Zespół Szkół Ogrodniczych w Mszanie Dolnej GAZOWE ZWIĄZKI CHEMICZNE ATMOSFERY ZIEMSKIEJ I ICH WPŁYW NA ORGANIZM CZŁOWIEKA.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zespół Szkół Ogrodniczych w Mszanie Dolnej GAZOWE ZWIĄZKI CHEMICZNE ATMOSFERY ZIEMSKIEJ I ICH WPŁYW NA ORGANIZM CZŁOWIEKA."

Transkrypt

1 Zespół Szkół Ogrodniczych w Mszanie Dolnej GAZOWE ZWIĄZKI CHEMICZNE ATMOSFERY ZIEMSKIEJ I ICH WPŁYW NA ORGANIZM CZŁOWIEKA Alicja Olajossy Mszana Dolna 2003

2 SPIS TREŚCI Streszczenie. Wstęp Atmosfera Warstwowa budowa atmosfery Powstawanie atmosfery teoria wielkiego wybuchu Skład chemiczny współczesnej atmosfery Skład czystego powietrza atmosferycznego Źródła składników atmosfery Charakterystyka gazowych związków chemicznych Woda Budowa i właściwości cząsteczki wody Rola wody w atmosferze Związki siarki Tlenek siarki Budowa i właściwości tlenku siarki(iv) Wpływ tlenku siarki(iv) na organizm człowieka Siarkowodór Budowa i właściwości siarkowodoru Wpływ siarkowodoru na organizm człowieka Związki węgla Tlenki węgla Budowa i właściwości tlenku węgla(iv) Budowa i właściwości tlenku węgla(ii) Wpływ tlenków węgla na organizm człowieka Węglowodory i ich pochodne Budowa i właściwości metanu Formaldehyd Freony i halony Związki azotu Źródła związków azotu w atmosferze Tlenki azotu Budowa i właściwości tlenku azotu(i) Budowa i właściwości tlenku azotu(ii) Budowa i właściwości tlenku azotu(iv) Wpływ NO x na organizm człowieka Amoniak Budowa i właściwości amoniaku Wpływ amoniaku na organizm człowieka Gazowe związki fluoru Biologiczne oddziaływanie gazów toksycznych Przemiany chemiczne i fotochemiczne gazowych związków atmosfery. 2

3 4.1. Mechanizmy tworzenia smogu Smog fotochemiczny Smog kwaśny Mechanizmy powstawania kwaśnych deszczów Mechanizm efektu cieplarnianego Zmiany zawartości ozonu w atmosferze Niszczenie ozonu stratosferycznego Wzrost stężenia ozonu w troposferze Sposoby ochrony atmosfery przed zanieczyszczeniami Literatura. 3

4 STRESZCZENIE W pracy poruszono podstawowe zagadnienia dotyczące gazowych związków chemicznych atmosfery ziemskiej. Omówiono budowę wybranych substancji chemicznych, ich właściwości oraz ich wpływ na organizm człowieka. Przedstawiono procesy i przemiany jakim w atmosferze podlegają związki siarki, węgla i azotu pod wpływem promieniowania słonecznego i wolnych rodników. Zwrócono uwagę na mechanizmy powstawania smogów, kwaśnych deszczów, efektu cieplarnianego i dziury ozonowej, a także na procesy prowadzące do obniżenia zawartości w atmosferze związków chemicznych niekorzystnych dla życia na Ziemi. 4

5 STRESZCZENIE W pracy poruszono podstawowe zagadnienia dotyczące gazowych związków chemicznych atmosfery ziemskiej. Omówiono budowę wybranych substancji chemicznych, ich właściwości oraz ich wpływ na organizm człowieka. Przedstawiono procesy i przemiany jakim w atmosferze podlegają związki siarki, węgla i azotu pod wpływem promieniowania słonecznego i wolnych rodników. Zwrócono uwagę na mechanizmy powstawania smogów, kwaśnych deszczów, efektu cieplarnianego i dziury ozonowej, a także na procesy prowadzące do obniżenia zawartości w atmosferze związków chemicznych niekorzystnych dla życia na Ziemi. 5

6 Wstęp Środowisko to ogół elementów materialnych, energia i zjawiska od których zależy istnienie organizmów. Podstawowymi elementami składowymi środowiska są: - litosfera zewnętrzna warstwa kuli ziemskiej sięgająca do głębokości km, obejmująca skorupę ziemską, kopaliny i glebę, która jest siedliskiem życia wielu organizmów - hydrosfera wodna powłoka Ziemi, która obejmuje wody powierzchniowe takie jak oceany, morza, jeziora, bagna, pokrywy śnieżne i lodowce oraz zbiorniki wód podziemnych - atmosfera powłoka gazowa otaczająca Ziemię Elementami środowiska są również organizmy żywe rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie, pierwotniaki zamieszkujące biosferę utworzoną z części hydrosfery, litosfery i atmosfery oraz dobra wytworzone ręką człowieka. Nie można wyznaczyć wyraźnej granicy pomiędzy poszczególnymi sferami, są one wzajemnie powiązane i zależne od siebie. Zasoby hydrosfery mogą przenikać do innych powłok otaczających Ziemię tj. do litosfery i atmosfery oraz mogą zmieniać stan skupienia z ciekłego w gazowy lub stały. Gazy typowe dla atmosfery przenikają do litosfery i hydrosfery, a organizmy żywe korzystają ze wszystkich elementów środowiska. Wszystkie elementy tworzące środowisko wzajemnie na siebie oddziałują, co w istotny sposób wpływa na krążenie materii w przyrodzie Atmosfera ziemska 1.1. Warstwowa budowa atmosfery Ziemi. Atmosfera ziemska to mieszanina różnorodnych gazów o łącznej masie około 5,15 * ton. Wraz z wysokością zmianie ulegają takie parametry jak skład, ciśnienie, temperatura, gęstość. Są one podstawą do wyróżnienia w atmosferze charakterystycznych warstw. 6

7 Rys.1 Schemat warstwowej budowy atmosfery ziemskiej. Troposfera to warstwa przylegająca bezpośrednio do powierzchni Ziemi. W zależności od pory roku i szerokości geograficznej sięga do 8 km nad biegunami i do 17 km nad równikiem. Jej charakterystyczną cechą jest spadek temperatur wraz ze wzrostem wysokości o średnio 6.5K/km. Najwyższą warstwą troposfery jest cienka tropopauza, w której pionowy gradient temperatur zachowuje wartość 0. Nad troposferą do wysokości 50 km od powierzchni Ziemi znajduje się stratosfera. W niższych partiach tej warstwy temperatura waha się w granicach K, a w wyższych rośnie wraz z wysokością, osiągając przy górnej granicy około 273K. W stratosferze na wysokości około km można wyróżnić warstwę bogatszą od pozostałych w ozon (O 3 ) ozonosferę, która tworzy dla Ziemi płaszcz chroniący przed nadmiernym promieniowaniem ultrafioletowym docierającym z kosmosu. Ponad stratosferą rozciąga się cienka warstwa stratopauzy o stosunkowo stałej temperaturze, która przechodzi w mezosferę rozciągającą się od 50 do 85 km. W warstwie tej obserwuje się spadek temperatury do 195K. Najwyższa warstwa mezosfery to mezopauza warstwa atmosfery o najniższej temperaturze 160K. Ponad mezosferą od 85 do 800 km znajduje się termosfera, w której temperatura rośnie wraz z wysokością wskutek silnej jonizacji gazów wywołanej procesami fotochemicznymi zachodzącymi pod wpływem promieniowania słonecznego i kosmicznego. Na wysokości 120 km nad powierzchnią Ziemi temperatura osiąga 370K, a na wysokości 400 km 1800K. Najwyższa warstwa atmosfery, powyżej 800 km to egzosfera (strefa 7

8 rozpraszania), która przechodzi w przestrzeń międzyplanetarną. Temperatura w tej warstwie stopniowo obniża się, a w przestrzeni międzyplanetarnej osiąga 276K. Przyjmując za kryterium podziału właściwości fizyczne i chemiczne atmosfery ziemskiej, można ją podzielić na chemosferę (utworzoną głównie przez cząsteczki, atomy i rodniki) oraz jonosferę (silnie zjonizowaną część atmosfery) Powstawanie atmosfery teoria wielkiego wybuchu. Obecny skład atmosfery jest następstwem procesów, które od wielu miliardów lat przebiegają we wszechświecie z różnym nasileniem. Współczesna nauka zakłada, że początek wszechświata nastąpił wskutek wielkiego wybuchu, który miał miejsce miliardów lat temu. Dowodami przemawiającymi za słusznością tej teorii są: - rozszerzanie się wszechświata - istnienie promieniowania pozostałego po wielkim wybuchu - względna obfitość występowania lekkich pierwiastków. W chwili wielkiego wybuchu cała materia i energia, którą możemy dziś obserwować skupiona była w jednym punkcie i stąd miała nieskończenie wysoką gęstość i temperaturę. Spadek gęstości i obniżanie się temperatury spowodowane wzrostem promienia wszechświata były podstawowymi czynnikami wpływającymi na kierunek przemian we wszechświecie. Gdy temperatura osiągnęła około 100 miliardów stopni, wszechświat składał się z kwarków - cząsteczek elementarnych, poruszających się w morzu energii, które dały początek protonom i neutronom. W temperaturze około jednego miliarda stopni protony i neutrony zaczęły łączyć się ze sobą tworząc jądra deuteru (D) i helu (He), a te przyłączały kolejne cząstki elementarne dając początek jądrom atomowym cięższych pierwiastków. Dalszy spadek temperatury do kilku tysięcy stopni umożliwił łączenie się jąder atomowych z elektronami i powstawanie atomów. Obojętne atomy wodoru i helu utworzyły chmury gazów, które dały początek gwiazdom i galaktykom. Wzrost temperatury spowodowany wzrostem liczby zderzeń atomów, doprowadził do syntezy pierwiastków ciężkich. Jądro Ziemi (wg teorii akrecji) powstało około 4,5 mld lat temu, jako efekt zderzeń obiektów gazowo pyłowych we wszechświecie. Jest ono źródłem pola magnetycznego i pierwotnej atmosfery składającej się z wodoru i helu oraz innych gazów szlachetnych. Taka pierwotna atmosfera musiała się ulotnić (wraz z innymi pierwiastkami takimi jak węgiel czy azot) do przestrzeni międzyplanetarnej. Za słusznością tego stwierdzenia przemawiają fakt, że udział pierwiastków ciężkich Ziemi jest o wiele wyższy niż przeciętny ich rozkład w kosmosie. W temperaturze około 1273K zaczęła powstawać pierwotna skorupa ziemska, a procesy fizyczne i chemiczne (wietrzenie skał magmowych, 8

9 formowanie skał osadowych, zjawiska wulkaniczne, fotoliza wody pod wpływem promieniowania UV, skraplanie pary wodnej) przyczyniły się do zmian składu pierwotnej atmosfery i ukształtowania się ziemskiej atmosfery wtórnej. Głównymi składnikami tej wczesnej wtórnej atmosfery był tlenek węgla(iv) (CO 2 ) i para wodna oraz wodór, azot, a także śladowe ilości metanu, amoniaku, tlenku węgla(ii), tlenku siarki(iv), siarkowodoru, chlorowodoru. Brakowało tlenu, dzięki czemu do powierzchni Ziemi mogło docierać ze Słońca promieniowanie nadfioletowe (UV) czynnik niezbędny do syntezy prostych związków organicznych (biogeneza). Zgodnie z koncepcją Oparina i Haldanea, brak w praatmosferze tlenu był jednym z wielu czynników, które musiały być spełnione aby powstało życie na Ziemi. Jednym z istotnych dowodów, sugerującym, że pierwotna atmosfera ziemska pozbawiona była tlenu molekularnego (O 2 ), jest obecność pirytów (FeS 2 ) w starych pokładach skał osadowych, których powstanie związane jest z procesami biegnącymi w atmosferze redukującej. Para wodna, która występowała w dużych ilościach we wczesnej atmosferze Ziemi stanowiła główne źródło wodoru molekularnego (H 2 ) i tlenu molekularnego (O 2 ). W procesie fotolizy indukowanym promieniowaniem UV następował rozpad cząsteczek wody na tlen i wodór. Z chwilą, gdy w atmosferze znalazły się ilości tlenu wystarczające do pochłonięcia promieniowania nadfioletowego dalsze wytwarzanie tlenu drogą fotolizy ustało. Ten istotny etap ewolucji atmosfery ziemskiej nazwano efektem Ureya. Powszechnie przyjmuje się, że prawie cały tlen molekularny (O 2 ) zawarty w dzisiejszej atmosferze ziemskiej został wytworzony przez rośliny zielone w procesie fotosyntezy (początkowo w zbiornikach wodnych). Dwuatomowe cząsteczki tlenu pod wpływem promieniowania UV ulegały fotolizie. W wyniku tego procesu powstał wysokoreaktywny tlen atomowy (O ), który reagował z cząsteczkami O 2 tworząc ozon (O 3 ): O 2 + hν = O + O O 2 + O = O 3 Ozon w znacznie większym stopniu niż tlen posiada właściwości pochłaniania promieniowania nadfioletowego, co ochroniło pierwotne organizmy, a w konsekwencji umożliwiło opanowanie lądów przez żywe organizmy. W tym samym czasie występowały w atmosferze ziemskiej procesy prowadzące do obniżenia zawartości CO 2. Związek ten był wiązany w procesie fotosyntezy oraz procesach prowadzących do powstania węglanów: CaSiO 3 + CO 2 = CaCO 3 + SiO 2 Olbrzymie ilości CO 2 uwięzione są dziś głównie w skałach węglanowych wapieniach. 9

10 1.3. Skład chemiczny współczesnej atmosfery Ziemi Skład czystego powietrza atmosferycznego. Skład chemiczny współczesnej atmosfery to szereg substancji gazowych, ciekłych, pyłowych, pochodzenia naturalnego i antropogenicznego, których stężenie w poszczególnych warstwach atmosfery może być odmienne. Bliżej powierzchni Ziemi znajdują się gazy cięższe, dalej coraz lżejsze. Przeciętny skład czystego powietrza w troposferze przedstawia tabela 1: Tabela 1. Skład czystego powietrza atmosferycznego Nazwa składnika Wzór Zawartość w częściach milionowych (ppm) objętościowo Azot N Tlen O Argon Ar 9340 Tlenek węgla(iv) CO Neon Ne 18 Hel He 5 Metan CH 4 2 Krypton Kr 1 Wodór H 2 0,5 Tlenek azotu(i) N 2 O 0,3 Ksenon Xe 0,08 Ozon O Amoniak NH Jod I 2 0,01 Tlenek azotu(iv) NO 2 0,01 Tlenek siarki(iv) SO 2 0,001 Tlenek węgla(ii) CO 0,05-0,2 Para wodna H 2 O Ilość zmienna Oprócz składników typowych dla czystego powietrza, w atmosferze występują zanieczyszczenia substancje, których udział w powietrzu przekracza średnią zawartość oraz substancje obce pochodzenia antropogenicznego Źródła składników atmosfery ziemskiej. Substancje, które tworzą współczesną atmosferę Ziemi powstają w: 10

11 - procesach naturalnych, które są typowe dla warunków w jakich zachodzą - w procesach technologicznych - wtórnie w trakcie przemian chemicznych substancji emitowanych do atmosfery za źródeł naturalnych i antropogenicznych, często przy udziale promieniowania (reakcje fotochemiczne). Poniżej przedstawiono naturalne i antropogeniczne źródła składników atmosfery (tabela 2 i 3): Tabela 2. Naturalne źródła składników atmosfery ziemskiej. Źródło substancji procesy geochemiczne takie jak np. zjawiska wulkaniczne przemiany promieniotwórcze procesy atmosferyczne inicjowane działaniem promieniowania słonecznego i wyładowaniami elektrycznymi procesy przebiegające w zbiornikach wodnych, w wyniku działania organizmów biologicznych, procesów geochemicznych, rozkładu materii organicznej procesy fizjologiczne organizmów lądowych Rodzaj substancji H 2 O, SO 2, HCl, HBr, HF, CO 2, CH 4, CO, H 2 śladowe ilości pierwiastków gazowych np. H 2, O 2, He NO, O 3, HNO 3 gazy, które drogą dyfuzji przenikają do atmosfery, są to głównie CO, CO 2, (CH 3 ) 2 S, H 2 S, CH 4, N 2 O, NH 3 oraz śladowe ilości C 2 H 6, CH 3 I, CHCl 3, CS 2 O 2, N 2, CO 2, NH 3, H 2 S, CH 4 Tabela 3. Antropogeniczne źródła substancji chemicznych w atmosferze ziemskiej. Źródło substancji Rodzaj substancji rolnictwo NH 3, H 2 S, NO x elektrownie CO X, NO X, SO X, skondensowane węglowodory aromatyczne opuszczone gazownie CH 4, H 2 S, NH 3 wydobycie i SO X, Pb, Cd, As, Hg, Ni, Tl, przetwórstwo rud metali przemysł pyły As, Cd, Cr, Cu, Mn, Ni, Pb, Sb, Tl, Zn, 11

12 metalurgiczny krople kwasów przemysł chemiczny i węglowodory i ich pochodne, Hg, Hg(CH 3 ) 2 elektroniczny niszczenie odpadów dymy (spalanie odpadów), NH 3, H 2 S, CH 4 (składowanie odpadów), inne transport CO X, NO X, SO X, O 3, dymy, Pb(C 2 H 5 ) Charakterystyka gazowych związków chemicznych atmosfery WODA Woda w atmosferze występuje przede wszystkim w postaci pary wodnej, mgły i kropek deszczu, a w temperaturze poniżej 273K w postaci śniegu i gradu. Jej zawartość waha się w granicach 0,4 4%. Wzrost ilości wody w atmosferze związany jest z procesami parowania zbiorników wodnych i gleby oraz transpiracją mechanizmem usuwania wody przez rośliny. W skutek opadów atmosferycznych ilość pary wodnej w atmosferze zmniejsza się Budowa cząsteczki wody. Cząsteczka wody jest dipolem, zbudowanym z dwóch atomów wodoru i jednego atomu tlenu. Pomiędzy atomami wodoru i tlenu występują wiązania kowalencyjne spolaryzowane. Wspólna para elektronów tworząca wiązanie przesunięta jest w stronę tlenu ( tu tworzy się biegun ujemny dipola). Silna polaryzacja wiązania H-O w cząsteczce wody wpływa na wyjątkowo dużą stałą dielektryczną (80,4 w 293K), znaczny moment dipolowy (1,86D) oraz tworzenie wiązań wodorowych pomiędzy cząsteczkami wody zwłaszcza w temperaturze poniżej 273K. W trakcie topnienia lodu część wiązań wodorowych pomiędzy cząsteczkami wody ulega zniszczeniu, a cząsteczki wody ciekłej zbliżają się do siebie, przez co zajmują mniejszą objętość oraz mają większą gęstość. Największą gęstość woda osiąga w temperaturze 273K. Dalsze ogrzewanie wody związane jest ze wzrostem energii oraz ruchliwości cząsteczek i maskuje efekt wzrostu gęstości wskutek pękania wiązań wodorowych. Kształt kątowy cząsteczki wody wynika z hybrydyzacji sp 3 atomu tlenu, którego orbitale nakładają się z orbitalami atomów wodoru. W cząsteczce obecne są dwa orbitale wiążące typu σ. Dwie wolne pary elektronów zlokalizowane przy tlenie, odpychają się silniej niż orbitale wiążące, dlatego kąt pomiędzy wiązaniami jest mniejszy niż 109 o 28 i wynosi 104,5 o. 12

13 model cząsteczki wody Cząsteczka wody ma budowę dipolową, co sprzyja jej rozpadowi na jony. Jest dobrym rozpuszczalnikiem dla wielu polarnych substancji chemicznych. Woda posiada wysoką pojemność cieplną, co oznacza, że może absorbować znaczne ilości ciepła bez dużych zmian temperatury. Posiada także wysokie ciepło parowania parując wywołuje efekt oziębiania Rola wody w atmosferze. Krople wody odgrywają ważną rolę w bilansie cieplnym Ziemi, ponieważ absorbują promieniowanie w podczerwieni. Chmury utworzone z kropel wody odbijają i rozpraszają światło słoneczne, powodując tym samym spadek temperatury przy powierzchni Ziemi. Jednocześnie zatrzymują ciepło reemitowane z powierzchni Ziemi. Woda bierze również udział w reakcjach prowadzących do powstania kwaśnych deszczów. Jest obok CO 2 substratem w procesie fotosyntezy. Doświadczenia z wykorzystaniem znaczników izotopowych dowiodły, że tlen powstający w procesie fotosyntezy pochodzi z wody, a nie z CO 2. Woda w stratosferze jest źródłem rodników hydroksylowych HO, których udział w reakcjach rodnikowych jest znaczący ZWIĄZKI SIARKI Do głównych związków siarki występujących w atmosferze należą: - tlenki siarki SO 2 i SO 3 - siarkowodór H 2 S produkt beztlenowego rozkładu materii organicznej bogatej w białka - organiczne pochodne siarkowe dimetylosiarczek (CH 3 ) 2 S, dimetylodisiarczek (CH 3 ) 2 S 2, metylomerkaptan CH 3 SH, które powstają w wyniku procesów życiowych bakterii i glonów w wodach morskich Tlenek siarki(iv) Budowa i właściwości tlenku siarki(iv). 13

14 Tlenek siarki(iv) - SO 2 (ditlenek siarki) jest gazem powstającym głównie podczas spalania różnorodnych paliw zawierających siarkę, w procesie wytapiania rud i prażenia pirytów oraz w wyniku erupcji wulkanów: S + O 2 = SO 2 Jest gazem bezbarwnym, o charakterystycznym drażniącym zapachu palonej siarki. Rozpuszcza się w wodzie z utworzeniem kwasu siarkowego(iv): SO 2 + H 2 O = H 2 SO 3 Gazowy SO 2 zawiera cząsteczki pojedyncze, płaskie, o kącie pomiędzy wiązaniami 119,5 o co świadczy o trygonalnej hybrydyzacji atomu siarki sp 2. Pomiędzy atomem siarki i atomami tlenu występują dwa zlokalizowane wiązania σ i jedno zdelokalizowane π (wiązanie S-O ma charakter pośredni pomiędzy pojedynczym a podwójnym). model cząsteczki SO 2 Tlenek siarki(iv) w atmosferze ulega utlenianiu do tlenku siarki(vi) na drodze reakcji wolnorodnikowych oraz reakcji z ozonem lub tlenkami azotu: SO 2 + O 3 = SO 3 + O 2 SO 2 + HO 2 = SO 3 + OH SO 2 + NO 2 = SO 3 + NO Wpływ tlenku siarki(iv) na organizm człowieka. Z tlenków siarki występujących w przyrodzie SO 2 stanowi główne zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego. Jego stężenie w powietrzu terenów zurbanizowanych i uprzemysłowionych przekracza często dopuszczalne normy. Jego absorpcja w płucach i górnych drogach oddechowych człowieka zależy od stężenia gazu w powietrzu oraz prędkości przepływu w drogach oddechowych. Działa drażniąco na układ oddechowy, upośledza jego mechanizmy obronne, gdyż poraża nabłonek rzęskowy wyścielający drogi oddechowe. Rozpuszcza się w wodzie wydzieliny błon śluzowych powodując skurcze oskrzeli i tchawicy, co jest szczególnie groźne dla astmatyków. Może 14

15 powodować stany zapalne spojówek. Szkodliwość SO 2 wzrasta, gdy zaadsorbowany na cząsteczkach pyłów. jest Siarkowodór Budowa i właściwości siarkowodoru. Siarkowodór H 2 S, to bezbarwny gaz o nieprzyjemnym zapachu, silnie toksyczny. Rozpuszcza się w wodzie dając odczyn słabo kwaśny. Pojedyncze cząsteczki swoją kątową budowę zawdzięczają hybrydyzacji sp 3 atomu siarki. Wiązania pomiędzy atomami wodoru i siarki typu σ są słabo spolaryzowane cząsteczki mają mały moment dipolowy (0,93D). kształt cząsteczki H 2 S Wpływ siarkowodoru na organizm człowieka. Siarkowodór jest jedną z najbardziej niebezpiecznych trucizn gazowych na jakie narażony jest człowiek. Działanie drażniące obserwuje się już w zakresie 16 32mg/m 3 (11,5 23ppm), a objawia się ono podrażnieniem spojówek oczu. W układzie oddechowym objawami działania drażniącego są napady kaszlu, zmiany zapalne prowadzące do obrzęku płuc, trwałe uszkodzenia układu nerwowego i sercowo naczyniowego (m.in. ubytki inteligencji i trwałe przyspieszenie rytmu serca). Wyższa zawartość H 2 S w otoczeniu człowieka powoduje porażenie nerwu węchowego, co wpływa na zanik wyczuwania tego gazu w powietrzu jakim oddycha człowiek i może doprowadzić do śmierci przez uduszenie ZWIAZKI WĘGLA Tlenki węgla Budowa i właściwości tlenku węgla(iv). 15

16 Tlenek węgla(iv) - CO 2 (ditlenek węgla) jest bezbarwnym, bezwonnym, niepalnym gazem, dobrze rozpuszczalnym w wodzie, 1,53 razy cięższym od powietrza. Powstaje wszędzie tam, gdzie zachodzą procesy spalania związków bogatych w węgiel (głównie paliw kopalnych) w stosunkowo niskiej temperaturze spalania i w obecności dostatecznej ilości tlenu: C + O 2 = CO 2, a także jako produkt oddychania roślin i zwierząt: C 6 H 12 O 6 + 6O 2 = 6CO 2 + 6H 2 O. Innymi ważnymi źródłami atmosferycznego CO 2 są procesy fermentacji alkoholowej, rozkładu tlenowego i beztlenowego materii organicznej, rozkład mocznika, erupcje wulkaniczne. CO 2 w naturalny sposób eliminowany jest z atmosfery w procesie fotosyntezy przy udziale roślin zielonych. Rośliny te przyswajają i przetwarzają CO 2, wbudowując go w swoje organizmy: 6CO 2 + 6H 2 O = C 6 H 12 O 6 + 6O 2 Tlenek węgla(iv) jest pod względem chemicznym mało aktywnym związkiem. Reagując z wodą daje słabo kwaśny odczyn. Pojedyncze cząsteczki CO 2 mają budowę liniową, wynikającą z hybrydyzacji sp atomu węgla. Pomiędzy atomami tlenu i węgla występują dwa wiązania typu σ i dwa wiązania typu π. model cząsteczki CO Budowa i właściwości tlenku węgla(ii). Tlenek węgla(ii) CO (tlenek węgla) jest produktem niecałkowitego spalania węgla i jego związków, a w pomieszczeniach zamkniętych również tytoniu. Powstaje, gdy temperatura spalania jest bardzo wysoka: 2C + O 2 = 2CO 16

17 W naturalny sposób powstaje (w niewielkich ilościach) w wyniku erupcji wulkanów, pożarów lasów i stepów, rozkładu martwej materii organicznej, fotochemicznego rozkładu materii organicznej (np. aldehydów lub ketonów) oraz w wyniku wyładowań elektrycznych. Sama degradacja chlorofilu, zachodząca jesienią uwalnia do atmosfery około 20% CO rocznie. Za usuwanie CO z powietrza odpowiedzialne są mikroorganizmy (np. bakterie tlenkowęglowe), które przeprowadzają reakcje utleniania lub redukcji tlenku węgla(ii): CO + H 2 O = CO 2 + H 2 (utlenianie) CO + 3H 2 = CH 4 + H 2 O (redukcja) Tlenek węgla(ii) jest bezbarwnym i bezwonnym gazem, słabo rozpuszczalnym w wodzie. Pojedyncza cząsteczka CO zbudowana jest z atomu węgla o hybrydyzacji sp i atomu tlenu, między którymi występuje jedno wiązanie typu σ i dwa wiązania typu π. model cząsteczki CO Wolna para elektronów przy atomie węgla oraz moment dipolowy bliski 0 umożliwiają dołączanie się CO do związków kompleksowych Wpływ tlenków węgla na organizm człowieka. Z pośród tlenków węgla występujących w przyrodzie zasadniczy wpływ na organizm człowieka ma tlenek węgla(ii). Jest on związkiem silnie toksycznym, blokującym transport tlenu w organizmie. Jego stężenie w powietrzu rzędu 0,5% powoduje utratę przytomności i śmierć w ciągu kilku minut. CO wnika do organizmu człowieka przede wszystkim poprzez drogi oddechowe, niewielkie ilości przenikają przez błony śluzowe i skórę. W ustroju nie ulega przemianie i jest wydalany przez płuca. Tylko około 1% jest utleniany do CO 2. Toksyczność CO wynika z jego wysokiego powinowactwa do hemoglobiny (250 razy większe od O 2 ), z którą tworzy karboksyhemoglobinę. Proces tworzenia karboksyhemoglobiny trwa do momentu, aż wytworzy się równowaga pomiędzy stężeniem karboksyhemoglobiny, a stężeniem CO w powietrzu. Oprócz szkód związanych z blokowaniem transportu tlenu, CO osłabia dysocjację oksyhemoglobiny, zmniejsza intensywność oddychania komórkowego poprzez blokowanie enzymu oksydaza cytochromu C wywołuje kwasicę metaboliczną. 17

18 Powoduje zaburzenia pracy serca i mięśni szkieletowych, gdyż wiąże się z mioglobiną. Uszkadza układ sercowo naczyniowy oraz nerwowy Węglowodory i ich pochodne. Składnikami zanieczyszczonego powietrza atmosferycznego są węglowodory (nasycone, nienasycone, aromatyczne), halogenopochodne węglowodorów (m. in. freony i halony) oraz aldehydy. Najbardziej rozpowszechnionym w przyrodzie węglowodorem jest metan Budowa i właściwości metanu. Metan - CH 4 powstaje w wyniku biologicznego rozkładu materii organicznej głównie na terenach podmokłych, w reakcjach geochemicznych prowadzących do powstania ropy naftowej, węgla i łupków bitumicznych oraz jako produkt uboczny procesów przemysłowych. Niektóre bakterie w obecności wodoru wytwarzają metan w reakcji: CO 2 + 4H 2 = CH 4 + 2H 2 O Metan jest gazem bezbarwnym, bezwonnym, łatwopalnym spala się w tlenie do CO 2 i H 2 O: CH 4 + 2O 2 = CO 2 + 2H 2 O Cząsteczka metanu utworzona jest przez centralny atom węgla o hybrydyzacji sp 3 oraz cztery atomy wodoru znajdujące się w narożach tetraedru. Wiązania C H typu σ rozmieszczone są pod kątem 109 o 28. Elektrony tworzące wiązania nieznacznie przesunięte są w stronę węgla, jednak cząsteczka ze względu na wysoką symetrię nie wykazuje trwałego momentu dipolowego. model cząsteczki CH 4 Metan w atmosferze reaguje z rodnikami HO oraz rodnikami NO 3 : CH 4 + HO = CH H 2 O

19 Budowa i właściwości formaldehydu. Formaldehyd HCHO (metanal) jest gazem bezbarwnym o duszącej woni, rozpuszczalny w wodzie, alkoholach i innych rozpuszczalnikach polarnych. Samorzutnie polimeryzuje tworząc ciało stałe białego koloru. Powstaje wskutek działalności człowieka takiej jak produkcja spalin, palenia tytoniu, emisje ze środków dezynfekujących, farb, żywic formaldehydowych oraz w procesach naturalnych. Cząsteczka formaldehydu zbudowana jest z atomu węgla połączonego wiązaniami σ z dwoma atomami wodoru i jednym atomem tlenu. Do utworzenia tych wiązań zostały wykorzystane orbitale sp 2 atomu węgla. Atomy znajdują się więc w jednej płaszczyźnie, a kąt między nimi jest mniejszy niż 120 o. Pozostały orbital p atomu węgla nakłada się z orbitalem p atomu tlenu tworząc wiązanie π. Wiązanie węgiel tlen jest więc wiązaniem podwójnym. Formaldehyd jest wchłaniany przez układ oddechowy i pokarmowy, w niewielkim stopniu przez skórę. Powoduje uczulenia, podrażnienia oczu, skóry i górnych dróg oddechowych oraz nowotwory błon śluzowych nosa Freony i halony. Freony to pochodne węglowodorów nasyconych, w których atomy wodoru zostały zastąpione atomami chloru i fluoru. Najbardziej popularne freony to: freon-11 CFCl 3 i freon-12 CF 2 Cl 2, wykorzystywane jako czynniki chłodzące w instalacjach chłodniczych, a także jako rozpuszczalniki. Ich jedynym źródłem pochodzenia jest produkcja przemysłowa, a czas przebywania w troposferze bardzo długi (CFC-11 65lat, CFC lat). Do syntezy powyższych freonów jako substrat używany jest chlorek metylu (CH 3 Cl). Z pośród chlorowych pochodnych węglowodorów jego stężenie w atmosferze jest najwyższe. Freony w stratosferze ulegają fotochemicznemu rozkładowi z utworzeniem aktywnych atomów chloru, które reagują z cząsteczkami ozonu powodując ich rozpad - przyczyniają się do powstania dziury ozonowej. Halony to także pochodne węglowodorów posiadające dodatkowo atomy bromu np. halon-1211 CF 2 BrCl, halon-1301 CBrF 3. Ich zawartość w atmosferze jest raczej nieznaczna, stosowane są jako środki gaśnicze. Po uwolnieniu ze zbiorników trafiają do atmosfery są niebezpieczne dla powłoki ozonowej. Bromek metylu CH 3 Br w atmosferze pochodzi z procesów oceanicznych. Jako związek toksyczny jest produkowany przez człowieka i wykorzystywany do zwalczania szkodników w pomieszczeniach zamkniętych. Obniżenie jego stężenia w troposferze następuje w wyniku reakcji z rodnikami HO. 19

20 2.4. AZOTOWE ZWIĄZKI W ATMOSFERZE Źródła związków azotu w atmosferze. Azot molekularny, którego udział procentowy w powietrzu jest najwyższy (78%), jest gazem obojętnym dla organizmów żywych i tylko nieliczne drobnoustroje np. bakterie brodawkowe wytworzyły mechanizmy wiązania wolnego N 2. Pewna ilość azotu molekularnego wiązana jest również w wyniku wyładowań atmosferycznych. Duża trwałość i bierność chemiczna dwuatomowej cząsteczki N 2 spowodowana jest silnym, potrójnym wiązaniem kowalencyjnym :N = N: Pod wpływem wyładowań atmosferycznych azot reaguje z tlenem z utworzeniem tlenku azotu(ii), który jest dominującym związkiem azotu w górnej troposferze: N 2 + O 2 = 2NO Reakcja ta daje początek całemu szeregowi przemian prowadzących do powstania tlenków azotu (NO x ) o charakterze kwasowym: 2NO+ O 2 = 2NO 2 2NO 2 = N 2 O 4 (dimeryzacja) NO + NO 2 = N 2 O 3 2NO 2 + H 2 O = HNO 3 + HNO 2 N 2 O 4 + H 2 O = HNO 3 + HNO 2 Kwas azotowy(iii) (HNO 2 ) jako związek nietrwały rozpada się z wydzieleniem HNO 3, NO i H 2 O, co przedstawia reakcja: 3HNO 2 = HNO 3 + 2NO + H 2 O W atmosferze, w wyniku reakcji NO z ozonem ustala się równowaga fotochemiczna pomiędzy NO, NO 2, O 2 i O 3 : NO + O 3 = NO 2 + O 2 NO 2 + hν = NO + O O + O 2 = O 3 O 3 = O + O 2 Źródłem N 2 O w atmosferze jest proces denitryfikacji azotanów w glebie. Azotany w procesie denitryfikacji mogą ulec zredukowaniu do amoniaku lub aminozwiązków, które następnie mogą być użyte do biosyntezy składników komórkowych. Ten proces to amonifikacja azotanowa. 20

21 Antropogeniczne źródła tlenków azotu to przede wszystkim procesy spalania zachodzące w wysokich temperaturach (im wyższa temperatura spalania tym więcej powstaje tlenków azotu) Tlenki azotu Budowa i właściwości tlenku azotu(i). Tlenek azotu(i) - N 2 O jest gazem bezbarwnym, o słabej woni i słodkawym smaku. Nie reaguje z wodą, lecz się w niej rozpuszcza dając roztwór o odczynie obojętnym. Podtrzymuje palenie substancji łatwopalnych. W obecności dalekiego UV ulega rozkładowi z wydzieleniem tlenu: N 2 O + hν = N 2 + O N 2 O + O = N 2 + O 2 Cząsteczka N 2 O ma budowę liniową, wynikającą z hybrydyzacji sp centralnego atomu azotu. Posiada dwa zlokalizowane orbitale cząsteczkowe σ wiążące atom centralny z atomami skrajnymi oraz dwa zdelokalizowane trójcentrowe orbitale π Budowa i właściwości tlenku azotu(ii). Tlenek azotu(ii) NO (tlenek azotu) jest bezbarwnym i bezwonnym gazem, trudno rozpuszczalnym w wodzie. W przeciwieństwie do innych tlenków azotu nie jest bezwodnikiem kwasowym (jest tlenkiem obojętnym). Łatwo wchodzi w reakcje chemiczne, w zetknięciu z tlenem atmosferycznym daje brunatny NO 2 : 2NO + O 2 = 2NO 2 Ciężar cząsteczek wskazuje na obecność pojedynczych cząsteczek NO. Są to cząsteczki posiadające nieparzystą ilość elektronów walencyjnych, trwały moment magnetyczny Budowa i właściwości tlenku azotu(iv). 21

22 Tlenek azotu(iv) - NO 2 (ditlenek azotu) jest gazem czerwonobrunatnym, o charakterystycznym nieprzyjemnym zapachu. W temperaturze powyżej 423K ulega dimeryzacji z utworzeniem bezbarwnego N 2 O 4, który rozpuszcza się w wodzie dając mieszaninę kwasów: N 2 O 4 + H 2 O = HNO 3 + HNO 2 Pojedyncza cząsteczka NO 2 ma budowę trójkątną, wynikającą z hybrydyzacji sp 2 atomu azotu. Kąt pomiędzy wiązaniami w cząsteczce wynosi 134 o. Obecność niesparowanego elektronu wpływa na właściwości paramagnetyczne związku Wpływ NO x na organizm człowieka. model cząsteczki NO 2 Toksyczne działanie tlenków azotu (NO 2, NO) dotyczy głownie układu oddechowego, gdzie wywołuje stany zapalne oskrzeli i płuc. Badania ostatnich lat dowiodły, że NO syntezowany jest w organizmie człowieka, głównie w makrofagach, limfocytach, hepatocytach, miocytach mięśniówki naczyń krwionośnych i serca oraz neuronach. Ma korzystny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Uwalniany w małych ilościach z komórek działa cytotoksychnie na komórki grzybów, bakterii, pierwotniaków, robaków i wirusów oraz na komórki nowotworowe zwiększa aktywność układu odpornościowego. Uwolniony w dużych ilościach może spowodować szok septyczny z gwałtownym spadkiem ciśnienia lub nasilić odpowiedź immunologiczną zapalną. Sugeruje się, że NO może lokalnie niszczyć komórki β wysepek Langerhansa powodując rozwój cukrzycy. NO w istotny sposób wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu krwionośnego i nerwowego. Powoduje rozkurcz mięśniówki naczyń krwionośnych, a tym samym powoduje obniżenie ciśnienia krwi. Zmniejsza skłonność trombocytów do agregacji, co zapobiega powstawaniu zakrzepów. Hamuje rozwój blaszki miażdżycowej. Reguluje skurcze mięśnia sercowego. Przypuszcza się, że NO jest neuroprzekaźnikiem w przewodzeniu dośrodkowym bólu (zjawisko nasilonego działania morfiny po zahamowaniu syntezy NO na wysokości rdzenia kręgowego). 22

23 N 2 O wdychany przez człowieka działa oszałamiająco, a jednocześnie znieczulająco ( gaz rozweselający był używany jako środek znieczulający w prostych zabiegach chirurgicznych). W wyższych dawkach działa toksycznie na organizm człowieka Amoniak Budowa i właściwości amoniaku. Amoniak - NH 3 jest bezbarwnym łatwopalnym gazem o nieprzyjemnym zapachu. Łatwo ulega skropleniu dając bezbarwną ciecz silnie łamiącą światło. W wodzie rozpuszcza się bardzo dobrze: NH 3 + H 2 O = NH OH - Ma właściwości słabej zasady, reaguje z gazowym HCl tworząc biały dym chlorku amonu: NH 3 + HCl = NH 4 Cl Amoniak powstaje w procesie hydrolizy mocznika: NH 2 CONH 2 + H 2 O = 2NH 3 + CO 2, oraz w procesie rozkładu innych związków organicznych zawierających azot. Duże udziały w emisji amoniaku mają zakłady przemysłowe (przemysł chemiczny, spożywczy, systemy chłodzące oraz rolnictwo). Pojedyncza cząsteczka amoniaku zbudowana jest z atomu azotu o hybrydyzacji sp 3 oraz 3 atomów wodoru połączonych z azotem trzema wiązaniami σ: 23 model cząsteczki NH 3 Wolna para elektronów decyduje o zasadowych właściwościach amoniaku Wpływ amoniaku na organizm człowieka. Amoniak jest związkiem szkodliwym. Wchłanianie odbywa się przez drogi oddechowe, skórę, błony śluzowe i przewód pokarmowy. Rozpuszcza się w

24 wodzie zawartej w wydzielinie błon śluzowych, drażni drogi oddechowe, oczy, skórę. Stężenie powyżej 100mg/m 3 powoduje ostre zatrucie, silne podrażnienie błon śluzowych, pieczenie w gardle, kaszel, łzawienie, ślinotok, duszności, oparzenia skóry oraz oczu I i II stopnia. Zgon może nastąpić na skutek obrzęku głośni, porażenia układu oddechowego, ostrej niewydolności krążenia. Oparzenia rogówki mogą doprowadzić do zmętnienia i owrzodzenia tęczówki oraz siatkówki, co wiąże się z utratą wzroku Związki fluoru. Fluor nie występuje w atmosferze w stanie wolnym lecz w połączeniu z wodorem jako fluorowodór HF. W naturalny sposób powstaje w wyniku erupcji wulkanów, antropogenicznie przy produkcji szkła, nawozów mineralnych, żelaza i aluminium. Jest gazem bezbarwnym o ostrej woni, dobrze rozpuszczalny w wodzie (odczyn kwaśny). Pojedyncze cząsteczki fluorowodoru są dipolami, wiążąca para elektronów przesunięta jest w stronę fluoru. Fluorowodór wnika do układu człowieka przez układ oddechowy i pokarmowy. W małych dawkach działa antypróchniczo (fluorki), w dużych toksycznie. Stężenie 40mg/m 3 powoduje podrażnienie spojówek i dróg oddechowych, kaszel, duszności gorączkę, sinice wskazującą na obrzęk płuc. Wpływa niekorzystnie na układ kostny powodując fluorozę odwapnienie kości, sklerotyzacja niektórych części miękkich np. przyczepów ścięgien, co prowadzi do przykurczów stawów Biologiczne oddziaływanie gazów toksycznych. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 28 kwietnia 1998r.,Dz.U.Nr55, poz.355 w Polsce, podobnie jak w innych krajach, obowiązuje wykaz dopuszczalnych wartości stężeń substancji zanieczyszczających w powietrzu. Dopuszczalne stężenia wybranych substancji przedstawia tabela 4: Tabela 4. Wykaz dopuszczalnych wartości stężeń wybranych substancji zanieczyszczających. Nazwa substancji Dopuszczalne wartości stężeń w µg/m 3 30 min 24 godz. rok amoniak czteroetylek ołowiu 1,2 0,5 O,1 formaldehyd Siarkowodór tlenek azotu(iv)

25 tlenek siarki(iv) tlenek węgla(ii) węglowodory alifatyczne do C12 węglowodory aromatyczne Na stężenie zanieczyszczeń w powietrzu decydujący wpływ ma: - odległość od źródła emisji - intensywność degradacji - przemieszczanie zanieczyszczeń do wyższych obszarów i odwrotnie. Człowiek wdycha przeciętnie na dobę około 20m 3 powietrza. Skład powietrza, a zwłaszcza zawarte w nim zanieczyszczenia mają wpływ na stan zdrowia człowieka. Tabela 5 przedstawia wpływ ważniejszych zanieczyszczeń powietrza na wybrane układy człowieka. Tabela 5. Biologiczne oddziaływanie gazów toksycznych. Krytyczne układy Trucizny gazowe Układ krążenia CO, NO X Układ krwionośny SO 2, O 3, H 2 S Układ nerwowy NO X, CO, H 2 S, NH 3 Układ oddechowy SO 2, NO X, O 3, CO, H 2 S, NH 3, HF Układ odpornościowy O 3 Układ hormonalny O Przemiany chemiczne i fotochemiczne gazowych związków atmosfery. Atmosferę można porównać do reaktora, w którym pod wpływem promieniowania słonecznego dochodzi do różnych przemian prowadzących do wytworzenia bardzo nietrwałych cząsteczek o charakterze rodnikowym. To one inicjują procesy i sterują dalszymi etapami, mają wpływ na stężenia ozonu, tlenków siarki, azotu, węglowodorów oraz ich halogenopochodnych. Są odpowiedzialne za tworzenie efektu cieplarnianego, dziury ozonowej, smogu Mechanizmy tworzenia smogu Smog (z języka angielskiego: smoke dym + fog mgła) to zjawisko występujące głównie w wielkich aglomeracjach miejskich, w których nasilony jest ruch samochodów wpływający na wyższą zawartość spalin w powietrzu. Rozróżniono dwa podstawowe typy smogu: smog fotochemiczny typu Los Angeles oraz kwaśny smog londyński. 25

26 Smog fotochemiczny. Smog fotochemiczny tworzy się najczęściej w słoneczne, bezwietrzne, letnie dni w zanieczyszczonym powietrzu miejskim, w godzinach południowych. Związki tworzące trującą mieszaninę smogu to przede wszystkim tlenki azotu, węglowodory, tlenek węgla, aldehydy oraz ozon troposferyczny. Promieniowanie ultrafioletowe emitowane przez Słońce powoduje fotochemiczny rozkład NO 2 do NO i tlenu atomowego, który łączy się z tlenem cząsteczkowym dając ozon: hν NO 2 = ΝΟ + Ο Ο + Ο 2 = O 3 Tlen atomowy reaguje także z parą wodną dając rodniki HO o wysokiej reaktywności, które są odpowiedzialne za większość pośrednich reakcji fotochemicznych w środowisku: O + H 2 O = 2HO W wyniku dalszych reakcji o charakterze rodnikowym metan i inne węglowodory są utleniane do aldehydów, czemu towarzyszy tworzenie następnych rodników. Tlenek azotu(ii) ma zdolność reagowania z ozonem odtwarzając NO 2 : NO + O 3 = NO 2 + O 2 W obecności innych zanieczyszczeń np. CO możliwe są reakcje prowadzące do powstania tlenu atomowego i ozonu: CO + HO + O 2 = CO 2 + HO 2 HO 2 + NO = NO 2 + HO NO 2 + hν ν = NO + O O + O 2 = O 3 26

27 Wysokie stężenia składników smogu fotochemicznego w powietrzu powodują podrażnienia oczu i górnych dróg oddechowych, utrudniają wiązanie tlenu z hemoglobiną, działają niszcząco na materiały takie jak włókna i guma, biorą udział w tworzeniu kwaśnych deszczów. Stężenie poszczególnych składników smogu jest uzależnione od czynników antropogenicznych takich jak natężenie procesów spalania paliw oraz naturalnych - natężenie promieniowania UV Smog kwaśny. Smog kwaśny powstaje w warunkach pogody inwersyjnej, głównie w okresie jesienno zimowym, przy dużej wilgotności powietrza i temperaturze od K. Pojawia się najczęściej rano i wieczorem. Związki tworzące smog kwaśny to przede wszystkim SO 2, CO 2, CO, NO x i sadza. W wilgotnym powietrzu tworzą mgłę o kwaśnym odczynie osadzającą się na cząsteczkach pyłu i sadzy Mechanizm powstawania kwaśnych deszczów. Za zjawisko określane jako kwaśny opad atmosferyczny (kwaśne deszcze) odpowiedzialne są przede wszystkim tlenki siarki i tlenki azotu, które podlegają w atmosferze różnym przemianom dającym jako produkt końcowy kwasy azotowy(v) (HNO 3 ) i siarkowy(vi) (H 2 SO 4 ). Za kwasowość opadów atmosferycznych w mniejszym stopniu odpowiedzialne są również kwas chlorowodorowy (HCl), fluorowodorowy (HF) i fosforowy(v) (H 3 PO 4 ). Kwasy te obniżają ph wody opadowej, której normalne odczyn już jest kwaśny (ph 5,6 uwarunkowane jest obecnością w powietrzu rozpuszczalnego CO 2 ). Stwierdzono, że największy udział w wywoływaniu kwaśności opadu występującego latem ma kwas siarkowy(vi) (73%), natomiast zimą dominuje kwas azotowy(v) (69%). Obecność w powietrzu atmosferycznym NO 2, O 3 oraz H 2 O umożliwia powstanie kwasu azotowego(v) wg następujących reakcji: NO 2 + O 3 = NO 3 + O 2 NO 2 + NO 3 = N 2 O 5 N 2 O 5 + H 2 O = HNO 3 HO = NO 2 = HNO 3 Kwas siarkowy(vi) powstaje wówczas, gdy w powietrzu obok wody i tlenku siarki(iv) występują utleniacze np. O 3 : SO 2 + O 3 = SO 3 + O 2 27

28 SO 3 + H 2 O = H 2 SO 4 Przemiany związków siarki w atmosferze mogą zachodzić również z udziałem rodnika OH np. utlenianie siarkowodoru do tlenku siarki(iv), co w dodatkowy sposób przyczynia się do zakwaszania środowiska. Kwaśne deszcze są zjawiskiem niepożądanym w środowisku, powodują niszczenie roślin, budowli oraz obniżają ph gleb i wód. Skutki kwaśnych deszczów są często nieodwracalne, mają wpływ na zmiany w szacie roślinnej i faunie żyjącej na terenach narażonych na działanie kwaśnych deszczów Efekt cieplarniany. Efekt cieplarniany jest zjawiskiem naturalnym, wynikającym z oddziaływania niektórych śladowych składników atmosfery na bilans energetyczny Ziemi. Promieniowanie słoneczne, które dociera do Ziemi częściowo ulega pochłonięciu przez powierzchnie Ziemi, powodując jej ogrzanie, jednak znacznie większa część ulega odbiciu i mogłaby powrócić do przestrzeni kosmicznej, gdyby nie obecność tzw. gazów cieplarnianych w górnej warstwie troposfery. Gazy te pochłaniając promieniowanie nagrzewają się i same emitują ciepło w kierunku Ziemi, co powoduje wzrost temperatury dolnych warstw powietrza i powierzchni Ziemi. Do grupy gazów cieplarnianych, obejmującej obecnie ponad 30 rozmaitych substancji o najwyższej zdolności pochłaniania promieniowania należą: tlenek węgla(iv) (CO 2 ), metan (CH 4 ), tlenek azotu(i) (N 2 O), para wodna (H 2 O), ozon (O 3 ) oraz halogenopochodne węglowodorów freony i halony np. CFCl 3. Gazy te charakteryzują się długim czasem przebywania w atmosferze i równomiernym rozprzestrzenianiem się w niej, co sprawia, że problem efektu cieplarnianego przybiera charakter globalny Zmiany zawartości ozonu w atmosferze Niszczenie ozonu stratosferycznego. Zmiany zawartości ozonu na wysokości około 40 km wahają się od +1% do 7%. Do najważniejszych reakcji katalizujących rozpad ozonu zaliczyć można procesy w następujących cyklach: HO X, NO X, ClO X, BrO X. Cykl HO X obejmuje reakcje zachodzące powyżej 40 km, przy udziale H, HO i HO 2 : HO + O 3 = HO 2 + O 2 HO 2 + O = HO + O 2 sumarycznie O 3 + O = O 2 + O 2 28

29 Rodniki HO w analogicznych reakcjach mogą być zastąpione przez atomy wodoru, natomiast w dolnej stratosferze przeważają reakcje z rodnikiem HO 2. Cykl NO x * obejmuje reakcje zachodzące w stratosferze przy udziale NO *, który powstaje w reakcji wzbudzonego atomu tlenu z N 2 O: O 3 +hν = O 2 +O N 2 O + O = NO + NO NO + O 3 = NO 2 + O 2 NO 2 + O = NO + O 2 Cykl ClO x jest ściśle związany z obecnością w stratosferze freonów, które w reakcjach fotolizy lub w reakcjach z rodnikami HO, jak również w reakcjach ze wzbudzonym tlenem uwalniają rodniki Cl. Do najważniejszych reakcji tego cyklu zalicza się: Cl + O 3 = ClO + O 2 ClO + O = Cl + O 2 sumarycznie O 3 + O = O 2 + O 2 Cykl BrO x ma miejsce w atmosferze zawierającej halony i bromek metylu. Związki te przy udziale rodników HO * uwalniają atomy bromu, które umożliwiają rozpad ozonu. Br + O 3 = BrO + O 2 BrO + O = Br + O 2 sumarycznie O 3 + O = O 2 + O 2 Cykl ten nie powoduje tak dużego ubytku ozonu jak cykl ClO x, ze względu na niższe stężenie bromu w atmosferze (zwłaszcza w stratosferze), jednak sprzężenie obu cykli zwiększa efektywność rozkładu ozonu Wzrost stężenia ozonu w troposferze. Tlenki azotu w zależności od ich ilości w atmosferze mogą stymulować lub hamować rozpad ozonu. Duże stężenie NO x w powietrzu prowadzi do tworzenia cząsteczek ozonu. W troposferze mechanizm tworzenia O 3 jest procesem fotochemicznym. 29

30 NO 2 + hν ν = ΝΟ + Ο Ο + Ο 2 = Ο 3 Ozon troposferyczny niekorzystnie wpływa na organizmy żywe. Jego szkodliwe działanie dotyczy głównie układu oddechowego, krwionośnego i odpornościowego człowieka Sposoby ochrony atmosfery przed zanieczyszczeniami. Atmosfera zawierająca zanieczyszczenia jest przyczyną wielu chorób, głównie układu oddechowego, krwionośnego, nerwowego, skóry i oczu. Człowiek dbając o swoje zdrowie powinien zadbać o czystość powietrza atmosferycznego. Ochronę powietrza przed nadmiernym zanieczyszczeniem można osiągnąć przez: - redukcję emisji zanieczyszczeń - stworzenie stref ochronnych - wprowadzenie obwodowych, bezkolizyjnych połączeń komunikacyjnych - stosowanie paliw o niewielkiej zawartości siarki - odsiarczanie paliw i gazów odlotowych - spalanie zasiarczonego węgla oraz odpadów po wzbogacaniu węgla w kotłach o złożu fluidalnym - stosowanie metod neutralizacji np. tlenków siarki (przez dodawanie suchych addytywów do kotłów opalanych węglem) - wykorzystanie dostępnych alternatywnych źródeł energii - ochrona kompleksów leśnych i zalesianie nieużytków, co w naturalny sposób przyczynia się do wiązania CO 2 w procesie fotosyntezy. 30

31 LITERATURA Bielański A., Chemia ogólna i nieorganiczna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Ekologia i ochrona środowiska, red. J. R. Dojlido, Politechnika Radomska im. K. Pułaskiego, Radom Falkowska L., Korzeniewski K., Chemia atmosfery, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk Kluz Z., Poźniczek M.M., Nomenklatura związków chemicznych. Poradnik dla nauczycieli, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław Kompendium wiedzy o ekologii, red. J Strzałko, T. Mossor Pietraszewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Krebs C. J., Ekologia, Wydawnictwo PWN, Warszawa Pazdro K. M., Budowa materii w oczach chemika, Oficyna edukacyjna Krzysztof Pazdro, Warszawa Senkowski T., Stasicka Z., Zarys struktury elektronowej atomów i cząsteczek, wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z. Stasicka, Niedziałki 1/2001 i 2/2001, str.1 i str.21 Wiśniewski H. Kowalewski G. Ekologia z ochroną środowiska, Wydawnictwo AGMEN, Warszawa Trzeciak A. M., Wstęp do chemii nieorganicznej środowiska, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław Toksykologia wybrane zagadnienia, red. J. Brandys, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków Wydawnictwo 31

CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA

CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA Magdalena Szewczyk Dział programowy : Ekologia CYKL: ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA temat lekcji : Przyczyny i rodzaje zanieczyszczeń powietrza. Cele lekcji w kategoriach czynności uczniów ( cele operacyjne):

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A.

Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. Test kompetencji z chemii do liceum. Grupa A. 1. Atomy to: A- niepodzielne cząstki pierwiastka B- ujemne cząstki materii C- dodatnie cząstki materii D- najmniejsze cząstki pierwiastka, zachowujące jego

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Atmosfera jest powłoką gazową otaczającą kulę ziemską. Składa się ona z kilku, warstw różniących się gęstością, temperaturą, ciśnieniem i składem powietrza. Najistotniejsze funkcje atmosfery, polegają

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Wiązania chemiczne, budowa cząsteczek

Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Wiązania chemiczne, budowa cząsteczek strona 1/11 Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Wiązania chemiczne, budowa cząsteczek Monika Gałkiewicz Zad. 1 () Podaj wzory dwóch dowolnych kationów i dwóch dowolnych anionów posiadających

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

Wiązania jonowe występują w układach złożonych z atomów skrajnie różniących się elektroujemnością.

Wiązania jonowe występują w układach złożonych z atomów skrajnie różniących się elektroujemnością. 105 Elektronowa teoria wiązania chemicznego Cząsteczki powstają w wyniku połączenia się dwóch lub więcej atomów. Już w początkowym okresie rozwoju chemii podejmowano wysiłki zmierzające do wyjaśnienia

Bardziej szczegółowo

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW. Eliminacje rejonowe II stopień

KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW. Eliminacje rejonowe II stopień POUFNE Pieczątka szkoły 28 stycznia 2016 r. Kod ucznia (wypełnia uczeń) Imię i nazwisko (wypełnia komisja) Czas pracy 90 minut KONKURS CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 Eliminacje rejonowe

Bardziej szczegółowo

Tlen. Występowanie i odmiany alotropowe Otrzymywanie tlenu Właściwości fizyczne i chemiczne Związki tlenu tlenki, nadtlenki i ponadtlenki

Tlen. Występowanie i odmiany alotropowe Otrzymywanie tlenu Właściwości fizyczne i chemiczne Związki tlenu tlenki, nadtlenki i ponadtlenki Tlen Występowanie i odmiany alotropowe Otrzymywanie tlenu Właściwości fizyczne i chemiczne Związki tlenu tlenki, nadtlenki i ponadtlenki Ogólna charakterystyka tlenowców Tlenowce: obejmują pierwiastki

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Najbardziej rozpowszechniony pierwiastek we Wszechświecie, Stanowi główny składnik budujący gwiazdy,

Najbardziej rozpowszechniony pierwiastek we Wszechświecie, Stanowi główny składnik budujący gwiazdy, Położenie pierwiastka w UKŁADZIE OKRESOWYM Nazwa Nazwa łacińska Symbol Liczba atomowa 1 Wodór Hydrogenium Masa atomowa 1,00794 Temperatura topnienia -259,2 C Temperatura wrzenia -252,2 C Gęstość H 0,08988

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny

Wymagania programowe na poszczególne oceny Przedmiot: chemia Klasa: Ia, Ib Nauczyciel: Agata SROKA Wymagania programowe na poszczególne oceny I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zalicza chemię do nauk przyrodniczych stosuje zasady

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany NaCoBeZU z chemii dla klasy 1 I. Substancje i ich przemiany 1. Pracownia chemiczna podstawowe szkło i sprzęt laboratoryjny. Przepisy BHP i regulamin pracowni chemicznej zaliczam chemię do nauk przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

POJĘCIA PODSTAWOWE. zanieczyszczenia stałe. PYŁ (Zapylenie, opad pyłu) MGŁA- AEROZOLE GAZY, PARY. ATMOSFERA ciekłe. zanieczyszczenia gazowe

POJĘCIA PODSTAWOWE. zanieczyszczenia stałe. PYŁ (Zapylenie, opad pyłu) MGŁA- AEROZOLE GAZY, PARY. ATMOSFERA ciekłe. zanieczyszczenia gazowe POJĘCIA PODSTAWOWE Środowisko i jego elementy. Zanieczyszczenia środowiska. Klasyfikacja. 1. Podział ze względu na źródło emisji -antropogenne (sztuczne) -biogenne (naturalne). 2. Podział ze względu na

Bardziej szczegółowo

grupa a Człowiek i środowisko

grupa a Człowiek i środowisko grupa a Człowiek i środowisko................................................. Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 18 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową

Bardziej szczegółowo

Menu. Badające skład chemiczny atmosfery

Menu. Badające skład chemiczny atmosfery Menu Badające skład chemiczny atmosfery Co to jest atmosfera? Atmosfera ziemska to inaczej powłoka gazowa otaczająca Ziemię od jej powierzchni do wysokości około 2000km. Składa się z mieszaniny gazów zwanych

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1. I. Substancje i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1. I. Substancje i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny z chemii w kl.1 I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] Ocena dostateczna [1 + 2] zalicza chemię do nauk przyrodniczych wyjaśnia, dlaczego chemia

Bardziej szczegółowo

1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru

1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru 1. Określ liczbę wiązań σ i π w cząsteczkach: wody, amoniaku i chloru 2. Na podstawie struktury cząsteczek wyjaśnij dlaczego N 2 jest bierny a Cl 2 aktywny chemicznie? 3. Które substancje posiadają budowę

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Budowa atomu, układ okresowy i promieniotwórczość

Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Budowa atomu, układ okresowy i promieniotwórczość strona 1/11 Zadania powtórkowe do egzaminu maturalnego z chemii Budowa atomu, układ okresowy i promieniotwórczość Monika Gałkiewicz Zad. 1 () Przedstaw pełną konfigurację elektronową atomu pierwiastka

Bardziej szczegółowo

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet Efekt cieplarniany Wzrost emisji CO Zanieczyszczanie gleby Zanieczyszczanie wody Zanieczyszczanie powietrza wycinanie lasów Niszczenie warstwy ozonowej Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie

Bardziej szczegółowo

Niska emisja. co to takiego?

Niska emisja. co to takiego? Niska emisja co to takiego? Niska emisja to najprościej ujmując emisja szkodliwych pyłów i gazów na niskiej wysokości. W tym przypadku chodzi o emitory (kominy i inne źródła emisji) znajdujące się na wysokości

Bardziej szczegółowo

Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne. dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW

Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne. dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW Antyoksydanty pokarmowe a korzyści zdrowotne dr hab. Agata Wawrzyniak, prof. SGGW Katedra Żywienia Człowieka SGGW Warszawa, dn. 14.12.2016 wolne rodniki uszkodzone cząsteczki chemiczne w postaci wysoce

Bardziej szczegółowo

Definicja smogu i jego rodzaje.

Definicja smogu i jego rodzaje. Smog Początki Historia smogu sięga połowy XIX wieku. Zaobserwowano go wówczas w silnie uprzemysłowionych miastach Europy. Dziś też daje się we znaki w różnych zakątkach świata smog kwaśny obserwowano w

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

Ściąga eksperta. Skład i budowa atmosfery oraz temperatura powietrza. - filmy edukacyjne on-line Strona 1/5

Ściąga eksperta. Skład i budowa atmosfery oraz temperatura powietrza.  - filmy edukacyjne on-line Strona 1/5 Skład i budowa atmosfery oraz temperatura powietrza Skład i budowa atmosfery oraz temperatura powietrza Atmosfera to najbardziej zewnętrzna część powłoki otulającej Ziemię. Pozwala ona na rozwój życia

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE

PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE PODSTAWOWE POJĘCIA I PRAWA CHEMICZNE Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Jaka jest średnia masa atomowa miedzi stanowiącej mieszaninę izotopów,

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic?

Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic? Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic? Projekt realizuje: Zanieczyszczenia powietrza Projekt realizuje: Definicja Rodzaje zanieczyszczeń Przyczyny Skutki (dla człowieka,

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Orbitale typu σ i typu π

Orbitale typu σ i typu π Orbitale typu σ i typu π Dwa odpowiadające sobie orbitale sąsiednich atomów tworzą kombinacje: wiążącą i antywiążącą. W rezultacie mogą powstać orbitale o rozkładzie przestrzennym dwojakiego typu: σ -

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

nazywa wybrane elementy szkła i sprzętu laboratoryjnego oraz określa ich przeznaczenie (4)

nazywa wybrane elementy szkła i sprzętu laboratoryjnego oraz określa ich przeznaczenie (4) Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie I Uczeń: I. Substancje i ich właściwości stosuje zasady bezpieczeństwa obowiązujące w pracowni chemicznej (2) zalicza chemię do nauk przyrodniczych (2)

Bardziej szczegółowo

Powietrze i inne gazy. Powietrze jest jednorodną mieszaniną gazów. Mieszanina ta nie posiada barwy, smaku ani zapachu.

Powietrze i inne gazy. Powietrze jest jednorodną mieszaniną gazów. Mieszanina ta nie posiada barwy, smaku ani zapachu. Składniki powietrza Powietrze jest jednorodną mieszaniną gazów. Mieszanina ta nie posiada barwy, smaku ani zapachu. Doświadczenie nr 1 Temat: Badanie składników powietrza. Schemat doświadczenia: Obserwacje:

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu. Wiązania chemiczne

Budowa atomu. Wiązania chemiczne strona /6 Budowa atomu. Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu; jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Atmosfera. struktura i skład chemiczny; zmiany stanu atmosfery kluczowe dla życia na Ziemi

Atmosfera. struktura i skład chemiczny; zmiany stanu atmosfery kluczowe dla życia na Ziemi Atmosfera struktura i skład chemiczny; zmiany stanu atmosfery kluczowe dla życia na Ziemi Składniki stałe Ziemia Mars Wenus Nitrogen (N2) Oxygen (O2) Argon (Ar) Neon, Helium, Krypton 78.08% 20.95% 0.93%

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY

SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY DOPUSZCZAJĄCĄ DZIAŁ SUBSTANCJE CHEMICZNE I ICH PRZEMIANY -zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej -nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne używane w pracowni chemicznej -wie, że substancje charakteryzują

Bardziej szczegółowo

Substancje chemiczne Powietrze

Substancje chemiczne Powietrze strona 1/9 Substancje chemiczne Powietrze Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Substancje i przemiany chemiczne w otoczeniu człowieka. Metale i niemetale, mieszaniny,

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr.

Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Zadanie 1. (2 pkt) Określ, na podstawie różnicy elektroujemności pierwiastków, typ wiązania w związkach: KBr i HBr. Typ wiązania w KBr... Typ wiązania w HBr... Zadanie 2. (2 pkt) Oceń poprawność poniższych

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

Przemiany substancji

Przemiany substancji Przemiany substancji Poniżej przedstawiono graf pokazujący rodzaje przemian jaki ulegają substancje chemiczne. Przemiany substancji Przemiany chemiczne Przemiany fizyczne Objawy: - zmiania barwy, - efekty

Bardziej szczegółowo

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego:

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 2. Określ w którą stronę przesunie się równowaga reakcji rozkładu

Bardziej szczegółowo

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany

11) Stan energetyczny elektronu w atomie kwantowanym jest zespołem : a dwóch liczb kwantowych b + czterech liczb kwantowych c nie jest kwantowany PYTANIA EGZAMINACYJNE Z CHEMII OGÓLNEJ I Podstawowe pojęcia chemiczne 1) Pierwiastkiem nazywamy : a zbiór atomów o tej samej liczbie masowej b + zbiór atomów o tej samej liczbie atomowej c zbiór atomów

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE.

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. 1. Którą mieszaninę można rozdzielić na składniki poprzez filtrację; A. Wodę z octem. B. Wodę z kredą. C. Piasek z cukrem D. Wodę

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I

MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 2002 BYŁA DZISIAJ CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY ARKUSZ EGZAMINACYJNY I MATERIAŁY POMOCNICZE 1 GDYBY MATURA 00 BYŁA DZISIAJ OKRĘ GOWA K O M I S J A EGZAMINACYJNA w KRAKOWIE CHEMIA ZESTAW EGZAMINACYJNY PIERWSZY Informacje ARKUSZ EGZAMINACYJNY I 1. Przy każdym zadaniu podano

Bardziej szczegółowo

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne):

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): CHEMIA kl. I Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): Dział I Substancje i ich przemiany. UCZEŃ: zna regulamin szkolnej pracowni chemicznej i konsekwencje nieprzestrzegania

Bardziej szczegółowo

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii!

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Chemia klasa II kwasy Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Cała Twoja kariera szkolna zależy tak naprawdę od Ciebie. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności z zakresu chemii lub powtórzyć określoną

Bardziej szczegółowo

Źródła i skutki zanieczyszczeń powietrza

Źródła i skutki zanieczyszczeń powietrza Źródła i skutki zanieczyszczeń powietrza Opracowała: Maria Makowska, 2016r. Skład powietrza Powietrze atmosferyczne jest bezbarwną i bezwonną mieszaniną gazów, tworzącą zewnętrzną strefę Ziemi. Procentowy

Bardziej szczegółowo

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Promieniowanie ciała doskonale czarnego Ciało doskonale czarne ciało pochłaniające całkowicie każde promieniowanie, które padnie na jego powierzchnię, niezależnie od

Bardziej szczegółowo

TEST na Kurs Początkowy

TEST na Kurs Początkowy Miejscowość:.. Data: TEST na Kurs Początkowy W zakresie naprawy i obsługi technicznej urządzeń i instalacji chłodniczych oraz klimatyzacyjnych zawierające substancje kontrolowane oraz obrotu tymi substancjami,

Bardziej szczegółowo

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ

Beata Mendak fakultety z chemii II tura PYTANIA Z KLASY PIERWSZEJ Beata Mendak fakultety z chemii II tura Test rozwiązywany na zajęciach wymaga powtórzenia stężenia procentowego i rozpuszczalności. Podaję również pytania do naszej zaplanowanej wcześniej MEGA POWTÓRKI

Bardziej szczegółowo

LIGA PRZEDMIOTOWA - zakres materiału z chemii RUNDA II Klasa I 1. Definiowanie pojęć chemicznych: - reakcja wymiany, analizy i syntezy - utlenianie -

LIGA PRZEDMIOTOWA - zakres materiału z chemii RUNDA II Klasa I 1. Definiowanie pojęć chemicznych: - reakcja wymiany, analizy i syntezy - utlenianie - LIGA PRZEDMIOTOWA - zakres materiału z chemii RUNDA II Klasa I - reakcja wymiany, analizy i syntezy - utlenianie - spalanie - tlenki metali I niemetali - higroskopijność - reakcja egzoenergetyczna - reakcja

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Wiedzy Chemicznej 2016/17 Klasy maturalne str. 1

Wojewódzki Konkurs Wiedzy Chemicznej 2016/17 Klasy maturalne str. 1 Wojewódzki Konkurs Wiedzy Chemicznej 2016/17 Klasy maturalne str. 1 Zadanie I. [16 punktów] W zadaniach od 1 5 jedna odpowiedź jest poprawna. Zadanie 1. Aby otrzymać roztwór kwasu azotowego(v) o stężeniu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE CHEMIA KLASA 1

WYMAGANIA PROGRAMOWE CHEMIA KLASA 1 WYMAGANIA PROGRAMOWE CHEMIA KLASA 1 NOWA ERA I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zalicza chemię do nauk przyrodniczych stosuje zasady bezpieczeństwa obowiązujące w pracowni nazywa wybrane

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2014/2015

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2014/2015 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2014/2015 PRZYKŁADOWE ROZWIĄZANIA WRAZ Z PUNKTACJĄ Maksymalna liczba punktów możliwa do uzyskania po

Bardziej szczegółowo

Anna Grych Test z budowy atomu i wiązań chemicznych

Anna Grych Test z budowy atomu i wiązań chemicznych Anna Grych Test z budowy atomu i wiązań chemicznych 1. Uzupełnij tabelkę wpisując odpowiednie dane: Nazwa atomu Liczba nukleonów protonów neutronów elektronów X -... 4 2 Y -... 88 138 Z -... 238 92 W -...

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

Cel główny: Uczeń posiada umiejętność czytania tekstów kultury ze zrozumieniem

Cel główny: Uczeń posiada umiejętność czytania tekstów kultury ze zrozumieniem Hospitacja diagnozująca Źródła informacji chemicznej Cel główny: Uczeń posiada umiejętność czytania tekstów kultury ze zrozumieniem Opracowała: mgr Lilla Zmuda Matyja Arkusz Hospitacji Diagnozującej nr

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy II. Dział 4. Gazy i ich mieszaniny. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy II. Dział 4. Gazy i ich mieszaniny. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy II Dział 4. Gazy i ich mieszaniny Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą przedstawia dowody na istnienie powietrza; wie, z jakich substancji

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny do serii Chemia Nowej Ery wg programu nauczania autorstwa T. Kulawik i M. Litwin, zmodyfikowany przez K. Bieniek

Plan dydaktyczny do serii Chemia Nowej Ery wg programu nauczania autorstwa T. Kulawik i M. Litwin, zmodyfikowany przez K. Bieniek Plan dydaktyczny do serii Chemia Nowej Ery wg programu nauczania autorstwa T. Kulawik i M. Litwin, zmodyfikowany przez K. Bieniek Tytuł rozdziału w podręczniku Temat lekcji i treści nauczania Termin Wymagania

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany chemia Małgorzata Łuniewska klasa I Wymagania programowe na poszczególne oceny I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] Ocena dostateczna [1 + 2] zalicza chemię do nauk przyrodniczych wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Wykłady z Geochemii Ogólnej

Wykłady z Geochemii Ogólnej Wykłady z Geochemii Ogólnej III rok WGGiOŚ AGH 2010/11 dr hab. inż. Maciej Manecki A-0 p.24 www.geol.agh.edu.pl/~mmanecki ELEMENTY KOSMOCHEMII Nasza wiedza o składzie materii Wszechświata pochodzi z dwóch

Bardziej szczegółowo

Spalanie śmieci w domowych piecach truje i rujnuje. Prezentacja multimedialna

Spalanie śmieci w domowych piecach truje i rujnuje. Prezentacja multimedialna Spalanie śmieci w domowych piecach truje i rujnuje Prezentacja multimedialna Informacje ogólne Zgodnie z raportem Komisji Europejskiej, co roku na choroby związane ze złym stanem powietrza umiera w Polsce

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany I. Substancje i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zalicza chemię do nauk przyrodniczych stosuje zasady bezpieczeństwa obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa wybrane elementy szkła i sprzętu laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy i wymagania edukacyjne z chemii w klasie I - szej. Substancje i ich przemiany. Temat lekcji nauczania. Tytuł rozdziału w podręczniku

Plan wynikowy i wymagania edukacyjne z chemii w klasie I - szej. Substancje i ich przemiany. Temat lekcji nauczania. Tytuł rozdziału w podręczniku 1 Plan wynikowy i wymagania edukacyjne z chemii w klasie I - szej Tytuł rozdziału w podręczniku Temat lekcji Treści nauczania podstawowe (P) Wymagania edukacyjne ponadpodstawowe (PP) Uwagi Substancje i

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Część I. TEST WYBORU 18 punktów

Część I. TEST WYBORU 18 punktów Część I TEST WYBORU 18 punktów Test zawiera zadania, w których podano propozycje czterech odpowiedzi: A), B), C), D). Tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. Prawidłową odpowiedź zaznacz znakiem X. W razie

Bardziej szczegółowo

Elementy teorii powierzchni metali

Elementy teorii powierzchni metali prof. dr hab. Adam Kiejna Elementy teorii powierzchni metali Wykład 4 v.16 Wiązanie metaliczne Wiązanie metaliczne Zajmujemy się tylko metalami dlatego w zasadzie interesuje nas tylko wiązanie metaliczne.

Bardziej szczegółowo

3. Cząsteczki i wiązania

3. Cząsteczki i wiązania 3. Cząsteczki i wiązania Elektrony walencyjne Wiązania jonowe i kowalencyjne Wiązanie typu σ i π Hybrydyzacja Przewidywanie kształtu cząsteczek AX n Orbitale zdelokalizowane Cząsteczki związków organicznych

Bardziej szczegółowo

Międzyszkolny konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny

Międzyszkolny konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Warszawa 10 marca 2008r. Międzyszkolny konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Kod ucznia: Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Maksymalna ilość 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Liczba uzyskana

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

ALTERNATYWNE ŹRÓDŁA I OSZCZĘDZANIE ENERGII

ALTERNATYWNE ŹRÓDŁA I OSZCZĘDZANIE ENERGII ALTERNATYWNE ŹRÓDŁA I OSZCZĘDZANIE ENERGII Główne źródła energii w Polsce W Polsce głównym źródłem energii są paliwa kopalne: - węgiel kamienny, - węgiel brunatny - ropa naftowa, - gaz ziemny. Należą one

Bardziej szczegółowo

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco:

HYDROLIZA SOLI. 1. Hydroliza soli mocnej zasady i słabego kwasu. Przykładem jest octan sodu, dla którego reakcja hydrolizy przebiega następująco: HYDROLIZA SOLI Hydroliza to reakcja chemiczna zachodząca między jonami słabo zdysocjowanej wody i jonami dobrze zdysocjowanej soli słabego kwasu lub słabej zasady. Reakcji hydrolizy mogą ulegać następujące

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Czym jest dziura ozonowa?

Czym jest dziura ozonowa? Dziura ozonowa Czym jest dziura ozonowa? W atmosferze ziemskiej na wysokości od 10 do 50 km występuje warstwa o podwyższonej koncentracji ozonu (O3) - ozonosfera. Maksymalne stężenie ozonu utrzymuje się

Bardziej szczegółowo

Menu. Badania temperatury i wilgotności atmosfery

Menu. Badania temperatury i wilgotności atmosfery Menu Badania temperatury i wilgotności atmosfery Wilgotność W powietrzu atmosferycznym podstawową rolę odgrywa woda w postaci pary wodnej. Przedostaje się ona do atmosfery w wyniku parowania z powieszchni

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Substancje i ich przemiany. Tytuł rozdziału w podręczniku. Wymagania edukacyjne. nauczania

Substancje i ich przemiany. Tytuł rozdziału w podręczniku. Wymagania edukacyjne. nauczania 1 Plan wynikowy do serii Chemia Nowej Ery 1 (Gimnazjum klasa1) Materiał opracowała Anna Remin na podstawie Programu nauczania chemii w gimnazjum autorstwa Teresy Kulawik i Marii Litwin oraz Wymagań programowych

Bardziej szczegółowo

WARSZTATY olimpijskie. Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna Kinetyka

WARSZTATY olimpijskie. Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna Kinetyka WARSZTATY olimpijskie Co już było: Atomy i elektrony Cząsteczki i wiązania Stechiometria Gazy, termochemia Równowaga chemiczna inetyka WARSZTATY olimpijskie Co będzie: Data Co robimy 1 XII 2016 wasy i

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne)

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Zadanie 7 (1 pkt) Uporządkuj podane ilości moli związków chemicznych według rosnącej liczby

Bardziej szczegółowo

Tworzenie protonów neutronów oraz jąder atomowych

Tworzenie protonów neutronów oraz jąder atomowych Tworzenie protonów neutronów oraz jąder atomowych kwarki, elektrony, neutrina oraz ich antycząstki anihilują aby stać się cząstkami 10-10 s światła fotonami energia kwarków jest już wystarczająco mała

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

Kwaśne deszcze kwaśny problem

Kwaśne deszcze kwaśny problem Kwaśne deszcze kwaśny problem Kwaśne deszcze to opady atmosferyczne, o odczynie ph mniejszym niż 5,6 zawierają kwasy wytworzone w reakcji wody z pochłoniętymi z powietrza gazami, takimi jak: dwutlenek

Bardziej szczegółowo

CZYSTE POWIETRZE POMORZA

CZYSTE POWIETRZE POMORZA CZYSTE POWIETRZE POMORZA Kampania edukacyjna pokazująca korzyści zdrowotne i społeczne z eliminacji niskiej emisji dofinansowana ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Bardziej szczegółowo

KLASA PIERWSZA + KLASA DRUGA, SEMESTR PIERWSZY Tytuł rozdziału w podręczniku. Substancje i ich przemiany. Wymagania edukacyjne.

KLASA PIERWSZA + KLASA DRUGA, SEMESTR PIERWSZY Tytuł rozdziału w podręczniku. Substancje i ich przemiany. Wymagania edukacyjne. 1 KLASA PIERWSZA + KLASA DRUGA, SEMESTR PIERWSZY Tytuł rozdziału w podręczniku Temat lekcji Treści nauczania podstawowe (P) Wymagania edukacyjne ponadpodstawowe (PP) Uwagi Substancje i ich przemiany Pracownia

Bardziej szczegółowo

Niska emisja sprawa wysokiej wagi

Niska emisja sprawa wysokiej wagi M I S EMISJA A Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej w Suwałkach Sp. z o.o. Niska emisja sprawa wysokiej wagi Niska emisja emisja zanieczyszczeń do powietrza kominami o wysokości do 40 m, co prowadzi do

Bardziej szczegółowo

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich:

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich: Ozonatory Dezynfekcja wody metodą ozonowania Ozonowanie polega na przepuszczaniu przez wodę powietrza nasyconego ozonem O3 (tlenem trójatomowym). Ozon wytwarzany jest w specjalnych urządzeniach zwanych

Bardziej szczegółowo

X / \ Y Y Y Z / \ W W ... imię i nazwisko,nazwa szkoły, miasto

X / \ Y Y Y Z / \ W W ... imię i nazwisko,nazwa szkoły, miasto Zadanie 1. (3 pkt) Nadtlenek litu (Li 2 O 2 ) jest ciałem stałym, występującym w temperaturze pokojowej w postaci białych kryształów. Stosowany jest w oczyszczaczach powietrza, gdzie ważna jest waga użytego

Bardziej szczegółowo

powietrza zanieczyszczeń powietrza Jakość powietrza powietrza rozpatruje się w odniesieniu do: 1. powietrza atmosferycznego na

powietrza zanieczyszczeń powietrza Jakość powietrza powietrza rozpatruje się w odniesieniu do: 1. powietrza atmosferycznego na Rodzaje i źródła zanieczyszczeń wykład Ochrona środowiska rok II, st. inżynierskie Kazimierz Warmiński Jakość Niewątpliwie na jakość wpływa rodzaj i stęż ężenie (poziom) składnik adników w w nim występuj

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo