Zespół Szkół Ogrodniczych w Mszanie Dolnej GAZOWE ZWIĄZKI CHEMICZNE ATMOSFERY ZIEMSKIEJ I ICH WPŁYW NA ORGANIZM CZŁOWIEKA.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zespół Szkół Ogrodniczych w Mszanie Dolnej GAZOWE ZWIĄZKI CHEMICZNE ATMOSFERY ZIEMSKIEJ I ICH WPŁYW NA ORGANIZM CZŁOWIEKA."

Transkrypt

1 Zespół Szkół Ogrodniczych w Mszanie Dolnej GAZOWE ZWIĄZKI CHEMICZNE ATMOSFERY ZIEMSKIEJ I ICH WPŁYW NA ORGANIZM CZŁOWIEKA Alicja Olajossy Mszana Dolna 2003

2 SPIS TREŚCI Streszczenie. Wstęp Atmosfera Warstwowa budowa atmosfery Powstawanie atmosfery teoria wielkiego wybuchu Skład chemiczny współczesnej atmosfery Skład czystego powietrza atmosferycznego Źródła składników atmosfery Charakterystyka gazowych związków chemicznych Woda Budowa i właściwości cząsteczki wody Rola wody w atmosferze Związki siarki Tlenek siarki Budowa i właściwości tlenku siarki(iv) Wpływ tlenku siarki(iv) na organizm człowieka Siarkowodór Budowa i właściwości siarkowodoru Wpływ siarkowodoru na organizm człowieka Związki węgla Tlenki węgla Budowa i właściwości tlenku węgla(iv) Budowa i właściwości tlenku węgla(ii) Wpływ tlenków węgla na organizm człowieka Węglowodory i ich pochodne Budowa i właściwości metanu Formaldehyd Freony i halony Związki azotu Źródła związków azotu w atmosferze Tlenki azotu Budowa i właściwości tlenku azotu(i) Budowa i właściwości tlenku azotu(ii) Budowa i właściwości tlenku azotu(iv) Wpływ NO x na organizm człowieka Amoniak Budowa i właściwości amoniaku Wpływ amoniaku na organizm człowieka Gazowe związki fluoru Biologiczne oddziaływanie gazów toksycznych Przemiany chemiczne i fotochemiczne gazowych związków atmosfery. 2

3 4.1. Mechanizmy tworzenia smogu Smog fotochemiczny Smog kwaśny Mechanizmy powstawania kwaśnych deszczów Mechanizm efektu cieplarnianego Zmiany zawartości ozonu w atmosferze Niszczenie ozonu stratosferycznego Wzrost stężenia ozonu w troposferze Sposoby ochrony atmosfery przed zanieczyszczeniami Literatura. 3

4 STRESZCZENIE W pracy poruszono podstawowe zagadnienia dotyczące gazowych związków chemicznych atmosfery ziemskiej. Omówiono budowę wybranych substancji chemicznych, ich właściwości oraz ich wpływ na organizm człowieka. Przedstawiono procesy i przemiany jakim w atmosferze podlegają związki siarki, węgla i azotu pod wpływem promieniowania słonecznego i wolnych rodników. Zwrócono uwagę na mechanizmy powstawania smogów, kwaśnych deszczów, efektu cieplarnianego i dziury ozonowej, a także na procesy prowadzące do obniżenia zawartości w atmosferze związków chemicznych niekorzystnych dla życia na Ziemi. 4

5 STRESZCZENIE W pracy poruszono podstawowe zagadnienia dotyczące gazowych związków chemicznych atmosfery ziemskiej. Omówiono budowę wybranych substancji chemicznych, ich właściwości oraz ich wpływ na organizm człowieka. Przedstawiono procesy i przemiany jakim w atmosferze podlegają związki siarki, węgla i azotu pod wpływem promieniowania słonecznego i wolnych rodników. Zwrócono uwagę na mechanizmy powstawania smogów, kwaśnych deszczów, efektu cieplarnianego i dziury ozonowej, a także na procesy prowadzące do obniżenia zawartości w atmosferze związków chemicznych niekorzystnych dla życia na Ziemi. 5

6 Wstęp Środowisko to ogół elementów materialnych, energia i zjawiska od których zależy istnienie organizmów. Podstawowymi elementami składowymi środowiska są: - litosfera zewnętrzna warstwa kuli ziemskiej sięgająca do głębokości km, obejmująca skorupę ziemską, kopaliny i glebę, która jest siedliskiem życia wielu organizmów - hydrosfera wodna powłoka Ziemi, która obejmuje wody powierzchniowe takie jak oceany, morza, jeziora, bagna, pokrywy śnieżne i lodowce oraz zbiorniki wód podziemnych - atmosfera powłoka gazowa otaczająca Ziemię Elementami środowiska są również organizmy żywe rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie, pierwotniaki zamieszkujące biosferę utworzoną z części hydrosfery, litosfery i atmosfery oraz dobra wytworzone ręką człowieka. Nie można wyznaczyć wyraźnej granicy pomiędzy poszczególnymi sferami, są one wzajemnie powiązane i zależne od siebie. Zasoby hydrosfery mogą przenikać do innych powłok otaczających Ziemię tj. do litosfery i atmosfery oraz mogą zmieniać stan skupienia z ciekłego w gazowy lub stały. Gazy typowe dla atmosfery przenikają do litosfery i hydrosfery, a organizmy żywe korzystają ze wszystkich elementów środowiska. Wszystkie elementy tworzące środowisko wzajemnie na siebie oddziałują, co w istotny sposób wpływa na krążenie materii w przyrodzie Atmosfera ziemska 1.1. Warstwowa budowa atmosfery Ziemi. Atmosfera ziemska to mieszanina różnorodnych gazów o łącznej masie około 5,15 * ton. Wraz z wysokością zmianie ulegają takie parametry jak skład, ciśnienie, temperatura, gęstość. Są one podstawą do wyróżnienia w atmosferze charakterystycznych warstw. 6

7 Rys.1 Schemat warstwowej budowy atmosfery ziemskiej. Troposfera to warstwa przylegająca bezpośrednio do powierzchni Ziemi. W zależności od pory roku i szerokości geograficznej sięga do 8 km nad biegunami i do 17 km nad równikiem. Jej charakterystyczną cechą jest spadek temperatur wraz ze wzrostem wysokości o średnio 6.5K/km. Najwyższą warstwą troposfery jest cienka tropopauza, w której pionowy gradient temperatur zachowuje wartość 0. Nad troposferą do wysokości 50 km od powierzchni Ziemi znajduje się stratosfera. W niższych partiach tej warstwy temperatura waha się w granicach K, a w wyższych rośnie wraz z wysokością, osiągając przy górnej granicy około 273K. W stratosferze na wysokości około km można wyróżnić warstwę bogatszą od pozostałych w ozon (O 3 ) ozonosferę, która tworzy dla Ziemi płaszcz chroniący przed nadmiernym promieniowaniem ultrafioletowym docierającym z kosmosu. Ponad stratosferą rozciąga się cienka warstwa stratopauzy o stosunkowo stałej temperaturze, która przechodzi w mezosferę rozciągającą się od 50 do 85 km. W warstwie tej obserwuje się spadek temperatury do 195K. Najwyższa warstwa mezosfery to mezopauza warstwa atmosfery o najniższej temperaturze 160K. Ponad mezosferą od 85 do 800 km znajduje się termosfera, w której temperatura rośnie wraz z wysokością wskutek silnej jonizacji gazów wywołanej procesami fotochemicznymi zachodzącymi pod wpływem promieniowania słonecznego i kosmicznego. Na wysokości 120 km nad powierzchnią Ziemi temperatura osiąga 370K, a na wysokości 400 km 1800K. Najwyższa warstwa atmosfery, powyżej 800 km to egzosfera (strefa 7

8 rozpraszania), która przechodzi w przestrzeń międzyplanetarną. Temperatura w tej warstwie stopniowo obniża się, a w przestrzeni międzyplanetarnej osiąga 276K. Przyjmując za kryterium podziału właściwości fizyczne i chemiczne atmosfery ziemskiej, można ją podzielić na chemosferę (utworzoną głównie przez cząsteczki, atomy i rodniki) oraz jonosferę (silnie zjonizowaną część atmosfery) Powstawanie atmosfery teoria wielkiego wybuchu. Obecny skład atmosfery jest następstwem procesów, które od wielu miliardów lat przebiegają we wszechświecie z różnym nasileniem. Współczesna nauka zakłada, że początek wszechświata nastąpił wskutek wielkiego wybuchu, który miał miejsce miliardów lat temu. Dowodami przemawiającymi za słusznością tej teorii są: - rozszerzanie się wszechświata - istnienie promieniowania pozostałego po wielkim wybuchu - względna obfitość występowania lekkich pierwiastków. W chwili wielkiego wybuchu cała materia i energia, którą możemy dziś obserwować skupiona była w jednym punkcie i stąd miała nieskończenie wysoką gęstość i temperaturę. Spadek gęstości i obniżanie się temperatury spowodowane wzrostem promienia wszechświata były podstawowymi czynnikami wpływającymi na kierunek przemian we wszechświecie. Gdy temperatura osiągnęła około 100 miliardów stopni, wszechświat składał się z kwarków - cząsteczek elementarnych, poruszających się w morzu energii, które dały początek protonom i neutronom. W temperaturze około jednego miliarda stopni protony i neutrony zaczęły łączyć się ze sobą tworząc jądra deuteru (D) i helu (He), a te przyłączały kolejne cząstki elementarne dając początek jądrom atomowym cięższych pierwiastków. Dalszy spadek temperatury do kilku tysięcy stopni umożliwił łączenie się jąder atomowych z elektronami i powstawanie atomów. Obojętne atomy wodoru i helu utworzyły chmury gazów, które dały początek gwiazdom i galaktykom. Wzrost temperatury spowodowany wzrostem liczby zderzeń atomów, doprowadził do syntezy pierwiastków ciężkich. Jądro Ziemi (wg teorii akrecji) powstało około 4,5 mld lat temu, jako efekt zderzeń obiektów gazowo pyłowych we wszechświecie. Jest ono źródłem pola magnetycznego i pierwotnej atmosfery składającej się z wodoru i helu oraz innych gazów szlachetnych. Taka pierwotna atmosfera musiała się ulotnić (wraz z innymi pierwiastkami takimi jak węgiel czy azot) do przestrzeni międzyplanetarnej. Za słusznością tego stwierdzenia przemawiają fakt, że udział pierwiastków ciężkich Ziemi jest o wiele wyższy niż przeciętny ich rozkład w kosmosie. W temperaturze około 1273K zaczęła powstawać pierwotna skorupa ziemska, a procesy fizyczne i chemiczne (wietrzenie skał magmowych, 8

