elementu wiedzy, a niemal zawsze opiera się na wykorzystaniu wielu różnych rodzajów wiedzy; faktu, że ocena efektów bywa zależna od obranej perspektywy czasowej; różnicy w długości cyklów technologicznych w różnych sektorach przemysłu (od kilkudziesięciu lat do kilkunastu miesięcy) [Moszczyński 1992; OECD 2013]. Ponadto: Każde pole badań i sektor przemysłu produkcji i kanałów tworzy specyficzne kanały wpływu na użytkownika końcowego. To sprawia, że trudno jest opracować jednolite ramy oceny. Badania podstawowe mogą mieć różne skutki, z których nie wszystkie da się łatwo określić. Niełatwo lub nietanio dokonać identyfikacji wszystkich osób korzystających z wyników badań, zwłaszcza badań podstawowych. Trudno jest zidentyfikować i opisać wszystkie mechanizmy przekazywania wyników badań do społeczeństwa. Badania opisały mechanizmy transferu między przedsiębiorstwami lub między uczelniami a przedsiębiorstwami. Są to głównie modele empiryczne, które często nie ujawniają pełnego wpływu badań na społeczeństwo. Ze względu na brak potrzebnych kategorii beneficjentów, mechanizmów transferu i użytkowników końcowych, trudno określić odpowiednie wskaźniki statystyczne dla pomiaru konkretnych wyników badań. Badania międzynarodowych przepływów wiedzy dowodzą, że większy wpływ społeczny w danym kraju mogą wywrzeć wyniki zagranicznego B+R (szczególnie ucieleśnionego w importowanych towarach inwestycyjnych i konsumpcyjnych) niż krajowego B+R. Najczęściej trudno ująć wpływ w wartościach monetarnych w celu zapewnienia porównywalności. Nawet jeśli można określić wpływ nieekonomiczny, trudno ustalić jego wartość pieniężną. Podejmowano próby określania wartości pieniężnej niektórych oddziaływań, np. ustalano oszczędności ekonomiczne związane ze zdrową populacją, ale próby te były zazwyczaj częściowe i subiektywne [OECD 2008, 2013]. Główne problemy Oceny Wpływu Programów. Główne problemy Oceny Wpływu Programów ujmuje się w formie następujących pytań: 1) Jak przypisać interwencję do obserwowanych skutków? 171

172 2) Jak określić sytuację kontrfaktyczną, tzn. czy obserwowane skutki wystąpiłyby i tak? 3) Jak radzić sobie z opóźnieniem czasu między wynikami badań i skutkami? 4) Na czym skupić się w ocenie, na projektach badawczych czy na badaniach w ogóle? [ESF 2012] Na pytania te udziela się odpowiedzi dzięki następującym metodom: Pytania Ile wydano dotychczas? Czy osiągnięty dotąd postęp odpowiada oczekiwaniom zgodnym z poziomem wydatków? Jak środki finansowe zostały przekształcone w pożądane rezultaty i efekty? Czy badania w ramach programu miały wysoką jakość naukową? Czy były dobrze i efektywnie zarządzane? Metody odpowiedzi Analiza kosztów i korzyści Peer review; panel ekspertów Studia przypadku Badania ekonometryczne Peer review; panel ekspertów Czy program wzmacnia sieci badawcze? Analiza sieci Metoda przed-po Jak to działają mechanizmy zarządzania programem? Jak można je wzmocnić? Jakie są skodyfikowane produkty wiedzy osiągnięte w ramach programu? Jaka jest efektywność programu w porównaniu z podobnymi programami? Czy uzyskane patenty są wartościowe? Do jakich należą grup technologicznych? W jakim stopniu produkty programu zostały skomercjalizowane? Jakie czynniki wpłynęły na adaptację przez przemysł technologii opracowanych w ramach programu? Jakie są dotychczasowe korzyści i koszty rozwoju technologii? Gdybyśmy mieli drugi raz okazję, czy jeszcze raz uruchomilibyśmy program lub inicjatywę? Jakie korzyści z programu odniosło społeczeństwo? Czy działania (np. program badawczy) pokazują wartość za pieniądze? W jaki sposób badania prowadzone w ramach programu wpłynęły na polityków? Monitoring Metoda przed-po Badania ekonometryczne Benchamarking Analizy patentowe Wskaźniki statystyczne Studia przypadku Analiza kosztów i korzyści Peer review; panel ekspertów Modele ekonomiczne Studia przypadku Metoda SIAMPI (Social Impact Assessment Methods) Jak badania wpłynęły na poziom zdrowia społeczeństwa? Jak wiedza wytworzona w ramach programu jest wykorzystywana przez polityków? [ESF 2012] Wywiady, analiza dokumentów 172

173 Ocena wpływu ex ante polityk, programów i instrumentów. European Commission [2009] zaleca zastosowanie sześciu podstawowych kroków analitycznych podczas Oceny Wpływu ex ante: Określ problem: opisz charakter i zakres problemu, ustal głównych interesariuszy oraz środowiska, na które będzie oddziaływać polityka; określ przyczyny i czynniki sytuacji problemowej; ustal, czy problem leży w kompetencjach twojego urzędu; czy problem zda testy konieczności i wartości dodanej interwencji; opracuj jasny scenariusz bazowy, w tym, w razie potrzeby, analizę wrażliwości i ocenę ryzyka. Zdefiniuj cele: zestaw cele, które odpowiadają problemowi i jego przyczynom; ustal cele na różnych poziomach, począwszy od ogólnych do szczegółowych / operacyjnych; upewnij się, że cele są spójne z istniejącymi politykami i priorytetami; Opracuj główne opcje polityczne: zidentyfikuj opcje polityki; odróżnij treść opcji od możliwości ich realizacji; sprawdź zasadę proporcjonalności; zawęź zakres opcji poprzez uwzględnienie ograniczeń technicznych i innych, oraz zastosowanie kryteriów skuteczności, wydajności i spójności; sporządź krótką listę potencjalnie ważnych opcji dla dalszych analiz. Przeprowadź analizę wpływu opcji: określ (bezpośrednie i pośrednie) skutki gospodarcze, społeczne i środowiskowe i to, w jaki sposób mogą się one przejawiać; określ, kto wywrze wpływ na realizację polityki i w jaki sposób; oceń wpływ w kategoriach jakościowych, ilościowych i pieniężnych; rozważ ryzyko i niepewność w wyborach politycznych. Porównaj opcje: rozważ dodatnie i ujemne skutki każdej opcji na podstawie kryteriów powiązanych z określonymi celami; przedstaw porównania opcji według kategorii wpływu lub interesariuszy, określ tam gdzie to możliwe wariant preferowany. Nakreśl plan monitoringu i ewaluacji: zidentyfikuj główne wskaźniki realizacji dla kluczowych celów rozważanej interwencji; Punkty te powinno się także uwzględniać w czasie Oceny Wpływu ex post. Ekonometryczna ocena wpływu B+R. Badania ekonometryczne analizują wkład inwestycji B+R we wzrost gospodarczy, zarówno poprzez badania mikro-ekonometryczne, korzystające z danych na temat firm i produktywności przemysłu w celu oszacowania prywatnego i społecznego zwrotu z inwestycji w B+R, jak i poprzez badania makroekonometryczne, które szacują udział ogólnych inwestycji B+R w zagregowanej produktywności. Badania mikro-ekonometryczne analizują wkład inwestycji w B+R we wzrost wydajności w firmach prywatnych, oceniają obecność efektów zewnętrznych (ang. spillover effects) oraz obliczają stopę społecznego zwrotu, czyli korzyści, jakie z prywatnych inwestycji w B+R odnoszą inne firmy w tej samej branży (lub także firmy w innych branżach). Mogą one zostać użyte do sprawdzenia, czy współpraca firm z publicznym sektorem badań wpływa na zyski lub obroty firm [OECD RIHR 2013]. Badania makro-ekonometryczne analizują ogólny wpływ B+R na wzrost PKB lub Współczynnika Produktywności Ogółem (TFP) oraz mierzą przepływy wiedzy (ang. spillover effects) do różnych firm i branż [OECD 2008]. Stosują one różne modele oparte na funkcji produkcji - na najprostszym poziomie prace badawczo-rozwojowe mogą być doda- 173

