OCHRONY ŚRODOWISKA NATURALNEGO

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OCHRONY ŚRODOWISKA NATURALNEGO"

Transkrypt

1 Publikacja dystrybuowana bezpłatnie MATERIAŁY DO ZAJĘĆ Z OCHRONY ŚRODOWISKA NATURALNEGO DLA II ROKU INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ WYDZIAŁU MECHANICZNEGO POLITECHNIKI KRAKOWSKIEJ AUTOR: Stanisław KUCIEL KRAKÓW 2013 Projekt Inżynieria materiałowa inżynieria przyszłości współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

2 Opracowanie oraz druk finansowane ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach projektu: Inżynieria Materiałowa Inżynieria przyszłości realizowanego w Programie Operacyjnym Kapitał Ludzki UDA.POKL /12 Człowiek najlepsza inwestycja - 2 -

3 Spis treści 1.Ochrona powierzchni ziemi i gleby 4 2. Zasoby, wykorzystanie, zanieczyszczenie i ochrona wód Zanieczyszczenia i ochrona powietrza Ochrona przyrody i różnorodności biologicznej Odpady Promieniowanie i hałas Energia tradycyjne vs. Odnawialne źródła energii Ekonomiczne aspekty ochrony środowiska

4 STANISŁAW KUCIEL* Politechnika Krakowska im. T. Kościuszki, Wydział Mechaniczny Instytut Inżynierii Materiałowej, Aleja Jana Pawła 37, Kraków 1.Ochrona powierzchni ziemi i gleby 4h (kopaliny, źródła zanieczyszczeń) Dowodów na to, że gospodarka pozostaje w konflikcie z ekosystemami, dostarczają codzienne doniesienia o upadającym rybołówstwie, kurczących się obszarach lasów, erozji gruntów, pogarszającej się, jakości pastwisk, postępującym pustynnieniu, rosnącym nasyceniu atmosfery dwutlenkiem węgla (CO 2 ), obniżającym się poziomie wód gruntowych, wzroście temperatury, niszczących burzach, topniejących lodowcach, rosnącym poziomie wód morskich, umierających rafach koralowych i ginących gatunkach. Rys Planeta Ziemia w przekroju Ponieważ możliwości bezpośredniego poznania budowy wnętrza Ziemi są ograniczone (najgłębsze wiercenia sięgnęły zaledwie 12 kilometrów) uczeni posłużyli się innymi metodami badawczymi. Najwięcej informacji przyniosły badania geofizyczne ze szczególnym uwzględnieniem metod sejsmicznych. Pozwoliły one wyróżnić 3 podstawowe strefy: - skorupę ziemską, - płaszcz (górny i dolny), - 4 -

5 - jądro (zewnętrzne i wewnętrzne). Skorupa ziemska zbudowana jest ze sztywnych skał magmowych, osadowych i przeobrażonych. Jej grubość sięga od około 5 km pod oceanami do ponad 70 km pod kontynentami, tworzą ją głównie skały zawierające dużo związków krzemu (Si) oraz glinu (Al). Wraz ze wzrostem głębokości, w skorupie ziemskiej rośnie ciśnienie (średnio o około 1 atmosferę na 3,7 metra) oraz temperatura (średnio 1 C na każde 33 m głębokości stopień geotermiczny). Płaszcz Ziemi położony pod skorupą ziemską sięga do głębokości około 650 km (górny) i dalej do około 2900 km (dolny). W składzie chemicznym zdecydowanie dominują tlenki krzemu (SiO2), magnezu (MgO) i żelaza (FeO). W zewnętrznej części płaszcza górnego wyróżnia się sztywną warstwę perydotytową oraz leżącą poniżej astenosferę warstwę odznaczającą się sprężystością i plastycznością w tej części płaszcza powstają prądy cieplne zwane konwekcyjnymi, które są odpowiedzialne za ruchy płyt tektonicznych. Jądro badania wykazują, że jądro zewnętrzne ma cechy ciała ciekłego, natomiast wewnętrzne (od głębokości około 5100 km) zachowuje się jak ciało stałe. W składzie chemicznym dominują pierwiastki metali ciężkich głównie żelazo (Fe) i nikiel (Ni). We wnętrzu naszej planety panuje bardzo wysokie ciśnienie (ok. 0,36 x 1012 GPa), a temperatura osiąga wartości ponad 6000 C. Jest to najsłabiej poznana sfera naszej planety. Poszczególne warstwy Ziemi rozdzielone są tzw. powierzchniami nieciągłości. Najbardziej znane to powierzchnia nieciągłości Moho (Mohorovićicia), pomiędzy skorupą ziemską a płaszczem oraz powierzchnia nieciągłości Gutenberga, pomiędzy płaszczem a jądrem Ziemi. Ze względu na właściwości fizyczne wyróżniona została litosfera najbardziej zewnętrzna część kuli ziemskiej. Jest to sztywna warstwa, położona bezpośrednio na astenosferze, która obejmuje skorupę ziemską oraz warstwę perydotytową. Troska o zachowanie Ziemi, jej bogactw i minerałów dla następnych pokoleń staje się wyzwanie dla współczesnej cywilizacji. Ze zjawiskami, świadczącymi o coraz bardziej zakłóconych zależnościach między gospodarką a ekosystemami, wiążą się coraz większe koszty ekonomiczne. W jakimś punkcie mogą one wsiąść górę nad globalnymi siłami rozwoju i prowadzić do upadku ekonomicznego. Wyzwaniem dla naszego pokolenia jest odwrócenie tych tendencji, zanim degradacja środowiska doprowadzi do długofalowego zahamowania rozwoju gospodarczego, jak to się zdarzyło wielu wcześniejszym cywilizacjom. Gospodarka nieniszcząca środowiska naturalnego ekogospodarka wymaga, aby zasady ekologiczne stanowiły ramy, w których powinna mieścić się polityka gospodarcza, i by ekonomiści i ekologowie wspólnie podjęli pracę nad kształtowaniem nowej gospodarki. Ekologowie rozumieją, że wszelka działalność gospodarcza, ba całe życie zależy od ekosystemów, tj. od zbiorowiska poszczególnych gatunków żyjących razem, oddziałujących na siebie nawzajem i na ich otoczenie fizyczne. Te miliony gatunków egzystują we wzajemnej równowadze, powiązane łańcuchami pokarmowymi, cyklami obiegu substancji odżywczych, - 5 -

6 obiegiem hydrologicznym i warunkami klimatycznymi. Ekonomiści wiedzą, jak przełożyć cele na politykę gospodarczą. Ekonomiści i ekologowie, pracując razem, mogą zaprojektować i zbudować taką gospodarkę, która sprosta wymogom zrównoważonego rozwoju. Kopalina to surowiec o znaczeniu gospodarczym wydobywany z ziemi np. węgiel, ropa naftowa, sól, rudy metali. Wyróżnia się kopaliny główne, towarzyszące i współwystępujące. Kopaliny główne są to minerały lub skały stanowiące przedmiot samodzielnej eksploatacji górniczej. Ze względu na stan skupienia kopaliny użyteczne dzieli się na: stałe (np. węgle, rudy, sole); ciekłe (ropa naftowa, wody mineralne); gazowe (gaz ziemny). Ochrona powierzchni ziemi i gleby w rolnictwie, to działania prowadzące do zachowania, odtwarzania i wzbogacania walorów przyrody ożywionej i nieożywionej takich jak: gleba, zbiorowiska roślinne i krajobraz. Właściwa gospodarka rolnicza polega na gospodarowaniu w myśl zasad dobrej kultury rolnej obejmującej: przeciwdziałanie erozji gleby, zachowanie substancji organicznej i ochronę struktury gleby, ochronę siedlisk naturalnych i krajobrazu. Przeciwdziałanie erozji gleby. Erozja to proces zmywania, żłobienia i zwiewania wierzchniej warstwy gleby, który powoduje utrudnienie uprawy i spadek żyzności oraz zanieczyszczenie wód substancjami organicznymi i składnikami nawozowymi. Stopień zagrożenia erozją jest zależny od rodzaju gleby, nachylenia stoku, okrywy roślinnej i intensywności opadów. Do działań przeciwerozyjnych należy: prowadzenie upraw na gruntach ornych w celu przeciwdziałania erozji wietrznej, a jeśli grunt jest ugorowany, to okres ten nie może trwać dłużej niż 5 lat; na gruntach ornych położonych na stokach o nachyleniu powyżej 20o prowadzenie trwałych użytków zielonych, zalesianie lub uprawa roślin wieloletnich metodą tarasową; na gruntach ornych położonych na stokach o nachyleniu od 12o do 20o prowadzenie upraw w poprzek stoku, z wykorzystaniem roślin przeciwerozyjnych tj: ozimin, motylkowatych, międzyplonów; koszenie łąk i usuwanie ściętej biomasy co najmniej raz w roku do 31 lipca; wypasanie lub wykoszenie pastwisk przynajmniej raz w roku do 31 lipca. stosowanie zabiegu agrotechnicznego lub koszenie na ugorze hamujące zachwaszczenie przynajmniej raz w roku do 15 lipca. Zachowanie substancji organicznej i ochrona struktury gleby. Substancją organiczną w glebie jest próchnica. Dzięki dużej zawartości próchnicy ziemia zachowuje właściwą żyzność, strukturę i wilgotność. Gleby w Polsce są słabo zasobne w próchnicę, dlatego tym bardziej należy zwiększać jej ilość poprzez: - 6 -

7 - stosowanie nawozów naturalnych i organicznych, - przyorywanie plonów ubocznych, - uprawę międzyplonów, - wapnowanie gleb. Uprawa głęboko korzeniących się roślin oraz pozostawianie na polu słomy po zbożach mają dobry wpływ na ilość próchnicy w glebie. Do działań przeciwerozyjnych należy: prowadzenie upraw na gruntach ornych w celu przeciwdziałania erozji wietrznej, a jeśli grunt jest ugorowany, to okres ten nie może trwać dłużej niż 5 lat; na gruntach ornych położonych na stokach o nachyleniu powyżej 20o prowadzenie trwałych użytków zielonych, zalesianie lub uprawa roślin wieloletnich metodą tarasową; na gruntach ornych położonych na stokach o nachyleniu od 12o do 20o prowadzenie upraw w poprzek stoku, z wykorzystaniem roślin przeciwerozyjnych tj: ozimin, motylkowatych, międzyplonów; koszenie łąk i usuwanie ściętej biomasy co najmniej raz w roku do 31 lipca; wypasanie lub wykoszenie pastwisk przynajmniej raz w roku do 31 lipca. stosowanie zabiegu agrotechnicznego lub koszenie na ugorze hamujące zachwaszczenie przynajmniej raz w roku do 15 lipca. Aby utrzymywać strukturę gruzełkowatą gleby należy: zaniechać upraw gdy gleba jest zbyt uwilgotniona, udrożniać rowy melioracyjne odprowadzające nadmiar wody w glebie, nie stosować zbyt ciężkiego sprzętu. Zabiegów uprawowych wykonuje się tak dużo, jak to konieczne, aby stworzyć roślinom korzystne warunki rozwoju i tak mało, jak to możliwe. Zaleca się, aby wykonywać analizy gleby na zasobność przynajmniej raz na 5 lat. Ochrona siedlisk naturalnych i krajobrazu. W warunkach rolniczych ochrona siedlisk naturalnych i krajobrazu polega na zachowaniu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zasobów przyrody. Wszystkich użytkowników gruntów rolnych obowiązują przepisy ochrony przyrody, w tym ochrona gatunkowa dzikiej fauny i flory. Aby utrzymywać strukturę gruzełkowatą gleby należy: zaniechać upraw gdy gleba jest zbyt uwilgotniona, udrożniać rowy melioracyjne odprowadzające nadmiar wody w glebie, nie stosować zbyt ciężkiego sprzętu. Zabiegów uprawowych wykonuje się tak dużo, jak to konieczne, aby stworzyć roślinom korzystne warunki rozwoju i tak mało, jak to możliwe. Zaleca się, aby wykonywać analizy gleby na zasobność przynajmniej raz na 5 lat

8 Tab.1.1. Zestawienie grup roślin wpływających na ilość próchnicy w glebie. Rośliny zwiększające ilość próchnicy w glebie Wieloletnie motylkowate, mieszanki traw z motylkowatymi, trawy Rośliny neutralne dla próchnicy w glebie Zboża, oleiste Rośliny zmniejszające ilość próchnicy w glebie Okopowe, warzywa korzeniowe, kukurydza Ochrona siedlisk naturalnych i krajobrazu. W warunkach rolniczych ochrona siedlisk naturalnych i krajobrazu polega na zachowaniu, zrównoważonym użytkowaniu oraz odnawianiu zasobów przyrody. Wszystkich użytkowników gruntów rolnych obowiązują przepisy ochrony przyrody, w tym ochrona gatunkowa dzikiej fauny i flory. Na pastwiskach należy dostosować obsadę zwierząt tak, aby nie dochodziło do zniszczenia darni. W celu ochrony lęgów ptaków na trwałych użytkach zielonych zaleca się opóźnianie pierwszych pokosów do końca maja. Wykaszanie łąk należy wykonywać techniką od środka do zewnątrz, aby umożliwić ucieczkę bytującej tam faunie. Właściwe kształtowanie krajobrazu polega na zachowaniu w stanie naturalnym: miedz, zadrzewień, śródpolnych, oczek wodnych, bagien i innych użytków ekologicznych, a także na przeciwdziałaniu rozprzestrzeniania się gatunków niepożądanych np. barszczu Sosnowskiego. Podstawową zasadą ochrony powierzchni ziemi i gleby jest zaniechanie wypalania ściernisk, łąk, pastwisk, nieużytków, rowów i pasów przydrożnych. Kopalina to surowiec o znaczeniu gospodarczym wydobywany z ziemi np. węgiel, ropa naftowa, sól, rudy metali. Wyróżnia się kopaliny główne, towarzyszące i współwystępujące. Kopaliny główne są to minerały lub skały stanowiące przedmiot samodzielnej eksploatacji górniczej

9 Ze względu na stan skupienia kopaliny użyteczne dzieli się na: stałe (np. węgle, rudy, sole); ciekłe (ropa naftowa, wody mineralne); gazowe (gaz ziemny). Jednak podstawowym surowcem o strategicznym znaczeniu dla społeczeństw pozostaje woda stąd tak niezwykle ważna jest ochrona jej coraz skromniejszych zasobów. Rys.1.2. Zasoby wody na Ziemi podział i źródła występowania Potrzeby ludzkości wobec przyrody podwoiły się od lat 60. Coraz więcej bierzemy od natury - na wodę, jedzenie, energię, transport, elektronikę, przestrzeń do życia, składowanie odpadów. A ma to swoją cenę. Według danych z 2012 roku 34 proc. dyrektorów generalnych przedsiębiorstw z krajów azjatycko-pacyficznych oraz aż 53 proc. z latynoamerykańskich obawia się o swoje biznesy właśnie z powodu zmniejszającej się bioróżnorodności. Jak się ma jedno do drugiego? Prosty przykład z Kostaryki. Ten kraj jest producentem kawy. Ale żeby kawa owocowała, potrzebne są owady, które ją zapylają. Owady mieszkają w lasach otaczających pola uprawne. Gdy lasy marnieją, giną też owady. Im jest ich mniej, tym gorzej dla plantatorów. Trzeba więc lasy chronić, bo nikt nie wymyślił jeszcze, w jaki sposób w takich sytuacjach skutecznie i na większą skalę zastąpić naturę

10 Rys.1.3. Las kawowy w Kostaryce Nasz apetyt na wszelkie dobra doprowadził do tego, że w ciągu ostatnich 40 lat zginęło 30 proc. gatunków na Ziemi, przede wszystkim w tropikach. Źle jest też w krajach biednych - liczba gatunków je zamieszkujących zmniejszyła się w ciągu ostatnich czterech dekad o ponad połowę. A przecież zależymy od ekosystemów, w których te gatunki żyją. Gdy one wymierają, ekosystem chwieje się, a w końcu pada. Nie wszędzie się pogorszyło. Na przykład odbudowują się gatunki klimatu umiarkowanego - to dzięki wysiłkom na rzecz ich ochrony, zmniejszeniu zanieczyszczenia i poprawie zarządzania odpadami. W strefie umiarkowanej wzrosły zwłaszcza populacje organizmów morskich - o 52 proc. Między rokiem 1966 i 1998 o 13,1 proc. zwiększyła się też populacja bobra europejskiego w Polsce, w dekadzie przybyło atlantyckich jesiotrów (o 10,9 proc.) w USA, a w latach afrykańskich słoni w Ugandzie (o 3,3 proc.). Za to ubyło m.in. tuńczyków, karibu, albatrosów, rekinów wielorybich, żółwi skórzastych. Węglowy ślad stopy - Jednym ze wskaźników, które pokazują, jak bardzo pożeramy Ziemię, jest tzw. ekologiczny ślad węglowy. Pokazuje on, ile mórz i lądów potrzeba, żeby wchłonąć dwutlenek, który produkują ludzie zamieszkujący dany kraj czy region, czyli jakiego kawałka planety potrzebuje dany kraj, by spłacić swój węglowy dług. Okazuje się, że na dziś jedna nasza planeta nam wszystkim nie wystarczy. Potrzebujemy już półtorej Ziemi. A jeśli nic się nie zmieni, do 2030 roku ludzkość będzie potrzebowała dwóch planet. Oczywiście ślad ekologiczny jest inny w zależności od kraju. Amerykanie żyją tak rozrzutnie, jakby mieli do dyspozycji cztery i pół Ziemi, Hindusi zaś wykorzystują mniej niż połowę zasobów

11 naturalnych, które na nich przypadają. A Polacy? Zużywamy dwa razy więcej surowców ponad stan, co oznacza, że żyjemy na kredyt. Globalny ślad węglowy od roku 1961 do 2007 (ostatni rok, z jakiego są opracowane dane) zwiększył się 11-krotnie, z tego o ponad jedną trzecią w ciągu ostatnich 12 lat! To się może źle skończyć. Najprawdopodobniej w przyszłości nie zabraknie nam Ziemi, aby wytworzyć potrzebną nam ilość pożywienia i produktów drzewnych, takich jak papier i materiały budowlane. Zabraknie wody. Tymczasem uczeni dowodzą, że wysoki ślad ekologiczny i poziom konsumpcji wcale nie idą w parze z wyższym poziomem rozwoju. Wskaźnik rozwoju społecznego, który uwzględnia średnią długość życia, dochody i poziom edukacji, jest wysoki również w krajach, które mają umiarkowany ślad ekologiczny. Woda - tylko 1 proc. Ile trzeba zużyć wody, żeby napić się filiżanki czarnej kawy? 140 litrów. Jeśli zapragniemy kawy latte z cukrem, to już 200 litrów. Jak to możliwe? Jeśli policzymy wodę potrzebną do założenia plantacji kawy, jej podlewania, transportu ziaren, pakowania, sprzedaży i w końcu przygotowania naparu, przestaniemy się dziwić. Wody zaczyna brakować w wielu rejonach świata. Obliczono, że mniej więcej jedna trzecia światowej populacji żyje na terenach cierpiących na jej umiarkowany lub okresowy deficyt. Miliardy ludzi, szczególnie w krajach rozwijających się, korzystają z wody prosto z rzeki, jeziora, strumienia. Gdy te wyschną, na tych terenach zamiera życie. Ogromnym kłopotem jest moda na grodzenie rzek, stawianie tam. W tej chwili tylko 177 rzek na świecie ma długość tysiąca kilometrów, a tylko 64 są wolne od zagród i tam. Prawie 500 mln ludzi cierpi z powodu ingerencji człowieka w naturalny bieg rzek. Do historii przeszły już wielkie rzeki, jak Żółta Rzeka w Chinach, Murray River w Australii czy Rio Grande wytyczająca granicę między USA i Meksykiem. Kiedyś potężne, dziś albo wyschły albo są wspomnieniem dawnej świetności. Lasy -w lasach kryje się aż 90 proc. światowej bioróżnorodności. Niestety, drzewa padają pod toporami plantatorów. Popyt napędza podaż. Przykładem są dwa kraje: Malezja i Indonezja, światowi potentaci w produkcji oleju palmowego. Stosuje się go m.in. do produkcji jedzenia, także mydła oraz innych kosmetyków. W ciągu ostatniej dekady zapotrzebowanie na ten olej wzrosło dwukrotnie. Trudno, żeby ludzie nie wykorzystali takiej okazji - natychmiast zaczęli zakładać więcej plantacji, wyrąbując na to miejsce w tropikalnych lasach. Przy okazji skazując na zagładę żyjące tylko na Borneo i Sumatrze orangutany. Miasta - Jestem z miasta -tak może o sobie powiedzieć dziś 3,5 mld ludzi na świecie. W 2050 roku miastowych będzie już 6,3 mld, a ludzi na całym świecie prawdopodobnie 9,2 mld. Według prognoz przestaniemy się rozrastać dopiero w 2075 roku. Wtedy ludzka populacja ustabilizuje się na poziomie 9,22 mld. Już dziś miasta są źródłem 80 proc. globalnej emisji CO 2. Co będzie z nami za 50 lat? Jeśli nasze myśli nie staną się bardziej zielone, nie będziemy wierzyć, że nasze codzienne wybory mają na to wpływ, najprawdopodobniej jeszcze bardziej

12 pogłębią się różnice między biednymi a bogatymi. A potem cały system upadnie. Uczeni przewidują, że przyszłe wojny będą się toczyć właśnie o wodę i żywność to rok, w którym 1,8 mld ludzi korzysta z internetu, a jednocześnie miliard wciąż nie ma dostępu do wody pitnej. Kilka faktów W roku 2009 było 133 tys. chronionych terenów na świecie. 10 krajów na świecie wykorzystuje 60 proc. zasobów naturalnych Ziemi. Są to Brazylia, Chiny, USA, Rosja, Indie, Kanada, Australia, Indonezja, Argentyna i Francja. Mniej niż 1 proc. słodkiej wody na Ziemi jest dostępny dla człowieka. Ryby słodkowodne w wielu krajach są źródłem nawet ponad 70 proc. białka, jakie spożywają ludzie. Codziennie do rzek wpływają 2 mln ton ścieków. Zanieczyszczenie środowiska może być spowodowane przez źródła naturalne (np. wulkany) lub sztuczne (antropogeniczne spowodowane działalnością człowieka), które następuje w wyniku niezamierzonej, ale systematycznej działalności człowieka, polegającej na ciągłej emisji czynników degradujących środowisko lub jest następstwem awarii będącej przyczyną nagłego uwolnienia zanieczyszczeń. Oceny stanu środowiska dokonuje się w odniesieniu do stanu naturalnego bez względu na to, czy jego zmiany są spowodowane przez substancje lub oddziaływania, dla których ustalono poziom stężeń dopuszczalnych

13 2. Zasoby, wykorzystanie, zanieczyszczenie i ochrona wód 4h (źródła zanieczyszczenia wód, zdolności zbiorników do samoregeneracji, sposoby ochrony wód, oczyszczalnie ścieków) Zanieczyszczenia wody zmiany cech fizycznych, chemicznych i biologicznych, uniemożliwiające wykorzystanie wód do celów pitnych lub gospodarczych. Główne zanieczyszczenia wód: pestycydy, węglowodory, fenole, metale ciężkie. Zanieczyszczenie wód jest spowodowane głównie substancjami chemicznymi, bakteriami i innymi mikroorganizmami, obecnymi w wodach naturalnych w zwiększonej ilości. Substancje chemiczne, organiczne i nieorganiczne (mineralne) występują w postaci roztworów, roztworów koloidalnych i zawiesin. Skład chemiczny zanieczyszczeń jest kształtowany czynnikami naturalnymi, np. rozkładaniem substancji z gleb i skał, rozwojem i obumieraniem organizmów wodnych oraz czynnikami antropogenicznymi. Do najczęściej występujących antropogenicznych zanieczyszczeń wód powierzchniowych należą pestycydy, substancje powierzchniowo czynne, węglowodory ropopochodne, fenole, chlorowe pochodne bifenylu oraz metale ciężkie: ołów (Pb), miedź (Cu), chrom (Cr), kadm (Cd), rtęć (Hg) i cynk (Zn), a także wody podgrzane (zanieczyszczenie termiczne), które są szczególnie niebezpieczne dla wód powierzchniowych o małym przepływie lub wód stojących. Większość antropogenicznych zanieczyszczeń wód działa toksycznie na organizmy wodne. Zanieczyszczenia bardzo trwałe w środowisku wodnym i bardzo trudno ulegające chemicznym i biochemicznym procesom nazywa się substancjami refrakcyjnymi. Rys Dopuszczalna zawartość rtęci w surowcach rybnych

14 Rys Miejsca powstawania ścieków Najwięcej zanieczyszczeń trafia do wód razem ze ściekami. Innymi źródłami zanieczyszczeń wód są transport wodny i lądowy, stosowanie pestycydów i nawozów sztucznych oraz odpady komunalne i przemysłowe. Wody ulegają zanieczyszczeniu także w wyniku eutrofizacji. Obieg wody w przyrodzie został zakłócony przez człowieka wycinanie lasów, monokulturę rolnictwa, niewłaściwe i nadmierne zabiegi rolnicze, urbanizację. Podział zanieczyszczeń ze względu na pochodzenie: naturalne takie, które pochodzą z domieszek zawartych w wodach powierzchniowych i podziemnych np. zasolenie, zanieczyszczenie związkami żelaza; sztuczne inaczej antropogeniczne, czyli związane z działalnością człowieka np. pochodzące ze ścieków, spływy z terenów rolniczych, składowisk odpadów komunalnych. Zanieczyszczenia sztuczne także możemy podzielić na grupę biologicznych (bakterie, wirusy, grzyby, glony) oraz chemicznych (oleje, benzyna, smary, ropa, nawozy sztuczne, pestycydy, kwasy, zasady). Ze względu na stopień szkodliwości: bezpośrednio szkodliwe fenole (gazownie, koksownie) kwasy cyjanowodorowy (gazownie), kwas siarkowy i siarczany, kwaśny deszcz (fabryki nawozów sztucznych, celulozownie, fabryki włókien sztucznych), pośrednio szkodliwe takie, które prowadzą do zmniejszenia ilości tlenu w wodzie poniżej poziomu niezbędnego do utrzymania przy życiu organizmów wodnych

15 Wg kryterium trwałości zanieczyszczeń: rozkładalne zawierające substancje organiczne, potencjalnie trujące, lecz podlegające przemianom chemicznym do prostych związków nieorganicznych przy udziale bakterii (ścieki domowe) nierozkładalne zawierające substancje nie ulegające większym przemianom chemicznym i nie atakowane przez drobnoustroje (sole metale ciężkich) trwałe zawierające substancje ulegające rozkładowi biologicznemu w niewielkim stopniu i pozostające w środowisku w niezmiennej formie przez długi okres (pestycydy, fenole, produkty destylacji ropy naftowej) Ze względu na źródło: źródła punktowe ścieki odprowadzane w zorganizowany sposób systemami kanalizacyjnymi, pochodzące głównie z zakładów przemysłowych i z aglomeracji miejskich, zanieczyszczenia powierzchniowe lub obszarowe zanieczyszczenia spłukiwane opadami atmosferycznymi z terenów zurbanizowanych nie posiadających systemów kanalizacyjnych oraz z obszarów rolnych i leśnych, zanieczyszczenia ze źródeł liniowych lub pasmowych zanieczyszczenia pochodzenia komunikacyjnego, wytwarzane przez środki transportu i spłukiwane z powierzchni dróg lub torfowisk oraz pochodzące z rurociągów, gazociągów, kanałów ściekowych, osadowych. Ocena stopnia zanieczyszczeń wód: Stopień zanieczyszczenia wód określa się za pomocą tzw. wskaźników zanieczyszczenia, który mówi o stężeniu danej substancji w miligramach na 1 dm³ wody. Jednym z najważniejszych wskaźników zanieczyszczenia wód powierzchniowych jest stężenie rozpuszczonego tlenu, które może przyjmować maksymalną wartość 8,9 mg/dm3 mniejsze stężenie tlenu świadczy o zanieczyszczeniu wód związkami organicznymi, rozkładalnymi biochemicznie; spadek stężenia tlenu poniżej 4 mg/dm3 powoduje obumieranie wielu organizmów wodnych. Innymi wskaźnikami zanieczyszczenia wód naturalnych są: biochemiczne zapotrzebowanie tlenu, będące miarą zawartości rozkładalnych biochemicznie związków organicznych; chemiczne zapotrzebowanie tlenu miara zawartości wszystkich związków organicznych; obecność zawiesin mineralnych i organicznych, a także nieorganicznych i organicznych związków azotu, fosforu. Prócz sposobów oceny zanieczyszczenia wód opartych na wskaźnikach fizycznych i chemicznych stosuje się metody badania stanu biologicznego wody. Najczęściej jest stosowany tzw. system saprobowy, wykorzystujący wyniki analizy hydrobiologicznych wód. W zależności od składu organizmów wodnych, wody dzieli się na: oligosaprobowe czyste,

16 zanieczyszczone II klasa woda do hodowli ryb z wyjątkiem łososiowatych, do hodowli zwierząt gospodarskich, urządzania isk, rekreacji i sportów wodnych; III klasa woda służąca do nawadniania terenów rolniczych, ogrodniczych i upraw pod szkłem, zaopatrzenia zakładów przemysłowych z wyjątkiem tych, które wymagają wody o jakości wody pitnej. Rys Stan i jakość rzek w Polsce Ocena jakości jezior w Polsce w 2002 roku: 5,8% klasa I 39,2% klasa II 40,8% klasa III 14,2% wody nie odpowiadające normom Unia Europejska stawia sobie za cel ochronę krajowych wód powierzchniowych, przepływowych, przybrzeżnych i gruntowych. Kraje członkowskie zostały zobowiązane do zapobiegania pogorszenia stanu wód oraz do odnowy wszelkich zasobów wód powierzchniowych. Głównym powodem niekorzystnych zmian zachodzących w zbiornikach i ciekach wodnych jest ich zanieczyszczenie. Zanieczyszczenie, jako zjawisko występujące w wodach powierzchniowych, jest skomplikowane i trudne do wyrażenia w postaci prostej definicji. Z biologicznego punktu widzenia za zanieczyszczenie uznawany jest każdy czynnik fizyczny, chemiczny czy biologiczny, szkodliwie oddziałujący na organizmy wodne oraz ludzi czy zwierzęta w wyniku spożycia wody. Z punktu widzenia gospodarki przez zanieczyszczenie rozumie się zjawisko, w którym skład wody zmieniany jest na skutek bezpośredniej lub pośredniej działalności człowieka, w wyniku czego staje się ona nieprzydatna lub przydatna w ograniczonym zakresie do celów przemysłowych i w gospodarstwie domowym. Równocześnie należy zaznaczyć, że samo zanieczyszczenie wód powierzchniowych, a w

17 szczególności wód płynących, nie jest stanem nieodwracalnym. Wody rzeczne, dzięki zachodzącym w nich procesom, mają zdolność do tak zwanego samooczyszczania. Rys Procesy wpływające na samooczyszczanie wód Adsorpcja to proces polegający na zatrzymaniu substancji chemicznych na granicy faz: stałej i ciekłej. Zatrzymanie ma charakter labilny i w związku z tym jest odwracalne. Na granicy woda ciało stałe następuje wymiana substancji do momentu uzyskania równowagi dynamicznej. Równowaga ta zostaje osiągnięta, gdy wymiana woda ciało stałe i ciało stałe woda będzie odbywała się z tą samą szybkością. Zjawiska adsorpcji desorpcji oraz strącania rozpuszczania biorą udział w tym procesie. Adsorpcja zazwyczaj dotyczy drobnych zawiesin i rozpuszczonych związków organicznych, mineralnych i jonów, przy czym zdolność adsorpcyjna różnych substancji jest różna, zdecydowanie lepsza w przypadku substancji organicznych niż mineralnych. Generalnie, im bardziej hydrofobowa jest substancja rozpuszczona, tym chętniej adsorbowana jest na powierzchni ciała stałego, zwłaszcza jeżeli ma ono również charakter hydrofobowy. Sedymentacja - proces ten dotyczy zawiesin łatwo opadających i polega na powolnym opadaniu materii i jej gromadzeniu na dnie, gdzie częściowo zostaje ona rozłożona za pośrednictwem bakterii, częściowo zaś może być przykryta cząstkami mineralnymi i unieruchomiona. Należy jednak pamiętać, są podobnie jak w przypadku adsorpcji sedymentacja jest czasowym sposobem poprawy jakości wody. Zdeponowany na dnie ładunek stanowi potencjalne źródło wtórnego zanieczyszczenia wody. Sedymentacja Proces ten dotyczy zawiesin łatwo opadających i polega na powolnym opadaniu materii i jej gromadzeniu na dnie, gdzie częściowo zostaje ona rozłożona za pośrednictwem bakterii, częściowo zaś może być przykryta cząstkami mineralnymi i unieruchomiona. Należy jednak pamiętać, są podobnie jak w przypadku adsorpcji sedymentacja jest czasowym sposobem poprawy jakości wody. Zdeponowany na dnie ładunek stanowi potencjalne źródło wtórnego zanieczyszczenia wody. Sedymentacja Proces ten dotyczy zawiesin łatwo opadających i polega na powolnym opadaniu materii i jej gromadzeniu na dnie, gdzie częściowo zostaje ona rozłożona za pośrednictwem

18 bakterii, częściowo zaś może być przykryta cząstkami mineralnymi i unieruchomiona. Należy jednak pamiętać, ze podobnie jak w przypadku adsorpcji sedymentacja jest czasowym sposobem poprawy jakości wody. Zdeponowany na dnie ładunek stanowi potencjalne źródło wtórnego zanieczyszczenia wody. Ulatnianie, czyli przemieszczanie zanieczyszczeń z wody do fazy gazowej. Proces ten permanentnie usuwa składniki z fazy ciekłej. Intensywność tego procesu uzależniona jest od temperatury, ciśnienia, właściwości danego związku, a przede wszystkim tendencji do przechodzenia w fazę gazową oraz rozpuszczalności w wodzie. Na skutek ulatniania może nastąpić redukcja zawartości azotu i jego związków w wodzie, takich jak amoniak (przy podwyższonym ph) czy N2 powstający na skutek procesu denitryfikacji. Proces samooczyszczania jest bardzo istotnym zjawiskiem, mającym wpływ na poprawę warunków środowiskowych ekosystemów wodnych. Nie zwalnia nas jednak z odpowiedzialności za stan jakościowy wód oraz za skład i ilość ścieków odprowadzanych do cieków wodnych. Należy pamiętać, ze samoregeneracja ma również pewną granicę tolerancji, przekroczenie jej zahamowuje proces i powoduje zamieranie danego ekosystemu. Uważa się, ze skuteczne samooczyszczanie może zachodzić, gdy stosunek objętości ścieków do objętości wód odbiornika nie jest większy niż 1:50. Również dopływ substancji toksycznych spowalnia, zniekształca lub wręcz zatrzymuje samooczyszczanie, przede wszystkim na skutek zatruwania mikroorganizmów odpowiedzialnych za właściwy rozkład materii dostarczanej materii organicznej. Oczyszczanie ścieków jest to usuwanie ze ścieków zawartych w nich zanieczyszczeń w celu zminimalizowania ich szkodliwego oddziaływania na wody powierzchniowe lub grunty. Do oczyszczania ścieków wykorzystuje się: Procesy fizyczne cedzenie, sedymentacja, flotacja oraz filtracja są wykorzystywane do usuwania ze ścieków stałych zanieczyszczeń; Procesy biologiczne wynikające z działalności życiowej mikroorganizmów, m.in. bakterii, a także glonów i roślin są wykorzystywane do usuwania koloidalnych i rozpuszczonych zanieczyszczeń organicznych i nieorganicznych ze ścieków oraz przetwarzania osadów ściekowych w formę dogodną do ostatecznego ich zagospodarowania. Procesy chemiczne są wykorzystywane do oczyszczenia ścieków przemysłowych, a także do usuwania ze ścieków bytowo-gospodarczych związków biogennych

19 Rys Przykład zorganizowania oczyszczani ścieków w domku wolnostojacym Zespół urządzeń i obiektów służących oczyszczanie ścieków nosi nazwę oczyszczalni ścieków. W dużych oczyszczalniach ścieków, obsługujących centralne systemy kanalizacyjne, najczęściej stosowane są rozwiązania, w których poszczególne procesy oczyszczania prowadzone są w wydzielonych urządzeniach. W lokalnych systemach unieszkodliwiania ścieków zalecane są metody oczyszczania, umożliwiające jednoczesny przebieg procesów oczyszczania ścieków w jednym urządzeniu, co znacznie zmniejsza nakłady inwestycyjne i koszty eksploatacji. Do urządzeń takich należą: osadniki w których zachodzą głównie procesy sedymentacji i floatacji, powodujące wydzielanie stałych zanieczyszczeń ze ścieków oraz procesy beztlenowego rozkładu osadów ściekowych, filtry w których zachodzą głównie procesy filtracji i absorpcji, lecz również biologiczny rozkład zanieczyszczeń tlenowych z zatrzymanych ścieków, komory z przedłużonym napowietrzaniem osadu czynnego lub ze złożami biologicznymi, w których zachodzą przy intensywnym udziale mikroorganizmów biologiczne procesy tlenowe rozkładu zanieczyszczeń w ściekach i tlenowa stabilizacja osadów, stawy biologiczne i oczyszczalnie korzeniowe stanowiące rodzaj "ekologicznego reaktora", w których zachodzą procesy wykorzystywane w sztucznych oczyszczalniach ścieków, a ponadto procesy charakterystyczne dla naturalnego środowiska ze znacznym udziałem roślinności (fotosynteza, fotoutlenianie, pobór zanieczyszczeń przez rośliny i inne)

20 Rys Nowoczesna oczyszczalnia ścieków w Zielonej Górze Oczyszczalnię ścieków pokazano na rysunku x.x o powierzchnia terenu oczyszczalni: 8,17 ha zlokalizowano około 7 km na północ od Zielonej Góry w rejonie na zachód od wsi Łężyca, w odległości 2-3 km od dróg relacji Czerwieńsk - Wysokie oraz Zielona Góra - Wysokie. Dojazd do oczyszczalni prowadzi od strony Łężycy drogą odchodzącą na zachód od drogi relacji: Zielona Góra - Wysokie, na północnym skraju wsi Łężyca. Oczyszczalnia przyjmuje ścieki z Zielonej Góry. Podstawowe dane techniczne oczyszczalni: Oczyszczalnia mechaniczno-biologiczna dla RLM pracująca w układzie trzystopniowego biologicznego oczyszczania ścieków z biologiczną defosfatacją, denitryfikacją i nitryfikacją, Przepustowość : Q dśr m3/d Q dmax pogoda sucha m3/h Q dmax pogoda deszczowa m3/h Parametry oczyszczonych ścieków: BZT5 15 mg O2/dm3 ChZT 125 mg O2/dm3 azot ogólny 10 mgn/dm3 zawiesina 35 mg/dm3-20 -

21 fosfor ogólny 1 mgp/dm3 kadm 0,4 mgcd/dm3 ołów 0,5 mgpb/dm3 nikiel 0,5 mgni/dm3 chrom 0,1 mgcr/dm3 W małych oczyszczalniach ścieków mogą być także wykorzystywane kultury mikroorganizmów w postaci tzw. osadu czynnego, wymieszanych ze ściekami bądź w postaci błony bakteryjnej, zaszczepionej na powierzchni złoża biologicznego. Najbardziej powszechnym urządzeniem do oczyszczania ścieków w lokalnych systemach są osadniki gnilne nazywane inaczej dołami gnilnymi lub szambami. Objętość takiego osadnika musi być dostosowana do jego funkcji oczyszczania ścieków i przeróbki osadów, które wraz z kożuchem powinny być okresowo usuwane. Ze względu na rodzaj i ilość oczyszczanych ścieków rozróżnia się oczyszczalnie: miejskie, grupowe, osiedlowe, domowe oraz przemysłowe

22 3. Zanieczyszczenia i ochrona powietrza 4h (źródła zanieczyszczenia powietrza, normy zanieczyszczeń obowiązujące w Polsce i w Europie, sposoby przeciwdziałania zanieczyszczeniom) Zanieczyszczenie powietrza występowanie w atmosferze różnych substancji w takiej koncentracji i przez tak długi czas, że prowadzi do szkodliwych konsekwencji dla zdrowia lub samopoczucia ludzi, dla organizmów żywych albo do uszkodzeń obiektów nieożywionych (np. przez korozję). Główne zanieczyszczenia powietrza: dwutlenek siarki (SO 2 ), tlenki azotu (NOx), tlenek węgla (CO), ozon troposferyczny (O 3 ), ołów (Pb), pyły, Powietrze zanieczyszczają wszystkie substancje gazowe, stałe lub ciekłe, znajdujące się w powietrzu w ilościach większych niż ich średnia zawartość. Ogólnie zanieczyszczenia powietrza dzieli się na pyłowe i gazowe. Światowa Organizacja Zdrowia definiuje powietrze zanieczyszczone jako takie, którego skład chemiczny może ujemnie wpłynąć na zdrowie człowieka, roślin i zwierząt, a także na inne elementy środowiska (wodę, glebę). Zanieczyszczenia powietrza są najbardziej niebezpieczne ze wszystkich zanieczyszczeń, gdyż są mobilne i mogą skazić na dużych obszarach praktycznie wszystkie komponenty środowiska. Głównymi źródłami zanieczyszczeń są: uprzemysłowienie i wzrost liczby ludności, przemysł energetyczny, przemysł transportowy, źródła naturalne (największe źródło). Rosnące zapotrzebowanie na energie uczyniło ze spalania główne źródło zanieczyszczeń atmosferycznych pochodzenia antropogenicznego. Najważniejsze z nich to: dwutlenek siarki (SO 2 ), tlenki azotu (NxOy), pyły węglowe (X 2 ) lotne związki organiczne (benzopireny), tlenek węgla (CO), dwutlenek węgla (CO2), ozon troposferyczny (O 3 ), ołów (Pb), pyły zawieszone. Źródłami zanieczyszczeń powietrza są m.in.: niska emisja chemiczna konwersja paliw, wydobycie i transport surowców,

23 przemysł chemiczny, przemysł rafineryjny, przemysł metalurgiczny, cementownie, składowiska surowców i odpadów, motoryzacja. Naturalne źródła zanieczyszczeń powietrza to: wybuchy wulkanów, wietrzenie chemiczne skał, pożary lasów i stepów, wyładowania atmosferyczne, pył kosmiczny, procesy biologiczne. Zanieczyszczenia powietrza są wchłaniane przez ludzi głównie w trakcie oddychania. Przyczyniają się do powstawania schorzeń układu oddechowego, a także zaburzeń reprodukcji i alergii. W środowisku kulturowym człowieka zanieczyszczenia powietrza powodują korozje metali i materiałów budowlanych. Działają niekorzystnie również na świat roślinny, zaburzając procesy fotosyntezy, transpiracji i oddychania. Wtórnie skażają wody i gleby. W skali globalnej maja wpływ na zmiany klimatyczne. Zanieczyszczenia powietrza zwiększają także kwasowość wody pitnej. Powoduje to wzrost zawartości ołowiu, miedzi, cynku, glinu, a nawet kadmu w wodzie dostarczanej do naszych mieszkań. Zakwaszone wody niszczą instalacje wodociągowe, wypłukując z niej różne substancje toksyczne. Wyróżnia się trzy główne źródła emisji zanieczyszczeń do atmosfery: punktowe są to głównie duże zakłady przemysłowe emitujące pyły, dwutlenku siarki, tlenku azotu, tlenku węgla, metale ciężkie. powierzchniowe (rozproszone) są to paleniska domowe, lokalne kotłownie, niewielkie zakłady przemysłowe emitujące głównie pyły, dwutlenek siarki. liniowe są to głównie zanieczyszczenia komunikacyjne odpowiedzialne za emisję tlenków azotu, tlenków węgla, węglowodorów aromatycznych, metali ciężkich (dawniej głównie ołowiu z etyliny, obecnie platyny, palladu i rodu z katalizatorów samochodowych). Skutki zanieczyszczeń powietrza: Kwaśny deszcz opad atmosferyczny o niskim ph. Zawiera kwas siarkowy, powstały w atmosferze zanieczyszczonej tlenkami siarki ze spalania zasiarczonego węgla oraz kwas azotowy powstały z tlenków azotu. Przyczynia się do zwiększenia śmiertelności niemowląt[potrzebne źródło] i osłabienia płuc[potrzebne źródło], powoduje

24 zakwaszania rzek i jezior, niszczenie flory i fauny, degradację gleby, niszczenie zabytków i architektury. Smog zanieczyszczone powietrze zawierające duże stężenia pyłów i toksycznych gazów, których źródłem jest głównie motoryzacja i przemysł. Odory (niepożądane zapachy) - skutek obecności w powietrzu zanieczyszczeń pobudzających receptory węchowe (odoranty). Najczęściej są to mieszaniny bardzo wielu różnych związków, występujących w bardzo małych ilościach. Ich oddziaływanie na zdrowie ludzi ma zwykle charakter psychosomatyczny. Rozwiązywanie problemów związanych z uciążliwością zapachową wymaga stosowania specyficznych metod analitycznych (analiza sensoryczna, olfaktometry). Dziura ozonowa Spadek zawartości ozonu (O 3 ) na wysokości km głównie w obszarze bieguna południowego, obserwowany od końca lat 80. Tempo spadku wynosi ok. 3% na rok. Rys.3.1. Schemat powstawania dziury ozonowej Największe znaczenie mają w tym procesie związki chlorofluorowęglowe (freony), z których uwolniony chlor (pod wpływem promieniowania ultrafioletowego) atakuje cząsteczki ozonu, prowadząc do wyzwolenia tlenu (O2) oraz tlenku chloru(ii) (ClO). Tempo globalnego spadku ozonu stratosferycznego pod wpływem działalności człowieka (z wyjątkiem Antarktydy), oszacowane na podstawie badań satelitarnych, wynosi 0,4-0,8% na rok w północnych, umiarkowanych szerokościach geograficznych i mniej niż 0,2% w tropikach. Powłoka ozonowa jest naturalnym filtrem chroniącym organizmy żywe

25 przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym. W celu jej ochrony z inicjatywy UNEP (Program Ochrony Środowiska Narodów Zjednoczonych) przedstawiciele 31 państw podpisali w 1987 Protokół Montrealski umowę zakładająca 50-procentowy spadek produkcji freonów do roku 2000, w stosunku do Od 1990 obserwowane jest zmniejszenie tempa wzrostu freonów w atmosferze z 5% rocznie do mniej niż 3%. W 1995 Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii przyznano za badania nad wpływem freonów na ozon atmosferyczny oraz badania nad powstawaniem i reakcjami ozonu atmosferycznego. Efekt cieplarniany zjawisko zachodzące w atmosferze planety powodujące wzrost temperatury planety, w tym i Ziemi. Efekt wywołują gazy atmosferyczne, zwane gazami cieplarnianymi, ograniczające promieniowanie cieplne powierzchni Ziemi i dolnych warstw atmosfery do przestrzeni kosmicznej. Odkryty przez Jean Baptiste Joseph Fourier w 1824 i zbadany przez Svante Arrheniusa w 1896 roku. Nazwa pochodzi od zjawiska zachodzącego w szklarni gdy Słońce oświetla pomieszczenie przykryte szkłem, panuje w nim temperatura wyższa niż na zewnątrz. Na planetach Mars i Wenus, czy na księżycu Tytan także zachodzi efekt cieplarniany, ale większość artykułu poświęcona jest Ziemi. Termin "efekt cieplarniany" odnosi się do efektu wywołanego przez czynniki naturalne w atmosferze Ziemi oraz do przypuszczalnych zmian efektu wywołanych przez gazy wyemitowane w wyniku działalności człowieka. Naturalny efekt cieplarniany, jest zjawiskiem bardzo korzystnym dla Ziemi podnosi on temperaturę o około 15 C (choć podawane są różne wielkości i przyczyny tego efektu). W potocznym rozumieniu ten naturalny efekt jest często pomijany. Rys.3.2. Uproszczony bilans energetyczny Ziemi

26 Zanieczyszczenia powietrza w Polsce Stan powietrza atmosferycznego jest uwarunkowany przez emisje zanieczyszczeń do atmosfery z terytorium Polski, transport transgraniczny oraz warunki meteorologiczne. Nadmierne zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego występuje na ponad 20% powierzchni Polski. Czynnikami powodującymi taki stan są: energetyka oparta na węglu kamiennym i brunatnym, rozwinięty ale nie doinwestowany ekonomicznie przemysł surowcowy, niedobór instalacji oczyszczających gazy odlotowe, dynamicznie rozwijający się transport samochodowy (pojazdy i drogi), opóźnienie w rozwoju prawa ekonomicznego i jego egzekwowania. Stan czystości powietrza na Górnym Śląsku zależy od emisji zanieczyszczeń z krajowych źródeł przemysłowych oraz ich napływu z Czech i Niemiec. Z terytorium Polski zanieczyszczenia transportowane są nad terytorium wschodnich i północnych sąsiadów. Polska należy do krajów wymieniających zanieczyszczenia tzn. że wielkość eksportu zanieczyszczeń jest zbliżona do wielkości importu. Szacuje się, ze w Polsce ogólna emisja zanieczyszczeń gazowych wyniosła w 1994 r. co najmniej 10 mln t, w tym dwutlenku siarki (SO2) 2,6 mln t (1989-3,9 mln t, ,0 mln t ), tlenków azotu 1,1 mln t (1989-1,5 mln t, ,2 mln t), tlenku węgla (CO) 4,4 mln t, lotnych substancji organicznych 1,7 mln t, amoniaku (NH3) 384 tys. t, dwusiarczku węgla (CS2) -20 tys. t, siarkowodoru (H2S) 9 tys. t i związków fluoru 4 tys. t, dodatkowo emisja dwutlenku węgla (CO2) jest szacowana na ok. 400 mln t. Emisja pyłów zmniejszyła się z 2,4 mln t do 1,4 mln t rocznie. Przestrzenny rozkład emisji zanieczyszczeń jest bardzo nierównomierny największy poziom osiąga ona na obszarach dużych aglomeracji miejskich oraz głównych okręgach przemysłowych. Zdecydowanie najgorsza sytuacja występuje w województwie śląskim, gdzie na obszarze stanowiącym zaledwie 2,1% powierzchni Polski koncentruje się aż 20-25% krajowej emisji dwutlenku siarki (SO 2 ), tlenków azotu i pyłów[potrzebne źródło]. Od wielu lat są tu przekraczane wartości dopuszczalnych stężeń wszystkich ważniejszych zanieczyszczeń atmosfery, w tym metali ciężkich, tlenku węgla i węglowodorów. Na obszarach zurbanizowanych, zwłaszcza przy ruchliwych ulicach miejskich występuje podwyższone w stosunku do poziomu dopuszczalnego zapylenie oraz stężenie szkodliwych gazów. Z kolei Kraków jest drugim co do wielkości miastem w Polsce, zamieszkanym przez 756 tys. ludzi, w którym jakość powietrza jest jedną z najgorszych w Europie[3]. Głównym źródłem zanieczyszczeń powietrza w Krakowie jest niska emisja (ogrzewanie mieszkań węglem i śmieciami). Poza sezonem grzewczym do przekraczania norm zanieczyszczenia przyczynia się transport oraz przemysł. W Krakowie i niektórych miastach Górnego Śląska występuje kwaśny smog typu londyńskiego

27 Rys Schemat powstawania kwaśnego deszczu Zanieczyszczenie powietrza ma ogromny wpływ na życie człowieka. Smog kwaśny poraża oskrzela, drogi oddechowe, układ krążenia. Organizacja Health and Environmental Alliance oszacowała koszty zewnętrzne zanieczyszczenia powietrza w przedziale mld zł rocznie, na co składa się "3,500 przedwczesnych zgonów, 1,600 przypadków przewlekłego zapalanie oskrzeli, 1,000 nowych hospitalizacji oraz 800,000 utraconych dni pracy rocznie. Doprowadza również do degradacji zabytków. Żeby odwrócić proces i oczyścić powietrze należy dokonać: zmian technologicznych, zamontować skuteczne urządzenia oczyszczające dla źródeł emisji (cyklony, filtry workowe, elektrofiltry, skrubery, odpylacze), ustalić prawidłowe i rzetelnie przestrzegane kryteria oceny zanieczyszczeń. Od początku lat 90. obserwuje się zmniejszenie emisji zanieczyszczeń powietrza, co początkowo było spowodowane spadkiem produkcji przemysłowej, obecnie postępem w instalowaniu urządzeń ochrony powietrza. Wzrasta liczba urządzeń odpylających i ich średnia skuteczność. Powstają nowe instalacje odsiarczania spalin i usuwania z nich tlenków azotu. Ilość zanieczyszczeń zatrzymanych i zneutralizowanych w urządzeniach oczyszczających w przypadku pyłów stanowi ok. 98% zanieczyszczeń wytworzonych, a w przypadku dwutlenku siarki ok. 26%. W rezultacie tych zmian udział emisji przemysłowych zmniejsza się na rzecz niskiej emisji

28 Stężenie pyłów zawieszonych w pomieszczeniach jest o ok. 10% niższe od stężenia na zewnątrz. Stosowanie pokojowych filtrów powietrza HEPA w oczyszczaczach powietrza, klimatyzatorach i odkurzaczach zmniejsza stężenie w pomieszczeniach o ok. 30%. Rosnące zapotrzebowanie na energię sprawia, że do atmosfery przedostają się zanieczyszczenia, które podzielić można na gazowe i pyłowe. Najistotniejsze z nich to: dwutlenek siarki, tlenki azotu, pyły węglowe, tlenek i dwutlenek węgla, ozon troposferyczny, ołów oraz pyły. Źródłem ich emisji jest postępująca industrializacja, wzrost liczby ludności, przemysł energetyczny oraz transport. Głównym sprawcą zanieczyszczeń pyłowych jest przemysł paliwowo-energetyczny, generujący ogromną ilość popiołów lotnych. Ta gałąź przemysłu odpowiada także za najwyższą emisję zanieczyszczeń gazowych, z czego około 75% to emisja dwutlenku siarki. Wtóruje mu przemysł metalurgiczny, odpowiedzialny za emisję pyłów metalurgicznych oraz gazów, wśród których 80% stanowi tlenek węgla, zwany czadem. Polska zajmuje niechlubne, trzecie miejsce w zanieczyszczeniu powietrza na świecie, gdyż krajowa energetyka oparta jest na węglu, który jest paliwem uciążliwym dla środowiska. Minusem są też wadliwe technologie spalania i brak skutecznych instalacji oczyszczających. Najwięcej zanieczyszczeń emitują elektrownie, elektrociepłownie, spalanie węgla w gospodarstwach domowych, transport, przemysł hutniczy, chemiczny i budowlany. Rys Rejony o najwyższym w Polsce zanieczyszczeniu powietrza

29 Nadmierne zanieczyszczenie powietrza występuje na ponad 20% powierzchni kraju. Najbardziej zanieczyszczone jest województwo śląskie, z uwagi na duże zagęszczenie przemysłu. Rejon ten to zaledwie nieco ponad 2% powierzchni kraju, a koncentruje się tam do 25% emisji dwutlenku siarki, tlenków azotu i pyłów. Przykładowo w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym na 1 km 2 przypada ok ton pyłów w skali roku, co oznacza pięciokrotne przekroczenie norm. Skuteczną drogą do redukcji emisji gazów i pyłów jest ograniczenie wydobycia paliw kopalnych i spalania węgla, zwiększenie udziału źródeł odnawialnych w produkcji energii, systemy odsiarczania spalin i urządzenia odpylające. Aby przeciwdziałać emisji światowych zanieczyszczeń, w 1997 roku podpisano międzynarodowe porozumienie, zwane Protokołem z Kioto. Kraje, które je ratyfikowały, zobowiązały się zredukować do 2012 roku własne emisje o co najmniej 5% poziomu emisji z roku Do największych oponentów protokołu należą Stany Zjednoczone. Nie uznały go również Chiny, które są największym w świecie emitentem gazów cieplarnianych. Wymagania UE, dotyczące oceny i zarządzania jakością powietrza określa dyrektywa ramowa 96/62/EC oraz dyrektywy pomocnicze 1999/30/EC i 2000/69/EC. Przywołane dyrektywy, na polski grunt prawny, przeniosła ustawa z 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz.U. Nr 62, poz. 627) i rozporządzenia wykonawcze do tej ustawy - (Dz.U. Nr 87 poz. 798) oraz w sprawie dopuszczalnych poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz.U. Nr 87, poz. 796). Odpowiedzialność za ocenę jakości powietrza ponosi wojewoda w imieniu którego zadanie to wykonuje wojewódzki inspektor ochrony środowiska. Ocena obejmuje negatywne oddziaływanie niebezpiecznych związków zawartych w powietrzu na zdrowie ludzi i na wegetację roślin. Ocenia się następujące zawartości: substancja okres uśredniania wyników benzen C6H6 rok 5 dwutlenek azotu NO2 dwutlenek siarki SO2 dopuszczalny poziom µg/m3 1 godz razy rok 40 1 godz razy doba razy ołów Pb rok 0,5 tlenek węgla CO 8 godz ozon O3 8 godz dni pył zawieszony doba razy rok 40 dopuszcz. częstość przekraczania normy Odrębne, podwyższone normy obowiązują w uzdrowiskach. Określa się również godzinne poziomy alarmowe (i ostrzegawcze) dla: ozonu - 240/godz. (180), dwutlenku siarki - 500, dwutlenku azotu

30 Szacuje się, że rocznie w Unii Europejskiej na choroby spowodowane zanieczyszczeniem powietrza umiera ok. 350 tys. osób. By z tym walczyć, KE zaproponowała w 2005 roku dyrektywę zaostrzającą obecne przepisy dotyczące limitów zawartości groźnych cząsteczek w powietrzu, w tym najbardziej szkodliwych pyłów o wielkości do 2,5 mikronów (PM2,5). KE spodziewa się, że dzięki tym nowym restrykcjom nałożonym na przemysł i transport, które emitują szkodliwe tlenki azotu, dwutlenek siarki i amoniak, można aż o 60 tys. obniżyć liczbę zgonów w ciągu roku i zaoszczędzić w ochronie zdrowia ok. 42 mld euro. Według przyjętej przez eurodeputowanych dyrektywy, dopuszczalny poziom koncentracji największych cząstek (PM10) pyłów ma wynieść 40 mikrogramów na metr sześcienny rocznie, począwszy od roku Kraków ma problem ze smogiem przez cały rok kalendarzowy. Najgorzej jest w sezonie grzewczym, kiedy spaliny samochodowe oraz piece węglowe emitują ogromne ilości pyłu zawieszonego PM10 i PM2.5. W okresie między październikiem a kwietniem normy tych substancji są notorycznie przekraczane. Źle jest także w czasie wakacji, kiedy co prawda stężenie pyłów spada (choć i tak zdarza się dużo dni, kiedy normy są przekraczane! w lipcu w centrum miasta były 4 takie dni), ale w zamian otrzymujemy smog fotochemiczny (typu Los Angeles ). Jest to zjawisko powstające przy wysokich temperaturach powietrza. Wtedy to: Tlenki azotu i węglowodory obecne w spalinach samochodowych w obecności światła wchodzą w reakcje prowadzące do powstania silnych utleniaczy (m.in. ozonu), formaldehydu,acetaldehydu, PAN oraz nadtlenku wodoru. Ozon jest gazem drażniącym, powoduje uszkodzenie błon biologicznych przez reakcje rodnikowe z ich składnikami. Po dostaniu się do komórek może hamować działanie enzymów komórkowych, wstrzymując oddychanie wewnątrzkomórkowe. Pierwszymi objawami podrażnienia ozonem (obserwowanym w stężeniach 200 μg/m3) są kaszel, drapanie w gardle, senność i bóle głowy. W większych stężeniach może prowadzić do wzrostu ciśnienia tętniczego, przyspieszenia tętna i obrzęku płuc prowadzącego do zgonu (w stężeniach μg/m3). Dopuszczalne stężenie Ozonu w powietrzu wynosi 120 μg/m3 a poziom alarmowy wynosi 240 μg/m3. Najważniejsze jest jednak pytanie nie o objawy, a przyczyny złej dla życia jakości powietrza w Krakowie. O ile bowiem wszyscy wiedzą o niekorzystnym położeniu geograficznym miasta o tyle niezbyt popularne, a w całej sprawie krytyczne jest to, że brakuje programu ochrony korytarzy powietrzno wiatrowych, które są bezmyślnie zabudowywane, a stanowią jedyny ratunek dla miasta, w którym wiatr wieje średnio z prędkością tylko około 2 metrów na sekundkę (7,2 km/h)

31 4. Ochrona przyrody i różnorodności biologicznej 2h (aspekty prawne pozwolenia niezbędne do przeprowadzenia inwestycji i uruchomienia procesu przemysłowego obszary NATURA 200) Działania globalne. Większość państw na świecie ma swoje własne normy i przepisy prawne dotyczące ochrony przyrody. W związku z tym środowisko naturalne chronione jest w różnym stopniu na różnych obszarach (w zależności od np. lokalnych norm emisji zanieczyszczeń). Istotna jest też kwestia przestrzegania owych przepisów, ponieważ często bywają one bezkarnie łamane. Intensywny rozwój gospodarczy w drugiej połowie XX wieku sprawił, że zagrożenie dalszą degradacją środowiska stawało się coraz większe i konieczne było podjęcie działań o zasięgu ponadpaństwowym globalnym. Poniżej wymienionych zostało kilka przykładów takich działań: - MAB Man and Biosphere ( Człowiek i Biosfera ) to program UNESCO (wyspecjalizowanej organizacji ONZ) powstały w 1971 roku; ma na celu objęcie dodatkową ochroną najcenniejszych obszarów i obiektów przyrodniczych; dotychczas utworzono 482 rezerwaty biosfery, których pełny wykaz (w języku angielskim, francuskim i hiszpańskim) można znaleźć pod adresem: ponadto UNESCO utworzyło Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego, obejmującą obiekty o szczególnej wartości historycznej, w tym elementy środowiska naturalnego; - Konwencja Ramsarska porozumienie zawarte w 1971 roku w irańskim mieście Ramsar; zakłada objęcie dodatkową ochroną obszarów wodno-błotnych (wetlands), a w szczególności żyjącego tam ptactwa; listę obszarów chronionych Konwencją Ramsarską można znaleźć pod adresem - Protokół z Kioto umowa międzynarodowa zawarta w 1997 roku przez większość państw świata; jej sygnatariusze zobowiązali się do ograniczenia o 5% emisji gazów cieplarnianych do 2012 roku; protokół wszedł w życie 16 lutego 2005 roku, kiedy to Rosja, jako 141 państwo, dokonała jego ratyfikacji; niestety umowy tej nie chcą podpisać Stany Zjednoczone, które wytwarzają aż 40% wszystkich gazów cieplarnianych na świecie; - Konwencja Wiedeńska (1985), Protokół Montrealski (1987) umowy międzynarodowe dotyczące ochrony warstwy ozonowej; w latach 90-tych do Protokołu Montrealskiego wprowadzono liczne poprawki, które miały na celu dalsze ograniczenie emisji substancji chemicznych niszczących warstwę ozonową Ziemi; - Szczyt Ziemi Konferencja Narodów Zjednoczonych Środowisko i Rozwój, która odbyła się w 1992 roku w Rio de Janeiro; spotkali się wówczas szefowie 178 państw i podpisali szereg deklaracji, porozumień, konwencji i innych dokumentów określających ramy wspólnego działania w zakresie ochrony środowiska; oceną ich wdrażania oraz

32 perspektywami dalszych działań miał zająć się m.in. Światowy Szczyt do spraw Zrównoważonego Rozwoju zorganizowany w Johannesburgu w 2002 roku; jednakże spotkanie to zostało powszechnie skrytykowane, gdyż nie przyniosło praktycznie żadnych wymiernych korzyści, a jedynie ogólne zalecenia (poza tym zwracano uwagę, że olbrzymie pieniądze wydane na organizację szczytu mogły być przeznaczone na działania bezpośrednio chroniące środowisko). - Greenpeace międzynarodowa organizacja ekologiczna przeprowadzająca spektakularne akcje na rzecz ochrony przyrody; jej działania mają na celu zwrócenie uwagi świata na konkretne przykłady niszczenia środowiska naturalnego; aktywiści Greenpeace często dopuszczają się czynów skrajnie niebezpiecznych, niejednokrotnie łamiąc prawo. Natura 2000 program utworzenia w krajach Unii Europejskiej wspólnego systemu (sieci) obszarów objętych ochroną przyrody. Podstawą dla tego programu są dwie unijne dyrektywy: Dyrektywa Ptasia i Dyrektywa Siedliskowa (Habitatowa). Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważa się za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów. Jednolite prawo powinno ułatwić współdziałanie wielu instytucji zajmujących się ochroną przyrody stale i tych dla których jest to działanie oboczne. Zadanie i cel rangi europejskiej powinno łatwiej uzyskać powszechną akceptację społeczną, tym bardziej że poszczególne kraje członkowskie są zobowiązane do zachowania na obszarach wchodzących w skład sieci Natura 2000 walorów chronionych w stanie nie pogorszonym, co wcale nie musi wykluczać ich gospodarczego wykorzystania. W ramach programu wyznaczone zostają tzw. obszar specjalnej ochrony ptaków (Special Protection Areas SPA) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (Special Areas of Conservation SAC), na których obowiązują ochronne regulacje prawne. Obszary specjalnej ochrony ptaków są wyznaczane samodzielnie przez każde państwo. Komisja Europejska kontroluje jednak zgodność wyznaczonych obszarów z siecią tzw. IBA. W praktyce każdy obszar spełniający naukowe kryteria IBA musi być wyznaczony jako obszar specjalnej ochrony ptaków. W zakresie specjalnych obszarów ochrony siedlisk, każde państwo członkowskie musi opracować i przedstawić Komisji Europejskiej listę leżących na jego terytorium obszarów najcenniejszych pod względem przyrodniczym, odpowiadających gatunkowo i siedliskowo wymogom zawartym w Dyrektywie Siedliskowej. Po przedłożeniu listy, następuje proces ewaluacji i selekcji obszarów na poziomie europejskim. Kluczowym elementem tej procedury jest Seminarium Biogeograficzne na którym ocenia się kompletność sieci dla każdego z gatunków i siedlisk będących przedmiotami ochrony, a występujących w danym państwie. Następnie Komisja Europejska zatwierdza w trybie decyzji obszary pod nazwą obszar mający znaczenie dla Wspólnoty (Site of Community Importance SCI) i od tej chwili obowiązują wszystkie przepisy ochronne. Państwo członkowskie ma

33 następnie obowiązek w ciągu 6 lat wyznaczyć obszary krajowym aktem prawnym, co do listy, granic i przedmiotów ochrony obszarów akt ten musi być tożsamy z decyzją Komisji. Obszary Natura 2000 są obszarami ochrony określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, tj. tylko te gatunki i siedliska są przedmiotami ochrony. Funkcjonowanie obszaru opiera się na trzech kluczowych obowiązkach: Obowiązek oceny: Każdy plan lub przedsięwzięcie, które potencjalnie mogłoby wpływać na obszar Natura 2000, musi być przed zezwoleniem na nie ocenione pod kątem tego wpływu. Nie można zezwolić na realizację przedsięwzięcia, którego wpływ na obszar Natura 2000 byłby znacząco negatywny. Obowiązuje przy tym zasada ostrożności wszystkie racjonalne wątpliwości muszą być interpretowane na korzyść ochrony obszaru, a przeciwko przedsięwzięciu, tj. do zezwolenia na przedsięwzięcie konieczne jest uzyskanie pewności, że znaczący negatywny wpływ jest wykluczony. Wyjątkowo, mimo znaczącego negatywnego wpływu przedsięwzięcia na obszar, można na nie zezwolić jeśli jego realizacja wynika z koniecznych przyczyn nadrzędnego interesu publicznego, nie ma możliwości zastosowania rozwiązań alternatywnych oraz zostanie zagwarantowana kompensacja przyrodnicza. Obowiązek ten wywodzi się z art 6(3) i 6(4) Dyrektywy Siedliskowej. Obowiązek zapobiegania wszelkim pogorszeniom: Organ sprawujący nadzór nad obszarem Natura 2000 obowiązany jest zapobiec wszelkim pogorszeniom stanu siedlisk i znaczącemu niepokojeniu gatunków, będących w danym obszarze przedmiotami ochrony. Dotyczy to także zapobieganiu pogorszeniom spowodowanym przez czynniki naturalne, albo pogorszeniom w wyniku legalnej, nie wymagającej szczególnych zezwoleń działalności człowieka. Obowiązek ten wywodzi się z art 6(2) Dyrektywy Siedliskowej. Obowiązek proaktywnej ochrony: Należy wprowadzić specjalne środki ochronne (np. regulacje prawne, systemy umów, działania ochrony czynnej, ustanawianie i wdrażanie odpowiednich planów), gwarantujące docelowo zachowanie przedmiotów ochrony we właściwym stanie ochrony. Obowiązek ten dla obszarów siedliskowych wywodzi się z art 6(1) Dyrektywy Siedliskowej, a dla obszarów ptasich z art. 4 Dyrektywy Ptasiej. W Polsce obowiązek oceny jest realizowany w formie postępowania administracyjnego; organem właściwym do orzekania o możliwości wystąpienia znaczącego negatywnego wpływu przedsięwzięcia na obszar, i tym samym de facto do rozstrzygania o możliwości realizacji przedsięwzięcia, jest Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska. Obowiązek zapobiegania pogorszeniom jest realizowany przez bieżące działania organów administracji i organów ochrony przyrody, w szczególności organów sprawujących nadzór nad danym obszarem. Dla wykonania obowiązku zapobiegania pogorszeniom i obowiązku proaktywnej ochrony przewiduje się sporządzanie i ustanawianie, dla każdego obszaru Natura 2000, co najmniej raz na 10 lat tzw. planu zadań ochronnych. W razie potrzeby, dla obszaru lub jego części, może być też sporządzany i ustanawiany na 20 lat plan ochrony

34 Sieć Natura 2000 w UE liczy ok. 26 tys. obszarów zajmujących ok. 145 tys. km² powierzchni morskiej i blisko 800 tys. km² powierzchni lądowej (18% powierzchni krajów UE). W 2011 r. decyzją KE obszar NATURA 2000 rozszerzono o kolejne 18,8 tys. km². Rys Obszary Natura 2000 w Europie Polska zobowiązała się do wyznaczenia na swoim terytorium sieci Natura 2000 w Traktacie ateńskim z 16 kwietnia 2003 r., stanowiącym podstawę prawną przystąpienia Polski i dziewięciu innych krajów europejskich do Unii Europejskiej. Przepisy unijne stanowiące podstawę dla tworzenia sieci Natura 2000 zostały wprowadzone do polskiego prawa wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Przygotowania do wprowadzenia sieci Natura 2000 w Polsce rozpoczęły się już w końcu lat 90. Sporządzone zostały wówczas wstępne analizy zasobów siedlisk i gatunków wymagających ochrony w sieci. Prowadzone były także negocjacje na temat uzupełnienia przepisów unijnych o siedliska i gatunki wymagające ochrony w Polsce, a nieobecne w krajach starej UE i w konsekwencji też nie objęte ochroną ówczesnego prawa unijnego. W działaniach tych uczestniczyli przede wszystkim naukowcy z Instytutu Ochrony Przyrody PAN z Krakowa i urzędnicy Ministerstwa Środowiska. Eksperci z Centrum Informacji o Środowisku UNEP/GRID i Instytutu Ochrony Przyrody w Krakowie opracowali w 2001 r. Koncepcję sieci Natura 2000 w Polsce. Dokument ten zawierał wstępną identyfikację i opisy obszarów, wykazy siedlisk i gatunków oraz form

35 ochrony na obszarach proponowanych do sieci, także mapy przedstawiające umiejscowienie tych obszarów. W propozycji tej ostoje zajmowały 13,5% powierzchni kraju. W latach koncepcja sieci Natura 2000 w Polsce rozwijana była przez Narodową Fundację Ochrony Środowiska współdziałającą z Instytutem Ochrony Przyrody PAN w Krakowie oraz Zakładem Ornitologii PAN w Gdańsku i Centrum GRID Warszawa. Naukowcy z tych ośrodków otrzymywali dane od Wojewódzkich Zespołów Realizacyjnych, to jest grup specjalistów, głównie przyrodników powołanych przez wojewodów do tworzenia koncepcji sieci w poszczególnych województwach. Dane te były zestawiane w formularzach (tzw. Standardowych Formularzach Danych) wymaganych przez Komisję Europejską. W trakcie tworzenia koncepcji sieci nie została przeprowadzona powszechna inwentaryzacja siedlisk i gatunków chronionych, a wszelkie prace oparte były na materiałach publikowanych, dokumentacjach i wiedzy przyrodników współpracujących z wymienionymi organami. Rys Grupy ptaków chronionych w puszczy Bialowieskiej W 2004 r. przeprowadzone zostały pośpieszne konsultacje społeczne, w trakcie których samorządy powszechnie wyraziły sprzeciw dla przedstawionych propozycji. Przygotowana koncepcja sieci obszarów chronionych została okrojona także po interwencji Departamentu Wodnego MŚ oraz Dyrekcji Generalnej Lasów Państwowych. W efekcie w maju 2004 rząd polski przekazał Komisji Europejskiej skromną w stosunku do projektu wyjściowego koncepcję sieci obszarów siedliskowych Natura 2000, a w lipcu 2004 ukazało się rozporządzenie wyznaczające ostoje ptasie z podobnie okrojonym zestawieniem obszarów. Ograniczenie sieci Natura 2000 spowodowało niezadowolenie środowisk eksperckich i organizacji pozarządowych zaangażowanych wcześniej w jej tworzenie. Efektem tego była publikacja w grudniu 2004 r. tzw. listy cieni (Shadow List) obszarów Natura

36 Opracowanie to zawierało krytyczny przegląd zatwierdzonego projektu oraz propozycje uzupełnienia sieci Natura 2000 adekwatnie do kryteriów unijnych. Komisja Europejska wystosowała do polskiego rządu ostrzeżenie w związku z niedostatecznym poziomem wdrożenia programu Natura Wobec braku zdecydowanych działań naprawczych w kwietniu 2006 roku rozpoczęła procedurę naruszeniową przeciwko Polsce. W grudniu 2006 przesłano Polsce tzw. uzasadnioną opinię, co było ostatnim ostrzeżeniem przed wszczęciem procesu przed Europejskim Trybunałem Sprawiedliwości. Ponieważ i to nie dało oczekiwanych efektów w grudniu 2007 r. Komisja wniosła do Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości skargę o niewystarczające wyznaczenie obszarów specjalnej ochrony ptaków przez Polskę. Stanowisko Komisji Europejskiej spowodowało, że sieć Natura 2000 była sukcesywnie uzupełniana w kolejnych latach. Równocześnie także w miarę gromadzenia nowych danych dopracowywana była też Shadow List. Do końca 2008 r. rząd Polski wyznaczył w drodze rozporządzenia 141 obszarów specjalnej ochrony ptaków oraz wysłał do Komisji Europejskiej 364 propozycje specjalnych obszarów ochrony siedlisk (stan na 2008 roku[potrzebne źródło]). Komisja Europejska decyzjami z listopada 2007, stycznia 2008 i grudnia 2008 zatwierdziła te obszary jako obszary mające znaczenie dla Wspólnoty, w wyniku czego stały się one pełnoprawnymi obszarami Natura W 2008 r. podjęte zostały prace nad kolejnym rozszerzeniem sieci specjalnych obszarów ochrony siedlisk. We wszystkich województwach powołano Wojewódzkie Zespoły Specjalistyczne, złożone z ekspertów, które opracowały projekt rozszerzenia sieci. 30 października 2009 r. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska przesłał do Komisji Europejskiej listę 466 nowych obszarów. W rezultacie siedliskowa część sieci wzrosła do 823 obszarów pokrywających ok. 11% powierzchni Polski. Minister uważał, że sieć jest już zamknięta, podczas gdy organizacje pozarządowe uważają, że trzeba jeszcze do niej dodać ok obszarów[potrzebne źródło]. W dniach marca 2010 r. odbyło się Bilateralne Seminarium Biogeograficzne weryfikujące kompletność sieci specjalnych obszarów ochrony siedlisk w Polsce, wykazując wciąż istniejące braki. 18 maja 2010 r. organizacje pozarządowe, na podstawie wyników Seminarium, ogłosiły aktualizację Shadow List zawierającą 33 obszary niezbędne jeszcze do utworzenia i 22 obszary, których granice powinny być powiększone. W kwietniu 2012 r. do sieci włączono trzy nowe obszary Natura 2000 oraz powiększono 4 już istniejące, co było związane z koniecznością wykonania kompensacji przyrodniczej za zniszczenia powstałe w wyniku budowy drogi ekspresowej S3 na odcinku Szczecin (Klucz) - węzeł Gorzów Północ

37 Rys Obszary Natura 2000 w Polsce Rys Obszary Natura 2000 w Karpatach W październiku 2012 r. Polska przekazała do KE kolejną listę obszarów uzupełniających sieć w Polsce. Utworzono wówczas 22 nowe proponowane obszary mające znaczenie dla Wspólnoty, a także powiększano kilkanaście istniejących obszary. Dodatkowo wprowadzono zmiany w 24 obszary, dla których zmiany granic (zarówno powiększenia jak i pomniejszenia) wynikały z prac nad planami zadań ochronnych, dostosowania ich do przebiegu granic rezerwatów przyrody oraz parków narodowych, doprecyzowania do podziału katastralnego i

38 granic wydzieleń leśnych oraz korekt błędów rysowniczych. Zlikwidowano także 3 dotychczasowe obszary, które zostały włączone w granice powiększanych obszarów. Rys Ptaki chronione Obecnie w Polsce sieć Natura 2000 zajmuje prawie 20 % powierzchni lądowej kraju. W jej skład wchodzi: 845 obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (obszary "siedliskowe" - przyszłe specjalne obszary ochrony siedlisk) oraz 145 obszarów specjalnej ochrony ptaków. Działalność przemysłowa Pozwolenie zintegrowane jest instrumentem formalno - prawnym wprowadzonym do prawa unijnego Dyrektywą Rady Nr 96/61/WE z dnia 24 września 1996 r. dotycząca zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom ich kontroli (Dz.Urz.UE L z 1996 r. Nr 257, str , z późn. zm.) zwaną Dyrektywą IPPC (Integrated Pollution Prevention and Control - Zintegrowanego Zapobiegania i Ograniczania Zanieczyszczeń). Do prawodawstwa polskiego przepisy Dyrektywy IPPC przetransponowane zostały ustawą z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (tekst jednolity: Dz.U. z 2008 r. Nr 25, poz. 150, z późn. zm.) Celem wprowadzenia pozwoleń zintegrowanych jest optymalizacja i minimalizacja zanieczyszczeń (substancji i energii) wprowadzanych do środowiska widzianego jako całość, w związku z wybranymi rodzajami działalności, której ze względu na rodzaj i skalę mogą powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych lub środowiska jako całości. Prowadzenie wskazanych w prawie instalacji, dla których wymagane jest uzyskanie pozwolenia zintegrowanego, bez takiego pozwolenia jest zabronione. Listę instalacji których prowadzenie wymaga uzyskania pozwolenia zintegrowanego zawiera załącznik nr I do Dyrektywy 96/61/WE. Obowiązek ten dotyczy każdej nowej instalacji oddawanej do użytku. Dla instalacji istniejących w dniu wejścia w życie przepisów Dyrektywy IPPC należało uzyskać pozwolenia zintegrowane do dnia roku. W przypadku wprowadzania tzw. istotnej zmiany, która może powodować

39 wzrost negatywnego oddziaływania na ludzi i środowisko konieczne jest każdorazowo wcześniejsze dostosowanie warunków pozwolenia do zmienionych okoliczności, względnie uzyskanie pozwolenia zintegrowanego, jeżeli wprowadzana zmiana spowoduje, iż spełnione będą kryteria kwalifikujące instalację jako wymagającą uzyskania pozwolenia zintegrowanego. Obowiązek uzyskania/posiadania pozwolenia zintegrowanego dotyczy prowadzących instalację wymienione w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 26 lipca 2002 r. w sprawie rodzajów instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych albo środowiska jako całości (Dz.U. z 2002 r. Nr 122, poz. 1055) (Rodzaje działalności objęte pozwoleniem zintegrowanym). Prowadzący instalacje odpowiadające kryteriom z ww. rozporządzenia (Dz.U. z 2002 r. Nr 122, poz. 1055) zobowiązani są posiadać pozwolenie zintegrowane obejmujące wszystkie aspekty wpływu na środowisko w zależności od prowadzonej działalności. Pozwolenie zintegrowane zastępuje następujące decyzje / pozwolenia: na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza; na wytwarzanie odpadów; na pobór wód, na odprowadzenie ścieków do wód lub do ziemi. Posiadanie pozwolenia zintegrowanego nie zwalnia natomiast z obowiązku uzyskania pozwolenia wodno-prawnego na wprowadzanie do kanalizacji zewnętrznej (Prawa i obowiązki korzystających z wód ) ścieków zawierających substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego (Substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska) Zintegrowane podejście do określania w pozwoleniu warunków korzystania ze środowiska widzianego jako całość, polega w praktyce na zastąpieniu cząstkowych pozwoleń na wprowadzanie substancji lub energii do poszczególnych komponentów środowiska, jednym dokumentem. Pozwolenie ma zatem obejmować całość oddziaływań na środowisko, a więc wszystkie emisje substancji i energii, wykorzystywane surowce i zapotrzebowanie na energię, a także pobór wody i sytuacje odbiegające od normalnych. Zgodnie z przepisami polskiego prawa instalacje położone na terenie jednego zakładu obejmuje się co do zasady jednym pozwoleniem zintegrowanym, jednak prowadzący na danym terenie kilka instalacji może wystąpić z wnioskiem o wydanie dla nich odrębnych pozwoleń, ale także włączyć do pozwolenia zintegrowanego instalacje, które same w sobie takiego pozwolenia nie wymagają (art. 203 ustawy Prawo ochrony środowiska). Determinantą do uzyskania pozwolenia zintegrowanego jest spełnienia najważniejszego wymogu, jakim jest dostosowanie się do wymagań najlepszych dostępnych technik (BAT), w tym optymalizacja działania w celu zapewnienia wysokiego stopnia ochrony środowiska jako całości, unikanie ochrony jednego komponentu środowiska kosztem zwiększenia zanieczyszczenia drugiego, zapobieganie lub skuteczne ograniczanie wprowadzania do

40 środowiska substancji lub energii oraz nie pogarszanie stanu środowiska w znacznych rozmiarach i nie powodowanie zagrożenia życia lub zdrowia ludzi, jak również zapewnienie zgodnie z art. 188 ustawy POŚ, że emisja w warunkach normalnego funkcjonowania instalacji, nie będzie większa niż wynikająca z prawidłowej eksploatacji instalacji, dla poszczególnych wariantów funkcjonowania. Istotnym warunkiem dla uzyskania pozwolenia jest również spełnianie przez instalacje warunków emisji, które powinny mieścić się w granicach specjalnie określonych standardów emisyjnych, nazwanych w Dyrektywie IPPC granicznymi wielkościami emisyjnymi (Graniczne wielkości emisji). Wymóg stosowania dla instalacji najlepszej dostępnej techniki (BAT) odróżnia pozwolenie zintegrowane od innych pozwoleń na wprowadzanie do środowiska substancji i energii, jakkolwiek należy zauważyć, że zgodnie z wymogami art. 143 ustawy Prawo ochrony środowiska, każda nowo uruchamiana lub zmieniana w sposób istotny instalacja powinna spełniać określone wymagania, które bierze się pod uwagę przy określaniu wymogów BAT, także w przypadku, gdy taka instalacja nie wymaga uzyskania pozwolenia zintegrowanego. Podstawą do wszczęcia procedury wydania pozwolenia zintegrowanego jest wniosek prowadzącego instalację. Wniosek o wydanie pozwolenia zintegrowanego (Zawartość wniosku o wydanie pozwolenia zintegrowanego) powinien spełniać wymagania szczegółowe określone w art. 184 i 208 ustawy Prawo ochrony środowiska oraz uwidaczniać całościowe podejście zakładu do ochrony środowiska realizowane m.in. poprzez zastosowanie najlepszych dostępnych technik (ang. Best Available Techniques - BAT) (Najlepsze dostępne techniki BAT). Organem ochrony środowiska właściwym do wydania pozwolenia zintegrowanego jest starosta, lub marszałek województwa w przypadku przedsięwzięć klasyfikowanych jako mogące znacząco oddziaływać na środowisko. Pozwolenie wydawane jest na czas określony, nie dłuższy niż 10 lat. Pozwolenie dla instalacji, dla której uzyskuje się pozwolenie po raz pierwszy powinno być wydane przed upływem 6 miesięcy, a w przypadku konieczności zmiany warunków pozwolenia w związku z zamiarem wprowadzenia istotnej zmiany warunków funkcjonowania instalacji przed upływem 4 miesięcy do daty złożenia stosownego wniosku. Organ odpowiedzialny za wydanie pozwolenia lub decyzji o zmianie pozwolenia zintegrowanego zapewnia możliwość udziału społeczeństwa w przedmiotowym postępowaniu. Zgodnie z art. 186 pkt 4 organ właściwy do wydania pozwolenia ma obowiązek odmówić jego wydania, jeżeli nie są spełnione wymagania najlepszych dostępnych technik, o których mowa w art. 204 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 roku Prawo ochrony środowiska, a także jeżeli zachodzą przesłanki odmowy określone w art. 18 ust. 3 pkt 1 i 2 lub art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach;

41 eksploatacja instalacji lub urządzenia powodowałaby przekroczenia standardów emisyjnych i/lub oddziaływanie instalacji lub urządzenia powodowałoby ryzyko pogorszenia stanu środowiska w znacznych rozmiarach lub zagrożenia życia lub zdrowia ludzi. a także jeżeli byłoby to niezgodne z: wojewódzkimi, powiatowymi i gminnymi programami ochrony środowiska; programem ochrony powietrza; programem ochrony środowiska przed hałasem. Organ właściwy do wydania pozwolenia co najmniej raz na 5 lat dokonuje analizy wydanego pozwolenia zintegrowanego. Analiza przeprowadzana jest gdy nastąpiła zmiana w najlepszych dostępnych technikach pozwalająca na znaczne zmniejszenie wielkości emisji bez powodowania nadmiernych kosztów oraz jeśli wynika to z potrzeby dostosowania eksploatacji instalacji do zmian przepisów o ochronie środowiska. Jeśli instalacja nie będzie należycie eksploatowana, będzie stwarzała zagrożenie pogarszania stanu środowiska lub zdrowia i życia ludzi, wówczas pozwolenie będzie niezwłocznie cofane lub ograniczane bez odszkodowania. W zależności od rodzaju prowadzonej instalacji oraz substancji wprowadzanych do środowiska prowadzący instalację zobowiązany jest także ponosić opłaty z tytułu korzystania ze środowiska (Opłaty za korzystanie ze środowiska), podmiot wnioskujący o pozwolenie uiszcza opłaty za czynności urzędowe związane ze złożeniem wniosku tj.: opłaty skarbowe (Opłata skarbowa za pozwolenie zintegrowane) oraz jak w przypadku starania się o pozwolenie zintegrowane ww. opłaty rejestracyjnej

42 5.Odpady 8 h (gospodarka odpadami, sposoby zagospodarowania odpadów (re-using,, recykling, utylizacja, składowanie) technologie bezodpadowe i niskoodpadowe) Do degradacji środowiska naturalnego przyczynia się działalność gospodarcza człowieka i niewłaściwe korzystanie z zasobów naturalnych. Działalność gospodarcza prowadzi do zakłócenia równowagi ekologicznej, ponieważ pobrane materiały z ekosystemu wracają do niego w postaci bezużytecznych odpadów, a często nawet substancji toksycznych. Częściowe zamknięcie obiegu materiałowego jest możliwe dopiero w wyniku na przykład recyklingu odpadów. Segregację i zbiórkę odpadów powinno się rozpocząć od najmniejszej jednostki społecznej, czyli rodziny. Ważnym elementem jest wychowanie w przekonaniu, iż wiele materiałów wykorzystywanych do produkcji można odzyskać i przetworzyć ponownie. Zbieranie odpadów jest bardzo ważnym problemem w całym łańcuchu recyklingu. Bardzo ważną rolę odgrywa tutaj uświadomienie społeczeństwa o możliwości ponownego wykorzystania surowców przetworzonych oraz przekonaniu do zbierania zużytych materiałów. Istotna jest odpowiednia motywacja społeczeństwa do współuczestniczenia w procesie zbiórki, która przyczyni się do odzyskania surowców przy stosunkowo małych nakładach na ich sortowanie i oczyszczanie. Należy również uświadamiać, iż dzięki segregacji poszczególnych materiałów, ich odzyskanie i ponowną przeróbkę będą dużo łatwiejsze do zrealizowania. Zbiórka powinna być poparta akcją informacyjną i reklamową, ma wtedy duże szanse powodzenia oraz wpłynięcia na świadomość społeczeństwa. Akcja zbiórki odpadów winna być poprzedzona kampanią wyjaśniającą, jaki jest jej cel oraz jakie niesie ze sobą skutki, tak ważne dla lokalnej społeczności i środowiska naturalnego. Sposób zbierania zużytych odpadów opakowaniowych od konsumenta można prowadzić w: - System odbierania, w którym wyspecjalizowane firmy odbierają odpady od konsumenta, - System przynoszenia w ramach, których konsument przynosi i oddaje zużyte opakowania w specjalnie do tego przeznaczonych miejscach (kontener, baza materiałów wtórnych). Oba systemy mogą praktycznie istnieć obok siebie lub się uzupełniać. Gospodarowanie odpadami to działania polegające na zbieraniu, transporcie, odzysku i unieszkodliwianiu odpadów, jak również nadzorze nad miejscami unieszkodliwiania odpadów. Zasady gospodarowania odpadami: należy zapobiegać powstawaniu odpadów, ograniczać ilość odpadów, ograniczać negatywne oddziaływanie odpadów na środowisko, zapewnić zgodny z zasadami ochrony środowiska odzysk,

43 zapewnić zgodne z zasadami ochrony środowiska unieszkodliwianie odpadów, których nie udało się poddać odzyskowi. Zasada 3R Zasada 3R (Reduce, Reuse, Recycle), promuje zdrowy dla środowiska styl życia, konsumpcji dóbr i traktowania odpadów. Spolszczone: zasada 3 U: Unikaj kupowania zbędnych rzeczy, Użyj powtórnie, Utylizuj. Pierwszy czasownik (ogranicz) przypomina o możliwości zmniejszenia ilości generowanych odpadów poprzez ograniczenie konsumpcji niepotrzebnych produktów unikaj kupowanie zbędnych lub niepotrzebnych rzeczy, unikaj towarów nadmiernie opakowanych (niepotrzebnie nadmiernie opakowanych). Drugi (użyj ponownie) przypomina o możliwości powtórnego wykorzystania produktów powszechnie uznanych za jednorazowe, co zmniejsza skalę zanieczyszczeń środowiska, powstałych zarówno wskutek efektów ubocznych produkcji jak i akumulacji śmieci. Odnosi sie do propozycji ponownego, wielokrotnego wykorzystania towarów, czasem w zupełnie nowym przeznaczeniu. Wreszcie ostatni czasownik (oddaj do odzysku / recykluj) mówi co należy zrobić w sytuacji, gdy nie można zrezygnować z produktu, a powstałego z niego odpadu nie da się wykorzystać ponownie: należy go wrzucić do odpowiedniego pojemnika celem ponownego wykorzystania w produkcji. Kolejność czasowników nie jest w tym zwrocie przypadkowa. Największe korzyści dla środowiska niesie ograniczanie nadmiernej konsumpcji oraz wielokrotne użycie czyli jak najpóźniejsze uznanie produktu za odpad. Wreszcie ich racjonalne przetwarzanie pomaga

44 ograniczyć obciążenia środowiska związane z pozyskaniem produktu z surowców pierwotnych i wspomnianą wcześniej akumulacją śmieci. Rys.5.1. Hierarchia postępowania z odpadami zgodna z zaleceniami (dyrektywami i rozporządzeniami) Unii Europejskiej Odnośnie problematyki odpadów Unia Europejska 15 lipca 1975 roku ustaliła podstawowe kierunki działań w zakresie gospodarki odpadami (dyrektywa 75/442/EWG kilkakrotnie nowelizowana). Do działań tych zaliczono: ustanowienie ogólnych zasad kontroli usuwania odpadów w skali krajowej, przyjęcie, że głównym celem jest minimalizacja powstawania odpadów, wprowadzanie czystych technologii, szerokie zastosowanie recyklingu oraz wykorzystywanie odpadów jako źródła energii, wprowadzenie na rynek takich produktów, aby ich zastosowanie lub końcowe usuwanie nie miało żadnego wpływu lub miało wpływ minimalny na wzrost ilości i szkodliwości odpadów. Kwestia zgodności terminologii stosowanej w gospodarce odpadami ze słownictwem przyjętym w Unii Europejskiej ma zasadnicze znaczenie dla zharmonizowania polskich uregulowań prawnych z wymaganiami obowiązującymi w krajach Unii. Dlatego też, obowiązująca od 1 stycznia 2002 roku, ustawa o odpadach uchwalona 27 kwietnia 2001 r. (Dz.U. nr 62 poz. 628)[2] wraz z pozostałymi ustawami obejmującymi zagadnienia odpadowe, opiera się na zmienionym, w porównaniu z wcześniejszymi przepisami, aparacie pojęciowym, który jest już całkowicie zgodny z prawodawstwem unijnym. Zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/98/WE z dnia 19 listopada 2008 r. w sprawie odpadów oraz uchylającej niektóre dyrektywy (Dz. Urz. WE L 312 z ) wprowadzono szereg definicji dotyczących gospodarowania odpadami:

45 Odpady oznaczają każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć, lub do których pozbycia został zobowiązany. Posiadacz odpadów oznacza wytwórcę odpadów lub osobę fizyczną lub prawną będącą w posiadaniu tych odpadów. Pojęcie to oprócz wytwórcy odpadów obejmuje każdego, kto obejmuje odpady fizycznie w posiadanie: prowadzącego zbieranie, transport, przetwarzanie odpadów; mogą to być działania w charakterze sprzedawcy odpadów i pośrednika w obrocie odpadami, jeżeli wykonuje wymienione czynności. Domniemywa się, że władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości; Pozbycie się oznacza uwolnienie się od czegoś niepotrzebnego, zbędnego. Pozbycia się nie stanowi zbycie rzeczy używanej, przeznaczonej do dalszego użytkowania, zgodnie z jej pierwotnym przeznaczeniem. Zbieranie odpadów oznacza gromadzenie odpadów, w tym również wstępne sortowanie i wstępne magazynowanie odpadów do celów ich transportu do miejsc przetwarzania. Selektywne zbieranie oznacza zbieranie, w ramach którego dany strumień odpadów obejmuje jedynie odpady rodzajów o takich samych właściwościach i o tym samym charakterze w celu ułatwienia specyficznego przetwarzania. Ponowne użycie oznacza jakikolwiek proces, w wyniku którego produkty lub składniki niebędące odpadami są wykorzystywane ponownie do tego samego celu, do którego były przeznaczone. Przetwarzanie oznacza procesy odzysku lub unieszkodliwiania, w tym przygotowanie poprzedzające odzysk lub unieszkodliwianie. Odzysk oznacza jakikolwiek proces, którego głównym wynikiem jest to, aby odpady służyły użytecznemu zastosowaniu, poprzez zastąpienie innych materiałów, które w przeciwnym wypadku zostałyby użyte do spełnienia danej funkcji, lub w wyniku którego odpady są przygotowywane do spełnienia takiej funkcji w danym zakładzie lub szerszej w gospodarce. Przygotowanie do ponownego użycia oznacza procesy odzysku polegające na sprawdzeniu, czyszczeniu lub naprawie, w ramach których produkty lub składniki produktów, które wcześniej stały się odpadami, są przygotowywane do tego, by mogły być ponownie wykorzystywane bez jakichkolwiek innych czynności przetwarzania wstępnego. Recykling oznacza jakikolwiek proces odzysku, w ramach którego odpady są ponownie przetwarzane w produkty, materiały lub substancje wykorzystywane w pierwotnym celu lub innych celach; obejmuje to ponowne przetwarzanie materiału organicznego, ale nie obejmuje odzysku energii i ponownego przetwarzania na materiały, które mają być wykorzystane jako paliwa lub do celów wypełniania wyrobisk. Unieszkodliwianie oznacza jakikolwiek proces niebędący odzyskiem, nawet jeżeli wtórnym skutkiem takiego procesu jest odzysk substancji lub energii Ze względu na miejsce powstawania odpady możemy podzielić na:

46 Odpady komunalne (bytowe), czyli takie które powstają w gospodarstwach domowych. Odpady przemysłowe, czyli nieużyteczne substancje powstające w procesach produkcyjnych różnych gałęzi przemysłu. Odpady rolnicze, czyli organiczne (naturalne) i nieorganiczne (sztuczne) pozostałości powstałe w wyniku działalności rolniczej. We wszystkich grupach odpadów wyróżnia się dodatkowo odpady niebezpieczne, czyli takie które ze względu na swoje właściwości stanowią zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi albo dla środowiska. Podział odpadów wg stopnia szczególnego zagrożenia dzieli je na: odpady grożące zakażeniem zawierające drobnoustroje chorobotwórcze, jaja pasożytów itp., odpady grożące skażeniem zawierające substancje promieniotwórcze, odpady szczególnie szkodliwe dla środowiska zawierające substancje uznane przez ministra zdrowia za trucizny lub środki szkodliwe, surowe produkty i inne materiały uznane za nieprzydatne do wykorzystania gospodarczego. Klasyfikacja odpadów wg rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów klasyfikuje je, w zależności od źródła ich powstawania, na 20 następujących grup: odpady powstające przy poszukiwaniu, wydobywaniu, fizycznej i chemicznej przeróbce rud oraz innych kopalin 01, odpady z rolnictwa, sadownictwa, upraw hydroponicznych, rybołówstwa, leśnictwa, łowiectwa oraz przetwórstwa żywności 02, odpady z przetwórstwa drewna oraz z produkcji płyt i mebli, masy celulozowej, papieru i tektury 03, odpady z przemysłu skórzanego, futrzarskiego i tekstylnego 04, odpady z przeróbki ropy naftowej, oczyszczania gazu ziemnego oraz pirolitycznej przeróbki węgla 05, odpady z produkcji, przygotowania, obrotu i stosowania produktów przemysłu chemii nieorganicznej 06, odpady z produkcji, przygotowania, obrotu i stosowania produktów przemysłu chemii organicznej 07, odpady z produkcji, przygotowania, obrotu i stosowania powłok ochronnych (farb, lakierów, emalii ceramicznych), kitu, klejów, szczeliw i farb drukarskich 08, odpady z przemysł przemysłu fotograficznego i usług fotograficznych 09, odpady z procesów termicznych 10,

47 odpady z chemicznej obróbki i powlekania powierzchni metali oraz innych materiałów i z procesów hydrometalurgii metali niezależnych 11, odpady z kształtowania oraz fizycznej i mechanicznej obróbki powierzchni metali i tworzyw sztucznych 12, oleje odpadowe i odpady ciekłych paliw (z wyłączeniem olejów jadalnych oraz grup 05, 12 i 19) 13, odpady rozpuszczalników organicznych, chłodziw i propelentów ( z wyłączeniem grup 07 i 08) 14, odpady opakowaniowe; sorbenty, tkaniny do wycierania, materiały filtracyjne i ubrania ochronne, nie ujęte w innych grupach 15, odpady nie ujęte w innych grupach 16, odpady z budowy, remontów i demontażu obiektów budowlanych oraz infrastruktury drogowej (włączając glebę z terenów zanieczyszczonych) 17, odpady medyczne i weterynaryjne 18, odpady z instalacji i urządzeń służących zagospodarowaniu odpadów, z oczyszczalni ścieków oraz z uzdatniania wody pitnej i wody do celów przemysłowych 19, odpady komunalne łącznie z frakcjami gromadzonymi selektywnie 20. Jednolita klasyfikacja odpadów dzieli je na 27 grup: Odpady zwierzęce, Odpady zwierzęce powstające w chowie, przetwórstwie i obrocie zwierzętami, Odpady z produkcji roślinnej, Odpady drzewne, Odpady wydobywcze kopalin, Odpady przetwórcze kopalin, Odpady żywności roślinnej powstające w przetwórstwie i obrocie, Odpady tekstyliów, Odpady włókien naturalnych, Odpady włókien syntetycznych, Odpady drewna, Odpady papieru i kartonu, Odpady ropy i jej pochodnych, Odpady chemiczne, Odpady gumy, Odpady szkła, Odpady metali żelaznych, Odpady metali nieżelaznych,

