Opieka medyczna i psychologiczna nad pacjentami onkologicznych poradni genetycznych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Opieka medyczna i psychologiczna nad pacjentami onkologicznych poradni genetycznych"

Transkrypt

1 A R T Y K U Ł P O G L Ą D O W Y Izabella Michałowska-Wieczorek Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki Opieka medyczna i psychologiczna nad pacjentami onkologicznych poradni genetycznych Medical and psychological care for patients of oncological out patient clinics Adres do korespondencji: mgr psych. Izabella Michałowska-Wieczorek Instytut Centrum Zdrowia Matki Polki ul. Rzgowska 281/289, Łódź tel. (0 42) Psychoonkologia Tom 10, nr 1, Copyright 2006 Polskie Towarzystwo Psychoonkologiczne i Wydawnictwo Via Medica ISSN Streszczenie Mimo znacznego rozwoju medycyny, nadal stwierdza się systematyczny wzrost zachorowalności na nowotwory. Wyleczalność w znacznym stopniu zależy od zaawansowania choroby w momencie, w którym została ona wykryta. Obecnie, ze względu na wieloczynnikową genezę, nie są znane bezpośrednie przyczyny zachorowania na nowotwory. Badania naukowe wykazują, że ryzyko zachorowania zwiększa się wraz z współwystępowaniem różnych czynników. Należą do nich między innymi warunki genetyczne, hormonalne, środowiskowe oraz czynniki związane z dietą, prokreacją, narażeniem na promieniowanie jonizujące. Uważa się, że wady w kontroli cyklu komórkowego są jedną z najważniejszych przyczyn powstawania procesu nowotworzenia. Dlatego też w ostatnich latach w każdym województwie powstały Onkologiczne Poradnie Genetyczne, w których wykonuje się testy na obecność genów BRCA1, BRCA2, predysponujących do zachorowania na raka piersi i raka jajnika. Choroba nowotworowa jest postrzegana przez pacjentów jako ciężka, zagrażająca życiu, budząca lęk i niepokój, co stwarza poważne problemy natury psychologicznej. W wypadku pacjentów Onkologicznych Poradni Genetycznych pacjent nie otrzymuje diagnozy, lecz jedynie informacje o zagrożeniu chorobą w najbliższych, bliżej nieokreślonych latach. Sposoby radzenia sobie z tą chorobą zależą od czynników psychologicznych i społecznych. Olbrzymi wpływ na poczucie zagrożenia mają wcześniejsze doświadczenia związane z chorobą, zwłaszcza gdy zakończyła się ona śmiercią najbliższych. Ogromną rolę w procesie radzenia sobie ze świadomością prawdopodobnego zachorowania na raka przez pacjentów ma kompleksowa opieka medyczna oraz psychologiczna. Opieka medyczna umożliwia uzyskanie jak największej ilości informacji na temat metod zapobiegania i wczesnego wykrywania choroby, natomiast psychologiczna wspiera pacjenta we wszystkich sferach aktywności psychicznej: poznawczej, emocjonalnej i behawioralnej. Słowa kluczowe: nowotwór, gen BRCA1, gen BRCA2, pomoc psychologiczna Abstract In spite of considerable development in medicine sciences, the systematic increase in neoplasm morbidity is observed. Curability depends mainly on stage of the disease at diagnosis. Because of multifactor genesis of the neoplasm, the exact cause of the cancer development is not known. Scientific investigations show increasing risk of the disease alongside with the occurrence of various factors like: genetic, hormonal, environmental, diet-related factors, mode of procreation, ionizing radiation expose. It is known that the defects in cellular cycle control system are the most important causes of neoplastic formation. New Medical Centers of Genetics in Oncology have been created lately in all polish districts, and there are the places where the tests on presence of BRCA1 and BRCA2 genes (corelated with breast and/or ovary cancer) can be performed. 26

2 Izabella Michałowska-Wieczorek, Opieka medyczna i psychologiczna nad pacjentami Neoplastic disease is considered by patients as heavy, life threatening illness and it causes fear. It can create serious psychological problems. In the Medical Centre of Genetics in Oncology the patient does not receive the diagnosis, but gets the information about the risk of the cancer developing in close or undefined future for him or for the members of his family. Various psychological and social factors have the influence on the way how the patient tries to cope with the problem of the diagnosis. Experiences of the past have a great influence on feeling of danger, especially in case of history of cancer death in the family. Combined medical and psychological care play an important role in the process of understanding and acceptation of the diagnosis medical care should supply the patient in the best information on the methods of prevention and early detection of disease, and the psychological care should cover all spheres of the patient s psychical activity: cognitive, emotional and behavioral. Key words: neoplasm, genes BRCA1, BRCA2, psychological help Wstęp Dane epidemiologiczne wskazują, że co czwarty Polak i co czwarta Polka zachorują w ciągu swego życia na nowotwór złośliwy. Jeśli nic nie zmieni się w profilaktyce, to spośród obecnie żyjących niemal 40 milionów Polaków, około 10 milionów zachoruje na tę chorobę, a 8 milionów z tego powodu umrze. Rak piersi jest najczęstszym nowotworem u kobiet w krajach rozwiniętych. W Polsce stanowi ponad 20% wszystkich nowotworów złośliwych u kobiet, a w wieku lat jest pierwszą przyczyną zgonów. Rak jajnika stanowi ponad 5% wszystkich rozpoznań nowotworów u kobiet i jest przyczyną 5% zgonów w przebiegu chorób nowotworowych. Jedną z przyczyn tak dużej umieralności z powodu tych nowotworów jest mała liczba badań przesiewowych, w tym badań genetycznych, dzięki którym można rozpoznawać osoby obarczone ryzykiem genetycznym. Jak najwcześniejsze rozpoznanie choroby ma bardzo duże znaczenie, ponieważ rak wcześnie wykryty daje znacznie większe szanse na wyleczenie. W Polsce niestety ponad 50% nowo rozpoznanych przypadków raka piersi zalicza się do stanów zaawansowanych, a tylko około 20 30% do pierwszego stopnia zaawansowania. Dla porównania, w Stanach Zjednoczonych rak piersi w pierwszym stopniu zaawansowania stanowi 50 60% przypadków, a w Szwecji aż 80%. W Polsce co roku notuje się ponad nowych przypadków nowotworów piersi, z czego niemal 5000 kończy się śmiercią. Co 14 Polka zachoruje na raka piersi w ciągu swojego życia, jeżeli nie podejmie działań zapobiegawczych. W ostatnich latach nastąpił znaczny postęp w badaniach nad genetycznymi uwarunkowaniami nowotworów. Obecnie można wykonać testy genetyczne, na przykład w celu określenia charakterystycznych mutacji w genach BRCA oraz oszacowania podwyższonego ryzyka zachorowania na nowotwory na podstawie wywiadu (ankiety) [1]. U pacjentów, u których występuje mutacja w genach BRCA1 i BRCA2, prawdopodobieństwo zachorowania wzrasta dramatycznie do (odpowiednio) 59% i 16% w wieku lat oraz 82% i 40% przed 70 rokiem życia. Jedną z konsekwencji tak drastycznego zwiększenia ryzyka w wypadku wystąpienia mutacji genu jest przesunięcie czasowe momentu zachorowania. O ile w całej populacji szczyt zachorowań na raka piersi następuje w 57 roku życia, o tyle nosicielki mutacji chorują o 17 lat wcześniej, czyli nawet już w wieku 40 lat lub młodszym. Wykrycie takiego genu wiąże się ze znacznymi kosztami psychicznymi. Świadomość zwiększonej możliwości zachorowania na nowotwór budzi ogromny strach i może wpłynąć na zmianę dotychczasowej hierarchii wartości. Niezwykle ważne jest więc otoczenie pacjenta odpowiednią opieką medyczną i psychologiczną. Rak piersi czynniki ryzyka Badania naukowe wykazują, że ryzyko zachorowania na nowotwór piersi zwiększa się wraz z występowaniem pewnych czynników genetycznych, hormonalnych, środowiskowych oraz czynników związanych z dietą, prokreacją, narażeniem na promieniowanie jonizujące [2]. Do poznanych czynników ryzyka należą: płeć, wiek wzrost zachorowalności następuje po 35 roku życia, większość zachorowań przypada na wiek powyżej 50 roku życia, czynniki genetyczne występowanie raka piersi w rodzinie, szczególnie u krewnych pierwszego stopnia (matka, siostra); ryzyko wzrasta, gdy nowotwory te występują zarówno u matki, jak i siostry, przed 35 rokiem życia; rak piersi uwarunkowany genetycznie stanowi do 10% wszystkich jego postaci; może się objawiać występowaniem także innych nowotworów: jajnika, trzonu macicy, prostaty, jeli- 27