9 formowanie skał osadowych, zjawiska wulkaniczne, fotoliza wody pod wpływem promieniowania UV, skraplanie pary wodnej) przyczyniły się do zmian składu pierwotnej atmosfery i ukształtowania się ziemskiej atmosfery wtórnej. Głównymi składnikami tej wczesnej wtórnej atmosfery był tlenek węgla(iv) (CO 2 ) i para wodna oraz wodór, azot, a także śladowe ilości metanu, amoniaku, tlenku węgla(ii), tlenku siarki(iv), siarkowodoru, chlorowodoru. Brakowało tlenu, dzięki czemu do powierzchni Ziemi mogło docierać ze Słońca promieniowanie nadfioletowe (UV) czynnik niezbędny do syntezy prostych związków organicznych (biogeneza). Zgodnie z koncepcją Oparina i Haldanea, brak w praatmosferze tlenu był jednym z wielu czynników, które musiały być spełnione aby powstało życie na Ziemi. Jednym z istotnych dowodów, sugerującym, że pierwotna atmosfera ziemska pozbawiona była tlenu molekularnego (O 2 ), jest obecność pirytów (FeS 2 ) w starych pokładach skał osadowych, których powstanie związane jest z procesami biegnącymi w atmosferze redukującej. Para wodna, która występowała w dużych ilościach we wczesnej atmosferze Ziemi stanowiła główne źródło wodoru molekularnego (H 2 ) i tlenu molekularnego (O 2 ). W procesie fotolizy indukowanym promieniowaniem UV następował rozpad cząsteczek wody na tlen i wodór. Z chwilą, gdy w atmosferze znalazły się ilości tlenu wystarczające do pochłonięcia promieniowania nadfioletowego dalsze wytwarzanie tlenu drogą fotolizy ustało. Ten istotny etap ewolucji atmosfery ziemskiej nazwano efektem Ureya. Powszechnie przyjmuje się, że prawie cały tlen molekularny (O 2 ) zawarty w dzisiejszej atmosferze ziemskiej został wytworzony przez rośliny zielone w procesie fotosyntezy (początkowo w zbiornikach wodnych). Dwuatomowe cząsteczki tlenu pod wpływem promieniowania UV ulegały fotolizie. W wyniku tego procesu powstał wysokoreaktywny tlen atomowy (O ), który reagował z cząsteczkami O 2 tworząc ozon (O 3 ): O 2 + hν = O + O O 2 + O = O 3 Ozon w znacznie większym stopniu niż tlen posiada właściwości pochłaniania promieniowania nadfioletowego, co ochroniło pierwotne organizmy, a w konsekwencji umożliwiło opanowanie lądów przez żywe organizmy. W tym samym czasie występowały w atmosferze ziemskiej procesy prowadzące do obniżenia zawartości CO 2. Związek ten był wiązany w procesie fotosyntezy oraz procesach prowadzących do powstania węglanów: CaSiO 3 + CO 2 = CaCO 3 + SiO 2 Olbrzymie ilości CO 2 uwięzione są dziś głównie w skałach węglanowych wapieniach. 9

10 1.3. Skład chemiczny współczesnej atmosfery Ziemi Skład czystego powietrza atmosferycznego. Skład chemiczny współczesnej atmosfery to szereg substancji gazowych, ciekłych, pyłowych, pochodzenia naturalnego i antropogenicznego, których stężenie w poszczególnych warstwach atmosfery może być odmienne. Bliżej powierzchni Ziemi znajdują się gazy cięższe, dalej coraz lżejsze. Przeciętny skład czystego powietrza w troposferze przedstawia tabela 1: Tabela 1. Skład czystego powietrza atmosferycznego Nazwa składnika Wzór Zawartość w częściach milionowych (ppm) objętościowo Azot N Tlen O Argon Ar 9340 Tlenek węgla(iv) CO Neon Ne 18 Hel He 5 Metan CH 4 2 Krypton Kr 1 Wodór H 2 0,5 Tlenek azotu(i) N 2 O 0,3 Ksenon Xe 0,08 Ozon O Amoniak NH Jod I 2 0,01 Tlenek azotu(iv) NO 2 0,01 Tlenek siarki(iv) SO 2 0,001 Tlenek węgla(ii) CO 0,05-0,2 Para wodna H 2 O Ilość zmienna Oprócz składników typowych dla czystego powietrza, w atmosferze występują zanieczyszczenia substancje, których udział w powietrzu przekracza średnią zawartość oraz substancje obce pochodzenia antropogenicznego Źródła składników atmosfery ziemskiej. Substancje, które tworzą współczesną atmosferę Ziemi powstają w: 10

11 - procesach naturalnych, które są typowe dla warunków w jakich zachodzą - w procesach technologicznych - wtórnie w trakcie przemian chemicznych substancji emitowanych do atmosfery za źródeł naturalnych i antropogenicznych, często przy udziale promieniowania (reakcje fotochemiczne). Poniżej przedstawiono naturalne i antropogeniczne źródła składników atmosfery (tabela 2 i 3): Tabela 2. Naturalne źródła składników atmosfery ziemskiej. Źródło substancji procesy geochemiczne takie jak np. zjawiska wulkaniczne przemiany promieniotwórcze procesy atmosferyczne inicjowane działaniem promieniowania słonecznego i wyładowaniami elektrycznymi procesy przebiegające w zbiornikach wodnych, w wyniku działania organizmów biologicznych, procesów geochemicznych, rozkładu materii organicznej procesy fizjologiczne organizmów lądowych Rodzaj substancji H 2 O, SO 2, HCl, HBr, HF, CO 2, CH 4, CO, H 2 śladowe ilości pierwiastków gazowych np. H 2, O 2, He NO, O 3, HNO 3 gazy, które drogą dyfuzji przenikają do atmosfery, są to głównie CO, CO 2, (CH 3 ) 2 S, H 2 S, CH 4, N 2 O, NH 3 oraz śladowe ilości C 2 H 6, CH 3 I, CHCl 3, CS 2 O 2, N 2, CO 2, NH 3, H 2 S, CH 4 Tabela 3. Antropogeniczne źródła substancji chemicznych w atmosferze ziemskiej. Źródło substancji Rodzaj substancji rolnictwo NH 3, H 2 S, NO x elektrownie CO X, NO X, SO X, skondensowane węglowodory aromatyczne opuszczone gazownie CH 4, H 2 S, NH 3 wydobycie i SO X, Pb, Cd, As, Hg, Ni, Tl, przetwórstwo rud metali przemysł pyły As, Cd, Cr, Cu, Mn, Ni, Pb, Sb, Tl, Zn, 11

12 metalurgiczny krople kwasów przemysł chemiczny i węglowodory i ich pochodne, Hg, Hg(CH 3 ) 2 elektroniczny niszczenie odpadów dymy (spalanie odpadów), NH 3, H 2 S, CH 4 (składowanie odpadów), inne transport CO X, NO X, SO X, O 3, dymy, Pb(C 2 H 5 ) Charakterystyka gazowych związków chemicznych atmosfery WODA Woda w atmosferze występuje przede wszystkim w postaci pary wodnej, mgły i kropek deszczu, a w temperaturze poniżej 273K w postaci śniegu i gradu. Jej zawartość waha się w granicach 0,4 4%. Wzrost ilości wody w atmosferze związany jest z procesami parowania zbiorników wodnych i gleby oraz transpiracją mechanizmem usuwania wody przez rośliny. W skutek opadów atmosferycznych ilość pary wodnej w atmosferze zmniejsza się Budowa cząsteczki wody. Cząsteczka wody jest dipolem, zbudowanym z dwóch atomów wodoru i jednego atomu tlenu. Pomiędzy atomami wodoru i tlenu występują wiązania kowalencyjne spolaryzowane. Wspólna para elektronów tworząca wiązanie przesunięta jest w stronę tlenu ( tu tworzy się biegun ujemny dipola). Silna polaryzacja wiązania H-O w cząsteczce wody wpływa na wyjątkowo dużą stałą dielektryczną (80,4 w 293K), znaczny moment dipolowy (1,86D) oraz tworzenie wiązań wodorowych pomiędzy cząsteczkami wody zwłaszcza w temperaturze poniżej 273K. W trakcie topnienia lodu część wiązań wodorowych pomiędzy cząsteczkami wody ulega zniszczeniu, a cząsteczki wody ciekłej zbliżają się do siebie, przez co zajmują mniejszą objętość oraz mają większą gęstość. Największą gęstość woda osiąga w temperaturze 273K. Dalsze ogrzewanie wody związane jest ze wzrostem energii oraz ruchliwości cząsteczek i maskuje efekt wzrostu gęstości wskutek pękania wiązań wodorowych. Kształt kątowy cząsteczki wody wynika z hybrydyzacji sp 3 atomu tlenu, którego orbitale nakładają się z orbitalami atomów wodoru. W cząsteczce obecne są dwa orbitale wiążące typu σ. Dwie wolne pary elektronów zlokalizowane przy tlenie, odpychają się silniej niż orbitale wiążące, dlatego kąt pomiędzy wiązaniami jest mniejszy niż 109 o 28 i wynosi 104,5 o. 12

13 model cząsteczki wody Cząsteczka wody ma budowę dipolową, co sprzyja jej rozpadowi na jony. Jest dobrym rozpuszczalnikiem dla wielu polarnych substancji chemicznych. Woda posiada wysoką pojemność cieplną, co oznacza, że może absorbować znaczne ilości ciepła bez dużych zmian temperatury. Posiada także wysokie ciepło parowania parując wywołuje efekt oziębiania Rola wody w atmosferze. Krople wody odgrywają ważną rolę w bilansie cieplnym Ziemi, ponieważ absorbują promieniowanie w podczerwieni. Chmury utworzone z kropel wody odbijają i rozpraszają światło słoneczne, powodując tym samym spadek temperatury przy powierzchni Ziemi. Jednocześnie zatrzymują ciepło reemitowane z powierzchni Ziemi. Woda bierze również udział w reakcjach prowadzących do powstania kwaśnych deszczów. Jest obok CO 2 substratem w procesie fotosyntezy. Doświadczenia z wykorzystaniem znaczników izotopowych dowiodły, że tlen powstający w procesie fotosyntezy pochodzi z wody, a nie z CO 2. Woda w stratosferze jest źródłem rodników hydroksylowych HO, których udział w reakcjach rodnikowych jest znaczący ZWIĄZKI SIARKI Do głównych związków siarki występujących w atmosferze należą: - tlenki siarki SO 2 i SO 3 - siarkowodór H 2 S produkt beztlenowego rozkładu materii organicznej bogatej w białka - organiczne pochodne siarkowe dimetylosiarczek (CH 3 ) 2 S, dimetylodisiarczek (CH 3 ) 2 S 2, metylomerkaptan CH 3 SH, które powstają w wyniku procesów życiowych bakterii i glonów w wodach morskich Tlenek siarki(iv) Budowa i właściwości tlenku siarki(iv). 13

14 Tlenek siarki(iv) - SO 2 (ditlenek siarki) jest gazem powstającym głównie podczas spalania różnorodnych paliw zawierających siarkę, w procesie wytapiania rud i prażenia pirytów oraz w wyniku erupcji wulkanów: S + O 2 = SO 2 Jest gazem bezbarwnym, o charakterystycznym drażniącym zapachu palonej siarki. Rozpuszcza się w wodzie z utworzeniem kwasu siarkowego(iv): SO 2 + H 2 O = H 2 SO 3 Gazowy SO 2 zawiera cząsteczki pojedyncze, płaskie, o kącie pomiędzy wiązaniami 119,5 o co świadczy o trygonalnej hybrydyzacji atomu siarki sp 2. Pomiędzy atomem siarki i atomami tlenu występują dwa zlokalizowane wiązania σ i jedno zdelokalizowane π (wiązanie S-O ma charakter pośredni pomiędzy pojedynczym a podwójnym). model cząsteczki SO 2 Tlenek siarki(iv) w atmosferze ulega utlenianiu do tlenku siarki(vi) na drodze reakcji wolnorodnikowych oraz reakcji z ozonem lub tlenkami azotu: SO 2 + O 3 = SO 3 + O 2 SO 2 + HO 2 = SO 3 + OH SO 2 + NO 2 = SO 3 + NO Wpływ tlenku siarki(iv) na organizm człowieka. Z tlenków siarki występujących w przyrodzie SO 2 stanowi główne zanieczyszczenie powietrza atmosferycznego. Jego stężenie w powietrzu terenów zurbanizowanych i uprzemysłowionych przekracza często dopuszczalne normy. Jego absorpcja w płucach i górnych drogach oddechowych człowieka zależy od stężenia gazu w powietrzu oraz prędkości przepływu w drogach oddechowych. Działa drażniąco na układ oddechowy, upośledza jego mechanizmy obronne, gdyż poraża nabłonek rzęskowy wyścielający drogi oddechowe. Rozpuszcza się w wodzie wydzieliny błon śluzowych powodując skurcze oskrzeli i tchawicy, co jest szczególnie groźne dla astmatyków. Może 14

15 powodować stany zapalne spojówek. Szkodliwość SO 2 wzrasta, gdy zaadsorbowany na cząsteczkach pyłów. jest Siarkowodór Budowa i właściwości siarkowodoru. Siarkowodór H 2 S, to bezbarwny gaz o nieprzyjemnym zapachu, silnie toksyczny. Rozpuszcza się w wodzie dając odczyn słabo kwaśny. Pojedyncze cząsteczki swoją kątową budowę zawdzięczają hybrydyzacji sp 3 atomu siarki. Wiązania pomiędzy atomami wodoru i siarki typu σ są słabo spolaryzowane cząsteczki mają mały moment dipolowy (0,93D). kształt cząsteczki H 2 S Wpływ siarkowodoru na organizm człowieka. Siarkowodór jest jedną z najbardziej niebezpiecznych trucizn gazowych na jakie narażony jest człowiek. Działanie drażniące obserwuje się już w zakresie 16 32mg/m 3 (11,5 23ppm), a objawia się ono podrażnieniem spojówek oczu. W układzie oddechowym objawami działania drażniącego są napady kaszlu, zmiany zapalne prowadzące do obrzęku płuc, trwałe uszkodzenia układu nerwowego i sercowo naczyniowego (m.in. ubytki inteligencji i trwałe przyspieszenie rytmu serca). Wyższa zawartość H 2 S w otoczeniu człowieka powoduje porażenie nerwu węchowego, co wpływa na zanik wyczuwania tego gazu w powietrzu jakim oddycha człowiek i może doprowadzić do śmierci przez uduszenie ZWIAZKI WĘGLA Tlenki węgla Budowa i właściwości tlenku węgla(iv). 15

16 Tlenek węgla(iv) - CO 2 (ditlenek węgla) jest bezbarwnym, bezwonnym, niepalnym gazem, dobrze rozpuszczalnym w wodzie, 1,53 razy cięższym od powietrza. Powstaje wszędzie tam, gdzie zachodzą procesy spalania związków bogatych w węgiel (głównie paliw kopalnych) w stosunkowo niskiej temperaturze spalania i w obecności dostatecznej ilości tlenu: C + O 2 = CO 2, a także jako produkt oddychania roślin i zwierząt: C 6 H 12 O 6 + 6O 2 = 6CO 2 + 6H 2 O. Innymi ważnymi źródłami atmosferycznego CO 2 są procesy fermentacji alkoholowej, rozkładu tlenowego i beztlenowego materii organicznej, rozkład mocznika, erupcje wulkaniczne. CO 2 w naturalny sposób eliminowany jest z atmosfery w procesie fotosyntezy przy udziale roślin zielonych. Rośliny te przyswajają i przetwarzają CO 2, wbudowując go w swoje organizmy: 6CO 2 + 6H 2 O = C 6 H 12 O 6 + 6O 2 Tlenek węgla(iv) jest pod względem chemicznym mało aktywnym związkiem. Reagując z wodą daje słabo kwaśny odczyn. Pojedyncze cząsteczki CO 2 mają budowę liniową, wynikającą z hybrydyzacji sp atomu węgla. Pomiędzy atomami tlenu i węgla występują dwa wiązania typu σ i dwa wiązania typu π. model cząsteczki CO Budowa i właściwości tlenku węgla(ii). Tlenek węgla(ii) CO (tlenek węgla) jest produktem niecałkowitego spalania węgla i jego związków, a w pomieszczeniach zamkniętych również tytoniu. Powstaje, gdy temperatura spalania jest bardzo wysoka: 2C + O 2 = 2CO 16

17 W naturalny sposób powstaje (w niewielkich ilościach) w wyniku erupcji wulkanów, pożarów lasów i stepów, rozkładu martwej materii organicznej, fotochemicznego rozkładu materii organicznej (np. aldehydów lub ketonów) oraz w wyniku wyładowań elektrycznych. Sama degradacja chlorofilu, zachodząca jesienią uwalnia do atmosfery około 20% CO rocznie. Za usuwanie CO z powietrza odpowiedzialne są mikroorganizmy (np. bakterie tlenkowęglowe), które przeprowadzają reakcje utleniania lub redukcji tlenku węgla(ii): CO + H 2 O = CO 2 + H 2 (utlenianie) CO + 3H 2 = CH 4 + H 2 O (redukcja) Tlenek węgla(ii) jest bezbarwnym i bezwonnym gazem, słabo rozpuszczalnym w wodzie. Pojedyncza cząsteczka CO zbudowana jest z atomu węgla o hybrydyzacji sp i atomu tlenu, między którymi występuje jedno wiązanie typu σ i dwa wiązania typu π. model cząsteczki CO Wolna para elektronów przy atomie węgla oraz moment dipolowy bliski 0 umożliwiają dołączanie się CO do związków kompleksowych Wpływ tlenków węgla na organizm człowieka. Z pośród tlenków węgla występujących w przyrodzie zasadniczy wpływ na organizm człowieka ma tlenek węgla(ii). Jest on związkiem silnie toksycznym, blokującym transport tlenu w organizmie. Jego stężenie w powietrzu rzędu 0,5% powoduje utratę przytomności i śmierć w ciągu kilku minut. CO wnika do organizmu człowieka przede wszystkim poprzez drogi oddechowe, niewielkie ilości przenikają przez błony śluzowe i skórę. W ustroju nie ulega przemianie i jest wydalany przez płuca. Tylko około 1% jest utleniany do CO 2. Toksyczność CO wynika z jego wysokiego powinowactwa do hemoglobiny (250 razy większe od O 2 ), z którą tworzy karboksyhemoglobinę. Proces tworzenia karboksyhemoglobiny trwa do momentu, aż wytworzy się równowaga pomiędzy stężeniem karboksyhemoglobiny, a stężeniem CO w powietrzu. Oprócz szkód związanych z blokowaniem transportu tlenu, CO osłabia dysocjację oksyhemoglobiny, zmniejsza intensywność oddychania komórkowego poprzez blokowanie enzymu oksydaza cytochromu C wywołuje kwasicę metaboliczną. 17

18 Powoduje zaburzenia pracy serca i mięśni szkieletowych, gdyż wiąże się z mioglobiną. Uszkadza układ sercowo naczyniowy oraz nerwowy Węglowodory i ich pochodne. Składnikami zanieczyszczonego powietrza atmosferycznego są węglowodory (nasycone, nienasycone, aromatyczne), halogenopochodne węglowodorów (m. in. freony i halony) oraz aldehydy. Najbardziej rozpowszechnionym w przyrodzie węglowodorem jest metan Budowa i właściwości metanu. Metan - CH 4 powstaje w wyniku biologicznego rozkładu materii organicznej głównie na terenach podmokłych, w reakcjach geochemicznych prowadzących do powstania ropy naftowej, węgla i łupków bitumicznych oraz jako produkt uboczny procesów przemysłowych. Niektóre bakterie w obecności wodoru wytwarzają metan w reakcji: CO 2 + 4H 2 = CH 4 + 2H 2 O Metan jest gazem bezbarwnym, bezwonnym, łatwopalnym spala się w tlenie do CO 2 i H 2 O: CH 4 + 2O 2 = CO 2 + 2H 2 O Cząsteczka metanu utworzona jest przez centralny atom węgla o hybrydyzacji sp 3 oraz cztery atomy wodoru znajdujące się w narożach tetraedru. Wiązania C H typu σ rozmieszczone są pod kątem 109 o 28. Elektrony tworzące wiązania nieznacznie przesunięte są w stronę węgla, jednak cząsteczka ze względu na wysoką symetrię nie wykazuje trwałego momentu dipolowego. model cząsteczki CH 4 Metan w atmosferze reaguje z rodnikami HO oraz rodnikami NO 3 : CH 4 + HO = CH H 2 O

19 Budowa i właściwości formaldehydu. Formaldehyd HCHO (metanal) jest gazem bezbarwnym o duszącej woni, rozpuszczalny w wodzie, alkoholach i innych rozpuszczalnikach polarnych. Samorzutnie polimeryzuje tworząc ciało stałe białego koloru. Powstaje wskutek działalności człowieka takiej jak produkcja spalin, palenia tytoniu, emisje ze środków dezynfekujących, farb, żywic formaldehydowych oraz w procesach naturalnych. Cząsteczka formaldehydu zbudowana jest z atomu węgla połączonego wiązaniami σ z dwoma atomami wodoru i jednym atomem tlenu. Do utworzenia tych wiązań zostały wykorzystane orbitale sp 2 atomu węgla. Atomy znajdują się więc w jednej płaszczyźnie, a kąt między nimi jest mniejszy niż 120 o. Pozostały orbital p atomu węgla nakłada się z orbitalem p atomu tlenu tworząc wiązanie π. Wiązanie węgiel tlen jest więc wiązaniem podwójnym. Formaldehyd jest wchłaniany przez układ oddechowy i pokarmowy, w niewielkim stopniu przez skórę. Powoduje uczulenia, podrażnienia oczu, skóry i górnych dróg oddechowych oraz nowotwory błon śluzowych nosa Freony i halony. Freony to pochodne węglowodorów nasyconych, w których atomy wodoru zostały zastąpione atomami chloru i fluoru. Najbardziej popularne freony to: freon-11 CFCl 3 i freon-12 CF 2 Cl 2, wykorzystywane jako czynniki chłodzące w instalacjach chłodniczych, a także jako rozpuszczalniki. Ich jedynym źródłem pochodzenia jest produkcja przemysłowa, a czas przebywania w troposferze bardzo długi (CFC-11 65lat, CFC lat). Do syntezy powyższych freonów jako substrat używany jest chlorek metylu (CH 3 Cl). Z pośród chlorowych pochodnych węglowodorów jego stężenie w atmosferze jest najwyższe. Freony w stratosferze ulegają fotochemicznemu rozkładowi z utworzeniem aktywnych atomów chloru, które reagują z cząsteczkami ozonu powodując ich rozpad - przyczyniają się do powstania dziury ozonowej. Halony to także pochodne węglowodorów posiadające dodatkowo atomy bromu np. halon-1211 CF 2 BrCl, halon-1301 CBrF 3. Ich zawartość w atmosferze jest raczej nieznaczna, stosowane są jako środki gaśnicze. Po uwolnieniu ze zbiorników trafiają do atmosfery są niebezpieczne dla powłoki ozonowej. Bromek metylu CH 3 Br w atmosferze pochodzi z procesów oceanicznych. Jako związek toksyczny jest produkowany przez człowieka i wykorzystywany do zwalczania szkodników w pomieszczeniach zamkniętych. Obniżenie jego stężenia w troposferze następuje w wyniku reakcji z rodnikami HO. 19

20 2.4. AZOTOWE ZWIĄZKI W ATMOSFERZE Źródła związków azotu w atmosferze. Azot molekularny, którego udział procentowy w powietrzu jest najwyższy (78%), jest gazem obojętnym dla organizmów żywych i tylko nieliczne drobnoustroje np. bakterie brodawkowe wytworzyły mechanizmy wiązania wolnego N 2. Pewna ilość azotu molekularnego wiązana jest również w wyniku wyładowań atmosferycznych. Duża trwałość i bierność chemiczna dwuatomowej cząsteczki N 2 spowodowana jest silnym, potrójnym wiązaniem kowalencyjnym :N = N: Pod wpływem wyładowań atmosferycznych azot reaguje z tlenem z utworzeniem tlenku azotu(ii), który jest dominującym związkiem azotu w górnej troposferze: N 2 + O 2 = 2NO Reakcja ta daje początek całemu szeregowi przemian prowadzących do powstania tlenków azotu (NO x ) o charakterze kwasowym: 2NO+ O 2 = 2NO 2 2NO 2 = N 2 O 4 (dimeryzacja) NO + NO 2 = N 2 O 3 2NO 2 + H 2 O = HNO 3 + HNO 2 N 2 O 4 + H 2 O = HNO 3 + HNO 2 Kwas azotowy(iii) (HNO 2 ) jako związek nietrwały rozpada się z wydzieleniem HNO 3, NO i H 2 O, co przedstawia reakcja: 3HNO 2 = HNO 3 + 2NO + H 2 O W atmosferze, w wyniku reakcji NO z ozonem ustala się równowaga fotochemiczna pomiędzy NO, NO 2, O 2 i O 3 : NO + O 3 = NO 2 + O 2 NO 2 + hν = NO + O O + O 2 = O 3 O 3 = O + O 2 Źródłem N 2 O w atmosferze jest proces denitryfikacji azotanów w glebie. Azotany w procesie denitryfikacji mogą ulec zredukowaniu do amoniaku lub aminozwiązków, które następnie mogą być użyte do biosyntezy składników komórkowych. Ten proces to amonifikacja azotanowa. 20

21 Antropogeniczne źródła tlenków azotu to przede wszystkim procesy spalania zachodzące w wysokich temperaturach (im wyższa temperatura spalania tym więcej powstaje tlenków azotu) Tlenki azotu Budowa i właściwości tlenku azotu(i). Tlenek azotu(i) - N 2 O jest gazem bezbarwnym, o słabej woni i słodkawym smaku. Nie reaguje z wodą, lecz się w niej rozpuszcza dając roztwór o odczynie obojętnym. Podtrzymuje palenie substancji łatwopalnych. W obecności dalekiego UV ulega rozkładowi z wydzieleniem tlenu: N 2 O + hν = N 2 + O N 2 O + O = N 2 + O 2 Cząsteczka N 2 O ma budowę liniową, wynikającą z hybrydyzacji sp centralnego atomu azotu. Posiada dwa zlokalizowane orbitale cząsteczkowe σ wiążące atom centralny z atomami skrajnymi oraz dwa zdelokalizowane trójcentrowe orbitale π Budowa i właściwości tlenku azotu(ii). Tlenek azotu(ii) NO (tlenek azotu) jest bezbarwnym i bezwonnym gazem, trudno rozpuszczalnym w wodzie. W przeciwieństwie do innych tlenków azotu nie jest bezwodnikiem kwasowym (jest tlenkiem obojętnym). Łatwo wchodzi w reakcje chemiczne, w zetknięciu z tlenem atmosferycznym daje brunatny NO 2 : 2NO + O 2 = 2NO 2 Ciężar cząsteczek wskazuje na obecność pojedynczych cząsteczek NO. Są to cząsteczki posiadające nieparzystą ilość elektronów walencyjnych, trwały moment magnetyczny Budowa i właściwości tlenku azotu(iv). 21

22 Tlenek azotu(iv) - NO 2 (ditlenek azotu) jest gazem czerwonobrunatnym, o charakterystycznym nieprzyjemnym zapachu. W temperaturze powyżej 423K ulega dimeryzacji z utworzeniem bezbarwnego N 2 O 4, który rozpuszcza się w wodzie dając mieszaninę kwasów: N 2 O 4 + H 2 O = HNO 3 + HNO 2 Pojedyncza cząsteczka NO 2 ma budowę trójkątną, wynikającą z hybrydyzacji sp 2 atomu azotu. Kąt pomiędzy wiązaniami w cząsteczce wynosi 134 o. Obecność niesparowanego elektronu wpływa na właściwości paramagnetyczne związku Wpływ NO x na organizm człowieka. model cząsteczki NO 2 Toksyczne działanie tlenków azotu (NO 2, NO) dotyczy głownie układu oddechowego, gdzie wywołuje stany zapalne oskrzeli i płuc. Badania ostatnich lat dowiodły, że NO syntezowany jest w organizmie człowieka, głównie w makrofagach, limfocytach, hepatocytach, miocytach mięśniówki naczyń krwionośnych i serca oraz neuronach. Ma korzystny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Uwalniany w małych ilościach z komórek działa cytotoksychnie na komórki grzybów, bakterii, pierwotniaków, robaków i wirusów oraz na komórki nowotworowe zwiększa aktywność układu odpornościowego. Uwolniony w dużych ilościach może spowodować szok septyczny z gwałtownym spadkiem ciśnienia lub nasilić odpowiedź immunologiczną zapalną. Sugeruje się, że NO może lokalnie niszczyć komórki β wysepek Langerhansa powodując rozwój cukrzycy. NO w istotny sposób wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu krwionośnego i nerwowego. Powoduje rozkurcz mięśniówki naczyń krwionośnych, a tym samym powoduje obniżenie ciśnienia krwi. Zmniejsza skłonność trombocytów do agregacji, co zapobiega powstawaniu zakrzepów. Hamuje rozwój blaszki miażdżycowej. Reguluje skurcze mięśnia sercowego. Przypuszcza się, że NO jest neuroprzekaźnikiem w przewodzeniu dośrodkowym bólu (zjawisko nasilonego działania morfiny po zahamowaniu syntezy NO na wysokości rdzenia kręgowego). 22

23 N 2 O wdychany przez człowieka działa oszałamiająco, a jednocześnie znieczulająco ( gaz rozweselający był używany jako środek znieczulający w prostych zabiegach chirurgicznych). W wyższych dawkach działa toksycznie na organizm człowieka Amoniak Budowa i właściwości amoniaku. Amoniak - NH 3 jest bezbarwnym łatwopalnym gazem o nieprzyjemnym zapachu. Łatwo ulega skropleniu dając bezbarwną ciecz silnie łamiącą światło. W wodzie rozpuszcza się bardzo dobrze: NH 3 + H 2 O = NH OH - Ma właściwości słabej zasady, reaguje z gazowym HCl tworząc biały dym chlorku amonu: NH 3 + HCl = NH 4 Cl Amoniak powstaje w procesie hydrolizy mocznika: NH 2 CONH 2 + H 2 O = 2NH 3 + CO 2, oraz w procesie rozkładu innych związków organicznych zawierających azot. Duże udziały w emisji amoniaku mają zakłady przemysłowe (przemysł chemiczny, spożywczy, systemy chłodzące oraz rolnictwo). Pojedyncza cząsteczka amoniaku zbudowana jest z atomu azotu o hybrydyzacji sp 3 oraz 3 atomów wodoru połączonych z azotem trzema wiązaniami σ: 23 model cząsteczki NH 3 Wolna para elektronów decyduje o zasadowych właściwościach amoniaku Wpływ amoniaku na organizm człowieka. Amoniak jest związkiem szkodliwym. Wchłanianie odbywa się przez drogi oddechowe, skórę, błony śluzowe i przewód pokarmowy. Rozpuszcza się w

24 wodzie zawartej w wydzielinie błon śluzowych, drażni drogi oddechowe, oczy, skórę. Stężenie powyżej 100mg/m 3 powoduje ostre zatrucie, silne podrażnienie błon śluzowych, pieczenie w gardle, kaszel, łzawienie, ślinotok, duszności, oparzenia skóry oraz oczu I i II stopnia. Zgon może nastąpić na skutek obrzęku głośni, porażenia układu oddechowego, ostrej niewydolności krążenia. Oparzenia rogówki mogą doprowadzić do zmętnienia i owrzodzenia tęczówki oraz siatkówki, co wiąże się z utratą wzroku Związki fluoru. Fluor nie występuje w atmosferze w stanie wolnym lecz w połączeniu z wodorem jako fluorowodór HF. W naturalny sposób powstaje w wyniku erupcji wulkanów, antropogenicznie przy produkcji szkła, nawozów mineralnych, żelaza i aluminium. Jest gazem bezbarwnym o ostrej woni, dobrze rozpuszczalny w wodzie (odczyn kwaśny). Pojedyncze cząsteczki fluorowodoru są dipolami, wiążąca para elektronów przesunięta jest w stronę fluoru. Fluorowodór wnika do układu człowieka przez układ oddechowy i pokarmowy. W małych dawkach działa antypróchniczo (fluorki), w dużych toksycznie. Stężenie 40mg/m 3 powoduje podrażnienie spojówek i dróg oddechowych, kaszel, duszności gorączkę, sinice wskazującą na obrzęk płuc. Wpływa niekorzystnie na układ kostny powodując fluorozę odwapnienie kości, sklerotyzacja niektórych części miękkich np. przyczepów ścięgien, co prowadzi do przykurczów stawów Biologiczne oddziaływanie gazów toksycznych. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 28 kwietnia 1998r.,Dz.U.Nr55, poz.355 w Polsce, podobnie jak w innych krajach, obowiązuje wykaz dopuszczalnych wartości stężeń substancji zanieczyszczających w powietrzu. Dopuszczalne stężenia wybranych substancji przedstawia tabela 4: Tabela 4. Wykaz dopuszczalnych wartości stężeń wybranych substancji zanieczyszczających. Nazwa substancji Dopuszczalne wartości stężeń w µg/m 3 30 min 24 godz. rok amoniak czteroetylek ołowiu 1,2 0,5 O,1 formaldehyd Siarkowodór tlenek azotu(iv)

25 tlenek siarki(iv) tlenek węgla(ii) węglowodory alifatyczne do C12 węglowodory aromatyczne Na stężenie zanieczyszczeń w powietrzu decydujący wpływ ma: - odległość od źródła emisji - intensywność degradacji - przemieszczanie zanieczyszczeń do wyższych obszarów i odwrotnie. Człowiek wdycha przeciętnie na dobę około 20m 3 powietrza. Skład powietrza, a zwłaszcza zawarte w nim zanieczyszczenia mają wpływ na stan zdrowia człowieka. Tabela 5 przedstawia wpływ ważniejszych zanieczyszczeń powietrza na wybrane układy człowieka. Tabela 5. Biologiczne oddziaływanie gazów toksycznych. Krytyczne układy Trucizny gazowe Układ krążenia CO, NO X Układ krwionośny SO 2, O 3, H 2 S Układ nerwowy NO X, CO, H 2 S, NH 3 Układ oddechowy SO 2, NO X, O 3, CO, H 2 S, NH 3, HF Układ odpornościowy O 3 Układ hormonalny O Przemiany chemiczne i fotochemiczne gazowych związków atmosfery. Atmosferę można porównać do reaktora, w którym pod wpływem promieniowania słonecznego dochodzi do różnych przemian prowadzących do wytworzenia bardzo nietrwałych cząsteczek o charakterze rodnikowym. To one inicjują procesy i sterują dalszymi etapami, mają wpływ na stężenia ozonu, tlenków siarki, azotu, węglowodorów oraz ich halogenopochodnych. Są odpowiedzialne za tworzenie efektu cieplarnianego, dziury ozonowej, smogu Mechanizmy tworzenia smogu Smog (z języka angielskiego: smoke dym + fog mgła) to zjawisko występujące głównie w wielkich aglomeracjach miejskich, w których nasilony jest ruch samochodów wpływający na wyższą zawartość spalin w powietrzu. Rozróżniono dwa podstawowe typy smogu: smog fotochemiczny typu Los Angeles oraz kwaśny smog londyński. 25

26 Smog fotochemiczny. Smog fotochemiczny tworzy się najczęściej w słoneczne, bezwietrzne, letnie dni w zanieczyszczonym powietrzu miejskim, w godzinach południowych. Związki tworzące trującą mieszaninę smogu to przede wszystkim tlenki azotu, węglowodory, tlenek węgla, aldehydy oraz ozon troposferyczny. Promieniowanie ultrafioletowe emitowane przez Słońce powoduje fotochemiczny rozkład NO 2 do NO i tlenu atomowego, który łączy się z tlenem cząsteczkowym dając ozon: hν NO 2 = ΝΟ + Ο Ο + Ο 2 = O 3 Tlen atomowy reaguje także z parą wodną dając rodniki HO o wysokiej reaktywności, które są odpowiedzialne za większość pośrednich reakcji fotochemicznych w środowisku: O + H 2 O = 2HO W wyniku dalszych reakcji o charakterze rodnikowym metan i inne węglowodory są utleniane do aldehydów, czemu towarzyszy tworzenie następnych rodników. Tlenek azotu(ii) ma zdolność reagowania z ozonem odtwarzając NO 2 : NO + O 3 = NO 2 + O 2 W obecności innych zanieczyszczeń np. CO możliwe są reakcje prowadzące do powstania tlenu atomowego i ozonu: CO + HO + O 2 = CO 2 + HO 2 HO 2 + NO = NO 2 + HO NO 2 + hν ν = NO + O O + O 2 = O 3 26

27 Wysokie stężenia składników smogu fotochemicznego w powietrzu powodują podrażnienia oczu i górnych dróg oddechowych, utrudniają wiązanie tlenu z hemoglobiną, działają niszcząco na materiały takie jak włókna i guma, biorą udział w tworzeniu kwaśnych deszczów. Stężenie poszczególnych składników smogu jest uzależnione od czynników antropogenicznych takich jak natężenie procesów spalania paliw oraz naturalnych - natężenie promieniowania UV Smog kwaśny. Smog kwaśny powstaje w warunkach pogody inwersyjnej, głównie w okresie jesienno zimowym, przy dużej wilgotności powietrza i temperaturze od K. Pojawia się najczęściej rano i wieczorem. Związki tworzące smog kwaśny to przede wszystkim SO 2, CO 2, CO, NO x i sadza. W wilgotnym powietrzu tworzą mgłę o kwaśnym odczynie osadzającą się na cząsteczkach pyłu i sadzy Mechanizm powstawania kwaśnych deszczów. Za zjawisko określane jako kwaśny opad atmosferyczny (kwaśne deszcze) odpowiedzialne są przede wszystkim tlenki siarki i tlenki azotu, które podlegają w atmosferze różnym przemianom dającym jako produkt końcowy kwasy azotowy(v) (HNO 3 ) i siarkowy(vi) (H 2 SO 4 ). Za kwasowość opadów atmosferycznych w mniejszym stopniu odpowiedzialne są również kwas chlorowodorowy (HCl), fluorowodorowy (HF) i fosforowy(v) (H 3 PO 4 ). Kwasy te obniżają ph wody opadowej, której normalne odczyn już jest kwaśny (ph 5,6 uwarunkowane jest obecnością w powietrzu rozpuszczalnego CO 2 ). Stwierdzono, że największy udział w wywoływaniu kwaśności opadu występującego latem ma kwas siarkowy(vi) (73%), natomiast zimą dominuje kwas azotowy(v) (69%). Obecność w powietrzu atmosferycznym NO 2, O 3 oraz H 2 O umożliwia powstanie kwasu azotowego(v) wg następujących reakcji: NO 2 + O 3 = NO 3 + O 2 NO 2 + NO 3 = N 2 O 5 N 2 O 5 + H 2 O = HNO 3 HO = NO 2 = HNO 3 Kwas siarkowy(vi) powstaje wówczas, gdy w powietrzu obok wody i tlenku siarki(iv) występują utleniacze np. O 3 : SO 2 + O 3 = SO 3 + O 2 27

28 SO 3 + H 2 O = H 2 SO 4 Przemiany związków siarki w atmosferze mogą zachodzić również z udziałem rodnika OH np. utlenianie siarkowodoru do tlenku siarki(iv), co w dodatkowy sposób przyczynia się do zakwaszania środowiska. Kwaśne deszcze są zjawiskiem niepożądanym w środowisku, powodują niszczenie roślin, budowli oraz obniżają ph gleb i wód. Skutki kwaśnych deszczów są często nieodwracalne, mają wpływ na zmiany w szacie roślinnej i faunie żyjącej na terenach narażonych na działanie kwaśnych deszczów Efekt cieplarniany. Efekt cieplarniany jest zjawiskiem naturalnym, wynikającym z oddziaływania niektórych śladowych składników atmosfery na bilans energetyczny Ziemi. Promieniowanie słoneczne, które dociera do Ziemi częściowo ulega pochłonięciu przez powierzchnie Ziemi, powodując jej ogrzanie, jednak znacznie większa część ulega odbiciu i mogłaby powrócić do przestrzeni kosmicznej, gdyby nie obecność tzw. gazów cieplarnianych w górnej warstwie troposfery. Gazy te pochłaniając promieniowanie nagrzewają się i same emitują ciepło w kierunku Ziemi, co powoduje wzrost temperatury dolnych warstw powietrza i powierzchni Ziemi. Do grupy gazów cieplarnianych, obejmującej obecnie ponad 30 rozmaitych substancji o najwyższej zdolności pochłaniania promieniowania należą: tlenek węgla(iv) (CO 2 ), metan (CH 4 ), tlenek azotu(i) (N 2 O), para wodna (H 2 O), ozon (O 3 ) oraz halogenopochodne węglowodorów freony i halony np. CFCl 3. Gazy te charakteryzują się długim czasem przebywania w atmosferze i równomiernym rozprzestrzenianiem się w niej, co sprawia, że problem efektu cieplarnianego przybiera charakter globalny Zmiany zawartości ozonu w atmosferze Niszczenie ozonu stratosferycznego. Zmiany zawartości ozonu na wysokości około 40 km wahają się od +1% do 7%. Do najważniejszych reakcji katalizujących rozpad ozonu zaliczyć można procesy w następujących cyklach: HO X, NO X, ClO X, BrO X. Cykl HO X obejmuje reakcje zachodzące powyżej 40 km, przy udziale H, HO i HO 2 : HO + O 3 = HO 2 + O 2 HO 2 + O = HO + O 2 sumarycznie O 3 + O = O 2 + O 2 28

29 Rodniki HO w analogicznych reakcjach mogą być zastąpione przez atomy wodoru, natomiast w dolnej stratosferze przeważają reakcje z rodnikiem HO 2. Cykl NO x * obejmuje reakcje zachodzące w stratosferze przy udziale NO *, który powstaje w reakcji wzbudzonego atomu tlenu z N 2 O: O 3 +hν = O 2 +O N 2 O + O = NO + NO NO + O 3 = NO 2 + O 2 NO 2 + O = NO + O 2 Cykl ClO x jest ściśle związany z obecnością w stratosferze freonów, które w reakcjach fotolizy lub w reakcjach z rodnikami HO, jak również w reakcjach ze wzbudzonym tlenem uwalniają rodniki Cl. Do najważniejszych reakcji tego cyklu zalicza się: Cl + O 3 = ClO + O 2 ClO + O = Cl + O 2 sumarycznie O 3 + O = O 2 + O 2 Cykl BrO x ma miejsce w atmosferze zawierającej halony i bromek metylu. Związki te przy udziale rodników HO * uwalniają atomy bromu, które umożliwiają rozpad ozonu. Br + O 3 = BrO + O 2 BrO + O = Br + O 2 sumarycznie O 3 + O = O 2 + O 2 Cykl ten nie powoduje tak dużego ubytku ozonu jak cykl ClO x, ze względu na niższe stężenie bromu w atmosferze (zwłaszcza w stratosferze), jednak sprzężenie obu cykli zwiększa efektywność rozkładu ozonu Wzrost stężenia ozonu w troposferze. Tlenki azotu w zależności od ich ilości w atmosferze mogą stymulować lub hamować rozpad ozonu. Duże stężenie NO x w powietrzu prowadzi do tworzenia cząsteczek ozonu. W troposferze mechanizm tworzenia O 3 jest procesem fotochemicznym. 29

30 NO 2 + hν ν = ΝΟ + Ο Ο + Ο 2 = Ο 3 Ozon troposferyczny niekorzystnie wpływa na organizmy żywe. Jego szkodliwe działanie dotyczy głównie układu oddechowego, krwionośnego i odpornościowego człowieka Sposoby ochrony atmosfery przed zanieczyszczeniami. Atmosfera zawierająca zanieczyszczenia jest przyczyną wielu chorób, głównie układu oddechowego, krwionośnego, nerwowego, skóry i oczu. Człowiek dbając o swoje zdrowie powinien zadbać o czystość powietrza atmosferycznego. Ochronę powietrza przed nadmiernym zanieczyszczeniem można osiągnąć przez: - redukcję emisji zanieczyszczeń - stworzenie stref ochronnych - wprowadzenie obwodowych, bezkolizyjnych połączeń komunikacyjnych - stosowanie paliw o niewielkiej zawartości siarki - odsiarczanie paliw i gazów odlotowych - spalanie zasiarczonego węgla oraz odpadów po wzbogacaniu węgla w kotłach o złożu fluidalnym - stosowanie metod neutralizacji np. tlenków siarki (przez dodawanie suchych addytywów do kotłów opalanych węglem) - wykorzystanie dostępnych alternatywnych źródeł energii - ochrona kompleksów leśnych i zalesianie nieużytków, co w naturalny sposób przyczynia się do wiązania CO 2 w procesie fotosyntezy. 30

31 LITERATURA Bielański A., Chemia ogólna i nieorganiczna, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa Ekologia i ochrona środowiska, red. J. R. Dojlido, Politechnika Radomska im. K. Pułaskiego, Radom Falkowska L., Korzeniewski K., Chemia atmosfery, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. Gdańsk Kluz Z., Poźniczek M.M., Nomenklatura związków chemicznych. Poradnik dla nauczycieli, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław Kompendium wiedzy o ekologii, red. J Strzałko, T. Mossor Pietraszewska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Krebs C. J., Ekologia, Wydawnictwo PWN, Warszawa Pazdro K. M., Budowa materii w oczach chemika, Oficyna edukacyjna Krzysztof Pazdro, Warszawa Senkowski T., Stasicka Z., Zarys struktury elektronowej atomów i cząsteczek, wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Z. Stasicka, Niedziałki 1/2001 i 2/2001, str.1 i str.21 Wiśniewski H. Kowalewski G. Ekologia z ochroną środowiska, Wydawnictwo AGMEN, Warszawa Trzeciak A. M., Wstęp do chemii nieorganicznej środowiska, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław Toksykologia wybrane zagadnienia, red. J. Brandys, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków Wydawnictwo 31

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek

TECHNIKA A EKOLOGIA Jarosław Mrozek Atmosfera jest powłoką gazową otaczającą kulę ziemską. Składa się ona z kilku, warstw różniących się gęstością, temperaturą, ciśnieniem i składem powietrza. Najistotniejsze funkcje atmosfery, polegają

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Niska emisja. co to takiego?

Niska emisja. co to takiego? Niska emisja co to takiego? Niska emisja to najprościej ujmując emisja szkodliwych pyłów i gazów na niskiej wysokości. W tym przypadku chodzi o emitory (kominy i inne źródła emisji) znajdujące się na wysokości

Bardziej szczegółowo

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii!

Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Szanowne koleżanki i koledzy nauczyciele chemii! Chciałabym podzielić się z Wami moimi spostrzeżeniami dotyczącymi poziomu wiedzy z chemii uczniów rozpoczynających naukę w Liceum Ogólnokształcącym. Co

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

POJĘCIA PODSTAWOWE. zanieczyszczenia stałe. PYŁ (Zapylenie, opad pyłu) MGŁA- AEROZOLE GAZY, PARY. ATMOSFERA ciekłe. zanieczyszczenia gazowe

POJĘCIA PODSTAWOWE. zanieczyszczenia stałe. PYŁ (Zapylenie, opad pyłu) MGŁA- AEROZOLE GAZY, PARY. ATMOSFERA ciekłe. zanieczyszczenia gazowe POJĘCIA PODSTAWOWE Środowisko i jego elementy. Zanieczyszczenia środowiska. Klasyfikacja. 1. Podział ze względu na źródło emisji -antropogenne (sztuczne) -biogenne (naturalne). 2. Podział ze względu na

Bardziej szczegółowo

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet

Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie galaktyk Zwiększenie masy słońca (większe przyciąganie słońca) Zderzenie dwóch planet Efekt cieplarniany Wzrost emisji CO Zanieczyszczanie gleby Zanieczyszczanie wody Zanieczyszczanie powietrza wycinanie lasów Niszczenie warstwy ozonowej Wzrost emisji CO Uderzenie w ziemię meteorytu Zderzenie

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

Definicja smogu i jego rodzaje.

Definicja smogu i jego rodzaje. Smog Początki Historia smogu sięga połowy XIX wieku. Zaobserwowano go wówczas w silnie uprzemysłowionych miastach Europy. Dziś też daje się we znaki w różnych zakątkach świata smog kwaśny obserwowano w

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany

Wymagania programowe na poszczególne oceny. Chemia Kl.1. I. Substancje chemiczne i ich przemiany Wymagania programowe na poszczególne oceny Chemia Kl.1 I. Substancje chemiczne i ich przemiany Ocena dopuszczająca [1] zna zasady bhp obowiązujące w pracowni chemicznej nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic?

Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic? Powietrze życiodajna mieszanina gazów czy trucizna, która nie zna granic? Projekt realizuje: Zanieczyszczenia powietrza Projekt realizuje: Definicja Rodzaje zanieczyszczeń Przyczyny Skutki (dla człowieka,

Bardziej szczegółowo

Powietrze i inne gazy. Powietrze jest jednorodną mieszaniną gazów. Mieszanina ta nie posiada barwy, smaku ani zapachu.

Powietrze i inne gazy. Powietrze jest jednorodną mieszaniną gazów. Mieszanina ta nie posiada barwy, smaku ani zapachu. Składniki powietrza Powietrze jest jednorodną mieszaniną gazów. Mieszanina ta nie posiada barwy, smaku ani zapachu. Doświadczenie nr 1 Temat: Badanie składników powietrza. Schemat doświadczenia: Obserwacje:

Bardziej szczegółowo

Orbitale typu σ i typu π

Orbitale typu σ i typu π Orbitale typu σ i typu π Dwa odpowiadające sobie orbitale sąsiednich atomów tworzą kombinacje: wiążącą i antywiążącą. W rezultacie mogą powstać orbitale o rozkładzie przestrzennym dwojakiego typu: σ -

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Substancje chemiczne Powietrze

Substancje chemiczne Powietrze strona 1/9 Substancje chemiczne Powietrze Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Substancje i przemiany chemiczne w otoczeniu człowieka. Metale i niemetale, mieszaniny,

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Wewnętrzna budowa materii

Wewnętrzna budowa materii Atom i układ okresowy Wewnętrzna budowa materii Atom jest zbudowany z jądra atomowego oraz krążących wokół niego elektronów. Na jądro atomowe składają się protony oraz neutrony, zwane wspólnie nukleonami.

Bardziej szczegółowo

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii!

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Chemia klasa II kwasy Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Cała Twoja kariera szkolna zależy tak naprawdę od Ciebie. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności z zakresu chemii lub powtórzyć określoną

Bardziej szczegółowo

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Promieniowanie ciała doskonale czarnego Ciało doskonale czarne ciało pochłaniające całkowicie każde promieniowanie, które padnie na jego powierzchnię, niezależnie od

Bardziej szczegółowo

Przemiany substancji

Przemiany substancji Przemiany substancji Poniżej przedstawiono graf pokazujący rodzaje przemian jaki ulegają substancje chemiczne. Przemiany substancji Przemiany chemiczne Przemiany fizyczne Objawy: - zmiania barwy, - efekty

Bardziej szczegółowo

TEST na Kurs Początkowy

TEST na Kurs Początkowy Miejscowość:.. Data: TEST na Kurs Początkowy W zakresie naprawy i obsługi technicznej urządzeń i instalacji chłodniczych oraz klimatyzacyjnych zawierające substancje kontrolowane oraz obrotu tymi substancjami,

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne):

CHEMIA kl. I. Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk. Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): CHEMIA kl. I Nauczyciel mgr Ewa Doroszuk Wymagania edukacyjne (obowiązkowe i formalne): Dział I Substancje i ich przemiany. UCZEŃ: zna regulamin szkolnej pracowni chemicznej i konsekwencje nieprzestrzegania

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny do serii Chemia Nowej Ery wg programu nauczania autorstwa T. Kulawik i M. Litwin, zmodyfikowany przez K. Bieniek

Plan dydaktyczny do serii Chemia Nowej Ery wg programu nauczania autorstwa T. Kulawik i M. Litwin, zmodyfikowany przez K. Bieniek Plan dydaktyczny do serii Chemia Nowej Ery wg programu nauczania autorstwa T. Kulawik i M. Litwin, zmodyfikowany przez K. Bieniek Tytuł rozdziału w podręczniku Temat lekcji i treści nauczania Termin Wymagania

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne)

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Zadanie 7 (1 pkt) Uporządkuj podane ilości moli związków chemicznych według rosnącej liczby

Bardziej szczegółowo

Substancje i ich przemiany. Tytuł rozdziału w podręczniku. Wymagania edukacyjne. nauczania

Substancje i ich przemiany. Tytuł rozdziału w podręczniku. Wymagania edukacyjne. nauczania 1 Plan wynikowy do serii Chemia Nowej Ery 1 (Gimnazjum klasa1) Materiał opracowała Anna Remin na podstawie Programu nauczania chemii w gimnazjum autorstwa Teresy Kulawik i Marii Litwin oraz Wymagań programowych

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Czym jest dziura ozonowa?

Czym jest dziura ozonowa? Dziura ozonowa Czym jest dziura ozonowa? W atmosferze ziemskiej na wysokości od 10 do 50 km występuje warstwa o podwyższonej koncentracji ozonu (O3) - ozonosfera. Maksymalne stężenie ozonu utrzymuje się

Bardziej szczegółowo

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I

Test diagnostyczny. Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł. Część A (0 5) Standard I strona 1/9 Test diagnostyczny Dorota Lewandowska, Lidia Wasyłyszyn, Anna Warchoł Część A (0 5) Standard I 1. Przemianą chemiczną nie jest: A. mętnienie wody wapiennej B. odbarwianie wody bromowej C. dekantacja

Bardziej szczegółowo

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich:

Uzdatnianie wody. Ozon posiada wiele zalet, które wykorzystuje się w uzdatnianiu wody. Oto najważniejsze z nich: Ozonatory Dezynfekcja wody metodą ozonowania Ozonowanie polega na przepuszczaniu przez wodę powietrza nasyconego ozonem O3 (tlenem trójatomowym). Ozon wytwarzany jest w specjalnych urządzeniach zwanych

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający z chemii do klasy I LO i technikum z działu Budowa atomu i wiązania chemiczne

Test sprawdzający z chemii do klasy I LO i technikum z działu Budowa atomu i wiązania chemiczne Anna Grych Test sprawdzający z chemii do klasy I LO i technikum z działu Budowa atomu i wiązania chemiczne Informacja do zadań -7 75 Dany jest pierwiastek 33 As. Zadanie. ( pkt) Uzupełnij poniższą tabelkę.

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

1. Pogadanka, praca nad wykresami i schematem, praca w grupach MAGDALENA SZEWCZYK. Dział programowy : Ekologia

1. Pogadanka, praca nad wykresami i schematem, praca w grupach MAGDALENA SZEWCZYK. Dział programowy : Ekologia MAGDALENA SZEWCZYK Dział programowy : Ekologia temat lekcji : Przyczyny i skutki kwaśnych deszczy Cele lekcji w kategoriach czynności uczniów (cele operacyjne): WIADOMOŚCI Uczeń: - podaje definicje kwaśnych

Bardziej szczegółowo

Dwutlenek węgla. pożyteczny czy szkodliwy?

Dwutlenek węgla. pożyteczny czy szkodliwy? Dwutlenek węgla pożyteczny czy szkodliwy? I. Sposoby otrzymywania i metody wykrywania dwutlenku Wykrywanie obecności dwutlenku węgla za pomocą wody wapiennej OBSERWACJE: Bezbarwna woda wapienna ulega zmętnieniu.

Bardziej szczegółowo

Propozycja planu wynikowego Chemia Nowej Ery - klasa 1 gimnazjum

Propozycja planu wynikowego Chemia Nowej Ery - klasa 1 gimnazjum Propozycja planu wynikowego Chemia Nowej Ery - klasa 1 gimnazjum Tytuł rozdziału w podręczniku Temat lekcji Wstęp 1. Wprowadzenie chemia jako nauka przyrodnicza Szkło laboratoryjne Sprzęt laboratoryjny

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks

Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Obliczenia stechiometryczne, bilansowanie równań reakcji redoks Materiały pomocnicze do zajęć wspomagających z chemii opracował: dr Błażej Gierczyk Wydział Chemii UAM Obliczenia stechiometryczne Podstawą

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

W pierwszym okresie przed 0 r. człowiek walczył o przetrwanie i jego ingerencja w środowisko przyrodnicze była znikoma.

W pierwszym okresie przed 0 r. człowiek walczył o przetrwanie i jego ingerencja w środowisko przyrodnicze była znikoma. W pierwszym okresie przed 0 r. człowiek walczył o przetrwanie i jego ingerencja w środowisko przyrodnicze była znikoma. W drugim okresie rozwinęło się rolnictwo, potem rzemiosło, powstały manufaktury :

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa śląskiego w roku szkolnym 2010/2011 KOD UCZNIA Etap: Data: Czas pracy: szkolny 22 listopad 2010 90 minut Informacje dla ucznia:

Bardziej szczegółowo

Układ okresowy pierwiastków

Układ okresowy pierwiastków strona 1/8 Układ okresowy pierwiastków Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Teoria atomistyczno-cząsteczkowa, nieciągłość budowy materii. Układ okresowy pierwiastków

Bardziej szczegółowo

Chemia. Cele kształcenia wymagania ogólne

Chemia. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, których ukończenie umożliwia uzyskanie świadectwa dojrzałości po zdaniu egzaminu maturalnego (str. 150 152 i 252)

Bardziej szczegółowo

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA.

I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych. rok szkolny 2014/2015 ZADANIA. I edycja Konkursu Chemicznego im. Ignacego Łukasiewicza dla uczniów szkół gimnazjalnych rok szkolny 2014/2015 ZADANIA ETAP I (szkolny) Zadanie 1 Wapień znajduje szerokie zastosowanie jako surowiec budowlany.

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej

Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej Na ocenę dopuszczającą uczeń: Wymagania edukacyjne z chemii dla klasy drugiej odczytuje wartościowość pierwiastka z układu okresowego pierwiastków chemicznych; nazywa tlenki zapisane za pomocą wzoru sumarycznego;

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

Zwroty R. ToxInfo Consultancy and Service Limited Partnership www.msds-europe.com Tel.: +36 70 335 8480

Zwroty R. ToxInfo Consultancy and Service Limited Partnership www.msds-europe.com Tel.: +36 70 335 8480 Zwroty R R1 - Produkt wybuchowy w stanie suchym. R2 - Zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu. R3 - Skrajne zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia,

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego.

zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego. Emisja niska zanieczyszczenia powstające w wyniku procesów spalania paliw w lokalnychkotłowniach i piecach domowych sektora komunalno bytowego. Umownie przyjmuje się wszystkie kominy o wysokości do 40

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Kondensacja - teoria. Jak ogrzewać oszczędzając energię? Odpowiedź... KONDENSACJA. ... dowody? Podstawy kondensacji

Kondensacja - teoria. Jak ogrzewać oszczędzając energię? Odpowiedź... KONDENSACJA. ... dowody? Podstawy kondensacji Teoria KONDENSACJI Jak ogrzewać oszczędzając energię? Odpowiedź... KONDENSACJA... dowody? CZYM JEST KONDENSACJA? Ciepło uzyskane w wyniku reakcji spalania gazu ziemnego nazywamy ciepłem jawnym. Istnieje

Bardziej szczegółowo

BUDOWA ATOMU 1. Wymień 3 korzyści płynące z zastosowania pierwiastków promieniotwórczych. 2. Dokończ reakcję i nazwij powstałe pierwiastki:

BUDOWA ATOMU 1. Wymień 3 korzyści płynące z zastosowania pierwiastków promieniotwórczych. 2. Dokończ reakcję i nazwij powstałe pierwiastki: BUDOWA ATOMU 1. Wymień 3 korzyści płynące z zastosowania pierwiastków promieniotwórczych. 2. Dokończ reakcję i nazwij powstałe pierwiastki: 235 4 92 U + 2 He 198. 79 Au + ß - 3. Spośród atomów wybierz

Bardziej szczegółowo

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin

Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin Elementy chemii obliczeniowej i bioinformatyki Zagadnienia na egzamin 1. Zapisz konfigurację elektronową dla atomu helu (dwa elektrony) i wyjaśnij, dlaczego cząsteczka wodoru jest stabilna, a cząsteczka

Bardziej szczegółowo

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów.

1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 1. Zadanie Wymień dwa naturalne źródła zanieczyszczeń atmosfery. 2. Zadanie Podaj dwa przykłady negatywnych skutków kwaśnych opadów. 3. Zadanie Zaznacz wyjaśnienie pojęcia smog. A. Kryształki lodu osadzone

Bardziej szczegółowo

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi:

Procentowa zawartość sodu (w molu tej soli są dwa mole sodu) wynosi: Stechiometria Każdą reakcję chemiczną można zapisać równaniem, które jest jakościową i ilościową charakterystyką tej reakcji. Określa ono bowiem, jakie pierwiastki lub związki biorą udział w danej reakcji

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia

Spalarnia. odpadów? jak to działa? Jak działa a spalarnia Grzegorz WIELGOSIŃSKI Politechnika Łódzka Spalarnia odpadów jak to działa? a? Jak działa a spalarnia odpadów? Jak działa a spalarnia odpadów? Spalarnia odpadów komunalnych Przyjęcie odpadów, Magazynowanie

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

REDUXCO. Katalizator spalania. Leszek Borkowski DAGAS sp z.o.o. D/LB/6/13 GreenEvo

REDUXCO. Katalizator spalania. Leszek Borkowski DAGAS sp z.o.o. D/LB/6/13 GreenEvo Katalizator spalania DAGAS sp z.o.o Katalizator REDUXCO - wpływa na poprawę efektywności procesu spalania paliw stałych, ciekłych i gazowych w różnego rodzaju kotłach instalacji wytwarzających energie

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich

Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich Kryteria oceniania z chemii kl I Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co dzień

Bardziej szczegółowo

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika

I. Pobieranie próbek. Lp. Wykaz czynności Wielkość współczynnika Koszty i wykaz badań wykonywanych w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Stawka podstawowa wynosi 40,41 zł. 2. Wyliczenie kosztów usługi następuje w sposób następujący: koszt usługi

Bardziej szczegółowo

Dział: Zadania powtórzeniowe Poziom: Gimnazjum

Dział: Zadania powtórzeniowe Poziom: Gimnazjum Dział: Zadania powtórzeniowe Poziom: Gimnazjum Zadanie 1. (8 pkt) Uzupełnij podane niżej zdania. a. Rodzaj materii o określonych właściwościach... i... to substancje. b. Mieszanina siarki i wody jest mieszaniną...

Bardziej szczegółowo

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA CHEMII W GIMNAZJUM KLASA I

PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA CHEMII W GIMNAZJUM KLASA I Publiczne Gimzjum Wadowice Górne PLAN WYNIKOWY NAUCZANIA CHEMII W GIMNAZJUM KLASA I Nowa Podstawa Programowa Graży Bieniek Plan uczania chemii w klasie I NOWA PODSTAWA PROGRAMOWA Przedstawiony rozkład

Bardziej szczegółowo

POWIETRZE BUDOWA ATMOSFERY. Atmosfera to powłoka gazowa otaczająca Ziemię. Atmosferę ziemską wypełnia powietrze, które jest mieszaniną gazów:

POWIETRZE BUDOWA ATMOSFERY. Atmosfera to powłoka gazowa otaczająca Ziemię. Atmosferę ziemską wypełnia powietrze, które jest mieszaniną gazów: POWIETRZE BUDOWA ATMOSFERY Atmosfera to powłoka gazowa otaczająca Ziemię. Atmosferę ziemską wypełnia powietrze, które jest mieszaniną gazów: azot (N2)...78,08% tlen (O2)...20,9% argon (Ar)...0,93% dwutlenek

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa kujawsko-pomorskiego w roku szkolnym 2014/2015

Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa kujawsko-pomorskiego w roku szkolnym 2014/2015 Wojewódzki Konkurs Przedmiotowy z Chemii dla uczniów gimnazjów województwa kujawsko-pomorskiego w roku szkolnym 2014/2015 KOD UCZNIA Etap: Data: Czas pracy: szkolny 22 listopada 2014 r. 60 minut Informacje

Bardziej szczegółowo

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM

KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ... pieczątka nagłówkowa szkoły... kod pracy ucznia KONKURS PRZEDMIOTOWY CHEMICZNY DLA UCZNIÓW GIMNAZJUM ETAP SZKOLNY Drogi Uczniu, Witaj w pierwszym etapie konkursu chemicznego. Przeczytaj uważnie instrukcję

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczenia WŁAŚCIWOŚCI WYBRANYCH ANIONÓW.

Instrukcja do ćwiczenia WŁAŚCIWOŚCI WYBRANYCH ANIONÓW. Instrukcja do ćwiczenia WŁAŚCIWOŚCI WYBRANYCH ANIONÓW. CHEMIA ANIONÓW W ROZTWORACH WODNYCH Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z właściwościami chemicznymi wybranych anionów pierwiastków I oraz II okresu

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODORY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODORY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODORY INFORMACJA DO ZADAŃ 678 680 Poniżej przedstawiono wzory półstrukturalne lub wzory uproszczone różnych węglowodorów. 1. CH 3 2. 3. CH 3 -CH 2 -CH C CH 3 CH 3 -CH-CH 2 -C

Bardziej szczegółowo

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Warszawski konkurs chemiczny KWAS. Etap I szkolny. Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Warszawa 17 marca 2009r. Warszawski konkurs chemiczny KWAS Etap I szkolny Kod ucznia: Zadanie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Maksymalna ilość punktów 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Liczba

Bardziej szczegółowo

ciało stałe ciecz gaz

ciało stałe ciecz gaz Trzy stany skupienia W przyrodzie substancje mogą występować w trzech stanach skupienia: stałym, ciekłym i gazowym. Ciała stałe mają własny określoną objętość i kształt, który trudno zmienić. Zmiana kształtu

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO DLA GIMNAZJÓW CHEMIA III etap edukacyjny Cele kształcenia wymagania ogólne I. Pozyskiwanie, przetwarzanie i tworzenie informacji. Uczeń pozyskuje i przetwarza informacje

Bardziej szczegółowo

Usuwanie NOx w instalacji odsiarczania spalin

Usuwanie NOx w instalacji odsiarczania spalin prof. dr hab. inż. Mieczysław A. Gostomczyk, prof. dr hab. inż. Włodzimierz Kordylewski Usuwanie NOx w instalacji odsiarczania spalin Konieczność ograniczania emisji NO x do poziomu poniżej 200 mg NO 2

Bardziej szczegółowo

Karta Charakterystyki Substancji Chemicznej

Karta Charakterystyki Substancji Chemicznej Str.1/5 1. Identyfikacja substancji / preparatu Nazwa handlowa produktu: Malen E FGNX, 23-D022 Numer identyfikacyjny produktu: 643 Przeznaczenie: Producent: tworzywo sztuczne do przetwórstwa Basell Orlen

Bardziej szczegółowo

Praca kontrolna semestr IV Przyroda... imię i nazwisko słuchacza

Praca kontrolna semestr IV Przyroda... imię i nazwisko słuchacza Praca kontrolna semestr IV Przyroda.... imię i nazwisko słuchacza semestr 1. Ilustracja przedstawia oświetlenie Ziemi w pierwszym dniu jednej z astronomicznych pór roku. Uzupełnij zdania brakującymi informacjami,

Bardziej szczegółowo

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie MIEJKIE KOKURY PRZEDMIOTOWE PRZYROD ROK ZKOLY 28/29 EDYCJ IV Woda w przyrodzie. Uważnie przeczytaj pytania i zastanów się nad odpowiedzią 2. taraj się pisać czytelnie 3. Masz 6 minut na odpowiedzi, wykorzystaj

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

EFEKT CIEPLARNIANY A OSŁABIENIE WARSTWY OZONOWEJ XX ROCZNICA PROTOKOŁU MONTREALSKIEGO W SPRAWIE SUBSTANCJI ZUBOŻAJĄCYCH WARSTWĘ OZONOWĄ

EFEKT CIEPLARNIANY A OSŁABIENIE WARSTWY OZONOWEJ XX ROCZNICA PROTOKOŁU MONTREALSKIEGO W SPRAWIE SUBSTANCJI ZUBOŻAJĄCYCH WARSTWĘ OZONOWĄ EFEKT CIEPLARNIANY A OSŁABIENIE WARSTWY OZONOWEJ XX ROCZNICA PROTOKOŁU MONTREALSKIEGO W SPRAWIE SUBSTANCJI ZUBOŻAJĄCYCH WARSTWĘ OZONOWĄ Ryszard Purski Program prezentacji 1. Protokół montrealski ochrona

Bardziej szczegółowo

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna.

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna. Doświadczenie 1 Tytuł: Badanie właściwości sodu Odczynnik: Sód metaliczny Szkiełko zegarkowe Metal lekki o srebrzystej barwie Ma metaliczny połysk Jest bardzo miękki, można kroić go nożem Inne właściwości

Bardziej szczegółowo

Substancje i ich przemiany. Tytuł rozdziału w podręczniku. Wymagania edukacyjne. nauczania

Substancje i ich przemiany. Tytuł rozdziału w podręczniku. Wymagania edukacyjne. nauczania 1 Plan wynikowy Chemia Nowej Ery Materiał opracowała Anna Remin na podstawie Programu nauczania chemii w gimnazjum autorstwa Teresy Kulawik i Marii Litwin oraz Wymagań programowych na poszczególne oceny

Bardziej szczegółowo

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji.

Zapisz równanie zachodzącej reakcji. Wskaż pierwiastki, związki chemiczne, substraty i produkty reakcji. test nr 2 Termin zaliczenia zadań: IIIa - 29 października 2015 III b - 28 października 2015 zad.1 Reakcja rozkładu tlenku rtęci(ii) 1. Narysuj schemat doświadczenia, sporządź spis użytych odczynników,

Bardziej szczegółowo

ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA W POLSCE

ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA W POLSCE ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA W POLSCE BACKGROUND Zanieczyszczenia powietrza substancje 1. Zanieczyszczenia powietrza to wszelkiego rodzaju substancje, których obecność w atmosferze, ma szkodliwy wpływ na

Bardziej szczegółowo

pobrano z www.sqlmedia.pl

pobrano z www.sqlmedia.pl ODPOWIEDZI Zadanie 1. (2 pkt) 1. masy atomowej, ładunku jądra atomowego 2. elektroujemności, masy atomowej, ładunku jądra atomowego Zadanie 2. (1 pkt) 1. Pierwiastek I jest aktywnym metalem. Reaguje z

Bardziej szczegółowo