174 wane do modelu regresji, obok innych środków produkcji, takich jak kapitał i praca. Podejście makroekonometryczne zastosowane do badania wpływu wydatków publicznych na B+R na wzrost gospodarczy pozwala uchwycić skutki dla całej gospodarki dzięki stosunkowo małej ilości danych [OECD RIHR 2013]. Ograniczeniem badań ekonometrycznych jest to, że opierając się na liniowym ujęciu innowacji ignorują one powiązania między podmiotami B+R. Prócz tego, choć wykazują one związki między zmiennymi, rzadko przedstawiają związki przyczynowe. Co więcej, skupiają się na powiązaniach między B+R a wzrostem produkcji i produktywności, wyłączając z analizy inne cele badań, takie jak bezpieczeństwo narodowe, bezpieczeństwo energetyczne, ochrona środowiska lub zdrowia, spójność społeczna [OECD 2008]. Nie-ekonometryczne oceny wpływu gospodarczego. Inną, nie-ekonometryczne (ilościowe i jakościowe) metody oceny ekonomicznego zwrotu z inwestycji B+R (lub oceny wpływu czy korzyści) to studia przypadku (ang. case studies). Metoda polega na badaniu konkretnego projektu lub grupy projektów badawczych. Koszty B+R projektu porównuje się z korzyściami (z reguły zmniejszeniem kosztów dla użytkownika) związanymi z komercjalizacją wyniku innowacji. Następnie stosuje się standardowe techniki oceny inwestycji dla określenia zwrotów, zarówno prywatnych, jak i publicznych [Smith 1991], metody retrospektywne (takie jak amerykańskie projekty HINSIGHT i TRACE), >OCENA KOSZTÓW I KORZYŚCI, >PANEL EKSPERTÓW [Kostoff 1994], analizy sieci [IPTS-Johanneum 2002] i inne. Prace ekonometryczne są obecnie uzupełniane przez rachunki PKB traktujące publiczne i prywatne inwestycje w badania i rozwój jako źródła inwestycji produkcyjnych. Włączenie B+R do rachunków narodowych wynika z przejścia od tradycyjnego traktowania B+R jako wydatków bieżących do postrzegania ich jako inwestycji w kapitał niematerialny, w zasoby wiedzy kraju. Statystyka B+R tradycyjnie koncentruje się na pomiarze wydatków na B+R wg sektorów wykonawczych (przedsiębiorstwa prywatne, rząd, instytucje szkolnictwa wyższego), dziedzin (informatyka, biotechnologia, itp.) oraz od charakteru działań (badania podstawowe, stosowane, rozwój). Jednak w ostatnich latach zwiększono próby oszacowania nie tylko gospodarczych, ale także społecznych skutków inwestycji publicznych w B+R. Opracowano wskaźniki dla środków budżetowych lub nakładów rządowych na badania i rozwój (>GBAORD), które klasyfikują dane budżetu państwa według celów społecznoekonomicznych. Chociaż ten typ analizy jest cenny, międzynarodowa porównywalność wyników jest ograniczona, gdyż różne kraje ujmują wydatki budżetowe na B+R w różnych kategoriach. Podjęto jednak próby łączenia danych GBAORD z danymi o publikacjach i patentach (w dziedzinie zdrowia) [OECD 2008]. 174

175 Kwantyfikacja wpływu publicznych B+R lepiej udaje się na poziomie pojedynczych programów, agencji finansujących [OECD 2008] oraz organizacji wykonawczych, takich jak szkoły wyższe [Australian 2003]. Por. >EWALUACJA PROGRAMÓW NAUKOWYCH I TECHNOLOGICZNYCH oraz >EWALUACJA AGENCJI. Kategorie oceny wpływu badań. Ważne kategorie oceny wpływu badań (oraz B+R) finansowanych ze źródeł publicznych, jakie rozwinięto się od lat 1980., to efekty bezpośrednie i pośrednie oraz zwrot z inwestycji. Przez efekty bezpośrednie rozumie się odkrycia naukowe wykorzystywane w rozwoju nowego wyrobu lub nowych metod wytwarzania, czyli transfer z nauki do gospodarki informacji o wynikach badań naukowych (np. o promieniach X, laserze). Ten rodzaj korzyści był szeroko znany od lat, harmonizował z koncepcją liniowego modelu innowacji oraz stanowił uzasadnienie dla finansowania nauki w okresie, gdy była ona oceniana przez samych uczonych. Efekty pośrednie, których znaczenie uświadomiono sobie w początku lat 1990-tych pod wpływem nowego modelu innowacji, określono jako takie owoce badań naukowych, jak know how (obeznanie z metodami i technikami, niekoniecznie dające się ująć w słowa), przeszkoleni naukowcy i inżynierowie, sieci zawodowe badaczy, narzędzia projektowania i techniki inżynieryjne (modelowanie, symulacje), nowa aparatura badawcza, czy też `firmy odpryskowe`. Efekty pośrednie występują np. wówczas, gdy badacze wiedzę o ostatnich odkryciach uzyskaną dzięki własnym badaniom wykorzystują w doradztwie, albo gdy know how osiągnięty dzięki szkoleniom stosują w działalności innowacyjnej, albo też gdy aparatura skonstruowana na potrzeby badań znajduje nieoczekiwane zastosowania w produkcji itd., co we wszystkich tych przypadkach przyczynia się do wzrostu gospodarczego. Badanie PREST po raz pierwszy rozróżniło między efektami bezpośrednimi a pośrednimi w roku 1993 i od tego czasu kategorie te stały się jednymi z podstawowych w ewaluacji B+R [Douglas 1998]. Wartość ich należy mierzyć liczbą ich zastosowań w metodologiach ewaluacji oraz ich płodnością. Stały się one punktem wyjścia do wielu dalszych rozróżnień, np: Dziedzina wpływu Efekty bezpośrednie Krótkoterminowe Długofalowe Efekty pośrednie Krótkoterminowe Długofalowe Nauka Odkrycia naukowe Korpus wiedzy Rozwój kształcenia Wpływ na gospodarkę Gospodarka i społeczeństwo Nowe technologie Nowa wiedza techniczna Poprawa produktywności Poprawa konkurencyjności Polityka Lepsze rozumienie współzależności Rozwiązywanie problemów Lepsze rozumienie problemów Lepsza ogólna satysfakcja Balogh Badając wpływ gospodarczy programów zaleca się zwracanie uwagi na: 175

176 Bezpośrednie efekty społeczne (np. poprawa działania telekomunikacji, informacji meteorologicznych) Pośrednie efekty społeczne (np. redystrybucja, stabilizacja, handel) Bezpośrednie efekty przemysłowe (np. pobudzanie działalności gospodarczej, nowe stanowiska pracy) Pośrednie efekty przemysłowe Cohendet 1997 Badając pośrednie efekty przemysłowe zaleca się zwracanie uwagi na: efekty technologiczne (np. nowe produkty; różnicowanie oferty; ulepszenia produktów), efekty komercyjne (współpraca międzynarodowa; nowe sieci sprzedaży; wykorzystanie programu w marketingu), efekty w dziedzinie organizacji i zarządzania (kontrola jakości; zarządzanie projektami; techniki produkcyjne), efekty w dziedzinie podniesienia wartości siły roboczej (powstanie masy krytycznej specjalistów); ulepszenie kompetencji siły roboczej. Oprócz wpływu, i efektów, innymi pojęciami ogniskującym ewaluacje są pojęcia zwrotu (z inwestycji). Ekonomiści (a za nimi politycy) zazwyczaj dokonują rozróżnienia pomiędzy zwrotami prywatnymi i społecznymi. Prywatny zwrot to taki, który płynie do osoby lub firmy, która dokonała inwestycji. Dla firmy jest to przede wszystkim wzrastający strumień dochodów, wynikający z pomyślnej inwestycji lub projektu B+R. Społeczny zwrot to taki, który staje się własnością całego społeczeństwa. Innowacja może nie tylko przynosić zwrot osobie lub firmie, ale także (jeśli np. polega ona za zakupie nowej maszyny) może obniżać koszty wytwarzania innemu przedsiębiorstwu, ulepszać jakość wyrobów lub przynosić korzyści użytkownikom. Z punktu widzenia konsumentów, B+R może prowadzić do innowacji produktowych, które obniżają koszty usług (np. ogrzewania mieszkań) lub też poprawiają jakość życia (np. w opiece lekarskiej). O zwrotach społecznych mówimy wówczas, gdy korzysta z nich nie tylko inwestor [Smith 1991]. Szacunki wpływu nie-ekonomicznego. Literatura na temat wpływu pozaekonomicznych B+R jest znacznie uboższa i mniej solidna niż piśmiennictwo dotyczące skutków ekonomicznych. Wg Godina oraz Doré (2006) jest tak z trzech powodów: 1. większość pomiarów nauki i badań przeprowadzono w kontekście gospodarczym. 2. wymiar ekonomiczny jest często łatwiejszy do zmierzenia. 3. większość wyników i wpływu nauki ma charakter niematerialny, rozproszony i często opóźniony. Choć również trudny do zmierzenia, ekonomiczny wymiar nauki i techniki łatwiej mierzyć i analizować. Niemniej jednak w ostatnich dekadach naukowcy i rządy zaczęli interesować się pomiarem skutków ekonomicznych publicznych inwestycji w B+R. Istnieje konsensus wśród 176

177 naukowców, wg którego jednym z pierwszych kroków na drodze pogłębiania wiedzy na temat wpływu poza-publicznych ekonomicznego B+R powinno być określenie ram łączących inwestycje w badania naukowe oraz dobrostan (ang. well-being): Ramy analizy wpływu badań na dobrostan B+R Sektory Przejawy dobrostanu Wykonawcy (biznes, uczelnie itd.) Nauki (przyrodnicze i inżynieryjne; społeczne i humanistyczne) Typy badań (podstawowe; stosowane) Rząd (np. centralny, regionalny, władze miejskie) Biznes (np. telekomunikacja, elektronika) Organizacje non-profit (np. uczelnie, organizacje poza-rządowe, kościoły) Ekonomiczne (np. konsumpcja, bogactwo, równość, bezpieczeństwo ekonomiczne) Społeczne (np. Poprawa zdrowia, zmniejszenie ubóstwa) Środowiskowy (poprawa stanu zanieczyszczenia, wzrost bioróżnorodności) Model ten wymaga przyjęcia czterech kroków dla oszacowania wpływu badań publicznych na dobrostan. Te cztery kroki: 1. Ustalenie szerokich dziedzin dobrostanu (społeczna, ekonomiczna, środowiskowa itp.) oraz poddziedzin (np. w sferze społecznej poddziedziną jest dobrostan dzieci, edukacja itp.). 2. Wybór konkretnych wskaźników dla dziedzin i poddziedzin. 3. Rozpoznanie inwestycji w badania które wywarły wpływ na wybrane wskaźniki oraz określenie sposobów, w jaki te inwestycje wpłynęły na wskaźniki. 4. Oszacowanie wpływu poszczególnych inwestycji badawczych na wybrane wskaźniki. W ostatnich dekadach źródłem inspiracji dla wielu propozycji oceny wartości badań naukowych dla społeczeństwa stała się ocena wpływu społecznego (Social Impact Assessment). Ocena wpływu społecznego jest nastawiona przede wszystkim na badanie następstw programów społecznych. Bada ona konsekwencje dla ludzi wszelkich publicznych i prywatnych działań które zmieniają sposób, w jaki ludzie żyją, pracują, bawią się, odnoszą się do siebie wzajemnie, organizują dla zaspokojenia swoich potrzeb oraz, ogólnie, radzą sobie jako członkowie społeczeństwa. Swoim zainteresowaniem obejmuje także wpływ kulturowy polegający na zmianie norm, wartości i wierzeń, które kierują i racjonalizują ich samo-poznaniem jako jednostek i jako społeczeństwa. Metody oceny społecznego wpływu zostały m.in. rozwinięte w ramach programu SIAM- PI. SIAMPI to konsorcjum Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuki i Nauki (KNAW), Rathenau Institute (Holandia), CSIC (Hiszpania), MSH (Francja) oraz Uniwersytetu w Manchesterze (Wielka Brytania). Konsorcjum SIAMPI opracowuje metody oceny skutków społecznych projektów badawczych, programów badawczych oraz instrumentów finansowania badań w ramach projekty VII Programu Ramowego ( ) [SIAM- PI]. 177

178 Nowe propozycje oceny wartości badań naukowych dla społeczeństwa, inspirowane Social Impact Assessment, przedstawiają metody opisu i pomiaru wpływu poza-naukowego badań naukowych, nie ekonomicznego, tylko społecznego i kulturalnego. Jedna z takich propozycji [Spaapen 1994] dotyczy także, choć nie tylko, nauk społecznych i humanistycznych, które później niż sciences zostają poddawane ocenie w kategoriach wpływu poza-naukowego. Autorzy jej podkreślają, jak ważna jest komunikacja pomiędzy badaczami a społeczeństwem. Istota oceny komunikacji polega na uchwyceniu trzech zmiennych (w ich zróżnicowaniu). Zmiennymi tymi są: różne formy (pisemne i nie-pisemne) wyników badań; różne formy społecznego zapotrzebowania na te wyniki; wreszcie, różne typy mediów, za pomocą których 1) i 2) współdziałają ze sobą (czasopisma, konferencje). Dla pomiaru tych trzech kluczowych zmiennych proponują oni sporządzenie matryc, w których dla każdej z nich znalazłyby się odpowiednie kryteria i wskaźniki: Kryteria Wskaźniki Strukturalne Treściowe Strukturalne Treściowe Wyniki Różne typy produktów badań, takie jak artykuły, instrumenty, technologie, projekty itd. Główne zagadnienia stawiane przez badaczy Ilość wyników, tj. proporcje pomiędzy różnymi typami wkładu Jakość wyników (analiza zawartości, analiza współwystępowania słów) Media Różne typy wykorzystanych mediów, bibliograficzne, socjograficzne Główna debata, tematy, kontrowersje Analiza zestawu czasopism, analiza współautorstwa, sposoby interakcji międzyludzkich Analiza zawartości, analiza czasopism, relacja w stosunku do debaty (między)- narodowej Zapotrzebowanie Różne typy społecznego zapotrzebowania Główne podnoszone pytania i problemy Publikacje polityczne, kontrakty, wyposażenie Badanie opinii publicznej, badania ankietowe, analizy polityczne Spaapen 1994 Sposób postępowania ewaluatora składa się (w uproszczeniu) z trzech faz. Ich celem jest: 1. określenie odpowiedniego sposobu komunikacji charakterystycznego dla danej dyscypliny, pola czy sektora. Ten etap prowadzi do bardzo zróżnicowanego obrazu wyników, mediów, oraz społecznego zapotrzebowania. Różne potrzeby i wartości użytkowników są odzwierciedlone w takich formach jak kontrakty czy debaty. 2. określenie odpowiednich zagadnień i debat na linii nauka technika społeczeństwo (wiele technik ilościowych i jakościowych, takich jak techniki bibliometryczne, analiza treści prasowych, opinie ekspertów, wywiady, strategiczne konferencje). 178

179 3. ustalenie procedur operacyjnych w celu integracji różnych elementów w pojedynczą procedurę (1) i 2)). Np. jakie są główne produkty naukowe i debaty polityczne w poszczególnych sektorach? Kto jest głównym klientem/użytkownikiem? Jakie są ważne zagadnienia debaty? [Spaapen 1994]. W Niderlandach opublikowano poradnik mający na celu uzupełnienie dwóch podstawowych stosowanych tu protokołów ewaluacji instytucjonalnej o zalecenia samo-oceny ex-post grup badawczych oraz instytutów badawczych. Zalecenia kładą nacisk na ocenę badań w kontekście społecznym traktowaną jako realizacja strategii ocenianych instytucji. W wielu dziedzinach, perspektywy zainteresowanych stron mają kluczowe znaczenie dla oceny znaczeniu dla społeczeństwa, podkreśla raport. Uwzględnienie kontekstu społecznego to podstawa dobrej ewaluacji. Należy zatem zaprosić interesariuszy do komisji ewaluacyjnej w zakresie oceny użyteczności badań dla społeczeństwa. Interesariusze muszą jednak wykraczać poza indywidualne doświadczenie i indywidualne korzyści i opierać się na rzeczowych i w miarę możliwości mierzalnych dowodach znaczenia ocenianych badań dla sektora docelowego. Ewaluacja powinna być także pomocą w samouczeniu się instytucji. Powinna zatem nie tylko zapewnić wgląd w jakość badań, ale także dostarczać informacji na temat skuteczności strategii jednostki. Ewaluacja, której ustalenia mają wnosić wkład do strategii instytucji powinna opierać się na większej liczbie informacji niż ewaluacja, która dotyczy tylko oceny jakości i społecznego znaczenia badań. Zalecenia ujęto w czterech krokach. Krok 1: opisz lub podsumuj misje i cele grupy badawczej. Dobrą podstawą ewaluacji jest misja i cele jako podstawa strategii. Określają one kontekst prowadzonych badań, obszary społeczne i praktyki zawodowe, na które są ukierunkowane badania. Np.: szkolenia dla wykwalifikowanych naukowców i specjalistów w dziedzinie X i Y / lub sektorów i Z; udoskonalenia procedur w danym zawodzie; wytwarzanie wiedzy dla przemysłu i handlu, lub konwersja wiedzy na nowe przedsięwzięcia gospodarcze; produkcja wiedzy dla sektora publicznego (ochrona zdrowia, edukacji i kultury); wytwarzanie wiedzy w celu wsparcia formułowania, wdrażania i ewaluacji polityki. Misja powinna także wskazywać, w jaki sposób grupa badawcza zamierza osiągnąć cele, np. jaki rodzaj badań grupy wykonuje, czy posiada powiązania z interesariuszami (i jakie) oraz co planuje wytwarzać. Czasami misje są bardziej szczegółowe, zawierając cele ilościowe, dotyczące liczby publikacji zawodowych, edukacji i szkoleń itd. Krok 2: opisz społeczny wkład ocenianych badań naukowych. Misja określa społeczne znaczenie w kategoriach przyszłości. Patrząc wstecz, można opisać rzeczywisty społeczny wkład badań. W tym celu należy streścić główne osiągnięcia i społeczne interakcje z interesariuszami. Kluczowe są cztery następujące pytania: które z badań miały znaczenie społeczne (np. program zdrowia; planowanie przestrzenne); w jaki sposób upowszechniono wiedzę wśród interesariuszy? Jakie istnieją dowody na zainteresowania i uznania ze strony interesariuszy? Jakie efekty przyniosły badania? 179