3 Psychoonkologia 2006, tom 10, nr 1 ta grubego; odpowiedzialnością za powstawanie genetycznie uwarunkowanego raka piersi/jajnika obarcza się między innymi mutacje genów: BRCA1, BRCA2 [3]; opisano kilka uwarunkowanych dziedzicznie zespołów, które wiążą się z występowaniem nowotworów piersi: dziedziczny rak piersi site specific, zespół rak piersi/rak jajnika, zespół Li-Fraumeni, zespół Lynch II, choroba Cowdena, zespół Peutz-Jaeghersa, ataxia-teleangiectasia, zespół Klinefeltera [4]; czynniki hormonalne endogenne większe ryzyko obserwuje się u kobiet, u których wcześnie wystąpiła pierwsza miesiączka lub późno nastąpiło klimakterium (powyżej 55 rż.); ryzyko wzrasta również u kobiet, które nie rodziły lub urodziły po raz pierwszy po 30 roku życia; egzogenne hormonalne środki antykoncepcyjne; nadal toczy się dyskusja o zagrożeniu rakiem piersi wśród kobiet przyjmujących hormonalne środki antykoncepcyjne; uważa się, że o ile preparaty zawierające jedynie progesteron nie wpływają na ryzyko wystąpienia raka piersi, o tyle środki zawierające zarówno progesteron, jak i estrogeny mogą mieć wpływ na powstanie tego nowotworu; bardziej prawdopodobne jest, że środki te mogą być czynnikiem promującym istniejące wcześniej zmiany przedrakowe; ryzyko wzrasta u kobiet przyjmujących środki hormonalne dłużej niż 8 lat [5]; hormonoterapia zastępcza stosowana coraz częściej w okresie przekwitania, zwiększa ryzyko zachorowania na raka piersi o około 6%, a wzrasta do 30% przy hormonoterapii trwającej ponad 10 lat [5]; choroby piersi z proliferacją ryzyko wzrasta w przypadku stwierdzenia zmian rozrostowych, takich jak hiperplasia atypowa lub rak przedinwazyjny zrazikowy (LCIS, lobular carcinoma in situ); rozrost wewnątrzprzewodowy z atypią jest uważany za stan przedrakowy; należy jednak pamiętać o tym, że u 75% kobiet nie występują żadne znane czynniki ryzyka; radioterapia, zwłaszcza przed 30 rokiem życia; alkohol niektóre badania wskazują na zależność między nadmiernym spożyciem alkoholu a zwiększoną zachorowalnością; rasa rak piersi występuje częściej u kobiet rasy białej [2]; wady w kontroli cyklu komórkowego obecnie uważane za jedną z najważniejszych przyczyn powstawania procesu nowotworzenia. Rak i cykl komórkowy Przyczyn odpowiedzialnych za uwarunkowania dziedziczne jest wiele i prawdopodobnie nie są one ostatecznie poznane. Za mechanizmy biorące udział w procesie nowotworzenia uważa się: błędy w replikacji DNA, brak systemu kontroli typu checkpoint monitującego prawidłowy przebieg cyklu komórkowego i pozwalającego komórce zyskać czas potrzebny do naprawy wadliwego procesu, niekontrolowane rozpoczęcie podziału komórki (mitotycznego i mejotycznego), wadliwą kontrolę rozdzielania chromosomów podczas mitozy i mejozy, nieprawidłowe wyznaczanie płaszczyzny podziału komórki i złą koordynację procesu cytokinezy. Oczywiście na proces nowotworzenia nie wpływa jeden z czynników, ale akumulacja wielu błędów w funkcjonowaniu komórki. Rak rozwija się etapowo. Wzmożona proliferacja komórek potomnych daje początek guzowi. Proces ten zachodzi, gdy komórki przestają reagować na zewnętrzne sygnały kontrolne i stają się nieśmiertelne. Następne etapy rozwoju raka to hiperplazja, czyli rozrost guza, utrata normalnych interakcji komórek z podłożem, dają początek metastazie, i indukcja naczyń krwionośnych wspomagających wzrost guza dzięki dostarczaniu mu materiałów odżywczych. W praktyce klinicznej istnieją techniki analizujące DNA, co umożliwia wykazanie nosicielstwa zmutowanych genów, decydujących o powstawaniu niektórych nowotworów. Jednym z naukowców zajmujących się tą tematyką jest Dawid Livingston, który zbadał mutacje w genie BRCA1, związanym z powstawaniem raka piersi i raka jajnika. Livingston przedstawił wyniki badań nad funkcją BRCA1 specyficznego supresora procesu nowotworzenia w gruczołach mlekowych i jajnikach kobiet. Białko BRCA1 bierze udział w procesach naprawczych DNA, zarówno w tak zwanej naprawie uszkodzeń obu nici (double strand break repair), jak i w naprawach DNA związanych z transkrypcyjnymi uszkodzeniami oksydacyjnymi. Livingston wykazał rolę genu BRCA1 na podstawie badań myszy pozbawionych tego genu [6]. Mutacje genu BRCA2 nie występują tak często i nie we wszystkich rodzinach [7]. Zdrowa komórka może się zmienić w komórkę nowotworową wskutek powstania dziedzicznych uszkodzeń pewnych genów. W ten sposób wykształca się tak zwany złośliwy fenotyp. Komórki o takim fenotypie charakteryzują się brakiem kontroli podziałów, zdolnością do naciekania zdrowych tkanek oraz do ucieczki spod nadzoru układu odpornościowego, umiejętnością pobudzania wzrostu nowych naczyń krwionośnych (angiogenezy) oraz zanikiem zdolności do ule- 28

4 Izabella Michałowska-Wieczorek, Opieka medyczna i psychologiczna nad pacjentami gania apoptozie. Nowotwór pojawia się w wyniku namnożenia się właśnie takich zmienionych komórek. Leczenie mogłoby polegać na próbie naprawy działania niektórych kluczowych genów, na przykład genów supresorowych (p53, RB1 czy BRCA1) oraz onkogenów (np. erbb-2, K-ras, c-myc), poprzez wprowadzenie prawidłowych kopii tych genów do komórek. Taką naprawę genetyczną jest jednak bardzo trudno uzyskać w praktyce, głównie ze względu na udział wielu genów w procesie nowotworzenia. Obecnie taka korekta procesów życiowych komórek nowotworowych jest nieosiągalna między innymi dlatego, że manipulacje genetyczne prowadzą do zmian różnych odpowiedzi wewnątrzkomórkowych, a nie lokalnych czy układowych (jak w wypadku chemioterapii molekularnej czy mobilizacji układu odpornościowego), więc tylko modyfikacja procesów przebiegających we wszystkich komórkach nowotworowych mogłaby przynieść efekt terapeutyczny. W tej chwili brak odpowiednich wektorów, które zapewniłyby aż tak wysoką skuteczność przenoszenia terapeutycznego DNA bez wywoływania skutków ubocznych, takich jak niepożądana odpowiedź immunologiczna, ryzyko aktywacji onkogenów i toksyczność samego nośnika [8]. Kryteria rodzinnego występowania według Lyncha Test genetyczny na obecność mutacji genu BRCA1 wykonuje się u osób, u których w rodzinach zdarzały się zachorowania na nowotwory, ponieważ podatność na raka sutka jest dziedziczona jako cecha autosomalna dominująca, przekazywana przez członków obu płci. Oznacza to, że niektórzy członkowie rodziny mogą przekazywać nieprawidłowy gen, sami jednak nie zapadają na raka. Kryteria rodzinnego występowania chorób nowotworowych opracował H.T. Lynch jest to tak zwany klucz diagnostyczny, nazwany jego nazwiskiem, wyodrębniający rodziny, w których: nowotwory wystąpiły w młodszym wieku (w ogólnej populacji występują zazwyczaj w starszym wieku), nowotwory wystąpiły u kilku krewnych pierwszego stopnia, u badanej osoby wystąpiły dwa nowotwory lub więcej nowotworów, nowotwór pojawił się przynajmniej w dwóch pokoleniach rodziny. Po wstępnej analizie w toku diagnozy czynniki należy ponownie sklasyfikować w celu ostatecznego wyodrębnienia rodzin, w których według Lyncha można przyjąć istnienie nowotworu dziedzicznego (hereditary cancer). Wśród postaci dziedzicznych można wyróżnić zespół klasycznego dziedziczonego autosomalnie dominująco raka sutka/raka jajnika, wywołanego mutacją genu BRCA1, zespół Li- -Fraumeni, w którym rak sutka może być składową symptomatologii, a także rzadsze postacie, takie jak zespół Cowdena, zespół raka sutka mężczyzn. Jeżeli chory nie spełnia wszystkich kryteriów, czyli: nowotwór nie pojawił się znamiennie wcześnie, synchronicznie lub metachronicznie pojawiły się nowotwory mnogie, występuje charakterystyczny wzorzec lokalizacji lub sekwencji czasowej obu nowotworów pierwotnych, rodzinnie występują wstępne morfologiczne lub czynnościowe objawy kliniczne poprzedzające nowotwór, nowotwór wykazuje mendlowski, zwykle autosomalny typ dziedziczenia, wtedy należy mówić o nowotworze rodzinnym (familiar cancer) lub rodzinnej agregacji nowotworu (familiar cancer aggregation). Nowotwór rodzinny występuje u dwóch lub więcej krewnych pierwszego stopnia przy braku pozostałych cech nowotworu dziedzicznego. W obu postaciach, rodzinnej i dziedzicznej, ryzyko pojawienia się raka sutka u dalszych krewnych jest znacznie podwyższone. Również u osoby, u której chorowała jedna krewna pierwszego stopnia, ryzyko zwiększa się 1,5 razy, natomiast u kobiet, u których w rodzinie chorowały dwie krewne pierwszego stopnia, na przykład matka i siostra, ryzyko wzrasta 14-krotnie. U osób z rozpoznaną klasyczną dziedziczną postacią ryzyko posiadania zmutowanego genu wynosi 50% [4]. Ryzyko zachorowania szacuje się w kategoriach prawdopodobieństwa, a w rodzinach z postacią rodzinną jest trudniejsze do określenia, ale każdy z jej członków powinien podlegać nadzorowi profilaktycznemu [9]. Rodzinne predyspozycje do raka piersi i raka jajnika Zlokalizowanie genów predysponujących ich nosicieli do rozwoju chorób nowotworowych, a zwłaszcza genu podatności na raka sutka i jajnika BRCA1 w chromosomie 17q21, oraz wykrycie mutacji tego genu, występujących w niektórych rodzinach, oznacza teoretycznie, że badania DNA mogą umożliwić wczesną identyfikację wielu kobiet z grupy wysokiego ryzyka [10]. Wczesne wykrycie podatności na daną chorobę może doprowadzić do bardziej intensywnych działań zapobiegawczych systematycznych badań przedmiotowych, a także USG narządów miednicy małej, oznaczania markerów Ca125 w surowicy, mammografii lub kolonoskopii. 29

5 Psychoonkologia 2006, tom 10, nr 1 Pacjentki, u których potwierdzono za pomocą testu genetycznego obecność mutacji genu, otrzymują zalecenia systematycznej samokontroli piersi, badań lekarskich piersi co 6 miesięcy, USG piersi co 12 miesięcy, mammografii (od 35 rż.) co 12 miesięcy, USG narządu rodnego co 12 miesięcy, oznaczania markerów Ca125 w surowicy (od 35 rż.) co 12 miesięcy, kolonoskopii w przypadku jakichkolwiek zaburzeń co 2 lata, stosowania chemoprewencji selenem, rozważenia profilaktycznej mastektomii, profilaktycznego usunięcia/podwiązania jajowodów po urodzeniu zaplanowanej liczby dzieci oraz profilaktycznej owariektomii w wieku około 40 lat. Podjęcie decyzji o wykonaniu zapobiegawczego zabiegu chirurgicznego jest niezwykle trudne dla pacjenta i zależy od wielu czynników psychologicznych. Trzeba zaznaczyć, iż genetyka molekularna jest dziedziną, która rozwija się, dając ogromne możliwości diagnostyczne. Dzięki postępom genetyki wzrosła liczba wykrywanych chorób. Wydaje się, że znacznej części zachorowań można uniknąć dzięki badaniom genetycznym. Niezwykle cenna jest informacja, czy konkretna osoba ma zapisane w genach wysokie ryzyko zachorowania na raka, umożliwia to bowiem podjęcie skutecznych działań zapobiegawczych, chroniących przed ewentualnym zachorowaniem [1]. Jeżeli u danej pacjentki zostanie wykryta wada w genie BRCA1/BRCA2, to zagrożona chorobą jest nie tylko sama badana, ale również jej najbliższa rodzina. Mutacja ta może być przekazywana genetycznie przyszłym pokoleniom. Podstawowe zasady genetyki mówią, że dziecko dziedziczy jedną kopię genu od matki, a drugą od ojca. Oznacza to, że jeśli jedno z rodziców jest nosicielem mutacji, to dziecko w 50% może to uszkodzenie genetyczne odziedziczyć. Z tego powodu tak ważne jest rozpoznanie uszkodzonego genu. Stwierdzenie zmian genetycznych nie oznacza stwierdzenia choroby nowotworowej, jest natomiast sygnałem, że danej osoby dotyczy bardzo duże genetyczne ryzyko zachorowania. U pacjentek, u których wystąpiła mutacja w genach BRCA1/BRCA2, zwiększa się ryzyko zachorowania na raka piersi aż do około 80% przed 70. rokiem życia, a na raka jajników do około 40%. Nieoficjalnie szacuje się, że nosicielkami uszkodzeń w genach, powodujących predyspozycje do raka piersi i raka jajnika, może być w Polsce nawet 200 tysięcy kobiet. Pacjentka powinna rozpocząć i konsekwentnie realizować odpowiednie działania profilaktyczne. Dzięki nim będzie mogła uniknąć zachorowania lub wykryć chorobę we wczesnym etapie, kiedy szanse na wyleczenie są największe. Według doniesień naukowych, ryzyko zachorowania na raka piersi można zmniejszyć z 80% do około 20% dzięki podjęciu odpowiednich działań zapobiegawczych. Psychologiczne i społeczne problemy nosicieli mutacji genu BRCA1/BRCA2 Z danych na temat opinii polskich kobiet o przydatności badań genetycznych raka sutka, opracowanych przez naukowców z Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach, wynika, że 75% kobiet pragnie wykonać badanie genetyczne na obecność mutacji BRCA1 i BRCA2. Dotyczy to wszystkich kobiet, niezależnie od wieku i wykształcenia. Liczba ta pokazuje, że potrzeba wykonywania testów jest w polskim społeczeństwie bardzo duża. Należy jednak zwrócić uwagę na potencjalne problemy psychologiczne u osób ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka. U większości pacjentów diagnoza o posiadaniu mutacji genu predysponujących do zachorowania na raka będzie budzić lęk i obawę o własne życie, bezradność wobec mogącej nadejść choroby i obawę o zdrowie własnych dzieci lub przekazanie wadliwego genu przyszłemu pokoleniu. Bardzo ważnym czynnikiem, mającym podstawowe znaczenie dla postrzegania zagrożenia, są doświadczenia związane z chorobą. Subiektywne poczucie zagrożenia chorobą i skutki psychologiczne będą w znacznym stopniu zależały od wiedzy, jaką pacjentka posiada o chorobie, i od doświadczeń związanych z chorobą. Pacjentki pochodzące z rodzin, w których choroba wystąpiła u krewnych pierwszego stopnia, na przykład u matki i siostry, i spowodowała ich śmierć, często w młodym wieku, oprócz poczucia zagrożenia chorobą będą odczuwały silny lęk o własne życie. Należy pamiętać, że osobami potencjalnie posiadającymi wadliwy gen są osoby z właśnie takim wywiadem rodzinnym. Dlatego też osoby z wykrytym nieprawidłowym genem powinny być objęte specjalną opieką, nie tylko medyczną, ale i psychologiczną. Pacjentka wraz z pozytywnym wynikiem testu otrzymuje wytyczne dotyczące postępowania zapobiegającego chorobie oraz wykrycia jej we wczesnym stadium. Są to więc zalecenia odpowiedniego stylu życia oraz wykonywania badań profilaktycznych. Niezwykle ważnym zaleceniem jest rozważenie profilaktycznej mastektomii i owariektomii. Specjaliści z National Institutes of Health w podsumowaniu konferencji na temat raka jajnika stwierdzili, że ryzyko w zespołach dziedzicznych jest wystarczająco wysokie, by zalecić usunięcie jajników po 35 roku życia lub po zakończeniu prokreacji [11]. U osób, które zdecydowały lub zdecydują się na wykonanie takiego zabiegu, poczucie zagrożenia chorobą musi być ogrom- 30

6 Izabella Michałowska-Wieczorek, Opieka medyczna i psychologiczna nad pacjentami ne. Taki zabieg ma duży wpływ na obraz własnej osoby. Może się przyczynić do obniżenia jakości życia i występowania różnorodnych zaburzeń funkcjonowania psychicznego. To, jak pacjent zareaguje na diagnozę i jakie podejmie środki przeciwdziałania chorobie, zależy od wielu czynników: zmiennych demograficznych (np. wiek pacjenta), zmiennych psychospołecznych (np. cechy osobowościowe, status społeczny) i zmiennych strukturalnych (np. wiedza o chorobie). Duży wpływ na percepcję spostrzeganego zagrożenia mają postawy osobiste i normatywne oraz subiektywna ocena ciężkości choroby, wrażliwości i podatności na zachorowanie. Ważnym czynnikiem, mającym wpływ na zmianę zachowań w kierunku zachowań prozdrowotnych, ma poczucie własnej skuteczności, czyli gotowość do podjęcia odpowiedzialności za własne zdrowie. Ważna jest rola onkologa i psychologa w przygotowaniu pacjenta do zmierzenia się z ewentualnością zachorowania, w podjęciu odpowiednich działań w celu zapobiegania chorobie oraz w złagodzeniu skutków psychicznych ewentualnego zabiegu. Czynnikiem zmniejszającym lęk, dającym jednocześnie poczucie bezpieczeństwa i nadzieję na pomyślne przezwyciężenie trudności, jest wsparcie. Różne rodzaje wsparcia mogą wywierać wpływ na zdrowie poprzez wiele behawioralnych i poznawczych zmiennych pośredniczących. Źródłem wsparcia może być rodzina, a także przyjaciele, a także osoby profesjonalnie przygotowane do udzielania pomocy lekarz i psycholog. Pacjentki powinny otrzymywać wsparcie emocjonalne, poznawcze (instrumentalne) i rzeczowe. Wsparcie emocjonalne, polegające na odzwierciedlaniu troski oraz pozytywnym ustosunkowaniu do osoby wspieranej, pozwoli pacjentce zredukować negatywne uczucia i obawy związane z zaistniałą trudną sytuacją. Wsparcie poznawcze, polegające na wymianie informacji, sprzyja lepszemu zrozumieniu sytuacji i problemu, a także wiedzy o skuteczności podejmowanych działań zaradczych. Ten rodzaj wsparcia instrumentalnego ma na celu przekazanie konkretnych informacji o sposobach postępowania i może przyjąć formę modelowania skutecznych zachowań zaradczych. Wsparcie rzeczowe polega między innymi na wydawaniu skierowań na badania profilaktyczne. Trafne zachowanie osoby wspierającej, w tym wypadku lekarza lub psychologa, wpłynie niewątpliwie na poczucie nadziei na pomyślną przyszłość. Najistotniejsze jest, aby wsparcie było dostosowane do potrzeb, trafne ilościowo i jakościowo [12]. Podsumowanie Omawiając temat opieki nad pacjentami Onkologicznych Poradni Genetycznych, trzeba zwrócić uwagę na złożoność problemu i sytuacji, w której znajduje się osoba mająca wyniki badań wskazujące na duże prawdopodobieństwo zachorowania na nowotwór, chorobę budzącą obawy o własne życie. Personel tych poradni powinien udzielić pacjentowi wsparcia, lekarz przekazując pacjentowi optymalną ilość informacji, a psycholog łagodząc lęk, zmniejszając poczucie zagrożenia, pomagając odnaleźć się w nowej sytuacji. W niektórych przypadkach można również zastosować psychoterapię, wpływając na sytuację poznawczą i emocjonalną pacjenta. Czasem może być konieczna modyfikacja cech osobowościowych lub usunięcie efektów wcześniejszych traumatycznych doświadczeń związanych z chorobą, ponieważ mogą one spowodować reagowanie utartymi schematami zachowań, na przykład bezradnością wobec mogącej nadejść choroby [13]. Umiejętne wykorzystanie oddziaływań psychologicznych może polepszyć ogólne funkcjonowanie osoby zagrożonej chorobą i zmotywować ją do podjęcia odpowiednich działań zaradczych. Piśmiennictwo 1. Jasińska A., Krzyżosiak W.J. Prevalence of BRCA1 Founder Mutations in Western Poland, Human Mutation 2001; 17 (1): Lewiński T., Michałowski J. Choroby nowotworowe. PZWL, Warszawa Grzybowska E., Jasińska A., Kozłowski P. i wsp. Germline Mutations in BRCA1 and BRCA2 in Polish Families to Breast and Ovary Cancers, Disease Markers 1999; 15: Zajączek S., Kładny J., Lubiński J. Dziedziczne predyspozycje do nowotworów zasady diagnostyki postępowania. Nowotwory 1994; supl. 1: Kozakiewicz B. Podstawowe badania podmiotowe i przedmiotowe wykorzystywane w onkologii nowotwory złośliwe narządu rodnego i raka piersi. Nowa Medycyna Onkologia IV 2003; 3: Kubiak J.Z. Rak i cykl komórkowy. Postępy Biologii Komórki 2001; 3: Fricker J. Specific BRCA2 mutations do not occur in all breast-cancer families. The Lancet 1996; Feldman R. Od genetyki do genomiki. Żyjmy Dłużej 2000; 4: Kozłowski P., Sobczak K., Jasińska A., Krzyżosiak W.J. Geny dziedzicznej formy raka piersi, mutacje i testy genetyczne. Współczesna Onkologia 1997; 1: Grzybowska E., Zientek H., Jasińska A. i wsp. High Frequency of Recurrent Mutations in BRCA1 and BRCA2 Genes in Polish Families with Breast and Ovarian Cancer. Human Mutation 2000; 16: NIH Consensus Development Panel of Ovarian Cancer. NIH Consensus Conference Ovarian Cancer. Screening Treatment and Follow up. JAMA 1995; 273: Sęk H., Cieślak R. Wsparcie społeczne, stres i zdrowie. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Uziałło J., Araszkiewicz A. Psychoneuroimmunologia zarys badań. Psychoonkologia 2002; 6 (3):

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Cel wykonywania badań przesiewowych Jak powinna postępować każda kobieta? U jakich

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH.

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH. Załącznik nr 1a Opis programu Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH. Nazwa zadania: PROGRAM OPIEKI NAD RODZINAMI WYSOKIEGO, DZIEDZICZNIE UWARUNKOWANEGO RYZYKA ZACHOROWANIA NA

Bardziej szczegółowo

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych

Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Badania predyspozycji dziedzicznych do nowotworów złośliwych Onkologiczne Poradnictwo Genetyczne Profilaktyka, diagnostyka i leczenie Postęp, jaki dokonuje się w genetyce, ujawnia coraz większy udział

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Profilaktyka Raka Piersi i Raka Szyjki Macicy prezentacja dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych 2015-02-03 1 opracowała: Agnieszka Podlaszczak Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna

Bardziej szczegółowo

Test BRCA1. BRCA1 testing

Test BRCA1. BRCA1 testing Test BRCA1 BRCA1 testing 2 Streszczenie Za najczęstszą przyczynę występowania wysokiej, genetycznie uwarunkowanej predyspozycji do rozwoju raka piersi i/lub jajnika w Polsce uznaje się nosicielstwo trzech

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

diagnostyka raka piersi

diagnostyka raka piersi diagnostyka raka piersi Jedyne w Polsce badanie genetyczne połączone z badaniem obrazowym piersi 1 Czy jesteś pewna, że nie grozi Ci zachorowanie na raka piersi? Aktualny stan wiedzy medycznej umożliwia

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Rak piersi Czy można przewidzieć, która z nas zachoruje? dr n. med. Małgorzata Kubasiewicz - radiolog

Rak piersi Czy można przewidzieć, która z nas zachoruje? dr n. med. Małgorzata Kubasiewicz - radiolog Rak piersi Czy można przewidzieć, która z nas zachoruje? dr n. med. Małgorzata Kubasiewicz - radiolog W 2010 r. w Polsce wykryto 15 784 przypadków raka piersi u kobiet, ale na raka piersi chorują też mężczyźni,

Bardziej szczegółowo

W dniu 09.01.2004 odbyło się posiedzenie grupy ekspertów powołanych przez Zarząd

W dniu 09.01.2004 odbyło się posiedzenie grupy ekspertów powołanych przez Zarząd W dniu 09.01.2004 odbyło się posiedzenie grupy ekspertów powołanych przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego wraz z reprezentantami genetyków polskich. W wyniku dwudniowej dyskusji opracowano

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 88/2013 z dnia 15 kwietnia 2013 r. o projekcie programu Rak jajnika cichy zabójca. Program badań dla wczesnego

Bardziej szczegółowo

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii?

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Wykorzystanie nowych technik molekularnych w badaniach nad genetycznymi i epigenetycznymi mechanizmami transformacji nowotworowej

Bardziej szczegółowo

Testy DNA umiarkowanie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe

Testy DNA umiarkowanie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe Grzegorz Kurzawski, Janina Suchy, Cezary Cybulski, Joanna Trubicka, Tadeusz Dębniak, Bohdan Górski, Tomasz Huzarski, Anna Janicka, Jolanta Szymańska-Pasternak, Jan Lubiński Testy DNA umiarkowanie zwiększonego

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UŚWIADOMIENIE I ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W ZAKRESIE PROFILAKTYKI RAKA PIERSI I SZYJKI MACICY CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji www.aotmit.gov.pl Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 88/2015 z dnia 20 kwietnia 2015 r. o projekcie programu»rak jajnika

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

. Nosicielstwem mutacji genów, których normalna funkcja jest związana z kontrolą wierności replikacji DNA (głównie MLH1, MSH2 i MSH6

. Nosicielstwem mutacji genów, których normalna funkcja jest związana z kontrolą wierności replikacji DNA (głównie MLH1, MSH2 i MSH6 Załącznik 2a Zadania programu Program opieki nad rodzinami wysokiego, dziedzicznie uwarunkowanego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe. Moduł 2: Wczesne wykrywanie i prewencja nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Standaryzowane według wieku współczynniki zachorowalności na nowotwory złośliwe piersi w skali

Bardziej szczegółowo

Protokół. z 50 posiedzenia Rady do Spraw Zwalczania Chorób Nowotworowych z dnia 16 grudnia 2013 r.

Protokół. z 50 posiedzenia Rady do Spraw Zwalczania Chorób Nowotworowych z dnia 16 grudnia 2013 r. Protokół z 50 posiedzenia Rady do Spraw Zwalczania Chorób Nowotworowych z dnia 16 grudnia 2013 r. Posiedzenie Rady odbyło się w dniu 16 grudnia 2013 r. w Sali Mauretańskiej w Ministerstwie Zdrowia. W spotkaniu

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Nowelizacja art. 7 ustawy z dnia 1 lipca 2005 r. o ustanowieniu programu wieloletniego Narodowy program zwalczania chorób nowotworowych (Dz. U. Nr 143, poz. 1200), zwana dalej,,ustawą,

Bardziej szczegółowo

Nazwa zadania: PROGRAM SZKOLENIA LEKARZY RODZINNYCH I PODSTAWOWEJ OPIEKI ZDROWOTNEJ JEDNODNIOWE MINIMUM ONKOLOGICZNE.

Nazwa zadania: PROGRAM SZKOLENIA LEKARZY RODZINNYCH I PODSTAWOWEJ OPIEKI ZDROWOTNEJ JEDNODNIOWE MINIMUM ONKOLOGICZNE. Nazwa zadania: PROGRAM SZKOLENIA LEKARZY RODZINNYCH I PODSTAWOWEJ OPIEKI ZDROWOTNEJ JEDNODNIOWE MINIMUM ONKOLOGICZNE. Warszawa 2005 1 STRESZCZENIE Celem programu jest przeprowadzenie szybkiego, podstawowego

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wykrycia raka jelita grubego Ocena

Bardziej szczegółowo

Sztum, dnia 10 lutego 2015r.

Sztum, dnia 10 lutego 2015r. Konferencja inaugurująca projekt pn. Uprzedź nowotwór i ciesz się życiem - efektywna profilaktyka chorób nowotworowych oraz promocja zdrowego stylu życia w powiecie sztumskim finansowany w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Ósmy odcinek programu Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ dla pacjentów ABC Pacjenta wyemitowanego na antenie TVP Łódź.

Ósmy odcinek programu Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ dla pacjentów ABC Pacjenta wyemitowanego na antenie TVP Łódź. Ósmy odcinek programu Łódzkiego Oddziału Wojewódzkiego NFZ dla pacjentów ABC Pacjenta wyemitowanego na antenie TVP Łódź. Ósmy odcinek programu ŁOW NFZ dla pacjentów ABC Pacjenta poświęcony profilaktyce

Bardziej szczegółowo

Postępowanie z Pacjentem w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA1/2, CHEK2, NOD2

Postępowanie z Pacjentem w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA1/2, CHEK2, NOD2 Postępowanie z Pacjentem w przypadku nosicielstwa mutacji w genach BRCA1/2, CHEK2, NOD2 PANEL NOWOTWORY, NOWOTWÓR PIERSI, PROSTATA Dr n. med. Karolina Ochman Gdańsk. 17 listopada 2012 1 Mutacja genu BRCA1/2

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe Podstawy genetyki człowieka Cechy wieloczynnikowe Dziedziczenie Mendlowskie - jeden gen = jedna cecha np. allele jednego genu decydują o barwie kwiatów groszku Bardziej złożone - interakcje kilku genów

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

(Nie)przychodzi Polka do lekarza

(Nie)przychodzi Polka do lekarza ()przychodzi Polka do lekarza Wyniki badania Kontakt: Aneta Jaworska Tel. +48 +48 (22) 592 63 00 e-mail: aneta.jaworska@grupaiqs.pl Z badania omnibusowego IQS96, przeprowadzonego przez instytut badawczy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r.

UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. UCHWAŁA NR IV/21/14 RADY GMINY WIDAWA z dnia 30 grudnia 2014 r. w sprawie uchwalenia Programu Zdrowotnego ZDROWA GMINA na lata 2015-2016 oraz udzielenia dotacji dla Samodzielnego Publicznego Zakładu Podstawowej

Bardziej szczegółowo

Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane przez ministra zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych.

Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane przez ministra zdrowia w ramach Narodowego programu zwalczania chorób nowotworowych. EDUKACYJNO-INFORMACYJNY PROGRAM PROFILAKTYKI NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH SKÓRY SKÓRA POD LUPĄ MATERIAŁ EDUKACYJNY DLA NAUCZYCIELI SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH 2014 Zadanie Prewencja pierwotna nowotworów finansowane

Bardziej szczegółowo

DZIEŃ. 50-69 lat. 20-49 lat EUROPEJSKI. Walki z Rakiem Piersi

DZIEŃ. 50-69 lat. 20-49 lat EUROPEJSKI. Walki z Rakiem Piersi Europejski Dzień (Breast Health Day) to ustanowione 15 października święto, którego istotą jest przypominanie i uświadamianie o tym jak zapobiegać występowaniu nowotworów piersi oraz o olbrzymim znaczeniu

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Badanie termograficzne piersi

Badanie termograficzne piersi Badanie termograficzne piersi Termografia piersi jest procesem tworzenia obrazu w podczerwieni, w celu analizy i oceny ryzyka zachorowania na raka piersi. Termografia jest nieinwazyjna, bezpieczna i bezbolesna

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

POMORSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W SZCZECINIE OŚRODEK NOWOTWORÓW DZIEDZICZNYCH ZAKŁAD GENETYKI I PATOMORFOLOGII

POMORSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W SZCZECINIE OŚRODEK NOWOTWORÓW DZIEDZICZNYCH ZAKŁAD GENETYKI I PATOMORFOLOGII POMORSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY W SZCZECINIE OŚRODEK NOWOTWORÓW DZIEDZICZNYCH ZAKŁAD GENETYKI I PATOMORFOLOGII STRUKTURA OŚRODKA NOWOTWORÓW DZIEDZICZNYCH Onkologiczna Poradnia Genetyczna SPSK2 w Szczecinie

Bardziej szczegółowo

Dziedziczenie recesywne

Dziedziczenie recesywne 12 Zakład Genetyki Medycznej Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" telefon 022 815 74 50 (sekretariat) 022 815 74 51 (poradnia) Dziedziczenie recesywne, Szpital Dziecięcy, Dziekanów Leśny k/o Warszawy

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Barbara Radecka Opolskie Centrum Onkologii Amadeo Modigliani (1884-1920) 1 Młode chore Kto to taki??? Daniel Gerhartz (1965-) 2 3 Grupy wiekowe

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy Program profilaktyki raka szyjki macicy 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego Rak szyjki macicy jest drugim,

Bardziej szczegółowo

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu?

Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Rak piersi to najpowszechniej występujący nowotwór kobiecy w Polsce czy nauka poznała przyczyny powstawania tego nowotworu? Wiele czynników na które mamy bezpośredni wpływ, zwiększa ryzyko zachorowania

Bardziej szczegółowo

Kurs dla studentów i absolwentów

Kurs dla studentów i absolwentów Kurs dla studentów i absolwentów Profilaktyka, rozpoznanie i leczenie raka piersi. Etapy postępowania fizjoterapeutycznego u pacjentek po mastektomii Cel główny kursu: Przygotowanie do praktycznej pracy

Bardziej szczegółowo

Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA?

Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? 1 Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? Dlaczego Pomoc na Raka w ofercie AXA? 1 2 Z perspektywy klienta i rynku Nowotwory są obecnie uznawane za chorobę cywilizacyjną: z roku na rok wzrasta liczba zachorowań.

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM

JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM JAK DBAĆ O ZDROWIE czyli EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM Europejski Kodeks Walki z Rakiem Zawiera 11 zaleceń,, których stosowanie może przyczynić się do: zmniejszenia ryzyka zachorowania na nowotwory

Bardziej szczegółowo

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA

INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH W CHOROBIE HUNTINGTONA XX Międzynarodowa konferencja Polskie Stowarzyszenie Choroby Huntingtona Warszawa, 17-18- 19 kwietnia 2015 r. Metody badań i leczenie choroby Huntingtona - aktualności INTERPRETACJA WYNIKÓW BADAŃ MOLEKULARNYCH

Bardziej szczegółowo

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Marian Reinfuss CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE OCENA WARTOŚCI CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE PROWADZENIA BADAŃ KONTROLNYCH 1. długość przeŝycia

Bardziej szczegółowo

25 maja 2013 Piknik. Zdrowa Mama to szczęśliwa rodzina!

25 maja 2013 Piknik. Zdrowa Mama to szczęśliwa rodzina! Tematyka: Profilaktyka choroby nowotworowej piersi Dlaczego postanowiliśmy poruszyć temat raka piersi u kobiet? Rak piersi jest jednym z najważniejszych problemów zdrowotnych u kobiet w Polsce. Z obecnie

Bardziej szczegółowo

Czym jest nowotwór złośliwy?

Czym jest nowotwór złośliwy? Czym jest nowotwór złośliwy? Nowotwór złośliwy-nowotwór o małym zróżnicowaniu tkanek, za to o skłonności do odrywania się komórek. Nowotwór złośliwy często jest utożsamiany z rakiem, który jest tylko jedną

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o ustanowieniu programu wieloletniego "Narodowy program zwalczania chorób nowotworowych".

- o zmianie ustawy o ustanowieniu programu wieloletniego Narodowy program zwalczania chorób nowotworowych. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów RM 10-175-07 Druk nr 80 Warszawa, 8 listopada 2007 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Dziedziczenie dominujące

Dziedziczenie dominujące 12 Zakład Genetyki Medycznej Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka" telefon 022 815 74 50 (sekretariat) 022 815 74 51 (poradnia) Dziedziczenie dominujące, Szpital Dziecięcy, Dziekanów Leśny k/o Warszawy

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 153/2011 z dnia o projekcie programu zdrowotnego Profilaktyka chorób nowotworowych w ramach Programu Zdrowotnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Podstawowe dane. Historia Działalność. Prognozy. Plany Podsumowanie. Adres Zarząd Akcjonariat. Poradnie Mammobus

Spis treści. Podstawowe dane. Historia Działalność. Prognozy. Plany Podsumowanie. Adres Zarząd Akcjonariat. Poradnie Mammobus 1 Spis treści Podstawowe dane Adres Zarząd Akcjonariat Historia Działalność Poradnie Mammobus Prognozy otoczenie prognozy finansowe Plany Podsumowanie POZNAŃ 2015 2 Podstawowe dane http://www.open.poznan.pl/

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Sytuacja epidemiologiczna w zakresie chorób nowotworowych oraz opinie konsultantów krajowych i wojewódzkich na temat rozwoju onkologii

Sytuacja epidemiologiczna w zakresie chorób nowotworowych oraz opinie konsultantów krajowych i wojewódzkich na temat rozwoju onkologii Sytuacja epidemiologiczna w zakresie chorób nowotworowych oraz opinie konsultantów krajowych i wojewódzkich na temat rozwoju onkologii IV posiedzenie Zespołu do spraw Bezpieczeństwa Zdrowotnego przy Wojewodzie

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH.

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH. MINISTERSTWO ZDROWIA DEPARTAMENT POLITYKI ZDROWOTNEJ Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH. Nazwa zadania: PROGRAM OPIEKI NAD RODZINAMI WYSOKIEGO, DZIEDZICZNIE UWARUNKOWANEGO

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA UMOWA DODATKOWA NA WYPADEK NOWOTWORU - ONA NR OWU/ONA1/1/2012

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA UMOWA DODATKOWA NA WYPADEK NOWOTWORU - ONA NR OWU/ONA1/1/2012 OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA UMOWA DODATKOWA NA WYPADEK NOWOTWORU - ONA NR OWU/ONA1/1/2012 Umowa dodatkowa ONA jest zawierana na podstawie Warunków Sposób na przyszłość (kod TUL0) oraz Ogólnych warunków

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim,

Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim, Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim, ze szczególnym uwzględnieniem raka płuca Prof. Jan Skokowski - prezes Stowarzyszenia Walki z Rakiem Płuca Źródło: Pomorski Rejestr Nowotworów, Gdańsk 2014 Lista

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Co powinien wiedzieć każdy pacjent publicznej opieki zdrowotnej? Kinga Wojtaszczyk

Co powinien wiedzieć każdy pacjent publicznej opieki zdrowotnej? Kinga Wojtaszczyk Co powinien wiedzieć każdy pacjent publicznej opieki zdrowotnej? Kinga Wojtaszczyk Płacę składki, więc mi się należy! Nie wszystko Nie od razu Świadczeniodawca też ma obowiązki Obowiązki świadczeniodawcy

Bardziej szczegółowo

ZAGUBIENIE PACJENTA W SYSTEMIE. ŚWIADCZENIA GWARANTOWANE A RZECZYWISTOŚĆ.

ZAGUBIENIE PACJENTA W SYSTEMIE. ŚWIADCZENIA GWARANTOWANE A RZECZYWISTOŚĆ. ZAGUBIENIE PACJENTA W SYSTEMIE. ŚWIADCZENIA GWARANTOWANE A RZECZYWISTOŚĆ. Krystyna Wechmann Prezes Federacji Stowarzyszeń Amazonki Wiceprezes Polskiej Koalicji Organizacji Pacjentów Onkologicznych Gigantyczne

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA SCHORZEŃ PIERSI

PROFILAKTYKA SCHORZEŃ PIERSI PROFILAKTYKA SCHORZEŃ PIERSI Lek. Dominika Jasińska-Stasiaczek www.domhome.pl http://www.echirurgia.pl/sutek/koliste_ruchy.htm CO TO JEST ZMIANA W PIERSI? Pierś zbudowana jest z tkanki gruczołowej, tłuszczowej

Bardziej szczegółowo

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA

WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA WARSZAWSCY LEKARZE ZASTOSOWALI NOWĄ METODĘ LECZENIA RAKA JAJNIKA..,WWW.MONEY.PL ( 00:00:00) www.money.pl/archiwum/wiadomosci_agencyjne/pap/artykul/warszawscy;lekarze;zastosowali;nowa;metode;leczenia;raka;j

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Ośrodek Koordynujący Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi dla Wielkopolski i części Ziemi Lubuskiej (Wielkopolskie Centrum

Wojewódzki Ośrodek Koordynujący Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi dla Wielkopolski i części Ziemi Lubuskiej (Wielkopolskie Centrum Program Profilaktyki Raka Piersi Wojewódzki Ośrodek Koordynujący Populacyjny Program Wczesnego Wykrywania Raka Piersi dla Wielkopolski i części Ziemi Lubuskiej (Wielkopolskie Centrum Onkologii) 13.06.2006

Bardziej szczegółowo

Rak piersi (carcinoma mammae, breast cancer)

Rak piersi (carcinoma mammae, breast cancer) Rak piersi 39 kach konieczna jest operacja (ewakuacja krwiaka, przywrócenie ciągłości osłonek). Piśmiennictwo Fibak J., Chirurgia. Podręcznik dla studentów, wyd. 3, PZWL, Warszawa 2002. Noszczyk W., Chirurgia,

Bardziej szczegółowo

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO

PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO PLAN ZAJĘĆ W RAMACH SPECJALIZACJI Z PIELEGNIARSTWA GINEKOLOGICZNEGO w dniach 12.09.2014 13.09.2014 Data Godziny Osoba prowadząca Miejsce realizacji zajęć Forma zajęć Liczba godz. 12.09.14 (piątek ) 9.00-12.45

Bardziej szczegółowo

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień Marcin Stępie pień Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM Wrocław, Dolnośląskie Centrum Onkologii we Wrocławiu. Cele diagnostyki rozpoznanie choroby nowotworowej; ocena zaawansowania

Bardziej szczegółowo

Kraków, 27 października 2014 r.

Kraków, 27 października 2014 r. Kraków, 27 października 2014 r. . Program wychowawczy szkoły edukacja (wychowanie) Szkolny program profilaktyki zdrowie spójna całość uwzględniająca wszystkie wymagania ujęte w podstawie programowej na

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Polska Liga Walki z Rakiem. Międzynarodowe inspiracje

Polska Liga Walki z Rakiem. Międzynarodowe inspiracje Polska Liga Walki z Rakiem Międzynarodowe inspiracje Stowarzyszenie Europejskich Lig Walki z Rakiem (ECL) www.europeancancerleagues.org Bruksela, Belgia info@europeancancerleagues.org ECL WIZJA: Europa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania

Czynniki ryzyka. Wewn trzne (osobnicze) czynniki ryzyka. Dziedziczne i rodzinne predyspozycje do zachorowania Czynniki ryzyka Przez poj cie czynnika ryzyka rozumie si wszelkiego rodzaju uwarunkowania, które w znaczàcy (potwierdzony statystycznie) sposób zwi kszajà lub zmniejszajà prawdopodobieƒstwo zachorowania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 7 września 2015

Warszawa, 7 września 2015 Warszawa, 7 września 2015 Ocena pracy doktorskiej mgr Joanny Karoliny Ledwoń pt. Poszukiwanie genetycznych uwarunkowań rozwoju raka piersi i gruczołu krokowego Przedstawiona do oceny praca, wykonana pod

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy

Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka szyjki macicy Program profilaktyki raka szyjki macicy 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA SZYJKI MACICY, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego Rak szyjki macicy jest drugim,

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji www.aotmit.gov.pl Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji nr 22/2016 z dnia 15 lutego 2016 r. o projekcie programu polityki

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry.

NOWOTWORY SKÓRY. W USA około 20% populacji zachoruje nowotwory skóry. NOWOTWORY SKÓRY Nowotwory skóry są zmianami zlokalizowanymi na całej powierzchni ciała najczęściej w miejscach, w których nastąpiło uszkodzenie skóry. Najważniejszym czynnikiem etiologicznym jest promieniowanie

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie

Krzysztof Krzemieniecki. Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej. Szpital Uniwersytecki w Krakowie Nowotwory wyzwanie globalne Krzysztof Krzemieniecki Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Onkologii Klinicznej Szpital Uniwersytecki w Krakowie 1 Dlaczego onkologia jest tak ważna? Nowotwory zjawisko masowe

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Walki z Rakiem

Światowy Dzień Walki z Rakiem Z tej okazji zachęcamy wszystkich do refleksji. Każdy z nas może podjąć pewne działania i mieć wpływ na zdrowie swoje i swoich bliskich. Możesz podejmować zdrowe decyzje To, co robimy każdego dnia wpływa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym mgr Magdalena Brzeskwiniewicz Promotor: Prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład Biologii i Genetyki Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Program wczesnego wykrywania zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego HPV Łódź, 2013 roku

Program wczesnego wykrywania zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego HPV Łódź, 2013 roku Załącznik do Uchwały nr Zarządu Województwa Łódzkiego z dnia Program wczesnego wykrywania zakażeń wirusem brodawczaka ludzkiego HPV Łódź, 2013 roku Diagnoza problemu Nowotwory złośliwe stanowią zarówno

Bardziej szczegółowo