48 Złom sprzętu technicznego, Osady z oczyszczania ścieków i uzdatniania wody, Odpady budowlane, Odpady paleniskowe, pyły i szlamy, Zanieczyszczona ziemia, Osady denne, Odpady bytowo-gospodarcze (komunalne), Odpady radioaktywne, Odpady inne (jak np. formierskie i rdzeniarskie, masy ziemne gruntu usuwane w budownictwie, pozostałości po spalaniu odpadów bytowo-gospodarczych, osadów z oczyszczania ścieków oraz pozostałych odpadów w ten sposób unieszkodliwianych, pozostałości po kompostowaniu odpadów komunalnych, wykładziny podłogowe). W praktyce codziennych wyborów konsumenckich, możemy spotkać się z wieloma znakami graficznymi mającymi z jednej strony zachęcić nas do zakupu produktu, a z drugiej strony ułatwiającymi jego właściwą segregację i powtórne użycie. Eko-znak (Polska) Eko-znak przyznawany przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji mogą otrzymywać wyroby krajowe i zagraniczne niepowodujące negatywnych skutków dla środowiska. Dotychczas polski Ekoznak przyznano kilkudziesięciu wyrobom, głównie nawozom sztucznym i organicznym oraz materiałom włókienniczym. Znak ten jest praktycznie niewidoczny w sklepach, a z powodu słabej promocji i utrudnionego dostępu do informacji trudno jest stwierdzić jego wiarygodność. Rosnąca rola konsumentów na pewno z czasem zmieni tę sytuację. Do tej pory musimy jednak polegać na częściej spotykanych ekoznakach zagranicznych. Błękitny Anioł (Niemcy)

49 Często spotykanym w Polsce ekoznakiem jest niemiecki Błękitny Anioł, nazwany tak z powodu znaku graficznego przedstawiającego niebieską postać. Obecnie certyfikacja tym znakiem obejmuje 75 grup produktów i dotyczy około 4000 różnorodnych wyrobów, do których należą między innymi: opony, butelki zwrotne, dezodoranty, lodówki, materiały budowlane, produkty wykonane na bazie tworzyw sztucznych podlegających recyklingowi, chemia gospodarcza, wyroby papierowe. 53% mieszkańców Niemiec korzysta ze znaku Błękitny Anioł jako podpowiedzi podczas zakupów 51% zauważa pozytywny wpływ znaku na rozwój proekologicznych technologii 44% dostrzega marketingowy wpływ znaku na konkurencyjny rynek produktów przemysłowych 56% ocenia zakupy robione z uwzględnieniem ekologicznych znaków towarowych jako formę ochrony środowiska w życiu codziennym. Łabędź (Skandynawia) Łabędź jest najbardziej znanym, wspólnym dla krajów skandynawskich znakiem ekologicznym. Znakowi graficznemu towarzyszy napis ekoznakowany oraz krótki opis wyjaśniający proekologiczny charakter produktu. Przyznanie znaku jest poprzedzone dokładną analizą wybranych cech produktu i procesu produkcyjnego, przeprowadzoną przez akredytowany niezależny instytut badawczy. System przyznawania tego znaku jest oceniany jako jeden z najlepszych, najbardziej kompleksowych i obiektywnych sposobów ekoznakowania na świecie i może być bardzo dobrym przykładem do naśladowania przez inne kraje. Znaki rolnictwa ekologicznego Rolnictwo ekologiczne (Unia Europejska) Od 1 lipca 2010 r. obowiązuje nowe, unijne logo, które będzie obowiązkowe na wszystkich paczkowanych ekologicznych produktach żywnościowych na terenie Unii Europejskiej. Będzie również można dobrowolnie umieszczać logo na sprzedawanych luzem produktach ekologicznych, które zostały wytworzone w UE, lub na produktach ekologicznych

50 sprowadzonych z krajów trzecich. Obecność tego logo na dowolnym produkcie oznacza zgodność tego wyrobu z rozporządzeniem UE w sprawie rolnictwa ekologicznego. "W trosce o naturę" Znak "W trosce o naturę" udostępniany do stosowania przez przedsiębiorców współpracujących z organizacją odzysku Polski System Recyklingu S.A. DEL-EKO Znak, który może być umieszczany na opakowaniach przez wszystkich przedsiębiorców współpracujących z DOL-EKO Organizacją Odzysku S.A.. Rolnictwo ekologiczne (Polska Ekoland) Znak taki może umieścić na swoim produkcie certyfikowane gospodarstwo ekologiczne będące członkiem Stowarzyszenia Producentów Żywności Metodami Ekologicznymi Ekoland. Ekoland jest najbardziej znanym i rozpoznawalnym na rynku krajowym znakiem, kojarzonym z żywnością ekologiczną. BIO (Niemcy)

51 Niemiecki znak dla ekologicznych produktów spożywczych Bio jest niezależnym symbolem wyrobów i produktów spożywczych wszystkich marek pochodzących z gospodarstw ekologicznych w Niemczech. Znak ten został powołany do życia przez duże stowarzyszenia branży spożywczej, stowarzyszenia rolnictwa ekologicznego, organizacje konsumenckie oraz stowarzyszenia rolnicze w celu zwiększenia bezpieczeństwa wyboru produktów pochodzących z gospodarstw ekologicznych. Znaki informacyjne Nie testowane na zwierzętach W fazie badań produkt ani jego składniki nie był testowany na zwierzętach. Najczęściej występuje na kosmetykach. Znakowi mogą towarzyszyć napisy BWC (Beauty Without Cruelty piękno bez okrucieństwa) lub Not Tested on Animals (nie testowane na zwierzętach). Bezpieczny dla ozonu Znak ten oznacza, że produkt nie zawiera gazów powszechnie zwanych freonami, które negatywnie wpływają na stan powłoki ozonowej. Najczęściej występujące towarzyszące mu napisy to: Ozone Friendly, Ozon Freundlich, CFC free. Opakowanie nadaje się do recyklingu

52 Znak ten informuje, że opakowanie nadaje się do ponownego wykorzystania, czyli recyklingu. Umieszcza się go na opakowaniach z tworzyw sztucznych bądź aluminium. Cyfra i napis, które towarzyszyć mogą symbolowi, oznaczają nazwę surowca użytego do produkcji opakowania. Opakowanie zostało wyprodukowane z surowców pochodzących z recyklingu Znak ten oznacza, że opakowanie zostało wyprodukowane z surowców pochodzących z recyklingu (na przykład z papieru pochodzącego z makulatury). W tym przypadku udział surowców z recyklingu to 65%. Zielony Punkt Znak ten mówi, że producent wniósł wkład finansowy w budowę i funkcjonowanie krajowego systemu odzysku i recyklingu odpadów opakowaniowych tworzonego przez organizację odzysku, która zajmuje się organizowaniem i realizowaniem przejętego od przedsiębiorców obowiązku zapewnienia odzysku i recyklingu produktów oraz opakowań wprowadzanych przez nich na rynek krajowy (w Polsce jest to Rekopol Organizacja Odzysku SA). Nie jest to jednak znak recyklingu nie oznacza on, że opakowanie zrobiono z przetworzonych materiałów lub, że na pewno zostanie przetworzone. Obecnie umieszczany jest na ok. 400 miliardach produktów rocznie. Dbaj o czystość Znak ten został wymyślony, żeby promować czystość w miejscach publicznych i przypominać ludziom, żeby opakowanie po zużytym produkcie wyrzucić do kosza nie zaśmiecając nim otoczenia. Nie mylmy go ze znakami recyklingu

53 Energy Star Produkty z tym znakiem zużywają tylko niezbędną ilość energii potrzebną do pracy. Używając produkty z tym znakiem, możemy obniżyć także nasze wydatki od 20 do 30%. Ponad 40 kategorii produktów jest oznaczonych tym znakiem. Zaliczyć do nich możemy m.in.: pralki, zmywarki, lodówki, różnego rodzaju grzejniki, wentylatory, sprzęt RTV i AGD, sprzęt biurowy itp. TCO Development Tego typu znak znajdziemy na komputerach, monitorach i klawiaturach. Aby sprzęt komputerowy otrzymał taką etykietę, musi spełniać następujące warunki: niskie zużycie energii minimalne użycie chlorowanych i bromowanych substancji opóźniających palenie się oraz metali ciężkich takich jak rtęć i kadm zaprojektowanie do łatwej rozbiórki i recyklingu Do obecnie prowadzonych działań mających na celu rozwiązanie problemu recyklingu materiałów polimerowych i kompozytów należą: recykling materiałowy zużytych wyrobów, recykling surowcowy prowadzony metodami termicznymi i chemicznymi, wykorzystanie odpadów jako paliwa stałego (recykling termiczny), kompostowanie wyrobów z polimerów degradowalnych projektowanie wyrobów ułatwiających ich późniejszy recykling

54 Odzysk Recykling Odzysk energii Recykling organiczny Recykling materiałowy/ mechaniczny Recykling surowcowy Paliwa alternatyw ne Spalanie bezpośrednie Komposto wanie Przemiał regranulatu Monomery, gaz syntetyczny, olej opałowy Gaz -energia, ciepło Energia, ciepło Rys.6.2. Podział różnych form odzysku i recyklingu W ostatnich latach w prawodawstwie UE rysuje się wyraźna tendencja większego poparcia dla recyklingu niż dla innych rodzajów odzysku, jak np. odzysk energii przez spalanie (w dyrektywie UE pojęcie recyklingu nie obejmuje spalania). Jednak kwestie klasyfikacji poszczególnych metod (ich zaliczenia do recyklingu, czy też innych rodzajów odzysku lub też zakwalifikowania, jako proces przetwarzania prowadzący do odzysku) są w dalszym ciągu przedmiotem dyskusji i raczej każda z technologii jest analizowana indywidualnie. Na przykładzie tworzyw polimerowych i kompozytów wskażę różnice i możliwości różnych form recyklingu oraz sposoby poprawy jakości wyrobów z odzysku. Odpowiedni dobór kompozycji - często zawierających środki pomocnicze opracowane specjalnie dla recyklingu - pozwala na przetwórstwo materiałów wtórnych z dużą wydajnością, przy jednocześnie dobrej, jakości wyrobów. Recykling materiałowy jest technologicznie prosty, o ile dotyczy tworzyw o identycznej strukturze chemicznej - z tego względu przetwórstwo odpadów musi być poprzedzone ich segregacją i czyszczeniem. Pomocny jest system znakowania części według powszechnie przyjętego kodu cyfrowego lub literowego. Dla skutecznego recyklingu odpad z tworzyw sztucznych musi być jednorodny, tego samego typu i podobnych właściwościach mechanicznych na przykład recykling odpadów produkcyjnych i przetwórczych. Współczynnik odzysku odpadów bezpośrednio poprodukcyjnych wynosi średnio 90%

55 Rys.6.3. Schemat systemu gospodarki odpadami w Krakowie W przypadku odpadów poużytkowych należy spełnić następujące kryteria: jednorodne i czyste partie odpadów możliwość zastąpienia materiałów oryginalnych w proporcji 1:1 recyklat spełnia określone wymagania istnieje rynek zbytu takich materiałów. Poza tym często klient kupujący recyklat oczekuje ceny niższej niż cena materiału oryginalnego, nie biorąc pod uwagę kosztów poniesionych przez firmę recyklingową. Są to czynniki utrudniające recykling odpadów poużytkowych. Przy rozdziale, myciu oraz przetwarzaniu odpadów z tworzyw sztucznych korzysta się z energii pochodzącej z paliw kopalnych. Nie poddaje się recyklingowi bardzo zanieczyszczonych lub też pomieszanych tworzyw sztucznych, jeżeli taki proces wymaga więcej energii niż wytworzenie nowego materiału. W przypadku używania materiałów z pomieszanych tworzyw sztucznych jako materiały zastępcze dla drewna lub cementu może też nastąpić zagrożenie dla środowiska naturalnego, chyba, że ich czas użytkowania jest odpowiednio dłuższy. Pomijając powyższe zastrzeżenia istnieje pewna liczba tendencji, które zwiększają udział recyklingu mechanicznego odpadów poużytkowych z tworzyw sztucznych. Głównym argumentem jest różny stopień wydajności recyklingu w poszczególnych krajach członkowskich. Oczekuje się poważnego wzrostu ilości odpadów z tworzyw sztucznych

56 poddanych recyklingowi w związku z postępującym adaptowaniem najlepszych technik przez firmy i autorytety zajmujące się recyklingiem. Świetnym przykładem są butelki wykonane z PET, których ilość w recyklingu stale wzrasta. Recykling butelek do postaci butelek zapewnia bardziej atrakcyjny rynek zbytu w połączeniu z odbiorem przez przemysł włókienniczy. Innym przykładem są kompozyty z drewnem, czyli mieszaniny zrecyklowanych tworzyw sztucznych, na przykład poliolefin, oraz materiały drewnopochodne takie jak mączka drzewna. Początkowo wykorzystywane były do konstrukcji kładek i mostów w Stanach Zjednoczonych. Pomimo wyższej ceny od czystego drewna, to połączenie trwałości tworzyw sztucznych i antypoślizgowych właściwości drewna zapewniło rynek zbytu przy konstrukcjach mostów i promenad. Recykling surowcowy (chemiczny) jest procesem przetwarzania materiałów i wyrobów odpadowych do postaci surowców, z których te materiały i wyroby zostały wytworzone. Proces ten obejmuje wysokotemperaturowy rozkład organicznych materiałów odpadowych na proste związki chemiczne. Przykładem takiego recyklingu może być proces rozkładu tworzyw sztucznych do postaci gazu złożonego z tlenku węgla CO i wodoru H2, który jest z kolei surowcem wykorzystywanym do produkcji pierwotnych tworzyw sztucznych. Recykling chemiczny - obejmuje procesy, w których zużyte materiały odpadowe, przetwarzane są do materiałów o innych właściwościach fizyko chemicznych, co prowadzi do wytwarzania, np.: - materiałów termoizolacyjnych ze stłuczki szklanej, - olejów opałowych z tworzyw sztucznych, - materiału termoizolacyjnego z makulatury, - gazu energetycznego ze zużytych opon, itd. Podstawową zaletę recyklingu surowcowego stanowi możliwość przeróbki tworzyw mieszanych, z pominięciem etapu kosztownej ich segregacji. Natomiast konieczność stosowania skomplikowanych instalacji, wysokiej temperatury, ciśnienia, katalizatorów oraz ścisła kontrola parametrów - stanowią istotne ograniczenie dla upowszechnienia tej grupy metod recyklingu. O wiele mniej problemów sprawiają tu mieszane lub zanieczyszczone tworzywa sztuczne, przy jednocześnie bardzo dobrych właściwościach produktu końcowego. W efekcie czego znalezienie rynków zbytu nie jest problemem, a dodatkowo istnieje spory potencjał wykorzystania inwestycji na dużą skalę, umożliwiających poprawę aspektów ekonomicznych całego przedsięwzięcia. Recykling energetyczny obejmuje nie tylko spalanie odpadów, lecz także wytwarzanie z odpadów paliw stałych, ciekłych i gazowych oraz przetwarzanie ich na materiały termoizolacyjne czyli recykling chemiczny. Przykładem może być makulatura, która w różny sposób uczestniczy w obiegu materiałowo-energetycznym. Spalanie makulatury to recykling energetyczny. Z kolei materiał termoizolacyjny wytworzony z makulatury można

57 wykorzystać do ocieplania budynków i zaoszczędzić w związku z tym znaczne ilości energii to również jest recykling energetyczny. Podobnie można zdefiniować energetyczny recykling stłuczki szklanej. Recykling organiczny (kompostowanie) - to proces technologiczny, polegający na przetworzeniu biodegradowalnych odpadów (polimerowych i włókien naturalnych), przeprowadzany przy zachowaniu kontrolowanych warunków i użyciu mikroorganizmów (grzybów), prowadzący do uzyskania produktu organicznego - kompostu lub metanu (składowanie odpadów na wysypisku nie traktuje się, jako formy recyklingu organicznego). Odpady opakowaniowe, biodegradowalne wyroby i kompozyty przetwarzane w celu uzyskania kompostu, powinny wykazywać biodegradowalność, która nie stanowi przeszkody w selektywnej zbiórce i samym procesie kompostowania. Odpady opakowaniowe biodegradowalne powinny wykazywać zdolność fizycznego, chemicznego, termicznego i biologicznego rozkładu, w którym kompost ostatecznie jest przekształcany na dwutlenek węgla, biomasę i wodę. Z polimerów ulegających biodegradacji, a stosowanych na kompozytowe elementy konstrukcyjne produkuje się w skali półtechnicznej pierwsze partie epoksydów i poliuretanów. Najlepszym wariantem na dziś recyklingu duroplastów wzmocnionych włóknem szklanym (np. konstrukcji wiatraków ferm wiatrowych) jest proces recyklingu zespolonego umożliwiający zasilanie pieców cementowych. Metoda ta, wykorzystująca odpady w charakterze zarówno surowców, jak i paliwa wstępnego, jest zgodna z przedstawiona definicją recyklingu, sformułowaną w dyrektywie nr 2008/98/EW i odpowiada także definicji odzysku. Niemniej poszukiwanie innych metod, a także znane od lat rozdrabnianie wyrobów kompozytowych i wykorzystywanie przemiału do celów budowlanych oraz liczne prace prowadzące do odzysku materiału i włókien na drodze recyklingu chemicznego wydają się być dziś bardzo potrzebne, ze względu na rosnące koszty utylizacji i ograniczone możliwości przemysłu cementowego. W przeszłości ideałem była trwałość. Niezależnie od tego, czy ktoś robił ręcznie parę butów, czy też budował katedrę, twórcza i produkcyjna energia wszystkich ludzi była nastawiona na maksymalizację trwałości produktu. Jednakże wraz z przyśpieszeniem ogólnego tempa zmian w społeczeństwie, ekonomia trwałości jest i musi być zastępowana przez ekonomię krótkotrwałości. Unikając wiązania się sztywnymi formami i funkcjami, tworzymy rzeczy na krótki użytek albo też próbujemy robić takie produkty, które można by było przystosować do zmienionej sytuacji. Szybko wkraczamy w epokę krótkotrwałych produktów wykonywanych krótkotrwałymi metodami w celu zaspokojenia krótkotrwałych potrzeb. W ten sposób przepływ rzeczy przez nasze życie staje się jeszcze bardziej szalony. Stoimy w obliczu rosnącego napływu przedmiotów przeznaczonych do wyrzucenia po jednorazowym użyciu, nietrwałej architektury, wynajmowanych dóbr i artykułów pierwszej potrzeby przeznaczonych na niemal natychmiastową śmierć

58 Rys Przykład cyklu życia produktu Fazy życia produktu Wszelkie produkty, które są wytworem ludzkiego działania, zmieniają nasze otoczenie. Samo powstanie nowego dobra jest złożonym procesem, który zmienia środowisko. Użytkowanie oraz funkcje produktu wpływają na ekosystem. Poszczególne fazy, czyli cykl życia produktu, są różne i w złożony sposób wpływają na równowagę systemu. Obecna wiedza upoważnia do stwierdzenia, że każdy produkt w sobie właściwy sposób oddziałuje na środowisko, a cykl życia większości produktów jest długi i złożony. Obejmuje on m.in. fazę wydobycia surowca, projektowania produktu, jego wytwarzania, składania elementów w całość, marketingu, dystrybucji, sprzedaży, użytkowania, powstawania odpadu, jego zbiórki, naprawy, recyklingu i unieszkodliwiania. W związku z tym celowe jest dążenie do zminimalizowania oddziaływania produktu na środowisko we wszystkich fazach cyklu jego życia (zwłaszcza w fazach, w których to oddziaływanie jest największe) oraz podejmowanie działań w tym zakresie w możliwie najbardziej efektywny sposób. Takie podejście powinno prowadzić do redukcji kosztów wytwarzania, użytkowania i pozbywania się produktów oraz poprawy konkurencyjności przedsiębiorstw

59 6. Promieniowanie i hałas 2 h (źródła hałasu, źródła promieniowania, ochrona przed hałasem i promieniowaniem) Zanieczyszczenie hałasem to zanieczyszczenie spowodowane dużą emisją hałasu przez urządzenia mechaniczne np. maszyny budowlane, środki transportu takie jak samoloty, samochody, głośniki nadające muzykę w miejscach publicznych, muzak itp. Jest typowe dla środowiska miejskiego. Zanieczyszczenie krajobrazu polega na zmniejszeniu wartości estetycznych otoczenia przez ingerencję człowieka np. hałdy. Zanieczyszczenie światłem to emisja światła, która przeszkadza przeważnie w obserwacjach astronomicznych i w żerowaniu zwierzętom. Zanieczyszczenie świetlne termin używany na określenie nadmiernego oświetlenia nocnego, obecne zwłaszcza w miastach. "Zanieczyszczenie" tego typu utrudnia obserwację astronomiczną nieba oraz ma negatywny wpływ na faunę i florę naturalnie przystosowaną do życia w ciemności w czasie nocy. Może mieć również niekorzystne działanie na zdrowie człowieka. Efekt ten jest najbardziej widoczny w rozwiniętych i gęsto zaludnionych miastach w USA, Japonii oraz Unii Europejskiej. Jest powodowane głównie przez oświetlenie uliczne, oświetlenie reklamowe i iluminacje obiektów architektonicznych czy oświetlenie stadionów sportowych. Zanieczyszczenie świetlne możemy podzielić na rozświetlenie nocnego nieba poprzez światło rozproszone atmosferze, oświetlenie poza miejscami do tego przeznaczonymi miejsc w których oświetlenie jest niepotrzebne oraz olśnienie powodowane przez nieosłonięte źródła światła o dużej luminacji. Szacuje się, że dwie trzecie ludzkości żyje w obszarach zanieczyszczonych przez światło. W krajach rozwiniętych jest dużo gorzej: w Stanach Zjednoczonych 97%, a w Unii Europejskiej 96% ludzi mieszka na obszarach, w których nocne niebo nigdy nie jest ciemniejsze niż przy Księżycu świecącym w kwadrze. W takich obszarach nie można dokonywać obserwacji gwiazd. Stopień zanieczyszczania świetlnego przez latarnie uliczne i inne źródła światła zależy od konstrukcji opraw oświetleniowych, a dokładniej od tego jak kierunkują strumień światła. Najkorzystniejsze są oprawy nie emitujące światła w niepotrzebnych kierunkach, zwłaszcza w górę. Odpowiednie ukierunkowanie może pozwolić na zmniejszenie mocy źródła światła co może przyczynić się do zmniejszenia emisji dwutlenku węgla. Obecnie coraz częściej oprawy przeznaczone do oświetlenia ulicznego posiadają płaskie klosze, dzięki czemu zmniejsza się straty światła. Stosuje się niekiedy również systemy zmniejszające moc oświetlenia w godzinach kiedy jest ono najmniej potrzebne. Niemniej jednak każde sztuczne źródło światła umieszczone poza zamkniętym budynkiem przyczynia się do zwiększenia zanieczyszczenia świetlnego. Przy współczesnym stylu życia społeczeństw nie jest możliwe całkowite wyeliminowanie nocnego

60 oświetlenia, jednak jego racjonalne używanie może przyczynić się nie tylko do ograniczenia zanieczyszczenia świetlnego, ale i do oszczędności energii. Do oceny stopnia zanieczyszczenia nieba światłem używa się fotometrów, ale stosowane są także oszacowania oparte na wskaźniku obserwowanej wielkości gwiazdowej najsłabszych widocznych gwiazd, liczby widocznych gołym okiem gwiazd, albo 9-stopniowa skala Bortle'a. W celu ochrony ciemnego nieba, na świecie wyznaczane są specjalne obszary - parki ciemnego nieba. Mogą one być włączone do sieci parków ciemnego nieba certyfikowanych przez International DarkSky Association Skażenia promieniotwórcze to skażenie wody, gleby lub powietrza substancjami promieniotwórczymi powstałe przeważnie podczas awarii urządzeń jądrowych, wybuchu bomby atomowej itp. Skażenie promieniotwórcze skutkuje znaczącym wzrostem aktywności promieniotwórczej przedmiotów, organizmów żywych, budynków i wielkich obszarów, powyżej naturalnego poziomu aktywności promieniotwórczej. Skażenie promieniotwórcze może powstać na skutek (według częstości występowania): niewłaściwego składowania materiałów radioaktywnych, wycieku promieniotwórczego z instalacji jądrowych (zwykle substancji chłodzącej reaktor), emisji radioaktywnych gazów na skutek przegrzania stosu (lub wybuchu) w elektrowni jądrowej, w rezultacie opadania substancji promieniotwórczych z obłoku wybuchu jądrowego po wybuchu bomby jądrowej oraz w wyniku tworzenia się ich pod działaniem neutronów (tzw. promieniotwórczość wzbudzona). Czas trwania skażenia promieniotwórczego wynosi od kilku godzin do kilku tygodni, a nawet miesięcy i lat czas ten zależy od trwałości (czasu połowicznego zaniku) pierwiastków promieniotwórczych wchodzących w skład opadu oraz rodzaju emitowanego przez nie promieniowania. Wybuch w Elektrowni w Czarnobylu Pierwsza fala skażonego powietrza dotarła nad Polskę prawdopodobnie około północy 27/28 kwietnia, a wykryto ją w kilka godzin później. W samym Czarnobylu, emisja z płonącego reaktora uległa już wtedy znacznemu zmniejszeniu. Emisja malała dalej aż do 3 maja, kiedy to zaczął się jej ponowny gwałtowny wzrost. Ta druga emisja, większa niż 27 kwietnia, nastąpiła wskutek przebicia się stopionego rdzenia reaktora do znajdujących się poniżej pomieszczeń wypełnionych wodą. Chmura z tej drugiej wielkiej emisji szczęśliwie ominęła Polskę i skierowała się na południe Europy. 1 maja w Polsce zaczął się gwałtowny spadek skażeń powietrza, lecz nie gruntu, paszy, mleka itd. O tym co działo się w czarnobylskim reaktorze, jakie były fluktuacje emisji radioizotopów (np. gwałtowny jej wzrost 3 maja) i lokalne kierunki rozchodzenia się, ani polskie władze ani specjaliści nie otrzymali ze Związku Radzieckiego żadnych informacji, tak więc wszystkie decyzje ochronne podejmowaliśmy na podstawie danych z naszej własnej sieci monitoringu. O godz. 7:00, 28 kwietnia, placówka SPSP w Mikołajkach stwierdziła kilkakrotny wzrost mocy dawki promieniowania gamma i około siedmiusetkrotny wzrost ogólnej radioaktywności beta w powietrzu. Wiadomość o tym

61 przekazano telefonicznie do CLOR o godz. 9:00. W tym samym czasie podobny wzrost mocy dawki promieniowania gamma - ponad 20 mr/h (mr/h = mikrorentgeny na godzinę, nieformalna obecnie jednostka mocy dawki promieniowania gamma) i silne skażenie powierzchni gruntu stwierdzono przed budynkiem CLOR. Wktrótce potem zaczęły docierać do CLOR z innych stacji SPSP meldunki o gwałtownym wzroście radioaktywności powietrza. O godz. 10:00 CLOR wprowadził alarmowy system pracy w dwudziestu czterech, a od 29 kwietnia we wszystkich placówkach SPSP. W ciągu następnych dwóch godzin wpłynęło wiele raportów z sieci placówek SPSP, które wskazywały, że chmura radioaktywnego powietrza przesuwa się nad Polską od wschodu i pokrywa jej północno-wschodni obszar. W południe w Warszawie stężenie cezu-137 w powietrzu wynosiło 3300 mbq/m3 (Bq jest jednostką aktywności substancji promieniotwórczej wynoszącą jeden rozpad atomu na sekundę), tj. ponad razy więcej niż średnio w poprzednim roku, stężenie jodu-131 około mbq/m3 (przed awarią jod-131 był niewykrywalny), a moc dawki promieniowania gamma wynosiła około 30 mr/h. Rys Obszary najbardziej skażonego po wybuchu elektrowni atomowej w Czarnobylu Średnia dawka promieniowania na całe ciało, jaką Polacy otrzymali w ciągu pierwszego roku od czarnobylskich radioizotopów wynosiła (według oceny UNSCEAR) 0.27 msv. Stanowiło to

62 11% rocznej naturalnej dawki promieniowania. W ciągu całego życia Polacy otrzymają średnio od opadu czarnobylskiego dawkę na całe ciało wynoszącą około 0.9 msv, czyli około 0.5% dawki, jaką w tym samym czasie zostaną napromienieni ze źródeł naturalnych, wynoszącej 168 msv. Około 74% tej dawki na całe ciało pochodziło od cezu-137, 20% od cezu-134, 1% od jodu-131 i około 5% od innych izotopów. Tak mała dawka na całe ciało od skażenia czarnobylskiego nie będzie mogła dać żadnych, ani szkodliwych ani dobroczynnych, zauważalnych zmian zdrowia ludności w naszym kraju. Rys Obszary skażenia cezem w Polsce w wyniku katastrofy w Czarnobylu Dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 była natomiast znacznie wyższa. W zachodnich, mało skażonych województwach, sięgała ona od około 2 do 30 msv u dzieci w wieku 1 roku. We wschodnich, silniej skażonych rejonach, dawka ta sięgała niekiedy około msv. U niemal 5% dzieci (u których zastosowano profilaktykę jodową) maksymalne dawki wynosiły niemal 200 msv. Profilaktyka jodowa zmniejszyła dawki na tarczycę dzieci średnio o blisko połowę. Tam gdzie akcję rozpoczęto wcześniej zmniejszenie dawki mogło być nawet pięciokrotne. Około 70-80% radiojodu w tarczycy dzieci pochodziło z pożywienia (głównie z mleka). Tylko 20-30% radiojodu przedostało się do tarczycy drogą oddechową. Maksymalne stężenia jodu-131 w mleku pojawiły się w większości rejonów po 5 maja. Zatem nawet późno zastosowana profilaktyka dała korzystny efekt

63 Gdyby w Polsce nie przeprowadzono profilaktyki jodowej to u około 5% dzieci, tj. około , dawka promieniowania na tarczycę od jodu-131 przekroczyłaby 1000 msv. Zachorowalność na raka tarczycy po takich i większych dawkach wynosi na Białorusi około 1%. Jeżeli u nas byłaby podobna, to można sądzić, że w wyniku akcji jodowej ocaliliśmy około 5000 polskich dzieci od tej choroby. Zgodnie z danymi Kliniki Mayo w Rochester, Minnesota, przy wystąpieniu raka tarczycy u dzieci pełne wyleczenie osiąga się niemal w 100% przypadków. Jest to dobra prognoza dla 682 dzieci na Białorusi, Ukrainie i w Rosji, które zachorowały na raka tarczycy. Wiele z nich leczy się w krajach zachodnich. W wyniku akcji jodowej 18.5 mln ludzi przyjęło blokującą dawkę płynu Lugola, w tym ponad 95% dzieci i młodzieży. Była to pierwsza w historii medycyny tak wielka akcja profilaktyczna dokonana w ciągu kilku dni. Rozpoczęto ją po około 13 godzinach od powziętej decyzji. Akcja ta dowodzi wysokiej sprawności organizacyjnej i zdolności do improwizacji Polaków. Dla porównania należy przypomnieć, że po katastrofie elektrowni w Three Mile Island koło Harrisburga, w Pensylwanii w 1979 roku, rząd amerykański zaczął dostarczać wyprodukowane ad hoc tabletki jodu okolicznym mieszkańcom w cztery dni po wypadku. Świadczy to o trudnościach logistycznych takiej akcji, które w dużej mierze wpłynęły na niepodjęcie jej w krajach europejskich, poza Polską, mimo że niektóre z nich były skażone w stopniu wyższym niż my. W Europie po prostu nie było wystarczającego zapasu tabletek jodowych dla zagrożonej ludności, ani szans na ich natychmiastowe wyprodukowanie i dystrybucję. Nasz sukces był wynikiem śmiałej decyzji oraz nowatorskiej idei, która zrodziła się w Ministerstwie Zdrowia: postanowiono użyć nie tabletek jodowych, których też nie mieliśmy, lecz przygotować w każdej aptece dobrze znany farmaceutom płyn Lugola. Zapasy jodu i jodku potasu niezbędnych do wyprodukowania go w aptekach znacznie przekraczały potrzeby. Skażenie powstałe w chwili opadania substancji (pyłów) promieniotwórczych z pierwotnego źródła (np. obłoku wybuchu jądrowego) jest nazywane pierwotnym. Natomiast skażenie powstałe w wyniku przebywania w terenie skażonym lub na skutek zetknięcia się ze skażonymi przedmiotami nazywamy skażeniem wtórnym. Zmienność wiatru powoduje, że miejsca wystąpienia skażenia oraz jego intensywność nie dają się przewidzieć. Wykrywanie skażeń promieniotwórczych: metoda chemiczna oparta na zmianie zabarwienia pewnych substancji chemicznych pod wpływem promieniowania, wykorzystano tę cechę w dozymetrach chemicznych; metoda fotograficzna oparta na zjawisku zaczerniania kliszy fotograficznej pod wpływem napromieniowania (jest to szczególny przypadek metody chemicznej); metoda luminescencyjna (scyntylacyjna) zastosowana w rentgenoradiometrach, wykorzystuje świecenie określonych substancji chemicznych pod wpływem promieniowania;

64 metoda jonizacyjna wykorzystano jonizację substancji napromieniowanych: w radiometrach do pomiaru stopnia skażenia i rentgenometrach do pomiaru mocy dawki. Skażona żywność nie nadaje się do spożycia, gdyż w ten sposób niebezpieczne substancje mogą zostać związane w komórkach organizmu, czego skutkiem jest daleko większa i dłuższa ekspozycja na promieniowanie jonizujące niż w przypadku powierzchownego napromieniowania. Nie jest też możliwe uzdatnienie (oczyszczenie) skażonej żywności ani wody w warunkach domowych. Zasadniczo na skażonym obszarze nie ma środków do życia. Wszelkie zboża i rośliny uprawne giną lub wchłonąwszy substancje promieniotwórcze same stają się źródłem napromieniowania. Ludzi, zwierzęta gospodarskie oraz żywność szczelnie opakowaną (np. puszki) z terenów mniej skażonych poddaje się dezaktywacji i przewozi poza obszar skażony. Skażenie promieniotwórcze często bywa mylone z napromieniowaniem (ekspozycją na promieniowanie jonizujące). Silne napromieniowanie może, ale nie musi, wywołać skażenie wtórne, zależnie od rodzaju promieniowania i materiału, na który działa. Skażenie wtórne, jeśli wystąpi, jest na ogół dużo słabszym źródłem promieniowania, niż pierwotny strumień napromieniowujący (wyjątkiem jest np. tzw. brudna bomba)

65 7. Energia tradycyjne vs. Odnawialne źródła energii 4h (tradycyjne źródła energii, energia alternatywna) Odnawialne źródła energii to źródła energii, których używanie nie wiąże się z długotrwałym ich deficytem - ich zasób odnawia się w krótkim czasie. W Ustawie Prawo energetyczne odnawialne źródła energii zdefiniowano jako źródła wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania słonecznego, geotermalną, fal, prądów i pływów morskich, spadku rzek oraz energię pozyskiwaną z biomasy, biogazu wysypiskowego, a także z biogazu powstałego w procesach odprowadzania lub oczyszczania ścieków albo rozkładu składowanych szczątek roślinnych i zwierzęcych. Rys.7.1. Sposoby pozyskiwania energii odnawialnej Najważniejszym ze źródeł odnawialnych jest energia spadku wody. Pozostałe źródła odnawialne - energia słoneczna, energia wiatru, biomasy, biogazu, fal, pływów morskich, energia geotermalna i inne - są używane choć na mniejszą skalę. W krajach północnych obserwujemy duże zainteresowanie i znaczne już wykorzystanie energii wiatru. W krajach południowych, szczególnie na obszarze Sahary realizowane są projekty zmierzające do znacznego zwiększenia wykorzystania energii słonecznej w celu późniejszego przesyłania jej do krajów takich jak Francja, Hiszpania czy Włochy. Do surowców odnawialnych należą: - energia wód (w tym energia przypływów) - energia geotermalna - energia słoneczna

66 - energia wiatru - biomasa (m. in. drewno /w tym pellety, zrębki, wióry itp./, słoma, biogaz, biopaliwa Rys. 7.2 Przykłady wykorzystania energii odnawialnej Wyżej wymienione źródła energii odpowiadają obecnie za około 1/5 światowej produkcji energii, z czego zdecydowana większość przypada na energię wodną. Pozostałe odnawialne źródła energii są mało popularne, głównie ze względu na wiele przeszkód związanych z ich eksploatacją. Jedną z tych przeszkód jest cena energii odnawialnej. Przykładowo, koszt kolektorów słonecznych, które zapewnią ciepłą wodę dla średniej wielkości domu, wynosi tysięcy złotych. Dwa razy tyle zapłacimy za dostarczenie prądu do jednego domu za pomocą przydomowej elektrowni wiatrowej. Produkcja energii z odnawialnych źródeł na skalę przemysłową jest, więc póki co całkowicie nieopłacalna. Niemniej ceny tego typu urządzeń spadają, a w dłuższej perspektywie inwestycje w zielone technologie zwracają się. Pojawiają się też przeszkody i ograniczenia związane z położeniem geograficznym i strefami klimatycznymi. Energię geotermalną można pozyskiwać wyłącznie w niektórych, odpowiednich dla tego celu miejscach. Energia fal morskich jest natomiast zbyt potężna i nieobliczalna człowiekowi nie udało się jeszcze jej ujarzmić. Odnawialne źródła energii pozostają zatem ciągle energią przyszłości. Około roku 2020 w północnej Polsce ma powstać pierwsza elektrownia atomowa. To czy faktycznie powstanie oraz kiedy dokładnie to nastąpi wciąż jest sprawą przyszłości. Już teraz jednak temat ten wzbudza sporo kontrowersji

67 Energia wodna wykorzystywana gospodarczo energia mechaniczna płynącej wody. Współcześnie energię wodną zazwyczaj przetwarza się na energię elektryczną (hydroenergetyka, często oparta na spiętrzeniach uzyskanych dzięki zaporom wodnym). Można ją także wykorzystywać bezpośrednio do napędu maszyn istnieje wiele rozwiązań, w których płynąca woda napędza turbinę lub koło wodne. Przed wynalezieniem maszyn elektrycznych i upowszechnieniem elektroenergetyki energię wodną powszechnie wykorzystywano do napędu młynów, foluszów, kuźni, tartaków i innych zakładów przemysłowych. W latach 30. XIX wieku, w szczytowym okresie rozwoju transportu rzecznego, napęd wodny stosowano przy przemieszczaniu barek po pochylniach pomiędzy odcinkami kanałów na różnych poziomach (pochylnie takie zachowały się do dziś na Kanale Elbląskim). Energia wodna może być znacznie tańsza od spalania paliw kopalnych lub energii jądrowej. Obszary bogate w energię wodną przyciągają przemysł niskimi cenami elektryczności. W niektórych krajach o wykorzystaniu energii wodnej zaczynają decydować względy ochrony środowiska, przeważając nad kalkulacją cen. Zasoby hydroenergetyczne Polski szacowane są na około 13,7 TWh rocznie. Obecnie Polska wykorzystuje swoje zasoby hydroenergetyczne jedynie w 12%, co stanowi 7,3% mocy zainstalowanej w krajowym systemie elektroenergetycznym (dla porównania Norwegowie uzyskują z energii spadku wody 98% energii elektrycznej). Małe wykorzystywanie elektrowni wodnych spowodowane jest nieurozmaiconą rzeźbę terenu oraz małym spadkiem rzek. Porównując elektrownie wodne dostarczają około 25% światowej produkcji elektrycznej. Pozyskiwanie energii z tej metody najwięcej stosują kraje skandynawskie takie jak Norwegia, lub Kanada i Nowa Zelandia. Na tle Europy pod względem ilości wody na jednego mieszkańca, biorąc pod uwagę 26 państw, Polska znajduje się na 22 miejscu. Rys. 7.2 Elektrownia wodna w Solinie

68 Pierwsza elektrownia wodna w Polsce Struga powstała w 1896 roku na rzece Słupi. W okresie międzywojennym Polska posiadała 12 elektrowni wodnych. Niestety żadna z nich nie miała mocy powyżej 10 MW. Przed II wojną światową największa elektrownia w Polsce znajdowała się na Pomorzu w Gródku i zasilała energię elektryczna Gdynię. W latach trzydziestych w Polsce postały również większe elektrownie w Dunajcu, Sole i Sanie. Po wojnie w Polska otrzymała kilkanaście zakładów hydroenergetycznych min. w Pilchowicach i Dychowie. Okres powojenny przyniósł stopniową rozbudowę elektrowni wodnych, jednak tempo ich rozwoju było wyraźnie niższe od tempa rozwoju całej polskiej energetyki. W 1946 wzrosła ogólna moc do 160 MW. W latach sześćdziesiątych w Polsce uruchomiono kilka dużych elektrowni w Polsce w Kornowie, Myczkowcach, Dębem, Solinie, Tresnej, Żydowie i Włocławku. Największe wybudowane elektrownie wodne w ostatnich latach znajdują się w Żarnowcu, Nidzicy oraz i w Porąbce-Żar. Istnieje kilka rodzajów hydroelektrowni, co wynika z różnych sposobów wykorzystania siły energetycznej rzek: - przepływowe budowane na dużych rzekach nizinnych, w wąskich i głębokich dolinach, np. przy wodospadach lub w dolinach o dużym spadku; - zaporowe powstają w miejscu przegrodzenia doliny tamą. Powyżej tamy budowany jest sztuczny zbiornik. Wydajność elektrowni zależy od wysokości, z jakiej spada woda; - szczytowo-pompowe posiadają dwa zbiorniki położone na różnych poziomach: górny i dolny wyrównawczy. W okresie niskiego zapotrzebowania na energię wodę z dolnego zbiornika przepompowuje się do zbiornika górnego, z którego spuszczana jest w czasie największego zapotrzebowania energetycznego, tzw. szczytu energetycznego. Kilka zbiorników i hydroelektrowni umieszczonych wzdłuż jednej rzeki tworzy kaskadę, przez co wielokrotnie wykorzystane są te same zasoby wody. Zalety hydroenergetyki: bardzo niskie koszty produkcji energii (samoczynnie przepływająca woda); niskie koszty eksploatacji; czysta technologia produkcji; możliwość szybkiego wstrzymania i wznowienia produkcji. Czynniki ograniczające rozwój hydroenergetyki: wysokie koszty budowy zapór; szkody ekologiczne, np. degradacja struktury gleby, zmiany hydrologiczne, zmiany w siedliskach flory i fauny, zamulanie zbiorników retencyjnych; wysokie koszty budowy linii przesyłowych do obszarów o dużym zapotrzebowaniu na energię

69 Energetyka alternatywna Energetyka alternatywna to pozyskiwanie energii ze źródeł odnawialnych. Należą do nich: Pływy morskie elektrownie buduje się w długich, wąskich zatokach lub lejkowatych ujściach rzek, na obszarach, gdzie wysokość pływów wynosi co najmniej kilka metrów. Produkcja energii odbywa się w czasie przypływu gromadzenie wody w zatoce zamkniętej tamą, i odpływu wypuszczanie wody z zatoki. Dobowa cykliczność produkcji energii decyduje, iż elektrownie tego typu stanowią jedynie uzupełnienie systemu energetycznego. Najbardziej znane są elektrownie pływowe: w ujściu rzeki Rance we Francji (240 MW), w zatoce Fundy w Kanadzie (20 MW), w Zatoce Kisłaja na półwyspie Kola (14 MW) oraz kilkanaście elektrowni o mocy kilku MW na południowo-wschodnim wybrzeżu Chin. Prądy morskie wykorzystanie siły prądów morskich do produkcji energii znajduje się w fazie eksperymentów prowadzonych głównie w Stanach Zjednoczonych i Japonii. Znana jest jedna elektrownia tego typu położona u wybrzeży Florydy. Falowanie energia fal morskich wykorzystywana jest w niewielkich elektrowniach (10-40 MW) zbudowanych na Hawajach i w Japonii. Różnica temperatur wód oceanicznych uzyskując różnicę temperatur ok. 25 C w zamkniętym obiegu ciepłych wód powierzchniowych i zimnych, zalegających na głębokości ok m, można otrzymać parę napędzającą maszyny prądotwórcze elektrownia maretermiczna. Ten sposób produkcji energii pozostaje w fazie eksperymentów, głównie ze względu na bardzo wysoki koszt wytwarzania pary. Siła wiatru wiatrowe agregaty prądotwórcze instaluje się na obszarach, gdzie przez znaczną część roku wiatr wieje z prędkością większą niż 4 m/s. Pojedyncze elektrownie wiatrowe są niewielkie. Większe znaczenie mają zespoły wiatraków prądotwórczych, których łączna moc przekracza nawet 1000 MW. Najwięcej takich zespolonych elektrowni znajduje się w Niemczech, Danii, Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, a ostatnio również w Wielkiej Brytanii, Szwecji i Filipinach. Dużym mankamentem elektrowni wiatrowych jest hałas powodowany przez wiatraki prądotwórcze. Energia słoneczna przetwarzanie cieplnej energii słońca na energię elektryczną może odbywać się metodą pośrednią heliotermiczną, lub bezpośrednią helioelektryczną. Elektrownie heliotermiczne to systemy zwierciadeł skupiających promienie słoneczne w ognisku, w którym znajduje się woda. Z podgrzanej wody wytwarza się para napędzająca turbiny. W elektrowniach helioelektrycznych słońce ogrzewa metal półprzewodnik bezpośrednio zamieniający energię świetlną na elektryczną. Najwięcej helioelektrowni jest w stanie Kalifornia w USA, we Francji, na terenie Włoch i Niemiec. Najnowszą technologią jest wykorzystywanie promieniowania słonecznego do uwalniania wodoru z wody na drodze

70 elektrolizy. Uwolniony wodór gromadzony jest w specjalnych zbiornikach w postaci płynnej, a następnie wykorzystywany w elektrowniach. Technologię pozyskiwania wodoru za pomocą Słońca stosuje się w Niemczech. Rys Rozkład całkowitego promieniowania słonecznego w Polsce Energia geotermiczna to energia wód termalnych oraz ciepło skorupy ziemskiej zawarte w litej skale. Obecnie wykorzystuje się głównie energię wód termalnych. Łączna moc wszystkich elektrowni geotermalnych na świecie przekracza 5000 MW. Największe elektrownie i ciepłownie geotermalne znajdują się w Stanach Zjednoczonych, we Włoszech, w Islandii, Nowej Zelandii, Meksyku i Japonii. Ostatnio ciepło skorupy ziemskiej coraz częściej wykorzystuje się w Rosji, Chinach i wielu krajach Europy, w tym w Polsce. W opinii wielu naukowców i specjalistów, energia geotermalna powinna być traktowana jako jedno z głównych odnawialnych źródeł energii w Polsce. Jeśli w górach mamy ogromne zasoby tych wód, a ostatnio nawet w Toruniu z sukcesem przeprowadzono odwierty i uruchomiono stację grzewczą dla kilkunastu budynków to chyba jest to 100% prawda. Przemawia również za tym fakt, iż nasz kraj należy do państw posiadających bardzo duże zasoby energii geotermalnej. Zasoby wód geotermalnych można spotkać w skałach budujących przeważającą część naszego kraju przede wszystkim na terytorium Niżu Polskiego, Sudet i Podhala. Do praktycznego zagospodarowania nadają się obecnie wody występujące na głębokościach do m. Temperatury wód w takich złożach osiągają od 20 do 130 C. Interesujące warunki posiadają również Sudety. Udokumentowane zasoby eksploatacyjne wód geotermalnych z odwiertów, dla których

71 wykonano odpowiednie badania i dokumentacje, wahają się w zakresie m3/h. Jak mówią badania biorąc pod uwagę aktualne ceny tradycyjnych nośników energii, opłacalne pod względem ekonomicznym zakłady i instalacje geotermalne można budować na ok. 40% powierzchni kraju. Bardziej optymistyczne podejście zakłada znacznie większe możliwości w tym zakresie. Rys Proces kreowania odnawialnej energii geotermalnej w przyrodzie. Jako przykład pozytywnego wykorzystania w naszym kraju geotermii możemy podać ostatnią inwestycję Termy w Białce Tatrzańskiej, która będzie mogła pomieścić do osób. Temperatura wody w 6 zewnętrznych i 6 wewnętrznych basenach będzie utrzymana w granicach stopni C. Rys. 7.5 Termy w Białce Podhalańskiej

72 Energia biomasy to energia pochodząca z bezpośredniego spalania odpadów przemysłowych, komunalnych i biomasy, np. wierzby energetycznej, drewna odpadowego, trocin, kory, słomy, rzepaku, słonecznika, malwy. Inną technologią wykorzystania biomasy jest proces fermentacji w wyniku działania bakterii beztlenowych i otrzymywanie biogazu, który poddany dalszym procesom chemicznym przekształcany jest w metan. Metan otrzymuje się również w procesie oczyszczania ścieków oraz utylizacji odpadów na wysypiskach śmieci. W skali świata udział energetyki alternatywnej w produkcji energii elektrycznej jest znikomy. Główną tego przyczyną są bariery technologiczne, bardzo wysoki koszt jednostkowy produkcji oraz duża zależność od warunków przyrodniczych pór roku, dobowego cyklu dnia i nocy, klimatu. Biomasa jest odnawialnym źródłem energii, czyli takim, które pozyskuje się z naturalnych procesów przyrodniczych stale odnawialnych. Biomasa to stałe lub ciekłe substancje pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, które ulegają biodegradacji. Biomasa jest produktem z innych produktów, odpadów i pozostałości z produkcji rolnej i leśnej. Biomasa może być produkowana praktycznie przez każdego i dzięki temu może w bardzo szybki sposób się rozpowszechnić. De facto dla ludzi niestety nie jest najważniejsze czy coś jest ekologiczne czy nie. Większą rolę odgrywa tutaj ekonomia. Jednak Biomasa spełnia warunki zarówno ekologiczne jak i ekonomiczne. Pochodzenie biomasy jest bardzo różnorodne: produkcja roślinna, odpady występujące w rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym, gospodarstwach domowych, jak i gospodarce komunalnej. Biomasa może także pochodzić z odpadów drzewnych w leśnictwie, przemyśle drzewnym i celulozowo-papierniczym. Biomasę uprawia się na plantacjach roślin energetycznych. Ważnym źródłem biomasy są odpady w produkcji zwierzęcej (gnojowica, biogaz) oraz odpady w gospodarce komunalnej (osady ściekowe, odpady z gospodarstw domowych, makulatura). Zdecydowana większość tych produktów może być wykorzystywana w energetyce jako biopaliwa, to jest źródła energii otrzymane z biodegradowalnych frakcji produktów, odpadów i pozostałości z rolnictwa, leśnictwa i pokrewnych przemysłów. Rys Schemat małej biogazowni

73 8. Ekonomiczne aspekty ochrony środowiska 4 h (aspekty prawne, cykl życia produktu/technologii) Gospodarkę odpadami w Polsce regulują ustawy: Ustawa o odpadach (Dz. U. z 2013 r., poz.21) Ustawa o obowiązkach przedsiębiorców w zakresie gospodarowania niektórymi odpadami oraz o opłacie produktowej (Dz. U. z 2007 r. Nr 90, poz. 607, z późn. zm.) Ustawa o opakowaniach i odpadach opakowaniowych (Dz. U. Nr 63, poz. 638, z późn. zm.) Ustawa o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym (Dz. U. Nr 180 poz z późn. zm.) Ustawa o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz. U. Nr 25, poz. 202 z późn. zm.) Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz. U. z 2012 r. poz. 391 z późn. zm.) DZIAŁALNOŚĆ KONTROLNA Ustawa o Inspekcji Ochrony Środowiska (Dz. U. z 2007 r. Nr 44, poz. 287, z późn. zm.) Kontrola przestrzegania: przepisów o ochronie środowiska i racjonalnym użytkowaniu zasobów przyrody decyzji ustalających warunki korzystania ze środowiska oraz zakresu, częstotliwości i sposobu prowadzenia pomiarów wielkości emisji Kontrola eksploatacji instalacji i urządzeń chroniących środowisko przed zanieczyszcz. Udział w przekazywaniu do użytku obiektów lub instalacji realizowanych jako przedsięwzięcie mogące znacząco oddziaływać na środowisko Podejmowanie decyzji wstrzymujących działalność prowadzoną z naruszeniem wymagań związanych z ochroną środowiska lub naruszeniem warunków korzystania ze środowiska Sprawdzenie realizacji obowiązku wynikającego z ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach, dotyczącego osiągnięcia poziomów recyklingu i przygotowania do ponownego użycia frakcji odpadów komunalnych w postaci papieru, metali, tworzyw sztucznych i szkła Główny Inspektor Ochrony Środowiska - Wojewoda przy pomocy wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska jako kierownika wojewódzkiej inspekcji ochrony środowiska, wchodzącej w skład zespolonej administracji wojewódzkiej oraz upoważnieni przez nich pracownicy inspekcji ochrony środowiska

74 Art.79. ustawy o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2010 r. Nr 220, poz z późn. zm.) organ kontroli zawiadamia przedsiębiorcę o zamiarze wszczęcia kontroli Kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż: - po upływie 7 dni - i nie później niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia Nie dotrzymanie tego terminu powoduje, że jej wszczęcie wymaga ponownego zawiadomienia. Opracowanie Strategii działania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na lata z perspektywą do 2020 r. (zwanej dalej Strategią NFOŚiGW) wynika bezpośrednio z zapisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (zwanej dalej POŚ). W art. 400k określono, że do zadań Zarządu NFOŚiGW należy opracowanie projektu strategii działania Narodowego Funduszu, a w art. 400h zapisano, że do zadań Rady Nadzorczej Narodowego Funduszu należy uchwalenie tej strategii, raz na 4 lata, w terminie do 30 września roku poprzedzającego pierwszy rok objęty strategią. Okres obowiązywania obecnej Strategii działania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na lata kończy się w roku 2012, w związku z tym kolejna strategia jest opracowana na okres i odnosi się również do perspektywy do roku Rys Struktura celów i priorytetów NFOŚiGW NFOŚiGW wzmocni rolę lidera systemu finansowania ochrony środowiska i gospodarki wodnej w Polsce, poprzez elastyczne dostosowywanie się do zmian w otoczeniu, szczególnie w następujących zakresach:

75 wspieranych dziedzin konsolidacja wspieranych celów, jasne ich określenie i zmniejszenie liczby priorytetów. Zmiana alokowania środków i skierowanie największego strumienia finansowania na działania związane z szeroko rozumianą niskoemisyjną i zasobooszczędną gospodarką, ochroną klimatu i zapobieganiem jego zmianom (w tym gospodarką wodną), ekoinnowacjami służącymi poprawie konkurencyjności podmiotów gospodarczych działających w Polsce oraz zmniejszaniem wykorzystania zasobów naturalnych, a także z tworzeniem zielonych miejsc pracy; wspieranych sektorów finansowanie skierowane będzie głównie do jednostek samorządu terytorialnego, przedsiębiorstw i gospodarstw domowych. Przy tej kierunkowej zmianie głównym wyznacznikiem będzie maksymalizacja efektu ekologicznego uzyskana na skutek dofinansowania ze środków NFOŚiGW; instrumentów finansowych i struktury finansowania istotnym działaniem będzie tworzenie instrumentów, dzięki którym, np. poprzez zaangażowanie strony trzeciej (ESCO2, partnerstwo publiczno-prywatne, w tym koncesje) jednostki samorządu terytorialnego będą realizowały swoje zadania i zaspokajały potrzeby mieszkańców, bez zwiększania zadłużenia. Przewiduje się dążenie do znaczącego zwiększenia udziału finansowania zwrotnego w stosunku do bezzwrotnego ze środków własnych w roku 2016 w stosunku 65/35. Jako docelowy, rekomendowany poziom udziału w roku /20 (przekształcanie się w fundusz rewolwingowy). Jednocześnie zakłada się, że pomoc bezzwrotna będzie udzielana, co do zasady, jako wsparcie ukierunkowane na pozyskanie zewnętrznych źródeł finansowania (np. dopłaty do oprocentowania kredytów bankowych i emisji obligacji komunalnych lub do wykupu obligacji) lub jako element zachęty do podejmowania inwestycji proekologicznych (umorzenia). Zakładany poziom finansowania zwrotnego może ulec zmianie w sytuacji niekorzystnych uwarunkowań w sektorze finansów publicznych, ograniczających możliwości jego zadłużania; struktury organizacyjnej i sposobu działania zwiększenie efektywności organizacyjnej w związku z rozwojem współpracy z partnerami zewnętrznymi. Obok kontynuowania dotychczasowej działalności i bezpośredniego dofinansowywania dla beneficjentów, w tym pełnienia funkcji Instytucji Wdrażającej, również w nowej perspektywie finansowej UE, celem NFOŚiGW w ramach nowej perspektywy Unii Europejskiej będzie dodatkowo funkcjonowanie jako Fundusz funduszy, czyli pośrednik finansowy, wdrażający innowacyjne instrumenty finansowe ze środków unijnych (instrumenty zwrotne typu pożyczki lub obejmowanie, nabywanie udziałów akcji, obligacji oraz stosowanie poręczeń). W zakresie środków krajowych, NFOŚiGW w porozumieniu z Ministrem Środowiska będzie wyznaczał i określał zasady wsparcia i kierował to wsparcie do beneficjentów za pośrednictwem instytucji współpracujących z NFOŚiGW (głównie WFOŚiGW i banki);

76 kwantyfikacji celów precyzyjna kwantyfikacja celów zarówno ekologicznych, jak i organizacyjnych. Monitorowanie osiągania zakładanych poziomów mierników, a w przypadku wystąpienia ryzyka ich nieosiągnięcia szybkie podejmowanie działań zmierzających do jego eliminacji. Gospodarowanie odpadami to nie tylko instalacje do zagospodarowywania, przetwarzania i wykorzystania odpadów komunalnych to również unieszkodliwianie odpadów niebezpiecznych, (m.in. elektrośmieci ), rozbrajanie tzw. bomb ekologicznych, pomoc w zamykaniu i rekultywacji składowisk, wspieranie recyklingu pojazdów, pomoc w usuwaniu azbestu, finansowanie działań planistycznych i wiele innych zadań. Tab.8.1. Programy realizowane w ramach działań NFOŚiGW Cel Program Finansowanie Beneficjienci Instalacje do odzysku, przekształcania, unieszkodliwiania odpadów komunalnych 3.1. Gospodarowanie odpadami komunalnymi Część 1. Rozwój systemów służących zagospodarowaniu odpadów komunalnych Pożyczka do 75% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, przedsiębiorcy Budowa wzorcowego centrum selektywnego zbierania odpadów 3.1. Gospodarowanie odpadami komunalnymi Część 2. Rozwój selektywnej zbiórki odpadów Dotacja do 60% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, przedsiębiorcy Przedsięwzięcia dotyczące zamykania i rekultywacji składowisk odpadów (Pożyczka) 3.2. Zamykanie i rekultywacja składowisk odpadów komunalnych Pożyczka do 75% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, przedsiębiorcy Instalacje do odzysku, przekształcania, unieszkodliwiania, zbiórki odpadów innych niż komunalne 3.3. Gospodarowanie odpadami innymi niż komunalne Część 1. Rozwój systemów gospodarowania odpadami... Pożyczka do 75% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, przedsiębiorcy Unieszkodliwianie odpadów zawierających 3.3. Gospodarowanie odpadami innymi niż Dotacja za pośrednictwem JST*

77 azbest komunalne Część 2. Usuwanie wyrobów zawierających azbest WFOŚiGW* Inwestycje związane z demontażem oraz zagospodarowaniem odpadów w wyniku demontażu pojazdów 3.4. Dofinansowanie recyklingu pojazdów Część 3. Dofinansowanie demontażu pojazdów oraz gospodarowania odpadami po demontażu Pożyczka do 75% kosztów kwalifikowanych Przedsiębiorcy Likwidacja odpadów niebezpiecznych określonych przez GIOŚ*, jako bomby ekologiczne 3.5. Rekultywacja terenów zdegradowanych Część 1. Wskazane przez GIOŚ* - bomby ekologiczne Dotacja do 80% kosztów kwalifikowanych Pożyczka do 80% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, podmioty publiczne, przedsiębiorcy Przedsięwzięcia dotyczące rekultywacji terenów zdegradowanych, w tym zdegradowanych przez przemysł 3.5. Rekultywacja terenów zdegradowanych Część 2. Rekultywacja terenów zdegradowanych Pożyczka do 80% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, podmioty publiczne, przedsiębiorcy Uzupełnienie dofinansowania do unieszkodliwiania odpadów komunalnych uzyskujących wsparcie w ramach II osi POIiŚ* 3.6. Współfinansowanie II osi POIiŚ*- gospodarka odpadami i ochrona powierzchni ziemi Część 1. Uzupełnienie dofinansowania II osi POIiŚ* Pożyczka Beneficjenci II osi POIiŚ*, podmioty upoważnione przez beneficjentów Umożliwienie unieszkodliwienia odpadów dla beneficjentów II osi POIiŚ*, gdzie WFOŚiGW* pełnią funkcje IW* 3.6. Współfinansowanie II osi POIiŚ*- gospodarka odpadami i ochrona powierzchni ziemi Część 3. Wdrażana przez WFOŚiGW* Pożyczka WFOŚiGW* pełniące rolę IW* II osi POIiŚ*, Beneficjenci II osi priorytetowej POIiŚ* Przedsięwzięcia dotyczące zamykania i rekultywacji składowisk 3.2. Zamykanie i rekultywacja składowisk odpadów Dotacja do 50% kosztów kwalifikowanych JST* i ich związki, przedsiębiorcy

78 odpadów komunalnych przedsięwzięcia (Dotacja) Inwestycje w zakresie zmniejszenia ilości nielegalnych odpadów 3.3. Gospodarowanie odpadami innymi niż komunalne Część 3. Międzynarodowe przemieszczanie odpadów Zgodnie z trybem rozpatrywania wniosków o przekazanie środków na realizację zadań PJB* Organy administracji państwowej, GIOŚ* Demontaż pojazdów wycofanych z eksploatacji 3.4. Dofinansowanie recyklingu pojazdów Część 1. Demontaż pojazdów Dopłata Przedsiębiorcy prowadzący stacje demontażu pojazdów Zbieranie i przekazanie do demontażu porzuconych pojazdów 3.4. Dofinansowanie recyklingu pojazdów Część 2. Zbieranie pojazdów Dotacja Gminy, powiaty Unieszkodliwienie odpadów poprzez dofinansowanie przedsięwzięć oczekujących na decyzję o wsparciu w ramach II osi POIiŚ* 3.6. Współfinansowanie II osi POIiŚ*- gospodarka odpadami i ochrona powierzchni ziemi Część 2. Dla potencjalnych beneficjentów POIiŚ* Pożyczka Potencjalni beneficjenci POIiŚ* Przedsięwzięcia realizowane na terenie RP, przyczyniające się do osiągnięcia celów LIFE Współfinansowanie LIFE+ Dotacja Osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, osoby prawne, jednostki org. nieposiadające osobowości prawnej, SJB* realizujące projekty LIFE+ Przeciwdziałanie powstawaniu odpadów, redukcja, unieszkodliwianie, odzysk odpadów komunalnych Priorytet II POIiŚ*, działanie 2.1. Kompleksowe przedsięwzięcia z zakresu gospodarki odpadami komunalnymi Dotacja Przedsięwzięcia powyżej 25 mln EUR JST* i ich związki, podmioty świadczące usługi w ramach obowiązków własnych JST*, Marszałkowie Województw

79 Przywrócenie naturalnego ukształtowania terenu i/lub osiągnięcia przez glebę lub ziemię zawartości substancji zgodnych z wymaganymi standardami. Priorytet II POIiŚ*, działanie 2.2. Przywracanie terenom zdegradowanym wartości przyrodniczych i ochrona brzegów morskich Dotacja JST* i ich związki, podmioty świadczące usługi w ramach obowiązków własnych JST*, wojewodowie, PGL Lasy Państwowe, urzędy morskie, wojsko. Racjonalizacja gospodarki zasobami naturalnymi i odpadami, w tym zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów innych niż komunalne Priorytet IV POIiŚ*, działanie 4.2. Racjonalizacja gospodarki zasobami i odpadami w przedsiębiorstwach Dotacja Maksymalne dofinansowanie 20 mln PLN Małe, średnie i duże przedsiębiorstwa Legenda: GIOŚ - Główny Inspektorat Ochrony Środowiska IW - instytucja wdrażająca JST - jednostki samorządu terytorialnego PJB - państwowe jednostki budżetowe POIiŚ - Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko WFOŚiGW - Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej WPGO - Wojewódzki Plan Gospodarki Odpadami Rys Wydatki wg dziedzin planowane przez NFOŚiGW

80 Recykling sprzętu elektronicznego Zasady recyklingu wysłużonych i często bardzo toksycznych urządzeń elektrycznych i elektronicznych regulowane są przez wiele międzynarodowych i krajowych aktów prawnych. Zagospodarowania starego sprzętu wpisuje się w realizację idei zrównoważonego rozwoju w procesie gospodarowania zasobami. Przepisy dotyczące zbierania, odbioru, przetwarzania, odzysku i recyklingu zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (ZSEE) określają trzy unijne dyrektywy, przyjęte przez Parlament Europejski w 2003 roku. Dokument 2002/95/WE (RoHS) z 2003 roku zobowiązuje państwa członkowskie do przyjęcia aktów prawnych ograniczających wykorzystanie toksycznych substancji przy produkcji urządzeń elektrycznych i elektronicznych. Dokument definiuje również pojęcie sprzętu elektrycznego i elektronicznego (SEE). W myśl dyrektywy jest to urządzenie, którego prawidłowe działanie uzależnione jest od prądu elektrycznego lub pól elektromagnetycznych - czytamy w art 3. unijnego aktu prawnego. Dyrektywa 2002/96/WE (WEEE) wskazuje na konieczność przyjęcia przez wszystkie kraje członkowskie spójnych uregulowań prawnych dotyczących ochrony środowiska naturalnego poprzez właściwe zagospodarowanie elektrośmieci. Kluczowe znaczenie mają artykuły 8 i 9. Nakazują one państwom unijnym uchwalenie ustaw, które zobowiązują producentów SEE do finansowania zbierania, przetwarzania, odzysku i recyklingu wysłużonego sprzętu z gospodarstw domowych, instytucji i przedsiębiorstw. Trzeci z recyklingowych dokumentów 2003/108/WE - modyfikuje art. 9 poprzedniej dyrektywy, zdejmując z producentów sprzętu obowiązek finansowania recyklingu zużytych urządzeń, które pochodzą z firm i instytucji. Polskie ustawodawstwo regulujące sposób postępowania z elektrośmieciami opiera się na sześciu ustawach oraz kilku rozporządzeniach Ministra Środowiska. Podstawowe znaczenie dla funkcjonowania systemu zbierania i przetwarzania ZSEE w Polsce ma Ustawa o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym z 29 lipca 2005 r. Implementuje ona do polskiego prawa zalecenia unijnej dyrektywy 2002/96/WE (WEEE). Zobowiązuje ona producentów i importerów sprzętu elektrycznego i elektronicznego do organizowania, finansowania, zbierania, odbioru, przetwarzania, odzysku i recyklingu wysłużonych urządzeń. Ponadto art. 5 stanowi, że demontaż ZSEE może być prowadzony wyłącznie w specjalnych zakładach przetwarzania. Ustawa wprowadziła także obowiązek umieszczania na obudowie urządzeń symbolu przekreślonego kosza na śmieci. Znaczek jest informacją dla konsumentów, że po zakończeniu użytkowania, sprzętu nie wolno wyrzucać do kontenerów na śmieci. Zgodnie z art. 42, pkt 1 ustawy od 1 lipca 2006 roku sprzedawcy mają obowiązek nieodpłatnego przyjęcia zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego na zasadzie "1 za 1, czyli telewizor za telewizor, toster za toster, odtwarzacz DVD za odtwarzacz DVD, świetlówka za świetlówkę itp

81 Z początkiem 2009 roku weszła w życie nowelizacja ustawy ZSEE z 2005 r., usprawniająca system gospodarowania odpadami elektrycznymi i elektronicznymi. Celem noweli jest osiągnięcie jeszcze w tym roku wyznaczonego przez Unię Europejską poziomu 4 kg zebranych elektrośmieci na mieszkańca. Jak podkreśla Ministerstwo Środowiska zmiany przepisów były konieczne, ponieważ w naszym kraju przetwarzano zbyt mało zużytego elektrosprzętu w 2007 roku zaledwie 0,71 kg na mieszkańca (dane z raportu Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska). Dofinansowanie systemu recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji w roku 2012 Podstawa prawna: Ustawa z dnia 20 stycznia 2005 r. o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji (Dz.U. Nr 25, poz. 202, z późn. zm.) Ustawa z dnia 20 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Prawo ochrony środowiska oraz niektórych innych ustaw (Dz. U nr 215 poz. 1664) Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 października 2010 r. w sprawie obliczania poziomów odzysku i recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2010 r. w sprawie rocznego sprawozdania o pojazdach wycofanych z eksploatacji (Dz. U. Nr 225, poz. 1471) Rozporządzenie Rady Ministrów z 29 marca 2010 r. ws. zakresu informacji przedstawianych przez podmiot ubiegający się o pomoc de minimis Niewiele jest w Polsce nowoczesnych, zautomatyzowanych linii technologicznych do demontowania wyeksploatowanych samochodów. Obecnie kasacji pojazdów dokonują niewielkie stacje demontażu, co ma swoje plusy i minusy. Do plusów należy zaliczyć głębokość" recyklingu. Praktycznie cały pojazd jest rozmontowany na elementy pierwsze, co w przypadku dużych zakładów, które posiadają strzępiarkę, jest nieopłacalne. Z drugiej strony, małe podmioty mogą w sposób niewłaściwy postępować z odpadami problemowymi, takimi jak: siedzenia, pianki poliuretanowe, płyny. Ponadto magazynowanie na niewielkim placu podwyższa koszty funkcjonowania zakładu. Powstaje więc duże ryzyko deponowania na dzikich składowiskach odpadów niebezpiecznych. Dla porównania stacji tzw. małych i średnich demontujących w skali roku ok. 500 pojazdów jest w Polsce 700 a w krajach Unii ponad Należy się spodziewać dalszego wzrostu ilości takich zakładów. W praktyce, demontaż pojazdów jest prowadzony równolegle z usługami naprawczymi przy autokomisach, zakładach mechaniki pojazdowej oraz w skupach surowców wtórnych. Aktualnie obowiązujące przepisy ochrony środowiska nakładają nadzór nad stacjami demontażu na wojewodę. Jego zadaniem jest ujednolicenie warunków i standardów jakim przedmiotowe stacje powinny odpowiadać. Jest to konieczne, gdyż wyeksploatowany pojazd może być

82 klasyfikowany jako odpad niebezpieczny lub inny. W pierwszym przypadku zagrożenie stwarzają: płyny eksploatacyjne (chłodnicze, oleje silnikowe i hydrauliczne, elektrolity z akumulatorów), układy klimatyzacyjne, poduszki powietrzne. Drugą grupę stanowią samochody pozbawiane omawianych substancji. Automatycznie rodzi się pytanie: "Co się stało z odpadami niebezpiecznymi?" Odpowiedź nasuwa się sama. Zostały w sposób nie ewidencjonowany i niewłaściwy odprowadzone do środowiska naturalnego. Praktyki takie są częste ponieważ z tak sklasyfikowanym pojazdem wiąże się mniej obowiązków. Problem jest szczególnie wart uwagi w sytuacji ciągłego importu starych, zużytych samochodów z krajów zachodnich. Działalność polegającą na demontowaniu pojazdów należy zgodnie z prawem (Dz.U nr 179 poz. 1490) traktować jako mogące w sposób szczególny oddziaływać na otoczenie poprzez gromadzenie odpadów niebezpiecznych. Przedsiębiorca może zostać zobligowany do sporządzenia raportu oceny oddziaływania na środowisko (dotyczy to również składnic złomu o obszarze powyżej 0,5 ha). Wraki samochodowe przeznaczone do demontażu powinny być dostarczone kompletne tzn. ze wszystkimi podzespołami (nadwozie i silnik - z numerami identyfikacyjnymi a także siedzenia, płyny eksploatacyjne). Nie uwzględniony jest akumulator. Zakłada się, iż wprowadzenie opłaty produktowej i depozytowej spowodowało, że akumulatory będą wyjmowane przez ostatnich właścicieli z powodu kaucji. Stary podlega wymianie na nowy. W przypadku nieposiadania akumulatora, uiszczana jest kaucja w wysokości od 30 do 50 zł. Według uregulowań prawnych za kompletny pojazd należy uznać 90% pierwotnej jego masy bez paliwa. Stacja demontująca powinna posiadać szczelny plac np. asfalt. Kostki brukowej lub innej nie można stosować. Demontaż pojazdu powinien odbywać się w pomieszczeniu zamkniętym, o łatwo zmywalnej powierzchni. Pierwszym etapem procesu jest pozbawienie samochodu odpadów niebezpiecznych. Dopuszczalnym jest aby zakład nie posiadał kanału, lecz powinien być wyposażony w odpowiednie narzędzia: pompę odprowadzającą płyny poeksploatacyjne do właściwych pojemników w celu zmagazynowania a następnie przekazania specjalistycznym firmom, podnośnik, obrotnicę. Po osuszeniu z oleju, płynów hamulcowych, płynów chłodniczych, płynów z urządzeń klimatycznych oraz filtrów paliwa i oleju, wrak trafia do pomieszczenia w którym demontuje się go na części. W celu właściwej gospodarki odpadowej części użyteczne należy przechowywać w oddzielnym pomieszczeniu. Docelowo zaleca się utworzenie sklepu z częściami uzyskanymi poprzez recykling. Płyny poeksploatacyjne, filtry i inne odpady niebezpieczne przechowuje się w zamkniętym pomieszczeniu na powierzchni utwardzonej, łatwo zmywalnej, wyposażonej w sorbent np. piasek lub trociny (aby w razie wycieku móc je zneutralizować). Na terenie stacji musi znajdować się pojemnik na zaolejone trociny, piasek a także czyściwo. Elementy tapicerowane, części karoserii powinny być po wyczyszczeniu odsprzedane indywidualnym odbiorcom lub do punktom skupu surowców wtórnych (ustawa nakazuje sprzedaż ostatecznym recyklerom"). Gdy zakład posiada uprawnienia do transport odpadów

83 odprowadza je sam, jeśli nie, za pośrednictwem podmiotu dysponującego stosownymi pozwoleniami. Obecnie obserwujemy pewną liberalizację zasad. Jeżeli pojazd nie wpływa degradująco na środowisko (nie wypływają z niego płyny eksploatacyjne) nie wymaga pozwolenia o którym jest mowa w ustawie o odpadach z 27 kwietnia 2001 r. Konieczna jest jednak stosowna informacja w projekcie gospodarki odpadami celem przejrzystości działań proponowanych przez stację demontażu. Wcześniejsze okresy historii ludzkości można wyróżnić według materiałów, jakich wtedy używano; np. była era kamienia, brązu. Nasz wiek jest wiekiem materiałów, wiekiem nadmiaru, którego cechą wyróżniającą nie jest używanie jakiegoś określonego surowca, ale ogrom zużycia materiałów. W skali całego świata przetwarzamy albo zużywamy 26 mld ton materiałów rocznie, w tym 20 mld ton kamienia, żwiru i piasku używanych do budowy dróg i w budownictwie; na stal przetwarza się ponad 1 mld ton rudy żelaza; z kopalni złota wydobywa się 700 mln ton złotonośnych rud. Z lasów pochodzi 1,7 mld ton drewna na opał, około 1 mld ton do produkcji wyrobów z drewna i ponad 300 mln ton do produkcji papieru. Dla uzupełnienia ubytków fosforu i potasu, pobieranych z gleby przez rośliny uprawne, wydobywamy rocznie 139 mln ton fosforytów i 26 mln ton węglanu potasu. Rys Przykład cyklu życia produktu Każdy z 6,1 mld mieszkańców Ziemi zużywa średnio 137 kg stali rocznie w samochodach, urządzeniach gospodarstwa domowego, budynkach i innych wyrobach. Oznacza to, że każdy z nas zużywa co roku dwa razy więcej stali, niż sam waży. Wyprodukowanie tej ilości stali

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet Efekt cieplarniany Wzrost emisji CO Zanieczyszczanie gleby Zanieczyszczanie wody Zanieczyszczanie powietrza wycinanie lasów Niszczenie warstwy ozonowej Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa

Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa Prawo chroniące środowisko w obszarze rolnictwa A A 1. Wstęp Prawo ochrony środowiska tworzą akty prawne o różnej randze. Najwyższym z nich jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona w 1997

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Niska emisja. co to takiego?

Niska emisja. co to takiego? Niska emisja co to takiego? Niska emisja to najprościej ujmując emisja szkodliwych pyłów i gazów na niskiej wysokości. W tym przypadku chodzi o emitory (kominy i inne źródła emisji) znajdujące się na wysokości

Bardziej szczegółowo

ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER

ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER Zakres prezentacji Definicja ZDPR Podstawy prawne ZDPR Jaki jest cel upowszechniania ZDPR Kto ma obowiązek przestrzegać ZDPR Zakres ZDPR Kto kontroluje ZDPR Definicja

Bardziej szczegółowo

1. Pogadanka, praca nad wykresami i schematem, praca w grupach MAGDALENA SZEWCZYK. Dział programowy : Ekologia

1. Pogadanka, praca nad wykresami i schematem, praca w grupach MAGDALENA SZEWCZYK. Dział programowy : Ekologia MAGDALENA SZEWCZYK Dział programowy : Ekologia temat lekcji : Przyczyny i skutki kwaśnych deszczy Cele lekcji w kategoriach czynności uczniów (cele operacyjne): WIADOMOŚCI Uczeń: - podaje definicje kwaśnych

Bardziej szczegółowo

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów.

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 3. Zadanie Zaznacz wyjaśnienie pojęcia smog. A. Kryształki lodu osadzone

Bardziej szczegółowo

ANALIZA I PROGNOZA ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA NA PRZYKŁADZIE AGLOMERACJI MIEJSKIEJ KRAKOWA

ANALIZA I PROGNOZA ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA NA PRZYKŁADZIE AGLOMERACJI MIEJSKIEJ KRAKOWA ANALIZA I PROGNOZA ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA NA PRZYKŁADZIE AGLOMERACJI MIEJSKIEJ KRAKOWA Dariusz FUKSA, Ewa CISZYŃSKA Streszczenie: W artykule poruszono istotną kwestię zanieczyszczenia powietrza na

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Atmosfera jest powłoką gazową otaczającą kulę ziemską. Składa się ona z kilku, warstw różniących się gęstością, temperaturą, ciśnieniem i składem powietrza. Najistotniejsze funkcje atmosfery, polegają

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI

WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI WYKORZYSTANIE I OCHRONA ZASOBÓW POWIERZCHNI ZIEMI Powierzchnia geodezyjna województwa kujawsko-pomorskiego według stanu w dniu 1 I 2011 r. wyniosła 1797,1 tys. ha, co stanowiło 5,7 % ogólnej powierzchni

Bardziej szczegółowo

Stan środowiska w Polsce -Raport o stanie środowiska w Polsce (wybrane aspekty).

Stan środowiska w Polsce -Raport o stanie środowiska w Polsce (wybrane aspekty). Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Krakowie Inspekcja Ochrony Środowiska Stan środowiska w Polsce -Raport o stanie środowiska w Polsce (wybrane aspekty). Opracowanie: mgr Tomasz Łaciak Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. Systemy ochrony powietrza. Wstęp do systemów redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza. 1. Techniczne. 2.

Wprowadzenie. Systemy ochrony powietrza. Wstęp do systemów redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza. 1. Techniczne. 2. Wstęp do systemów redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza Wykład Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, st. inżynierskie Kazimierz Warmiński, UWM w Olsztynie 1 Wprowadzenie Obecny stopień zanieczyszczenia powietrza

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Najistotniejszym problemem programu poprawy jakości wód jest budowa oczyszczalni ścieków. W przemyśle konieczne jest zamknięcie technologicznych obiegów wody, zaś w elektroenergetyce - zaprzestanie zrzutu

Bardziej szczegółowo

Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic?

Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic? Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic? Projekt realizuje: Zanieczyszczenia powietrza Projekt realizuje: Definicja Rodzaje zanieczyszczeń Przyczyny Skutki (dla człowieka,

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE SYSTEMY OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW A OCHRONA WÓD PODZIEMNYCH

INDYWIDUALNE SYSTEMY OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW A OCHRONA WÓD PODZIEMNYCH INDYWIDUALNE SYSTEMY OCZYSZCZANIA ŚCIEKÓW A OCHRONA WÓD PODZIEMNYCH Opracowała: Klaudia Bukowska ZAOPATRZENIE W WODĘ A OCZYSZCZANIE ŚCIEKÓW Zbiorowe zaopatrzenie w wodę Indywidualne zaopatrzenie w wodę

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Środowisko przyrodnicze - ogólny

Środowisko przyrodnicze - ogólny Ś R O D O W I S K O Środowisko to ogół elementów przyrodniczych i antropogenicznych (przyrody martwej i ożywionej, pozostających w stanie naturalnym lub przekształconym przez człowieka), tworzących otoczenie,

Bardziej szczegółowo

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Ogólne charakterystyka wód naturalnych Woda występująca w przyrodzie stanowi wodny roztwór substancji nieorganicznych i organicznych, jak również zawiera koloidy i zawiesiny.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka IOŚ PIB Raport U Thanta potoczna nazwa dokumentu Rady Ekonomiczno-Społecznej Organizacji Narodów Zjednoczonych pt. The problems of human environment

Bardziej szczegółowo

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna.

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Zanieczyszczenie wód - niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych wody spowodowane wprowadzaniem w nadmiarze

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka ścieków mleczarskich oraz procesy i urządzenia stosowane do ich oczyszczania. dr inż. Katarzyna Umiejewska

Charakterystyka ścieków mleczarskich oraz procesy i urządzenia stosowane do ich oczyszczania. dr inż. Katarzyna Umiejewska Charakterystyka ścieków mleczarskich oraz procesy i urządzenia stosowane do ich oczyszczania dr inż. Katarzyna Umiejewska W 2011 r. wielkość produkcji wyniosła 11183 mln l mleka. Spożycie mleka w Polsce

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich:

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich: Ozonatory Dezynfekcja wody metodą ozonowania Ozonowanie polega na przepuszczaniu przez wodę powietrza nasyconego ozonem O3 (tlenem trójatomowym). Ozon wytwarzany jest w specjalnych urządzeniach zwanych

Bardziej szczegółowo

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski Energetyka węglowa a zdrowie World Health Organization - WHO Światowa Organizacja Zdrowia jest wyspecjalizowaną agendą ONZ powołaną do rozwiązywania problemów międzynarodowych w zakresie zdrowia publicznego.

Bardziej szczegółowo

Biologiczne oczyszczanie ścieków

Biologiczne oczyszczanie ścieków Biologiczne oczyszczanie ścieków Ściek woda nie nadająca się do użycia do tego samego celu Rodzaje ścieków komunalne, przemysłowe, rolnicze Zużycie wody na jednego mieszkańca l/dobę cele przemysłowe 4700

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI

6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI 6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI Główne czynniki mające wpływ na powierzchnię ziemi to m.in. mechaniczne niszczenie pokrywy glebowej wskutek procesów urbanizacji, działalności górniczej i niewłaściwie prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA z dnia 11 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii (OZE)

Odnawialne Źródła Energii (OZE) Odnawialne Źródła Energii (OZE) Kamil Łapioski Specjalista energetyczny Powiślaoskiej Regionalnej Agencji Zarządzania Energią Kwidzyn 2011 1 Według prognoz światowe zasoby energii wystarczą na: lat 2 Energie

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. Rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

Stan środowiska naturalnego w polskich uzdrowiskach

Stan środowiska naturalnego w polskich uzdrowiskach KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ ANALIZ EKONOMICZNYCH I SPOŁECZNYCH Stan środowiska naturalnego w polskich uzdrowiskach Sierpień 1992 Janusz Jeziorski Informacja Nr 62 Środowisko naturalne

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE INFORMACJE STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

OGÓLNE INFORMACJE STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO OGÓLNE INFORMACJE STATYSTYCZNE DOTYCZĄCE WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Jan Fryc, Zofia Płoszaj-Witkowicz Urząd Statystyczny w Katowicach, Śląski Ośrodek Badań Regionalnych Katarzyna Kimel, Barbara Zawada Urząd

Bardziej szczegółowo

Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum. Autor: Joanna Łęcka

Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum. Autor: Joanna Łęcka Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum Autor: Joanna Łęcka Temat zajęć: Czy zgasną światła na Ziemi? Alternatywne źródła energii. Uczeń

Bardziej szczegółowo

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia Grzegorz WIELGOSIŃSKI Politechnika Łódzka Spalarnia odpadów jak to działa? a? Jak działa a spalarnia odpadów? Jak działa a spalarnia odpadów? Spalarnia odpadów komunalnych Przyjęcie odpadów, Magazynowanie

Bardziej szczegółowo

Definicja smogu i jego rodzaje.

Definicja smogu i jego rodzaje. Smog Początki Historia smogu sięga połowy XIX wieku. Zaobserwowano go wówczas w silnie uprzemysłowionych miastach Europy. Dziś też daje się we znaki w różnych zakątkach świata smog kwaśny obserwowano w

Bardziej szczegółowo

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU

L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI WODNEJ W KIELCACH w 2016 ROKU Załącznik do uchwały Nr 14/15 Rady Nadzorczej WFOŚiGW w Kielcach z dnia 29 czerwca 2015 r. L I S T A PRZEDSIĘWZIĘĆ PRIORYTETOWYCH DO DOFINANSOWANIA PRZEZ WOJEWÓDZKI FUNDUSZ OCHRONY ŚRODOWISKA I GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA Opracowanie wyników i sprawozdania z wykonanych badań

Bardziej szczegółowo

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska

Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych. Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Najlepsze dostępne technologie i wymagania środowiskowe w odniesieniu do procesów termicznych Adam Grochowalski Politechnika Krakowska Termiczne metody utylizacji odpadów Spalanie na ruchomym ruszcie

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej OTRZYMYWANIE PALIWA GAZOWEGO NA DRODZE ZGAZOWANIA OSADÓW ŚCIEKOWYCH Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej Dlaczego termiczne przekształcanie

Bardziej szczegółowo

Opracował: Marcin Bąk

Opracował: Marcin Bąk PROEKOLOGICZNE TECHNIKI SPALANIA PALIW W ASPEKCIE OCHRONY POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Opracował: Marcin Bąk Spalanie paliw... Przy produkcji energii elektrycznej oraz wtransporcie do atmosfery uwalnia się

Bardziej szczegółowo

Nowa rola gospodarki wodno-ściekowej w rozwoju miast i ograniczaniu zmian klimatycznych

Nowa rola gospodarki wodno-ściekowej w rozwoju miast i ograniczaniu zmian klimatycznych II Forum Ochrony Środowiska Ekologia stymulatorem rozwoju miast Nowa rola gospodarki wodno-ściekowej w rozwoju miast i ograniczaniu zmian klimatycznych Marek Gromiec Warszawa, 15 luty 2016 Paradygmat NEW

Bardziej szczegółowo

Teoria do ćwiczeń laboratoryjnych

Teoria do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedry Analizy Środowiska Teoria do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie wstępne Monitoring - wstęp MONITORING ŚRODOWISKA Gdańsk, 2010 MONITORING ŚRODOWISKA

Bardziej szczegółowo

czynnik źródło skaŝenia działanie ołów Spaliny samochodowe Niszczy układ nerwowy i pokarmowy, powoduje otępienie, poraŝenie mięśni, znuŝenie,

czynnik źródło skaŝenia działanie ołów Spaliny samochodowe Niszczy układ nerwowy i pokarmowy, powoduje otępienie, poraŝenie mięśni, znuŝenie, czynnik źródło skaŝenia działanie rtęć Ścieki przemysłowe, zakłady produkujące lampy rtęciowe Niszczy układ nerwowy, zaburzenia wzroku i koordynacji ruchów, upośledzenie umysłowe, śmierć ołów Spaliny samochodowe

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie i ochrona powierzchni ziemi. Ochrona przyrody i krajobrazu. Lasy

Wykorzystanie i ochrona powierzchni ziemi. Ochrona przyrody i krajobrazu. Lasy WYNIKI BADAŃ - SYNTEZA Wykorzystanie i ochrona powierzchni ziemi. Ochrona przyrody i krajobrazu. Lasy Powierzchnia województwa małopolskiego według stanu w dniu 1 I 2007 r. wynosiła 1518,3 tys. ha, co

Bardziej szczegółowo

rozporządzenia, dla oczyszczalni ścieków komunalnych o RLM poniżej 2.000.

rozporządzenia, dla oczyszczalni ścieków komunalnych o RLM poniżej 2.000. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą

Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą Konferencja pn. Natura 2000 naszą szansą DLA TRWAŁOŚCI ŻYCIA Znaczenie różnorodność biologicznej dla dobrostanu ludzkości Anna Kalinowska Uniwersyteckie Centrum Badań nad Środowiskiem Przyrodniczym i Zrównoważonym

Bardziej szczegółowo

Bibliografia. Akty prawne

Bibliografia. Akty prawne Bibliografia Akty prawne 1. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska Dz. U. Nr 62, poz. 627; 2. Ustawa z dnia 18 lipca 2001 roku Prawo wodne. Dz. U. Nr 115, poz. 1229; 3. Ustawa z dnia

Bardziej szczegółowo

Departament Rolnictwa, Środowiska i Rozwoju Wsi Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego. Zielona Góra, 23 luty 2010 r.

Departament Rolnictwa, Środowiska i Rozwoju Wsi Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego. Zielona Góra, 23 luty 2010 r. Departament Rolnictwa, Środowiska i Rozwoju Wsi Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego Zielona Góra, 23 luty 2010 r. Podstawa opracowania Programu Programy ochrony powietrza sporządza się dla stref,

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia VI KONFERENCJA NAUKOWA WODA - ŚRODOWISKO - OBSZARY WIEJSKIE- 2013 Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia A. Kuźniar, A. Kowalczyk, M. Kostuch Instytut Technologiczno - Przyrodniczy,

Bardziej szczegółowo

zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego.

zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego. Emisja niska zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego. Umownie przyjmuje się wszystkie kominy o wysokości do 40

Bardziej szczegółowo

3.10 Czyszczenie i konserwacja kanalizacji 121 3.11 Kontrola odprowadzania ścieków rzemieślniczo-przemysłowych (podczyszczanie ścieków) 127 3.

3.10 Czyszczenie i konserwacja kanalizacji 121 3.11 Kontrola odprowadzania ścieków rzemieślniczo-przemysłowych (podczyszczanie ścieków) 127 3. Spis treści 1. Wiadomości ogólne, ochrona wód 17 1.1 Gospodarkawodna 17 1.2 Polskie prawo wodne 25 1.2.1 Rodzaj wód 27 1.2.2 Własność wód 27 1.2.3 Koizystaniezwód 28 1.2.3.1 Powszechne koizystaniezwód

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE IM. MIKOŁAJA KOPERNIKA WE WŁOCŁAWKU REALIZACJA ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ Koordynator ścieżki dr Wojciech Górecki Szczegółowe cele kształcenia i wychowania dla ścieżki ekologicznej

Bardziej szczegółowo

1. W źródłach ciepła:

1. W źródłach ciepła: Wytwarzamy ciepło, spalając w naszych instalacjach paliwa kopalne (miał węglowy, gaz ziemny) oraz biomasę co wiąże się z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i wytwarzaniem odpadów. Przedsiębiorstwo ogranicza

Bardziej szczegółowo

Na p Na ocząt ą e t k

Na p Na ocząt ą e t k Program Ochrony Jezior Polski Północnej prezentacja nowego programu Krzysztof Mączkowski Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu Na początek Woda jest jednym z komponentów

Bardziej szczegółowo

ZAPEWNIENIE PRAWIDŁOWEJ GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ NA TERENIE AGLOMERACJI KRZESZOWICE - DORZECZE RUDAWY

ZAPEWNIENIE PRAWIDŁOWEJ GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ NA TERENIE AGLOMERACJI KRZESZOWICE - DORZECZE RUDAWY ZAPEWNIENIE PRAWIDŁOWEJ GOSPODARKI ŚCIEKOWEJ NA TERENIE AGLOMERACJI KRZESZOWICE - DORZECZE RUDAWY Świat przyrody jest piękny, bardzo różnorodny i warto go takim zachować. Tymczasem człowiek swoimi bardzo

Bardziej szczegółowo

Pytania ogólne I etapu XII Edycji Konkursu Poznajemy Parki Krajobrazowe Polski

Pytania ogólne I etapu XII Edycji Konkursu Poznajemy Parki Krajobrazowe Polski Pytania ogólne I etapu XII Edycji Konkursu Poznajemy Parki Krajobrazowe Polski 1. Organizmy tworzące plankton słodkowodny charakteryzują się: a) przynależnością do świata zwierząt, b) brakiem zdolności

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tak ważną role pełni gleba?

Dlaczego tak ważną role pełni gleba? Gleba jest to powierzchniowa warstwa skorupy ziemskiej powstała ze skały macierzystej, będącą siedliskiem życia producentów. Ta rozdrobniona skała macierzysta charakteryzuje się urodzajnością tzn. zdolnością

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY. 07.11.2013 r.

ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY. 07.11.2013 r. ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY 07.11.2013 r. Zamiast wprowadzenia podsumowanie OŹE Dlaczego? Przyczyny: filozoficzno etyczne naukowe

Bardziej szczegółowo

Oczyszczanie wody - A. L. Kowal, M. Świderska-BróŜ

Oczyszczanie wody - A. L. Kowal, M. Świderska-BróŜ Oczyszczanie wody - A. L. Kowal, M. Świderska-BróŜ Spis treści Przedmowa 1. Woda w przyrodzie 1.1. Wprowadzenie 1.2. Fizyczne właściwości wody 1.3. Ogólna charakterystyka roztworów wodnych 1.3.1. Roztwory

Bardziej szczegółowo

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska

7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU. 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska 7. ZARZĄDZANIE I MONITORING REALIZACJI PROGRAMU 7.1. Zarządzanie programem ochrony środowiska Podstawową zasadą realizacji Programu Ochrony Środowiska dla Powiatu Pińczowskiego powinna być zasada wykonywania

Bardziej szczegółowo

Pył jest zanieczyszczeniem powietrza składającym się z mieszaniny cząstek stałych i ciekłych, zawieszonych w powietrzu, będących mieszaniną

Pył jest zanieczyszczeniem powietrza składającym się z mieszaniny cząstek stałych i ciekłych, zawieszonych w powietrzu, będących mieszaniną Adrianna Król 1 Pył jest zanieczyszczeniem powietrza składającym się z mieszaniny cząstek stałych i ciekłych, zawieszonych w powietrzu, będących mieszaniną substancji organicznych i nieorganicznych. 2

Bardziej szczegółowo

Piotr MAŁECKI. Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska. Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Piotr MAŁECKI. Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska. Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Piotr MAŁECKI Zakład Ekonomiki Ochrony Środowiska Katedra Polityki Przemysłowej i Ekologicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1 PODATKI EKOLOGICZNE W POLSCE NA TLE INNYCH KRAJÓW UNII EUROPEJSKIEJ 2

Bardziej szczegółowo

Biomasa i wykorzystanie odpadów do celów energetycznych - klimatycznie neutralne źródła

Biomasa i wykorzystanie odpadów do celów energetycznych - klimatycznie neutralne źródła Biomasa i wykorzystanie odpadów - klimatycznie neutralne źródła energii dla Polski Konferencja Demos Europa Centrum Strategii Europejskiej Warszawa 10 lutego 2009 roku Eddie Johansson Rindi Energi eddie.johansson@rindi.se

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE Czym jest biogaz? Roztwór gazowy będący produktem fermentacji beztlenowej, składający się głównie z metanu (~60%) i dwutlenku węgla

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r.

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r. Wpływ na środowisko wysokiego stężenia odprowadzanych do rzek substancji oraz zawartości tlenu w wodzie przy obecnej sytuacji hydrologicznej Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

KONTROLA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ Z INSTALACJI SPALANIA ODPADÓW

KONTROLA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ Z INSTALACJI SPALANIA ODPADÓW KONTROLA EMISJI ZANIECZYSZCZEŃ Z INSTALACJI SPALANIA ODPADÓW Konferencja Alternatywne technologie unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów 7 październik 2010r. 1 Prawo Podstawowym aktem prawnym regulującym

Bardziej szczegółowo

Jest jedną z podstawowych w termodynamice wielkości fizycznych będąca miarą stopnia nagrzania ciał, jest wielkością reprezentującą wspólną własność

Jest jedną z podstawowych w termodynamice wielkości fizycznych będąca miarą stopnia nagrzania ciał, jest wielkością reprezentującą wspólną własność TEMPERATURA Jest jedną z podstawowych w termodynamice wielkości fizycznych będąca miarą stopnia nagrzania ciał, jest wielkością reprezentującą wspólną własność dwóch układów pozostających w równowadze

Bardziej szczegółowo

POJĘCIA PODSTAWOWE. zanieczyszczenia stałe. PYŁ (Zapylenie, opad pyłu) MGŁA- AEROZOLE GAZY, PARY. ATMOSFERA ciekłe. zanieczyszczenia gazowe

POJĘCIA PODSTAWOWE. zanieczyszczenia stałe. PYŁ (Zapylenie, opad pyłu) MGŁA- AEROZOLE GAZY, PARY. ATMOSFERA ciekłe. zanieczyszczenia gazowe POJĘCIA PODSTAWOWE Środowisko i jego elementy. Zanieczyszczenia środowiska. Klasyfikacja. 1. Podział ze względu na źródło emisji -antropogenne (sztuczne) -biogenne (naturalne). 2. Podział ze względu na

Bardziej szczegółowo

Dwutlenek węgla. pożyteczny czy szkodliwy?

Dwutlenek węgla. pożyteczny czy szkodliwy? Dwutlenek węgla pożyteczny czy szkodliwy? I. Sposoby otrzymywania i metody wykrywania dwutlenku Wykrywanie obecności dwutlenku węgla za pomocą wody wapiennej OBSERWACJE: Bezbarwna woda wapienna ulega zmętnieniu.

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Scenariusz zajęć dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Scenariusz zajęć dla uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Temat: Niekonwencjonalne źródła energii, bezpieczeństwo energetyczne Czas: 45 minut (godzina lekcyjna) Przedmiot: Lekcja biologii lub

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Paweł Karpiński Pełnomocnik Marszałka ds. Odnawialnych Źródeł Energii

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

Józef Neterowicz Absolwent wydziału budowy maszyn AGH w Krakowie Od 1975 mieszka i pracuje w Szwecji w przemy le energetycznym i ochrony

Józef Neterowicz Absolwent wydziału budowy maszyn AGH w Krakowie Od 1975 mieszka i pracuje w Szwecji w przemy le energetycznym i ochrony Józef Neterowicz Absolwent wydziału budowy maszyn AGH w Krakowie Od 1975 mieszka i pracuje w Szwecji w przemyśle energetycznym i ochrony środowiska, od 1992 roku pracował w Polsce jako Konsultant Banku

Bardziej szczegółowo

22 marca Światowy Dzień Wody

22 marca Światowy Dzień Wody 22 marca Światowy Dzień Wody Czysta woda to zdrowa woda i jest najważniejszym elementem dla zdrowia i życia człowieka. Podobnie jak krew w organizmach ludzi spełnia bardzo ważne funkcje. Jakość wody ma

Bardziej szczegółowo

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku

Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku Ochrona lasów Zanieczyszczenie atmosfery i terenu wpływa pośrednio na rozwój lasu. Naruszona bowiem zostaje równowaga chemiczna i zmieniony odczyn ph w środowisku glebowym. Działanie bezpośrednie, jak

Bardziej szczegółowo

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko

Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Problemy z realizacji programów ochrony powietrza i propozycje zmian prawnych i rozwiązań w zakresie niskiej emisji Piotr Łyczko Departament Środowiska Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Program

Bardziej szczegółowo

Michał Szczepanik Plan wynikowy ścieżka ekologiczna w gimnazjum

Michał Szczepanik Plan wynikowy ścieżka ekologiczna w gimnazjum Michał Szczepanik Plan wynikowy ścieżka ekologiczna w gimnazjum Lp. Treść Temat Ilość godzin Cel lekcji 1 Czy człowiek musi Znaczenie i ochrona wód 2 - uświadomienie zanieczyszczać wody? konieczności ochrony

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA MIEDZYKLASOWY KONKURS PRZYRODNICZY

PYTANIA NA MIEDZYKLASOWY KONKURS PRZYRODNICZY PYTANIA NA MIEDZYKLASOWY KONKURS PRZYRODNICZY 1. Pierwszy Park Narodowy utworzono w Stanach Zjednoczonych. 2. Główną przyczyną "kwaśnych deszczy" są tlenki azotu i siarki. 3. Odzyskiwanie surowców z materiałów

Bardziej szczegółowo