180 Krok 3: sporządź listę wskaźników. Krok 4. podsumuj uzyskane wyniki dotyczące społecznego znaczenia badań [ERIC 2010]. Od pomiaru wkładu do pomiaru produktu, efektu i wpływu. Tendencja zmiany punktu ciężkości w ewaluacji badań od pomiaru wkładu do pomiaru produktu, efektu i wpływu, od ewaluacji do Oceny Wpływu Badań wynika zarówno z przenikania idei tzw. nowego zarządzania publicznego, jak i przemian praktyk w działalności badawczej, innowacyjnej i gospodarczej (wzrost rynkowego ukierunkowania badań i nasilenie powiązań nauki z gospodarką oraz sferą publiczną i społeczną, m.in. wskutek wpływu ICT) [OECD 2007]. Nowe Zarządzanie Publiczne (New Public Management) kładzie nacisk na wskaźniki dokonań i na ewaluacje. W ostatnich dekadach w krajach OECD punkt ciężkości procesu budżetowego i zarządzania przesunął się od finansowania opartego na wskaźnikach wkładu (input) oraz bazującego na kwotach z lat ubiegłych, do finansowania opartego na pomiarze dokonań produktu (output), efektu (outcome) i wpływu (impact) [OECD 2001]. Państwo w coraz większym zakresie rozdziela środki na uczelni na podstawie wskaźników dokonań. Poprawa wydajności, rozliczalności (accountability) i jakości w szkolnictwie wyższym to główne cele i uzasadnienia dla tego typu finansowania [Frølich 2008]. Uzależnione od wyników zarządzania stało się powszechne w sektorach publicznym i non-profit. W literaturze spotyka się wiele pojęć: zarządzanie oparte na wydajności, zarządzanie wynikami, zarządzanie oparte na wynikach, zarządzania ukierunkowane na wyniki, zarządzanie przez efekty, zarządzanie zorientowane na wynik i zarządzanie wydajnością [Hansen 2010]. W finansowaniu dydaktyki w szkolnictwie wyższym następiło przejście od finansowania zorientowanego na wkład (mierzony np. przez liczbę studentów lub powierzchnię budynków uczelnianych) do finansowania ukierunkowanego na efekty (np. przez liczbę absolwentów), a także od finansowania podażowego (określanego przez ministerstwa lub agencje) do finansowania popytowego (w którym nauczanie jest finansowanie przez studentów, bądź w formie opłat, bądź voucherów)[kaiser 2002]. Podobne tendencje zarysowały się w ewaluacji badań naukowych. Już w latach 70. kryteria i procedury ewaluacji przestały być domeną samych badaczy i zostały otwarte na negocjacje z politykami, urzędnikami administracji publicznej, ekonomistami, ekspertami zarządzania [Georghiou 1995]. W latach 80. tendencje te uległy pogłębieniu. W tych latach rozwinięto na dużą skalę systematyczną ewaluację działań rządu na rzecz rozwoju badań naukowych i technologicznych [Luukkonen 1993; Luukkonen 1997; Meyer- Krahmer 1992]. Postęp w badaniach i jakość badań nie były teraz traktowane jako cele same w sobie, lecz jako narzędzia osiągnięcia celów społecznych [Frederiksen]. Coraz ważniejszymi kryteriami oceny stały się korzyści, wpływy, efekty oraz zwrot z inwestycji. Pojęcia te zakorzeniły się też w koncepcjach ekonomicznych (np. spillover effect, external effect), metodologiach ewaluacji oraz w żargonie politycznym (uzasadnienia budżetu oraz różnych form interwencji rządowych). 180

181 Rozwijane w ostatnich latach formy ewaluacji nauki charakteryzują się czterema cechami: opierają się na nowym pojęciu wpływu, odchodząc od jego wąsko ekonomicznego rozumienia i kładąc jeszcze silniejszy niż dotąd nacisk na (szeroko rozumiane) wpływy społeczne i kulturowe inwestycji w B+R. podkreślają one wielkie zróżnicowanie nie tylko dyscyplin i pól badań (pod względem tematyki, metodologii, etosu zawodowego itd.), ale także rodzaj powiązań, jakie łączą każde z nich ze światem zewnętrznym. bazują na odmiennej organizacji ewaluacji, w której biorą udział nie tylko eksperci, ale także różnego typu interesariusze, włącznie z obywatelami. w większej mierze uwzględniają mierniki współpracy, przede wszystkim współpracy międzynarodowej badań interdyscyplinarnych oraz badań w ujawniających się (emerging) dyscyplinach [OECD 1997]. Problem uzupełnienia tradycyjnych akademickich miar oceny (publikacje) przez wskaźniki wpływu jest przedmiotem dyskusji i decyzji w wielu krajach, m.in. Australii (Research Quality Framework, RQF, zbudowany w latach ), Wielkiej Brytanii (Research Exercise Framwerok, od roku 2013), Norwegii, Finlandii (Uniwersytet w Aalto) i w Niderlandach [U-Multirank 2010]. Wzory i dobre praktyki. Fińska Agencja ds. Technologii i Innowacji, Tekes i Akademia Fińska realizują wspólny projekt zatytułowany Ramy Oddziaływania i Wskaźniki dla Nauki, Technologii i Innowacji (Vindi). Projekt bada wpływy N+T+I w odniesieniu w czterech kluczowych obszarach: gospodarki; edukacji i umiejętności; dobrobytu narodu; oraz środowiska. Podstawową ideę badania opracowano zgodnie z konwencjonalnym modelu wkład-rezultaty, z tą różnicą że wzór stosuje się w odwrotnej kolejności. Punktem wyjścia badania jest pytanie, jakie ogólnego wpływu N+T+I należy się spodziewać. W Wielkiej Brytanii Medyczna Rada ds. Badań Naukowych (MRC) wprowadziła w życie system system e-val (obecnie Researchfish, także stosowany przez inne Rady Badawcze) - zautomatyzowany system gromadzenia danych, opracowany w celu zbierania informacji na temat gospodarczych i społecznych efektów udzielanych przez nią dotacji. Ponadto w Wielkiej Brytanii rozwija się od 2007 r. Ramy Sprawozdawcze Skutków Gospodarczych (Economic Impact Reporting Framework, EIRF) powstałe jako narzędzie oceny realizacji Ram Inwestycyjnych Nauki i Innowacji (Science and Innovation Investment Framework). EIRF składa się z zestawu wskaźników zebranych przez siedem Rad Badawczych Zjednoczonego Królestwa. Także w Wielkiej Brytanii przeprowadzono analizę wpływu ekonomicznego jednego z projektów sfinansowanych przez Radę Badawczą Sztuk Pięknych i Humanistyki (sztuki wizualne Polinezji). Price Waterhouse Coopers szacowało wydatki poniesione przez zwiedzających wystawę przygotowaną w ramach projektu. 181

182 W Holandii Królewska Niderlandzka Akademia Sztuk I Nauk przeprowadziła ewaluację Badań w Kontekście. Inicjatywa przeprowadzenia tego projektu wynikła z rosnącego niezadowolenia z tradycyjnych sposobów oceny badań naukowych w dziedzinie nauk społecznych, humanistycznych, medycyny, które uznano za zbyt ukierunkowane na normy i wartości nauk przyrodniczych. Podejście przyjęte przez grupę ERIC obejmowało m.in.: przegląd piśmiennictwa w dziedzinie międzynarodowych metod oceny jakości badań społecznych; opracowanie praktycznego przewodnika oceny społecznego znaczenia badań; warsztaty dla naukowców i decydentów politycznych, którzy chcą brać pod uwagę kryteria społeczne w swoich procedurach oceny; międzynarodowe seminarium eksperckie w sprawie oceny badań naukowych w kontekście społecznym. Australijska projekt Ocena Badań Naukowych i Technologicznych (The Australian Science and Technology Research Assessment ASTRA) zbiera i analizuje efekty badań dwóch uczelni: University of Melbourne i Australian National University. Brazylia łączy dane o B+R z innymi zbiorami danych ekonomicznych, co umożliwia analizę ich wpływu. Część danych zbiera się w ramach platformy Lattes, utworzonej w 1999 roku i prowadzony przez Krajową Radę ds. Rozwoju Naukowego i Technologicznego. W Kanadzie Ministerstwo Badań Naukowych i Innowacji stanu Ontario opublikowało niedawno raport nt. pomiaru wpływu wydatków rządowych na B+R i innowacje na warunki społeczno-ekonomiczne. Koreański Instytut Ewaluacji i Planowania (KISTEP) realizuje projekt Ramy Wiedzy dla Polityki Innowacyjnej Opartej na Dowodach (K2Base). Podobny projekt jest realizowany w Japonii. Rada ds. Badań Naukowych Norwegii wdrożyła inicjatywę o nazwie Wiedza w zakresie polityki badań naukowych i innowacji (FORFI). Choć inicjatywa ta nie ma na celu pomiaru wpływu, stara się jednak łączyć prace analityczne nad oceną skutków z tworzeniem polityki. Stany Zjednoczone ustanowiły w 2005 roku program badań Nauka o Polityce Naukowej i Innowacyjnej (Science of Science and Innovation Policy (SciSIP)) celem lepszego zrozumienia związku między inwestycjami w naukę i efektami społecznymi. Istotnym celem programu jest pobudzanie badań naukowych na temat wpływu polityki naukowej oraz rozwoju wspólnego środowiska łączącego naukowców i decydentów. Program udziela granty na projekty badawcze dotyczące teoretycznych, empirycznych i jakościowych badań nad wpływem B+R finansowanych ze środków federalnych [OECD RIHR 2013; OECD 2008; ESF 2012]. Bibliografia Arnold Erik 2001, Can We Measure the Socio-economic Effects of Basic Science?, Contribution to an Academy of Finland Seminar 12 November. Australian Government, Australian Research Council, Assessing the wider benefits arising from universitybased research: Discussion Paper, June

183 Aymerich Marta et al. 2012, Measuring the payback of research activities: A feasible ex-post evaluation methodology in epidemiology and public health, Social Science & Medicine 75 ss Balogh Tamás, From peer review to portfolio analysis. Evaluation of applied research and development, mszp. Capron Henri, Macroeconomic modelling and simulation approaches, EPUB Thematic Network On The Socio-Economic Evaluation Of RTD Policies, European Commission. Cervantes Mario 2009, CSTP work on Evaluation and Impact Assessment: Key Findings. Presentation at the 1stRIHR Meeting May Cohendet Patrick 1997, Evaluating the industrial indirect effects of technology programmes: the case of the European Space Agency (ESA) programmes, w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards the best practices, OECD Delanghe Henri, Peter Teirlinck 2013, Optimising the Policy Mix by the Development of a Common Methodology for the Assessment of (Socio-)Economic Impacts of RTDI Public Funding (CIA4OPM) Literature Review, Brussels. Douglas Williams, A. Dennis Rank 1998, Measuring the economic benefits of research and development: the current state of the art, Research Evaluation vol. 7 nr 1, April E. Geisler 1996, Integrated Figure of Merit of Public Sector Research Evaluation, Scientometrics vol no. 3 ERIC 2010, Evaluating the societal relevance of academic research. A guide. ESF 2012, The Challenges of Impact Assessment. ESF Evaluation in National Research Funding Agencies. European Commission 1999, Evaluating socio-economic programmes. Glossary of 300 concepts and technical terms, vol. 6, Luxembourg. European Commission 2002, An RTD Evaluation Toolbox. European Commission 2005, Proposal for the Council and European Parliament decisions on the 7th Framework Programme (EC and Euratom) Main Report: Overall summary Impact Assessment And Ex Ante Evaluation, Brussels, SEC(2005) 430 European Commission 2009, Impact Assessment Guidelines. European Commission 2011, Impact Assessment Commission Staff Working Paper, Brussels, SEC(2011) 1427 final. Evaluation of technology policy programmes in Germany 1995, ed. Gerhard Becher, Stefan Kuhlmann, Dordrecht. Frederiksen Lars Frode, Finn Hansson, Søren Barlebo Wenneberg 2003, The Agora and the Role of Research Evaluation, Evaluation April , ss Frederiksen Lars Frode, The Agora and the Role of Research Evaluation, Copenhagen Business School, Internet. Frølich Nicoline 2008, The politics of steering by numbers, Debating performance-based funding in Europe, NIFU-STEP. Georghiou Luke 1995, Research evaluation in European national science and technology system, Science and Public Policy vol. 5 no. 1 Godin, B. and C. Doré 2006, Measuring the Impacts of Science: beyond the Economic Dimension, Working Paper, mimeo. Guidelines and Principles for Social Impact Assessment, Hansen Hanne Foss 2010, Performance indicators used in performance-based research funding, DSTI/STP/RIHR(2010)4 Hicks Diana 2010, Overview of Models of Performance-Based Research Funding Systems, DSTI/STP/RIHR(2010)3. 183

184 IPTS-Johanneum 2002, RTD Evaluation Toolbox - Assessing the Socio-Economic Impact of RTD-Policies. Kaiser Frans, Hans Vossensteyn and Jos Koelman 2002, Public funding of higher education. A comparative study of funding mechanisms in ten countries, CHEPS, Kostoff R. N., Federal Research Impact Assessment: Axioms, Approaches, Applications, Scientometrics, Vol. 34, No. 2 (1995) Luukkonen Terttu, Bertel Ståhle, Evaluation of research fields. Scientists` Views, 1993; Luukkonen Terttu, The increasing professionalisation of the evaluation of mission-oriented research in Finland: implications for the evaluation process w: Policy evaluation in innovation and technology. Towards the best practices, OECD Meyer-Krahmer Friedrich i Thomas Reiss 1992, Ex ante evaluation and technology assessment two emerging elements of technology policy evaluation, Research Evaluation vol. 2 nr 1. Moszczyński Jerzy, Jan Kozłowski 1992, Informacja w sprawie możliwości oszacowania nakładów i efektów polityki naukowej i naukowo-technicznej, mszp. niepubl. MRC Medical Research Council 2011, Measuring the link between research and economic impact. OECD (2008), Assessing the Socio-economic Impacts of Public R&D: Recent Practices and Perspectives, w: OECD Science, Technology and Industry Outlook OECD 2008, Framework For Monitoring And Impact Analysis: Case Tekes, Finland, TIP-RIHR WORKSHOP OECD 2014, Assessing The Impact Of State Interventions In Research Techniques, Issues And Solutions DSTI/STP(2014)24. OECD Assessing The Socio-Economic Impacts Of Public Investment In R&D, OECD CSTP 2014 Workshop On Assessing The Impact Of Science, Technology And Innovation Policy Instruments With Common Objectives DSTI/STP/AH/A(2014)2. OECD Funding Systems and their Effects on Higher Education Systems, EDU/WKP(2007)1 OECD Improving Policy Instruments Through Impact Assessment, Sigma Paper: No. 31, CCNM/SIGMA/PUMA(2001)1 OECD Linking Science to Innovation, Economic Growth and Welfare: Scoping Paper, OECD PUMA 2001, Outcome focused management and budgeting, OECD, PUMA/SBO OECD RIHR Activity 1.2: Assessing The Role Of Impact In National Science And Research Systems 2013 Optimizing the research and innovation policy mix: The practice and challenges of impact assessment in Europe, Pollit Chistopher and Geert Bouckaert 2004, Public Management Reform, Oxford University Press, Salter Ammon J. and Ben Martin 2001, The Economic Benefits of Public Funded Basic Research: A Critical Review, Research Policy, 30, 3: Salter, A.J. and B.R. Martin 2007, The Economic Benefits of Publicly Funded Basic Research, presented at the conference The Impacts of Science, Vienna. SIAMPI Smart Sue 2009, Economic Impact of research: recent developments in the UK. Smith Keith 1991, Economic returns to R&D: Methods, Results and Challenges, SPSG Review Paper No. 3. Socio-economic impact evaluation. Proceedings of the EU-Tekes evaluation workshop, Ed. Eija Ahola (Tekes) and Isidoros Karatzas (EU Commission), Helsinki November Spaapen Jack and Christian Sylvain 1994, Societal quality of research. Toward a method for the assessment of the potential value of research for society, SPSG Concept Paper No. 13. Spaapen Jack, Huub Dijstelbloem and Frank Wamelink 2007, Evaluating Research in Context. A method for comprehensive assessment, The Hague. 184

185 Strategic Guidance for Ex Post Impact Assessment of Agricultural Research, CGIAR Science Council, Rome July Study on the Economic Impact of the Research Councils, January Supporting the monitoring and evaluation of innovation programmes The Evaluation of Scientific Research: Selected Experiences, OECD DSTI/STP/SUR(97)9 U-Multirank. Interim Progress Report Design Phase of the Project Design and Testing the Feasibility of a Multi-dimensional Global University Ranking, CHERPA-Network January 2010, UMR_ IR_0110.pdf von Raggamby, Anneke (2010), The Role of Tools in Impact Assessments, w: OECD, Conducting Sustainability Assessments. World Bank, Institutionalizing Impact Evaluation Within The Framework Of A Monitoring And Evaluation System, BENCHMARKING POLITYK Benchmarking (badania porównawcze lub analiza porównawcza) praktyka stosowana w zarządzaniu, polegająca na porównywaniu produktów, procesów, usług, praktyk i polityk stosowanych przez organizację ze stosowanymi w organizacjach uważanych za najlepsze w analizowanej dziedzinie. Benchmarking określa się jako metodę poszukiwania wzorcowych sposobów postępowania, umożliwiających osiąganie najlepszych wyników przez uczenie się od innych i wykorzystywanie ich doświadczenia [Cabello; Benchmarking 2008; Final]. Benchmarking nie jest zwykłym naśladownictwem, nie polega na podpatrzeniu sposobu pracy innych, aby tak samo postępować u siebie. To wykrywanie czynników, które sprawiają, że analizowany proces jest wykonywany efektywnie, a następnie wskazanie podobnych możliwości we organizacji. To uczenie się i twórcze adaptowanie najlepszych praktyk [Benchmarking 2014]. Pojęcie benchmarkingu należy ściśle łączyć z imperatywem produktywności. ( ) Benchmarking umożliwia identyfikację luki pomiędzy produktywnością danej organizacji a produktywnością partnerów, w stosunku do których dokonuje się porównań. Celem jest zatem zlikwidowanie luki poprzez zwiększenie produktywności, dzięki zastosowaniu wskazanych przez benchmarking praktyk. Po zidentyfikowaniu luki należy odpowiedzieć na pytanie, czy organizacja jest w stanie całkowicie zlikwidować lukę benchmarkingową, czy poprawić się tylko w pewnym stopniu, czy dokonać przełomowych zmian na lepsze, czy też stać się najlepszym w swojej klasie (best in class) [Benchmarking 2008]. Cele bezpośrednie benchmarkingu to: lepsza identyfikacja procesów; porównywanie się z innymi; identyfikacja słabych i mocnych stron na tle wzorca; uczenie się od innych; doskonalenie praktyki działania. Cele pośrednie to rozwój umiejętności zarządczych; przezwyciężenie niechęci do pomysłów powstających poza przedsiębiorstwem; zwiększenie satysfakcji klientów, osiągnięcie przewagi konkurencyjnej [Benchmarking 2008]. Dla badań benchmarkingowych kluczowe są trzy kroki wstępne: wybór właściwych wskaźników pomiaru dla celów danego badania, zdefiniowanie właściwej grupy porównawczej (porównywanych instytucji) oraz pozyskanie danych, które powinny być poddane porównywaniu [Benchmarking 2008]. 185

186 Popularność benchmarkingu bierze się stąd, że bardziej sofistyczne metody, takie jak badania operacyjne, programowanie liniowe i wartościowanie technologii, mogą być zbyt uciążliwe i zbyt powolne gdy ma się do czynienia ze złożoną i szybko zmieniającą się rzeczywistością [Lundvall 2002]. Porównywanie własnego sposobu działania z innymi sposobami jest jednym ze sposobów pobudzania refleksji. Polityka oparta jest na mieszaninie teorii, pomiaru i subiektywnego osądu. Zbiorowy benchmarking można traktować jako instrument skutecznego politycznego uczenia się. Benchmarking taki powinien pobudzać refleksję i wspierać uczenie się. Momenty refleksji są kluczowe w procesie uczenia [Paasi 2005]. Etapy benchmarkingu. Benchmarking w organizacji składa się z kilku faz, etapu definiowania (analiza procesów lub serii procesów), etapu identyfikacji najlepszych na świecie (identyfikacja najlepszych praktyk), etapu porównywania oraz etapu uczenia się [Final 2008]. Wg innej propozycji benchmarking składa się z faz planowania, zbierania informacji, analizy i realizacji: Faza planowania obejmuje następujące działania: sformułowanie przedmiotu i zakresu badania benchmarkingu, zorganizowanie grupy odpowiedzialnej za realizację działań, ustalenie kryteriów wyboru partnera podmiotu(ów) porównań, identyfikacja docelowych partnerów benchmarkingu oraz ustalenie planu zbierania informacji. Faza zbierania informacji obejmuje: zbieranie ilościowych, finansowych i jakościowych danych, rozpoznanie i udokumentowanie istoty działalności organizacji i zachodzących w niej procesów w celu zrozumienia czynników, które decydują o efektywności działania tej organizacji oraz przeprowadzenie szczegółowego i dokładnego badania. Faza ta jest niezmiernie ważna, bowiem od staranności jej wykonania zależy wiarygodność uzyskanych wyników. Faza analizy obejmuje przede wszystkim rozpoznanie podobieństw i różnic czynników poddanych porównaniu, ale także zrozumienie ich powiązań. Efektem tej fazy jest identyfikacja najlepszej praktyki oraz rozwój planu jej implementacji. W fazie tej wykorzystywane są najbardziej zdolności twórcze i analityczne. Faza realizacji (adaptacji) kończy proces benchmarkingu i obejmuj następujące działania: wprowadzenie w życie proponowanych zmian, monitorowanie i raportowanie postępu, ocenę i wznowienie badania oraz formułowanie planu wdrażania kolejnych zmian. W tym miejscu rozpoczyna się ponownie faza pierwsza [Kuczewska 2007]. Jeszcze inna propozycję przedstawił B. Andersen [Kuczewska 2007]: 186

187 Lub w zmodyfikowanej wersji [Benchmarking 2008]: Benchmarking przebiega na wielu poziomach [Benchmarking 2008]: 187

188 Typy benchmarkingu. Biorąc pod uwagę podmiot benchmarkingu, wyróżnia się benchmarking: wyników, procesów, strategiczny oraz organizacyjny. Benchmarking wyników oznacza porównanie rezultatów osiąganych przez przedsiębiorstwa np. udziału w rynku czy też efektywności obsługi klienta. Takie porównanie powinno być tylko wstępem do dalszej analizy wskazującej drogę uzyskania wyników osiąganych przez lidera. Benchmarking procesowy jest najczęściej stosowanym rodzajem benchmarkingu. Przedmiotem porównania są procedury i procesy stosowane w organizacjach. Benchmarking strategiczny dotyczy porównania działań na poziomie strategicznym wspomaga uzyskanie trwałej przewagi konkurencyjnej poprzez dostarczanie wiedzy strategicznej. Benchmarking organizacyjny stosowany jest w procesach restrukturyzacyjnych oraz doskonalących organizację [Benchmarking 2008]. Historia. Benchmarking jest narzędziem wykorzystywanym zarówno w sektorze prywatnym jak i publicznym. Stosowany początkowo intuicyjnie w biznesie, poprzez obserwację partnerów lub konkurentów oraz adaptację ich dobrych praktyk, benchmarking stał się z czasem procesem sformalizowanym, stosowanym z powodzeniem przez wiele firm. Instytucje sektora publicznego, doceniając korzyści płynące z benchmarkingu, również zaczęły wdrażać go do praktyki swego działania, dostosowując go do warunków swego funkcjonowania. Także w szkolnictwie wyższym benchmarking zyskał uznanie jako narzędzie zwiększające produktywność, konkurencyjność oraz przyczyniające się do polepszenia jakości kształcenia i badań naukowych. Pierwsze sformalizowane 188

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020

Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Inteligentne Mazowsze w ramach RPO WM 2014 2020 Wydział Innowacyjności i Rozwoju Departament Rozwoju Regionalnego i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego w Warszawie 1 Siedlce,

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw

Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce. Zespół do spraw Społecznej Odpowiedzialności Przedsiębiorstw Działania Rządu na rzecz CSR w Polsce 2 Trendy yglobalne Globalizacja Zmiany demograficzne Zmiany klimatu WYZWANIE: Konieczność budowania trwałych podstaw wzrostu umożliwiających realizację aspiracji rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Screening i ranking technologii

Screening i ranking technologii Screening i ranking technologii Maciej Psarski Uniwersytet Łódzki Centrum Transferu Technologii Screening i ranking Selekcja idei, technologii, opcji, możliwości, rynków, Na wczesnych etapach rozwoju przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Warszawa, czerwiec 2014 r. Dotychczas podjęte inicjatywy Szefa Służby Cywilnej W latach

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku Ekonomia II stopień PYTANIA NA OBRONĘ

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych

Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Katarzyna Mucha Dział Obsługi Badań Naukowych i Projektów Unijnych Na realizacje projektów do Polski w latach 2014-2020 z budżetu Unii Europejskiej trafić ma 82,5 mld euro Kwota zostanie podzielona odpowiednio:

Bardziej szczegółowo

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce

Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce Marek W. Kozak Ewaluacja i monitorowanie w systemie zarządzania polityką rozwoju w Polsce referat na konferencję pt OPOLSKA KONFERENCJA MONITOROWANIA I EWALUACJI POLITYK PUBLICZNYCH doświadczenia przeszłości

Bardziej szczegółowo

Od wstępnej koncepcji do biznesplanu. Blok 3

Od wstępnej koncepcji do biznesplanu. Blok 3 Od wstępnej koncepcji do biznesplanu Blok 3 1 Od wstępnej koncepcji do biznes planu Agenda - zakres pojęcia biznes plan Definicje - co to jest biznes plan Funkcje - zastosowania i odbiorcy biznes planu

Bardziej szczegółowo

Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie. Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne

Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie. Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne Konsultacja publiczna na temat skuteczności wsparcia innowacji w Europie Kwestionariusz Cześć B, podmioty instytucjonalne Sekcja I: Identyfikacja respondenta 1. Skąd dowiedział(a) się Pan(i)o konsultacji

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto 1. Temat badania 2. Tło Ewaluacja komponentu wolontariatu długoterminowego wdrażanego w latach 2012-2013 w ramach

Bardziej szczegółowo

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji

Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji Założenia Narodowego Programu Rozwoju Gospodarki Niskoemisyjnej oraz działania na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji 2 Plan prezentacji 1. Kontekst transformacji niskoemisyjnej 2. Przykładowe wyzwania

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Controlling operacyjny i strategiczny

Controlling operacyjny i strategiczny Controlling operacyjny i strategiczny dr Piotr Modzelewski Katedra Bankowości, Finansów i Rachunkowości Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego Plan zajęć 1, 2. Wprowadzenie do zagadnień

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny

Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Wsparcie dla przedsiębiorców w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 16 maja

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania

Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Inwestycje środowiskowe w perspektywie 2014-2020 wybór obszarów finansowania Pytanie: Jak wykorzystać praktyczną wiedzę z zakresu wydawania decyzji środowiskowych w celu prawidłowej identyfikacji obszarów

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH PRAKTYCZNE WYKORZYSTANIE MODELU LBG W FUNDACJACH KORPORACYJNYCH Warszawa, 11 września 2014r. Małgorzata Greszta, SGS Polska NASZA EKSPERCKA WIEDZA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego. Dokument przedstawia w formie tabelarycznej szacunkową

Bardziej szczegółowo

Budżet zadaniowy autentyczne narzędzie zarządzania publicznego?

Budżet zadaniowy autentyczne narzędzie zarządzania publicznego? Budżet zadaniowy autentyczne narzędzie zarządzania publicznego? Bartosz Staszewski Naczelnik wydziału Departament Budżetu Państwa Kraków, 24 września 2014 r. www.mf.gov.pl Uniwersalne cechy systemowe i

Bardziej szczegółowo

www.cru.uni.lodz.pl HORIZON 2020

www.cru.uni.lodz.pl HORIZON 2020 HORIZON 2020 Program Ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji (2014-2020) CO TO JEST H2020? Największy program Komisji Europejskiej na badania i innowacje Budżet na lata 2014-2020 to prawie 80 mld

Bardziej szczegółowo

Dopasowanie IT/biznes

Dopasowanie IT/biznes Dopasowanie IT/biznes Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes HARVARD BUSINESS REVIEW, 2008-11-01 Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes http://ceo.cxo.pl/artykuly/51237_2/zarzadzanie.it.a.wzrost.wartosci.html

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia)

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia) Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego (Załącznik do uzupełnienia) Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji województwa lubuskiego. Dokument przedstawia

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów Wprowadzenie Rozdział I. Organizowanie instytucji kultury

Wykaz skrótów Wprowadzenie Rozdział I. Organizowanie instytucji kultury Wykaz skrótów... Wprowadzenie... Rozdział I. Organizowanie instytucji kultury... 1 1. Kompetencje organizatora instytucji kultury... 1 1.1. Kompetencje w zakresie tworzenia instytucji kultury... 2 1.1.1.

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie współpracy dla innowacji

Rozwijanie współpracy dla innowacji Rozwijanie współpracy dla innowacji Warsztat dr inż. Anna Sworowska na zlecenie Górnośląskiej Agencji Przedsiębiorczości i Rozwoju Sp. z o.o. Radlin, 14 marca 2014 r. Cel spotkania Po co to wszystko? uzasadnienie

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r.

UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r. UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r. zmieniająca uchwałę w sprawie uchwalenia planów studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych wymagań klientów

PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych wymagań klientów Oferta szkoleniowa CORPORATE SOCIAL RESPONSIBILIT Y S z k o l e n i a i t r e n i n g i d l a p r a c o w n i k ó w i z a r z ą d ó w PRSupport oferuje szeroki zakres szkoleń dopasowanych do indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

I FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH - dobre praktyki na rzecz zrównoważonego rozwoju

I FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH - dobre praktyki na rzecz zrównoważonego rozwoju Konferencja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna I FORUM INNOWACJI TRANSPORTOWYCH - dobre praktyki na rzecz zrównoważonego rozwoju Badania i innowacje

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej

Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu licencjackiego na kierunku Zarządzanie Zestaw pytań do egzaminu

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą KONFERENCJA w ramach projektu WYPRZEDZIĆ ZMIANĘ - PARTNERSTWO LOKALNE DLA ROZWOJU GOSPODARCZEGO POWIATU CHOJNICKIEGO Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą Alicja Zajączkowska 6

Bardziej szczegółowo

III Zjazd Akademii Zarządzania Dyrektora Szkoły 2010/2011 Efektywność uczenia a ocena pracy szkoły 24 maja 2011 r., Warszawa

III Zjazd Akademii Zarządzania Dyrektora Szkoły 2010/2011 Efektywność uczenia a ocena pracy szkoły 24 maja 2011 r., Warszawa Opracowanie założeń merytorycznych i instytucjonalnych wdrażania Krajowych Ram Kwalifikacji oraz Krajowego Rejestru Kwalifikacji dla uczenia się przez całe życie Beata Balińska III Zjazd AZDS, Efektywność

Bardziej szczegółowo

metodologia Założenia metodologiczne projektu Rola i znaczenie ewaluacji tagi: metodologia

metodologia Założenia metodologiczne projektu Rola i znaczenie ewaluacji tagi: metodologia Rola i znaczenie ewaluacji Założenia metodologiczne projektu Ewaluacja jest nieodłącznym elementem procesów funkcjonowania i rozwoju zarówno polityk publicznych, jak i działań w sektorze prywatnym. Decyduje

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 WSTĘP ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 Projekt założeń projektu ustawy o współpracy rozwojowej nakłada na Ministra Spraw Zagranicznych obowiązek

Bardziej szczegółowo

Anna Pytko. HORYZONT 2020 Ministerstwo Zdrowia 07.05.2014. Prelegent

Anna Pytko. HORYZONT 2020 Ministerstwo Zdrowia 07.05.2014. Prelegent HORYZONT 2020 Ministerstwo Zdrowia 07.05.2014 Program HORYZONT 2020 Prelegent Anna Pytko Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki Polskiej Akademii

Bardziej szczegółowo

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r.

Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020. Warszawa, 14 października 2014 r. Nowa perspektywa finansowa Unii Europejskiej 2014-2020 Warszawa, 14 października 2014 r. 1 Cele tematyczne 2 Programy operacyjne na poziomie krajowym i regionalnym 3 Programy ramowe Unii Europejskiej Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku ZARZĄDZENIE Nr 84/2011 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku zmieniające zasady organizacji studiów podyplomowych Zarządzanie jakością Na podstawie 7 Regulaminu

Bardziej szczegółowo

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR:

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR: Czym jest SIR? Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW) i ma charakter otwarty. Uczestnikami Sieci mogą być wszystkie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r.

Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. Uchwała Nr 45/2014/IX Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 18 grudnia 2014 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów pierwszego stopnia na kierunku finanse i rachunkowość prowadzonych na

Bardziej szczegółowo

Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni?

Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni? Nowe narzędzia pozycjonowania uczelni założenia U-Map i U-Multirank. Szansa, czy zagrożenie dla polskich uczelni? Gliwice, 30.11.2012 Jakub Brdulak Ekspert Boloński U-Map i U-Multirank Jakub Brdulak 1

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ 13 maja 2011 Wydatki strukturalne akty prawne Ustawa o finansach publicznych z dn.

Bardziej szczegółowo

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER CSR MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT C- A IDEA SPOŁECZNEJ ODPOWIEDZIALNOŚCI BIZNESU. PODSTAWY CSR. Skąd się wziął CSR? Historia społecznej odpowiedzialności biznesu. Koncepcja zrównoważonego rozwoju.

Bardziej szczegółowo

Czym jest foresight?

Czym jest foresight? Foresight technologiczny rozwoju sektora usług ug publicznych w Górnośląskim Obszarze Metropolitalnym Czym jest foresight? Konferencja Otwierająca Politechnika Śląska, Zabrze 17.06.20009 Foresight: Badanie

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe TWORZENIE I ZARZĄDZANIE STRUKTURĄ KLASTROWĄ

Studia podyplomowe TWORZENIE I ZARZĄDZANIE STRUKTURĄ KLASTROWĄ Studia podyplomowe TWORZENIE I ZARZĄDZANIE STRUKTURĄ KLASTROWĄ Studia objęte patronatem Doliny Lotniczej Czy chcesz poznać odpowiedzi na pytania: Co to jest inteligentna specjalizacja - IS (ang. smart

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Kapitał Ludzki

Program Operacyjny Kapitał Ludzki 4 marca 2009 Priorytet IV Szkolnictwo wyższe i nauka Program Operacyjny Kapitał Ludzki Paulina Gąsiorkiewicz-Płonka Zastępca Dyrektora Departament Wdrożeń i Innowacji Priorytet IV Szkolnictwo wyższe i

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Współpraca transnarodowa i międzyregionalna w ramach EWT / INTERREG Doświadczenia i rekomendacje Małopolski

Współpraca transnarodowa i międzyregionalna w ramach EWT / INTERREG Doświadczenia i rekomendacje Małopolski Współpraca transnarodowa i międzyregionalna w ramach EWT / INTERREG Doświadczenia i rekomendacje Małopolski Grzegorz First Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Kraków ZAKRES: 1. Uwagi ogólne

Bardziej szczegółowo

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska

Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków. z UE. Barbara Pędzich-Ciach. ekspertka: prowadząca: Dorota Kostowska Dokumenty strategiczne w pozyskiwaniu środków ekspertka: z UE. Barbara Pędzich-Ciach prowadząca: Dorota Kostowska Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020

EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 EKONOMIA SPOŁECZNA >2020 Umowa Partnerstwa Zwiększaniu szans na zatrudnienie grup defaworyzowanych służyć będzie wsparcie sektora ekonomii społecznej oraz zapewnienie jego skutecznego i efektywnego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 18 grudnia 2014 r. Negocjacje POIR z KE 8-10 lipca br. (Warszawa)

Bardziej szczegółowo

Model dojrzałości dopasowania strategicznego. Nadzór Poziom 1 Poziom 2 Poziom 3 Poziom 4 Poziom 5 Na poziomie

Model dojrzałości dopasowania strategicznego. Nadzór Poziom 1 Poziom 2 Poziom 3 Poziom 4 Poziom 5 Na poziomie Tab. 1. Opis poziomów dojrzałości procesów dla obszaru nadzór. Formalne strategiczne planowanie biznesowe Formalne strategiczne planowanie Struktura organizacyjna Zależności organizacyjne Kontrola budżetowania

Bardziej szczegółowo

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu

Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Program HORYZONT 2020 w dziedzinie transportu Rafał Rowiński, Przedstawicielstwo Komisji Europejskiej w Polsce Inwestycje w badania i rozwój są jednym ze sposobów wyjścia z kryzysu gospodarczego. Średni

Bardziej szczegółowo

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r.

Innowacje i Inteligentny Rozwój. Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Innowacje i Inteligentny Rozwój Iwona Wendel Podsekretarz Stanu, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Szczecin, 10 czerwca 2015 r. Wsparcie innowacyjności w latach 2014-2020 W perspektywie 2014-2020 wsparcie

Bardziej szczegółowo

Klastry wyzwania i możliwości

Klastry wyzwania i możliwości Klastry wyzwania i możliwości Stanisław Szultka Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową 29 września 2015 Klastry wyzwania nowej perspektywy 1. Klastry -> inteligentne specjalizacje 2. Organizacje klastrowe

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 W grudniu 2013 r. Rada Unii Europejskiej formalnie zatwierdziła nowe przepisy i ustawodawstwo dotyczące kolejnej rundy inwestycji

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne

Konsultacje społeczne Konsultacje społeczne Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 10 maja 2011 r. Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego Prezentacja drugiego celu operacyjnego: zwiększenie partycypacji społecznej

Bardziej szczegółowo

Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy

Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy Nowe trendy w zarządzaniu operacyjnym Przejście z zarządzania ręcznie sterowanego do efektywnie zarządzanej firmy Paweł Zemła Członek Zarządu Equity Investments S.A. Wprowadzenie Strategie nastawione na

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej W prezentacji przedstawione zostaną: Cele programu Interreg IVC Priorytety programu Typy działań

Bardziej szczegółowo

ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008

ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008 ZGŁOSZENIE POMYSŁU do Konkursu INNOWACYJNY POMYSŁ 2008 KONKURS Zgłoszenie pomysłu do Konkursu należy przysłać do 17 listopada, e-mailem na adres konkurs@uni.lodz.pl Rozstrzygnięcie Konkursu do 12 grudnia

Bardziej szczegółowo

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r.

Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Środowisko w polityce spójności Spotkanie plenarne uczestników sieci Partnerstwo: Środowisko dla Rozwoju 8-9 grudnia 2011 r. Agata Payne Dyrektoriat Środowisko Polityka spójności i ocen oddziaływania na

Bardziej szczegółowo

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r.

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r. Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego Warszawa, 2 marca 2012r. 1. Inteligentna specjalizacja kraj czy region? 2. Inteligenta specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Polska polityka kosmiczna koordynacja działań administracji publicznej. 19 lutego 2015 r.

Polska polityka kosmiczna koordynacja działań administracji publicznej. 19 lutego 2015 r. Polska polityka kosmiczna koordynacja działań administracji publicznej Anna Kobierzycka, Naczelnik Wydziału Polityki Kosmicznej Departament Innowacji i Przemysłu, Ministerstwo Gospodarki 19 lutego 2015

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Szkolnictwo Wyższe i Nauka

Szkolnictwo Wyższe i Nauka Szkolnictwo Wyższe i Nauka Priorytet IV Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 2013 Departament Wdrożeń i Innowacji Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet IV PO

Bardziej szczegółowo

w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH

w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH 1 w zakresie: TRANSFERU WIEDZY DO GOSPODARKI PROJEKTÓW BADAWCZO-ROZWOJOWYCH 2 Fundusze zewnętrzne 2014 2020, (projekty programów operacyjnych) 1. REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY DLA WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO

Bardziej szczegółowo

XII Sympozjum Krajowej Rady Koordynatorów Projektów Badawczych Unii Europejskiej (KRAB)

XII Sympozjum Krajowej Rady Koordynatorów Projektów Badawczych Unii Europejskiej (KRAB) XII Sympozjum Krajowej Rady Koordynatorów Projektów Badawczych Unii Europejskiej (KRAB) Pozyskiwanie i realizacja projektów HORYZONT 2020 we współpracy z przemysłem Proces oceny projektów Małgorzata Świderska

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii

European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii Katarzyna Bergier Wydział Biologii Uniwersytet Łódzki Karolina H. Czarnecka Wydział Lekarski Uniwersytet Medyczny w Łodzi Łódź, 08.06.2015

Bardziej szczegółowo

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 Wrzesień 2005 ROZDZIAŁ I Definicje i określenia 1. Definicje: - działalność pożytku publicznego jest to działalność społecznie

Bardziej szczegółowo

Transfer wiedzy z uczelni wyższych do przemysłu podstawą rozwiniętej gospodarki rynkowej doświadczenia zachodnich krajów

Transfer wiedzy z uczelni wyższych do przemysłu podstawą rozwiniętej gospodarki rynkowej doświadczenia zachodnich krajów Transfer wiedzy z uczelni wyższych do przemysłu podstawą rozwiniętej gospodarki rynkowej doświadczenia zachodnich krajów Dr Marek Szarucki Katedra Analiz Strategicznych Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Bardziej szczegółowo

Praktyczne aspekty aplikowania o finansowanie z Programu Inteligentny Rozwój, 2014-2020

Praktyczne aspekty aplikowania o finansowanie z Programu Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Praktyczne aspekty aplikowania o finansowanie z Programu Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Marcin Łata - Dyrektor Departamentu Konkurencyjności i Innowacyjności, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Lublin,

Bardziej szczegółowo

Część IV. System realizacji Strategii.

Część IV. System realizacji Strategii. Część IV. System realizacji Strategii. Strategia jest dokumentem ponadkadencyjnym, określającym cele, kierunki i priorytety działań na kilka lat oraz wymagającym ciągłej pracy nad wprowadzaniem zmian i

Bardziej szczegółowo

Program EIT + www.eitplus.wroclaw.pl E U R O P E J S K I I N S T Y T U T T E C H N O L O G I C Z N Y. Szanowni Państwo,

Program EIT + www.eitplus.wroclaw.pl E U R O P E J S K I I N S T Y T U T T E C H N O L O G I C Z N Y. Szanowni Państwo, E U R O P E J S K I I N S T Y T U T T E C H N O L O G I C Z N Y Szanowni Państwo, utworzenie w Europie nowego ośrodka łączącego edukację, badania naukowe i innowacje Europejskiego Instytutu Technologicznego

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć zintegrowany rozwój filary zintegrowanego i zrównoważonego rozwoju miast

Zrozumieć zintegrowany rozwój filary zintegrowanego i zrównoważonego rozwoju miast Zrozumieć zintegrowany rozwój filary zintegrowanego i zrównoważonego rozwoju miast Integracja systemu zarzadzania rozwojem Integracja : Od wizji rozwoju, planów zagospodarowania, przez sredniookresowe

Bardziej szczegółowo

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Opis szkoleń planowanych do realizacji w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

Istota upowszechniania i wykorzystywania rezultatów programu Uczenie się przez całe Ŝycie

Istota upowszechniania i wykorzystywania rezultatów programu Uczenie się przez całe Ŝycie Istota upowszechniania i wykorzystywania rezultatów programu Uczenie się przez całe Ŝycie Tadeusz Wojciechowski Koordynator Zespołu ds. Upowszechniania i Wykorzystywania Rezultatów LLP Upowszechnianie

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo