Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO. Tom 7

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO. Tom 7"

Transkrypt

1 STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE GEOGRAFÓW UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO WYDZIAŁ NAUK O ZIEMI UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Tom 7 Pod redakcją Roberta MACHOWSKIEGO i Marka RUMANA SOSNOWIEC 2006

2 Redaktor prac Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego Andrzej T. JANKOWSKI Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 41 RECENZENCI: Stanisław W. CZAJA, Andrzej CZYLOK, Jarosław DAWIDEK, Bogdan GĄDEK, Michał GRUSZCZYŃSKI, Andrzej JAGUŚ, Andrzej T. JANKOWSKI, Marzena LAMPARSKA-WIELAND, Tadeusz MOLENDA, Andrzej TYC, Oimahmad RAHMONOV, Mariusz RZĘTAŁA, Tadeusz SZCZYPEK, Maria TKOCZ, Jan M. WAGA Przygotowanie do druku: Robert MACHOWSKI, Mariusz RZĘTAŁA Fotografie na okładce (fot. M. Rzętała): 1. Antropogeniczny zbiornik wodny w zabrzańskiej dzielnicy Makoszowy. 2. Nielegalna eksploatacja wapieni jurajskich w rejonie Rzędkowic k. Zawiercia. 3. Wyrobisko iłów ceramiki budowlanej w Blanowicach na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Copyright 2006 by Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone Wydawca: Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ ul. Będzińska Sosnowiec Wydział Nauk o Ziemi UŚ ul. Będzińska Sosnowiec Przygotowanie i druk tomu sfinansowano ze środków Wydziału Nauk o Ziemi UŚ w Sosnowcu i Studenckiego Koła Naukowego Geografów US w Sosnowcu. ISSN ISSN Druk: Regina Poloniae, Częstochowa, n. 210 egz.

3 Spis treści WPROWADZENIE... 5 str. ARTYKUŁY I KOMUNIKATY BEATA FERENCZ: Charakterystyka jezior rzecznych doliny Bugu w okolicach wsi Zbereże... 9 JOANNA GAWOR, ŁUKASZ GAWOR: Zwałowiska pogórnicze jako interesujący element krajobrazu kulturowego Zagłębia Ruhry DARIUSZ IGNATIUK, MICHAŁ MUCIK: Struktura termiczna oraz stratyfikacja pokrywy śnieżnej w rejonie Hali Gąsienicowej (Tatry) KATARZYNA KASPROWSKA, MAGDALENA SUDOŁ: Zapis działalności człowieka w Kamenným Žlíbku (południowa część Morawskiego Krasu) sprawozdanie z badań KRYSTYNA KOZIOŁ: Walory przyrodnicze oraz charakterystyka środowiska geograficznego Góry Tuł i Zadniego Gaju ELENA A. KOZYREVA, OKSANA A. MAZAYEVA, ARTIOM A. RYBCHENKO: The modern exo-geodynamical processes in the territory of Olkhon-Island (Lake Baikal) MICHAŁ KUC, MARTA KUKIEŁKA, IWONA WÓJCIK: Wiek wydmy w Górnikach w świetle datowań TL AGNIESZKA SALASA-ORPYCH: Analiza uwarunkowań termicznych i wilgotnościowych przypowierzchniowej warstwy powietrza atmosferycznego w grudniu 2005 roku na terenie lasu klimaksowego zlokalizowanego pomiędzy Sławkowem a Dębową Górą MARCIN SOCZEK, ŁUKASZ TAWKIN: Kanał Gliwicki jako przykład wodnej drogi śródlądowej ANDRZEJ SOCZÓWKA: Kolejowe połączenia dalekobieżne Wybrzeża w latach BOGUSŁAW STRUGAŁA: Zróżnicowanie pokrywy lodowej wybranych zbiorników wodnych w Świętochłowicach w 2006 roku... 98

4 PRELEKCJE PAWEŁ BERESZKA, AGNIESZKA KAŹMIERCZAK: Walory krajobrazowe Wyżyny Częstochowskiej w aspekcie ich wykorzystania turystycznego i degradacji AGATA KOPTYŃSKA: Co z Jurajskim Parkiem Narodowym? AGATA KOPTYŃSKA, ALICJA ZAJĄCZKOWSKA: Powiat tarnogórski widziany naszymi oczami MAREK RUMAN, AGNIESZKA WIZNER: Nasz Egipt SESJE TERENOWE EWA CZAPLA, ROBERT KULPA: Charakterystyka warunków środowiskowych Gminy Krzeszowice (na potrzeby zajęć terenowych) MAREK RUMAN, MAŁGORZATA MIZERA, MAŁGORZATA STOLARSKA: Charakterystyka środowiska przyrodniczego Gliwic MONIKA TROCHIM: Przekształcenia rzeźby terenu i stosunków wodnych na obszarze zlewni Kłodnicy SPRAWOZDANIA ŁUKASZ TAWKIN, MONIKA TROCHIM: Sprawozdanie z XVII Rocznego Kongresu EGEA w Milopotamos (Grecja) ŁUKASZ TAWKIN, MONIKA TROCHIM: Sprawozdanie z Wschodnioeuropejskiego Kongresu EGEA w Moskwie ŁUKASZ TAWKIN, MONIKA TROCHIM: Sprawozdanie merytoryczne z działalności SKNG UŚ w roku akademickim 2005/ Uwagi dla Autorów przygotowujących pracę do publikacji w opracowaniu pt. Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko

5 Wprowadzenie Seryjne opracowanie pt. Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko jest publikacją redagowaną przez Studenckie Koło Naukowe Geografów Uniwersytetu Śląskiego. Są w nim zamieszczane teksty autorstwa członków tej organizacji oraz osób z nią współpracujących w ramach krajowych i międzynarodowych programów badawczych. Zakres tematyczny opracowania umożliwia publikację tekstów klasyfikowanych na cztery odrębne grupy tematyczne: artykuły i komunikaty (jako oryginalne opracowania naukowe), prelekcje (stanowiące skrót wystąpień o charakterze naukowym i popularnonaukowym), sesje terenowe (służące upowszechnianiu szeroko rozumianej problematyki regionalnej) oraz sprawozdania podejmujące zagadnienia z zakresu działalności i funkcjonowania Studenckiego Koła Naukowego Geografów Uniwersytetu Śląskiego. Siódmy tom opracowania pt. Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko jest następnym z serii prac świadczących o dużym zainteresowaniu działaniami podejmowanymi przez SKNG UŚ, a jednocześnie doskonałą okazją do przekazania kilku uwag na temat historii koła. W październiku 2004 roku minęło 30 lat od ukonstytuowania się w ówczesnym Instytucie Geografii, Studenckiego Koła Naukowego Geografów Uniwersytetu Śląskiego. Od tego momentu SKNG UŚ przeżywało różne okresy swojej działalności, zaznaczając się przy tym na trwale w europejskim oraz ogólnopolskim ruchu naukowym geografów jak i środowisku akademickim Uniwersytetu Śląskiego. Tradycyjnie uznawana za najważniejszy nurt działalności SKNG UŚ jest aktywność naukowa. Z jednej strony, nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż to właśnie aktywność na polu nauki jest czynnikiem w głównej mierze przyczyniającym się do generowania środków finansowych niezbędnych w dalszej działalności. Z drugiej natomiast strony, daje się zauważyć coraz szersze zainteresowanie studentów naukową działalnością Koła, bowiem ta daje możliwość pierwszych doświadczeń konferencyjnych oraz stwarza potencjalne warunki do publikacji własnych dokonań. Uczestnictwo w pracach naukowych realizowanych pod egidą SKNG UŚ znajduje odzwierciedlenie w rozmowach kwalifikacyjnych na studia magisterskie uzupełniające, studia doktoranckie, a nawet w rozmowach z przyszłym pracodawcą. Z tych chociażby względów działalność naukowa i popularyzatorsko-turystyczna jest szczególnie promowana w organizacji stawiającej sobie w tym względzie statutowe cele. Świadectwem tego zaangażowania są przedsięwzięcia o charakterze naukowym bądź naukowo-badawczym, które dotyczą szerokiego spektrum zainteresowań z zakresu geografii fizycznej oraz geografii społeczno-ekonomicznej. Przykładem tego jest wiele spotkań naukowych o ogólnopolskim

6 charakterze (np. Zjazdy Studenckich Kół Naukowych Geografów) zorganizowanych przez Koło. Członkowie SKNG UŚ są czynnymi uczestnikami licznych konferencji krajowych jak i zagranicznych, zdobywając nagrody i wyróżnienia za aktywność i merytoryczne zaangażowanie. Podkreślenia wymaga udział przedstawicieli SKNG UŚ w prestiżowych międzynarodowych konferencjach naukowych organizowanych przez zagraniczne ośrodki akademickie tj. International Students Research Conference Ukraina; konferencje Europejskiego Stowarzyszenia Młodych Geografów EGEA Praga, Amsterdam, Barcelona, Tallin, Kijów, Sankt Petersburg, Dijon (Francja), Essu Mois (Estonia), Berlin, Baarlo (Holandia) i ostatnio Milopotamos w Grecji oraz Moskwa. Na uwagę zasługuje również organizacja wielotygodniowych obozów naukowo-badawczych poza granicami naszego kraju np. w: Bułgarii, Danii, Chorwacji, Rosji, Mongolii, Chinach. Efektami tych przedsięwzięć są liczne prace naukowe i sprawozdania publikowane w czasopismach. W ramach działań popularyzatorskich Koło jest zaangażowane w organizację licznych wyjazdów naukowo-poznawczych zarówno krajowych (np. Sudety, Karpaty, Pojezierze Mazurskie, Niecka Nidziańska), jak i zagranicznych (np. Skandynawia, Chorwacja, Czechy, Słowacja, Ukraina). Inne przykłady dotyczą prelekcji i wykładów wygłaszanych w siedzibie WNoZ UŚ i licznych szkołach, organizacji tradycyjnych Balów Geografa, spotkań andrzejkowych dla studentów, spotkań wigilijnych członków Koła z pracownikami WNoZ UŚ. W tego typu działalności szczególnie ważne wydają się prelekcje i wykłady, podczas których młodzi geografowie walczą o zmianę stereotypowego postrzegania geografii jako nauki ograniczającej się do znajomości atlasu. Wydaje się, że zmiana tego wizerunku w odbiorze społecznym jest kluczem do właściwego pojmowania geografii jako nauki o systemie środowiska, jego poszczególnych komponentach oraz sferze życia i działalności człowieka. W czasie tego typu spotkań w dyskusjach wyłania się klarowna sylwetka geografa jako niezastąpionego nauczyciela tego przedmiotu, kompetentnego urzędnika różnego szczebla instytucji administracji państwowej i samorządowej oraz wysoko kwalifikowanego pracownika placówek o charakterze usługowym np. firm turystycznych. Przekazując na Państwa ręce niniejsze opracowanie życzymy, aby stało się ono nie tylko miłą lekturą, dostarczającą pozytywnych doznań naukowych, lecz również stanowiło źródło wiedzy przydatne w czasie studiów i przyszłej pracy zawodowej. Zachęcamy tym samym do włączenia się w poszukiwanie nowych rozwiązań wydawniczych poprzez realizację własnych planów badawczych w ramach statutowych działań podejmowanych przez SKNG UŚ, co będzie kolejnym dowodem na aktywność studenckiego ruchu naukowego geografów i konsolidację środowiska akademickiego. Prezes SKNG UŚ Bernadeta Myśliwiec Opiekun naukowy SKNG UŚ Mariusz Rzętała

7 ARTYKUŁY I KOMUNIKATY

8

9 Tom 7 Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Machowski R., Ruman M., (red.). Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec Beata FERENCZ Zakład Hydrografii UMCS Lublin CHARAKTERYSTYKA JEZIOR RZECZNYCH DOLINY BUGU W OKOLICACH WSI ZBEREŻE WSTĘP Jeziora rzeczne są specyficzną grupą jezior, którą wyróżnia zarówno geneza, jak i parametry morfometryczne. Płytkie, wąskie i wydłużone, o niewielkich powierzchniach, są pozostałością dawnego koryta rzeki. Istnienie tych jezior uwarunkowane jest dostawą wód rzecznych w okresach przepływów ponadkorytowych. W czasie wezbrania wód rzecznych dochodzi do modelowania mis jeziornych. Wody rzeczne przepływające z dużą prędkością poszerzają i pogłębiają jeziora, natomiast przy małych prędkościach wody dominuje w misach akumulacja niesionego materiału. Rytm wahań zwierciadła wody, parametry fizykochemiczne oraz powierzchnia zlewni własnej także wykazują wyjątkowo dużą zmienność. Celem opracowania jest charakterystyka limnologiczna jezior rzecznych położonych w dolinie Bugu w okolicy wsi Zbereże. Badany obszar, o powierzchni 500 ha, położony jest w środkowo-wschodniej Polsce. W podziale fizjograficznym Lubelszczyzny (Chałubińska, Wilgat, 1954) stanowi on wschodnią granicę Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego (rys. 1). Wykonano kartowanie hydrologiczne i sondowanie hydrogeologiczne, które dostarczyły informacji o wodach powierzchniowych i podziemnych. Parametry fizykochemiczne wód jeziornych oznaczono w laboratorium Zakładu Hydrografii UMCS. Do obliczeń batymetrycznych wykorzystano oprogramowanie Didger 3.0 i Surfer 8.0 oraz GPS firmy Garmin Summit. JEZIORA RZECZNE OKOLIC ZBEREŻA W dolinie Bugu w okolicach wsi Zbereże znajduje się 26 jezior rzecznych (Mapa Topograficzna Polski, 1985). Na ogół są to obiekty o bardzo małych powierzchniach (rzędu kilku bądź kilkunastu arów), a tylko dwa z nich wyróżniają się pod względem zajmowanej powierzchni. Największe na tym terenie jeziora rzeczne to położone w północnej części obszaru jezioro o lokalnej nazwie Jama Roma, oraz leżące na południe od niego jezioro zwane Bawolimi Rogami (rys. 2). Ich wydłużone i wąskie misy naśladują przebieg dawnego koryta Bugu, a ramiona skierowane są w stronę rzeki. Jezioro Jama Roma największy obiekt na tym terenie, ma powierzchnię 2,68 ha. Maksymalna długość Jamy Roma wynosi 730,5 m, szerokość 57 m, a długość linii brzegowej 1481 m. Drugie pod względem wielkości jezioro Bawole Rogi, o powierzchni 2,36 ha, ma: długość 516,1 m, szerokość 70,7 m, a długość linii brzegowej 1270 m (tab. 1).

10 Rys. 1. Położenie obszaru badań na tle Podziału fizjograficznego Lubelszczyzny (wg: Chałubińska, Wilgat, 1954): 1 granica regionu I rzędu, 2 granica regionu II rzędu, 3 granica regionu III rzędu. Fig. 1. Location of area investigated against the background of Physiographic division of Lublin region (after: Chałubińska, Wilgat, 1954): 1 boundary of region of the I order, 2 boundary of region of the II order, 3 boundary of region of the III order.

11 Tabela 1. Wybrane parametry morfometryczne jezior. Table 1. Selected morphometric parameters of lakes. Długość linii Długość Szerokość Szerokość Numer jeziora Powierzchnia brzegowej maksymalna maksymalna średnia jak na rys. 1. [ha] [m] [m] [m] [m] 1. Jama Roma 2, ,0 730,5 57,0 3,4 2. 0, ,5 36,7 10,8 9,7 3. 0, ,8 31,5 18,0 13,0 4. 0, ,9 25,5 10,1 7,8 5. 0, ,6 13,1 8,0 5,1 6. 0, ,0 60,0 14,7 10,5 7. 0, ,0 193,0 33,4 22,9 8. 0, ,9 11,6 7,7 6,2 9. 0, ,0 17,0 6,7 5, , ,0 99,6 23,8 14,5 11. Bawole Rogi 2, ,7 417,5 52,5 28, , ,4 12,3 64,0 5, , ,2 8,4 6,0 4, , ,0 72,3 15,3 12, , ,0 60,5 20,0 12, , ,3 35,0 10,0 6, , ,0 40,0 11,0 7, , ,7 79,6 24,4 17, , ,3 36,0 20,0 15, , ,0 65,0 10,7 7, , ,2 16,0 11,0 6, , ,6 46,0 11,5 7, , ,0 18,2 7,8 5, , ,0 50,0 15,4 11, , ,0 18,5 11,7 9, , ,0 20,5 13,7 10,7 Pozostałe akweny są znacznie mniejsze i nie mają opracowanych planów batymetrycznych. Ich szerokości wahają się od 6,0 do 24,4 m, zaś długości od 8,4 m do 153,8 m. Pomiary batymetryczne wykonano dla największych jezior, w półroczu letnim 2004 roku, przy niskich stanach wody. Maksymalne głębokości występowały w pobliżu brzegów wklęsłych co wynika z procesów korytowych zachodzących w obrębie dawnego zakola rzeki. Jezioro Jama Roma ze średnią głębokością 0,3 m i maksymalną 3,69 m, gromadziło w swej misie m 3 wody, natomiast jezioro Bawole Rogi o maksymalnej głębokości 3,1 m i średniej 0,5 m miało większe zdolności retencyjne, gromadząc m 3 wody. Parametry morfometryczne jezior określają możliwości mieszania wód w misie. Małe głębokości jezior rzecznych okolic Zbereża uniemożliwiają wykształcenie się stratyfikacji termicznej i mieszania konwekcyjnego. Wydłużony kształt jezior oraz brak bariery roślinnej sprzyjają oddziaływaniu wiatru na taflę wody. W konsekwencji następuje miksja wiatrowa w całej misie jeziornej. Wszystkie jeziora rzeczne okolic Zbereża powstały na skutek procesów fluwialnych, jednak ich geneza była różna. Według klasyfikacji genetycznej jezior doliny środkowego Bugu (Chmiel i in., 2003) w dolinie tej rzeki w okolicach Zbereża występują cztery spośród sześciu wyróżnionych typów. Najliczniejszą grupę stanowią jeziora zakolowe, wystę

12 pujące w strefach rozszerzeń doliny. Charakteryzują się one małymi głębokościami, sprzyjającymi rozwojowi roślinności i w konsekwencji zanikowi jezior na skutek zarastania. Określane są nazwami miejscowymi, w dolinie Bugu zwane są bużyskami lub częściej jamami. Do tego typu jezior zaliczają się akweny oznaczone numerami 1, 4, 7-13 i (rys. 2). Jeziora oznaczone numerami 2, 3 i to jeziora podkrawędziowe, położone w sąsiedztwie krawędzi terasy nadzalewowej. Charakteryzują się owalnym kształtem i niewielkimi głębokościami. Obiekty numer 5 i 6 to jeziora meandrów wielopromiennych. Położone w najniższych częściach meandrów, są w fazie zaniku na skutek wypełniania mis materiałem organicznym lub mineralno-organicznym. Jeziora miedzyodsypowe (nr 14 i 15) oddziela piaszczyste wzniesienie o wysokości ok. 1,5 m. Cechują się dużymi wahaniami stanów wody, a w okresach bezopadowych zanikają całkowicie. Rys. 2. Jeziora rzeczne okolic Zbereża: 1 rzeka, 2 jeziora, 3 krawędzie, 4 miejscowości. Fig. 2. River lakes of the Zbereże neighbourhood: 1 river, 2 lake, 3 edges, 4 localities. Zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania każdego jeziora ma jego zlewnia, której granice wyznaczają działy wodne (Choiński, 1995). Zlewnie bezpośrednie jezior rzecznych stanowią niewielki fragment powierzchni doliny. Działy wodne z reguły występują w bliskim sąsiedztwie jezior i nawiązują do przebiegu linii brzegowej. Powierzchnie zlewni zmieniają się zasadniczo w okresach dopływu do jezior wód rzecznych. Zlewnią jezior staje się wówczas zlewnia Bugu po dany profil wodowskazowy, wynosząca około km 2. W

13 okresach ekstremalnych stanów wody na Bugu, gdy rzeka płynie szeroką strefą terasy zalewowej zarówno funkcjonowanie jezior, jak i ich zlewni ma charakter czysto teoretyczny. ZASILANIE JEZIOR Powierzchnie jezior oraz objętość wody zgromadzonej w ich misach podlegają w cyklu hydrologicznym dynamicznym zmianom. W znacznym stopniu zależą od dopływu wód rzecznych. Bug jest rzeką o reżimie śnieżno-deszczowym. Najwyższe stany występują w miesiącach wiosennych, dzięki jednoczesnej dostawie wód opadowych i roztopowych. W zależności od stanów wody na Bugu dochodzi do zasilania jezior wodami rzecznymi. Po przekroczeniu stanów pełnokorytowych wody bużańskie płyną siecią koryt wód powodziowych, która w okolicach Zbereża jest bardzo gęsta. Różnice w wysokości położenia jezior w dolinie powodują, że wlew wód rzecznych do każdego z nich zachodzi przy innym stanie wody na Bugu. Jeziora zakolowe, położone najniżej i najbliżej koryta, zasilane są jako pierwsze. Najpóźniej wody rzeczne dostają się do najwyżej położonych jezior podkrawędziowych. Jeziora Jama Roma i Bawole Rogi, mimo że położone są w bliskim sąsiedztwie koryta Bugu, mają różny kontakt z wodami rzecznymi. Na podstawie badań terenowych określono, że wlewanie wód rzecznych do jeziora Bawole Rogi następuje po przekroczeniu na Bugu (we Włodawie) stanu 220 cm. W miarę wzrostu stanów wód rzecznych, ponad stan graniczny, następuje systematyczny wlew wód bużańskich. Jezioro w okresie wezbrań nie jest przepływowe, alimentacja wód odbywa się tylko jednym północnym ramieniem. W fazie opadania wody, gdy na rzece są niższe stany niż w jeziorze, zmienia się kierunek płynącej wody jezioro oddaje wodę tym samym kanałem, którym wcześniej było zasilane. Inaczej przedstawia się rozrząd wody w jeziorze Jama Roma. Zasilanie zachodzi po przekroczeniu na Bugu (we Włodawie) stanu 290 cm. Okres wymiany wód własnych i rzecznych jest więc znacznie krótszy. W zależności od różnicy stanów wód rzeki i jeziora, podobnie jak w przypadku Bawolich Rogów początkowo zachodzi proces zasilania, następnie oddawania wody. Woda wpływa, a następnie wypływa z jeziora dwoma kanałami, zarówno w części północnej, jak i południowej. Znajomość rozrządu wód bużańskich w zlewniach jezior pozwala określić częstość i czas trwania zasilania rzecznego. Analiza stanów wody w dekadzie wykazała przewagę wiosennego zasilania jezior, najczęściej w marcu, kwietniu i maju. Szczegółowe obserwacje w roku hydrologicznym 2004 wykazały pewną odrębność w stosunku do sytuacji wieloletniej. Niskie opady w tym okresie spowodowały, że stany wody na Bugu nie osiągnęły wysokości umożliwiającej zasilanie jeziora Jama Roma, a kontakt wód bużańskich z jeziorem Bawole Rogi trwał tylko 28 dni, od 27 marca do 23 kwietnia. AUTONOMICZNE FUNKCJONOWANIE JEZIOR W czasie, gdy stany wody na Bugu nie przekraczają granicy warunkującej wymianę wód, jeziora funkcjonują samodzielnie. Taka sytuacja występuje przez większą cześć roku. Na podstawie analizy hydrogramów Bugu we Włodawie w latach ustalono,

14 że jeziora Bawole Rogi i Jama Roma funkcjonowały dzięki zasilaniu przez opady i wody podziemne, średnio odpowiednio 300 i 342 dni w roku. Przedłużające się okresy samodzielnego funkcjonowania akwenów, na ogół prowadziły do ubytku wody w misach. Tempo i zakres spadku stanów wód jeziornych w znacznym stopniu zależały od ich parametrów batymetrycznych. Najwolniej traciły wodę jeziora największe, zdecydowanie szybciej małe obiekty. Przy dłuższych okresach bezopadowych, zaobserwowano systematyczny ubytek wód w misach jeziornych i zanik mniejszych akwenów. W 2004 roku tylko 16 mis stale wypełnionych było wodą, pozostałe jeziora zanikły. Mimo płytkiego położenia zwierciadła wód podziemnych w obrębie doliny, wynikającego z występowania na niewielkiej głębokości słabo przepuszczalnych utworów pylastych, ten rodzaj zasilania miał niewielkie znaczenie. Alimentacja jezior płytkimi wodami podziemnymi nie była w stanie zapobiec zanikowi jezior, spowalniała jedynie tempo tego procesu. Zwierciadło wody podziemnej pochylone w kierunku rzeki (z zachodu na wschód), najpłycej występowało w obrębie współczesnego pasa meandrowego. Położone w tej strefie jeziora Jama Roma i Bawole Rogi miały zatem najłatwiejszy kontakt z wodami podziemnymi. CECHY FIZYKOCHEMICZNE WÓD W okresach pozbawionych zasilania rzecznego parametry jakościowe wód jeziornych wynikają z geochemii zlewni własnej jezior oraz stopnia antropopresji. Wody bużańskie powodują dynamiczne zmiany parametrów fizykochemicznych wód jezior. Właściwości chemiczne wód Bugu związane są z budową jego wyżynnej części zlewni. Mineralizacja wód przekracza 0,5 g/l i dominują geochemiczne jony pochodzące z ługowania skał węglanowych, HCO 3 - i Ca 2+, oraz Na +, K +, Cl - i SO W okresach alimentacji jezior wodami rzecznymi, cechy fizykochemiczne ich wód nawiązują do składu jonowego wód Bugu. Tylko nieliczne jeziora, położone w strefie podkrawędziowej, zachowują przez większość część roku, (przy niskich stanach Bugu także przez cały rok) swój quasi-naturalny charakter. W okresach pozbawionych zasilania rzecznego na skutek parowania dochodzi do zatężenia roztworu w wodach jeziornych, co powoduje wzrost stężenia rozpuszczonych w wodzie składników mineralnych. Mineralizacja ogólna wód jeziornych w tym okresie przewyższa niekiedy mineralizację ogólną wód Bugu. Jakość wód wynika wówczas z tempa ich krążenia w skałach zlewni jeziora. W zlewniach bezpośrednich, na niewielkiej głębokości występuje zwietrzelina osadów węglanowych. Poza tym jeziora zasilane są wyżynnymi wodami podziemnymi z południowego-zachodu (z Łuku Uhruskiego). Są to więc akratopegi o prostym składzie chemicznym z przewagą jonów Ca 2+ i HCO 3 -. Zróżnicowanie zawartości składowych antropogenicznych, (głównie siarczanów i chlorków) wynika ze sposobu użytkowania zlewni jeziornych. Najniższe stężenia Cl - i SO 4 - rejestrowano w jeziorze Jama Roma, którego leśna zlewnia ma charakter naturalny. Najwyższe stężenia notowano w jeziorach położonych w pobliżu krawędzi, w sąsiedztwie zabudowań gospodarskich o nieuregulowanej gospodarce ściekowej. Zmienność składu chemicznego wód jeziornych w czasie i w przestrzeni wynika zatem ze sposobu zasilania jezior i charakteru ich zlewni.

15 PODSUMOWANIE Jeziora rzeczne, utworzone na skutek naturalnych procesów korytowych, są nieodłącznym elementem krajobrazu doliny Bugu. Wynika to także z ograniczonej ingerencji człowieka w obrębie doliny. Powstanie jezior oraz ich funkcjonowanie uzależnione jest ściśle od macierzystej rzeki, której zawdzięczają swoje parametry batymetryczne. Powierzchnie jezior oraz ich zlewnie podlegają wyraźnym zmianom w ciągu roku i wynoszą od setnych części km 2 w okresach samodzielnego funkcjonowania jezior do kilkunastu tysięcy km 2 w okresach kontaktu z rzeką. Wymiana wód zachodzi najczęściej wiosną a przez pozostałą część roku brak jest kontaktu wód jeziornych z wodami Bugu. Powierzchnie zlewni bezpośrednich jezior są wówczas nieznacznie większe od powierzchni jezior. Gdy następuje dopływ wód rzecznych, pojęcie zlewni bezpośrednich jezior staje się czysto teoretyczne, bowiem ich zlewnią staje się zlewnia Bugu po dany profil rzeki. W okresach, gdy jeziora zasilają wody Bugu, stany wód jeziornych zależą od stanu wody w rzece. W pozostałych okresach wodostany jezior kształtowane są przez wielkość opadów i zasilanie podziemne. Udział tych składowych obiegu wody ma jednak relatywnie małe znaczenie, o czym świadczy znaczny ubytek wód w jeziorach w tych okresach. Wahania stanów wynikają także z wielkości zbiornika i ilości zgromadzonej w nim wody. Największą amplitudę zmian stanów wody mają małe jeziora położone pod krawędzią. W okresach samodzielnego funkcjonowania akweny te często wysychają. Najmniejsze wahania stanów wody zaobserwowano w największych jeziorach, położonych w pobliżu rzeki. W przypadku takich jezior kontakt z wodami rzecznymi jest częstszy i dłuższy. Prędkość przepływających wód rzecznych decyduje o procesach zachodzących w obrębie mis jeziornych. Duże prędkości sprzyjają pogłębieniu mis i zwiększeniu ich powierzchni, natomiast małe powodują akumulację niesionego materiału. Sprzyja to tworzeniu się specyficznych form ukształtowania dna misy. Cechy fizykochemiczne wód jeziornych są zróżnicowane i w głównej mierze kształtują je dopływające wody bużańskie. W okresach braku kontaktu jezior z rzeką o jakości wód jeziornych decyduje charakter hydrogeochemiczny zlewni oraz drogi i tempo krążenia wód. Jeziora zasilane są wówczas wodami opadowymi oraz dopływem wód podziemnych. LITERATURA CHAŁUBIŃSKA A., WILGAT T., 1954: Podział fizjograficzny województwa lubelskiego. Przewodnik V Zjazdu PTG. PTG Oddział Lubelski, Lublin. s CHMIEL S., DAWIDEK J., SZWAJGIER W., TURCZYŃSKI M., 2003: Genetic types and transformations of lakes in the Middle Bug valley-floor. [w:] Limnological Reviev, vol. 3/2003. Kielce. s CHOIŃSKI A., 1995: Zarys limnologii fizycznej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Mapa Topograficzna Polski. 1:10 000, arkusz Zbereże nr L, opracowanie topograficzne 1984 PPGK, wydano OPGK Poznań, 1985.

16 Beata Ferencz CHARACTERISTICS OF RIVER LAKES IN THE BUG VALLEY IN THE NEIGHBOURHOOD OF ZBEREŻE VILLAGE Summary The river lakes are the basins with the specific genetic, morphological, bathygraphic as well as trophic features. The Bug valley between Wola Uhruska (south) and Włodawa (north) is an area where many lakes of this type function. That is why, it has been attempted to make an inventory and also to characterize the lakes in the vicinity of Zbereże village. There are twenty six reservoirs in that district that represent four out six genetic types. Bathymetrical plans of the lake s basin have been made, the place where lakes merge has been determined as well. Moreover, the dominant methods of lakes feeding have been specified along with the establishment of the waters physical and chemical parameters. Since there is no limnological study about the Bug valley, the analysis done can help provide with the inquiries on a larger scale.

17 Tom 7 Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Machowski R., Ruman M., (red.). Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec Joanna GAWOR 1) Łukasz GAWOR 2) 1) Wydział Nauk o Ziemi UŚ Sosnowiec 2) Wydział Górnictwa i Geologii, Politechnika Śląska Gliwice ZWAŁOWISKA POGÓRNICZE JAKO INTERESUJĄCY ELEMENT KRAJOBRAZU KULTUROWEGO ZAGŁĘBIA RUHRY WSTĘP Jedną z niewątpliwych atrakcji Zagłębia Ruhry jako regionu silnie uprzemysłowionego jest Trasa kultury przemysłowej (Route der Industriekultur), obejmująca zabytki techniki, takie jak zabudowania dawnych zakładów przemysłowych (kopalń, hut, koksowni), zabytki architektury (dawne osiedla górnicze), infrastrukturę przemysłową (m. in. wielkie piece, zbiorniki gazowe), a także zwałowiska pogórnicze (Dürr, Gramke, 1993; Radomski, Zerressen, 1993). Zwałowiska pogórnicze, popularne hałdy, stanowią istotny element krajobrazu kulturowego, a ponadto zaliczają się do obiektów o dużym potencjale możliwości wykorzystania ich jako obiektów turystycznych. Celem artykułu jest przedstawienie krótkiej charakterystyki zwałowisk pogórniczych Zagłębia Ruhry jako antropogenicznych form terenu, a także zaprezentowanie możliwości wykorzystania tych obiektów w turystyce kwalifikowanej i geoturystyce. Obecny stan zagospodarowania niemieckich zwałowisk stwarza dobre warunki rozwoju turystyki i rekreacji oraz stanowi cenny przykład zmian charakteru obszaru z typowo przemysłowego do usługowego. W podsumowaniu przedstawiono ocenę możliwości wykorzystania pozytywnych doświadczeń niemieckich na obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZWAŁOWISK POGÓRNICZYCH ZAGŁĘBIA RUHRY Zwałowiska pogórnicze Zagłębia Ruhry stanowią antropogeniczne formy terenu, zróżnicowane pod względem wieku, genezy, morfologii, morfometrii, a także stopnia rekultywacji oraz stosunków własnościowych. Według danych Deutsche Steinkohle (Niemieckie Górnictwo Węglowe) na obszarze Zagłębia Ruhry zlokalizowano ponad 100 zwałowisk pogórniczych. Formy te można podzielić na trzy typy morfologiczno-genetyczne: zwałowiska stożkowe (I generacji, najstarsze), zwałowiska stołowe (II generacji, młodsze) i zwałowiska krajobrazowe (III generacji, najmłodsze) (Wiggering, Kerth, 1991; Gawor, 2004). Typy morfologiczno-genetyczne przedstawiono na rysunku nr 1.

18 Rys. 1. Typy morfologiczno-genetyczne zwałowisk pogórniczych Zagłębia Ruhry (wg: H. Wiggering, M. Kerth, 1991, zmienione). Fig. 1. Morphological-genetic types of mning waste dumps in Ruhr Basin (accroding to: H. Wiggering, M. Kerth, 1991, changed). Zwałowiska pogórnicze charakteryzują się zróżnicowaną powierzchnią (od 6 ha do 200 ha), najwyższe z nich osiągają ponad 100 m wysokości względnej. Zdecydowana większość tych form została zrekultywowana, na nielicznych występują zagrożenia pożarowe (m. in. zwałowisko Graf Moltke w Gladbeck, gdzie prowadzony jest stały monitoring zagrożeń) (Atlas Karte, 2000; Otto, Gawor, 2004). W chwili obecnej na obszarze Zagłębia Ruhry znajduje się 14 aktywnych zwałowisk (stan na rok 2003). Zrekultywowane formy należą do Kommunalverband Ruhrgebiet (Związek Gmin Zagłębia Ruhry), natomiast aktywne są administrowane przez Ruhrkohle AG (Nadreński Węgiel Kamienny, spółka akcyjna). Po zakończeniu prac rekultywacyjnych oraz wykluczeniu zagrożeń na zwałowiskach, są one przekazywane pod administrację Związku Gmin Zagłębia Ruhry, który jest odpowiedzialny za ich zagospodarowanie. ZAGOSPODAROWANIE WYBRANYCH ZWAŁOWISK Zagospodarowanie zwałowisk Zagłębia Ruhry sprawia, że są one atrakcyjnymi obiektami dla celów rekreacyjnych i turystycznych. Podstawą do zagospodarowania zwałowisk jest ich rekultywacja. Większość zwałowisk pogórniczych Zagłębia Ruhry jest w pełni zrekultywowana, duża ich część została udostępniona mieszkańcom regionu oraz turystom.

19 Do przykładów zagospodarowania zwałowisk można zaliczyć: rozwój infrastruktury udostępniającej i rekreacyjnej (schody, ławki, umocnienia skarp, sieć dróg dojazdowych i ścieżek pieszych), rozwój infrastruktury turystycznej (sztuczne tory narciarskie, tory saneczkowe, trasy dla rowerów górskich, punkty startowe dla sportów powietrznych np. paragliding), umiejscowienie punktów widokowych wraz z konstrukcjami widokowymi (m. in. Tetraeder w Bottrop), lokalizacja obiektów artystycznych i kulturalnych (rzeźby, pomniki, instalacje, artystyczne, amfiteatry), tworzenie obiektów edukacyjnych (obserwatorium astronomiczne) Duże znaczenie dla rozwoju zagospodarowania zwałowisk pogórniczych w Zagłębiu Ruhry miała zapoczątkowana w roku 1989 Międzynarodowa Wystawa Budowlana IBA Emscherpark, w ramach której powstało wiele spektakularnych obiektów na zwałowiskach (Radomski, Zerressen 1993). Utworzone zostały między innymi charakterystyczne symbole regionu (Landmark), do których należy wspomniany powyżej Tetraeder stalowa konstrukcja widokowa w kształcie czworościanu (fot. 1), stanowiąca jedną z niekwestionowanych atrakcji turystycznych miasta Bottrop. Zwałowiska pogórnicze zostały włączone do trasy dziedzictwa przemysłowego Zagłębia Ruhry (Route Industriekultur), tworząc osobne tematyczne trasy. Fot. 1. Tetraeder stalowa konstrukcja widokowa na zwałowisku Prosper w Bottrop (fot. Ł. Gawor). Photo 1. Tetraeder steel construction on waste dump Prosper in Bottrop (photo Ł. Gawor). ZWAŁOWISKA POGÓRNICZE JAKO ISTOTNY ELEMENT TRASY KULTURY PRZEMYSŁOWEJ Trasa kultury przemysłowej Zagłębia Ruhry (Route Industriekultur) skupia najważniejsze zabytki techniki i architektury oraz obiekty przemysłowe regionu. Całkowita długość trasy wynosi 400 km, w jej obrębie wyodrębniono 25 wycieczek tematycznych. Pomniki historii górnictwa są zarządzane przez fundację d/s ochrony dziedzictwa przemysłowego i historii kultury, którą finansuje Ruhrkohle AG (Nadreński Węgiel S.A.) oraz

20 władze Landu Północna Nadrenia-Westfalia (Route Industriekultur, 2003). Jedną z tematycznych wycieczek w obrębie Trasy dziedzictwa przemysłowego jest Trasa panoram (Panorama Route), skupiająca 5 zwałowisk. Do zwałowisk, wchodzących w skład Trasy dziedzictwa przemysłowego i tworzących Trasę panoram należą: zwałowisko Schwerin w Castrop-Rauxell, zwałowisko Grosses Holz w Bergkamen, zwałowisko Pattberg w Moers, zwałowisko Hoppenbruch w Herten oraz zwałowisko Prosper w Bottrop (Route Industriekultur, 2003). Zwałowiska te służą nie tylko jako punkty widokowe, spełniają również funkcję rekreacyjną oraz są potencjalnymi obiektami turystycznymi. Każde z wymienionych zwałowisk zostało zagospodarowane sposób wzmagający jego atrakcyjność. Przykładami infrastruktury turystycznej są m. in.: metalowa konstrukcja zegaru słonecznego na szczycie zwałowiska Schwerin, o średnicy ok. 10 m, elektrownia wiatrowa i instalacje artystyczne dotyczące energetyki alternatywnej na szczycie zwałowiska Hoppenbruch w Herten, winnica założona przez pracownika Ruhrkohle AG oraz ścieżki rowerowe i konne na zwałowisku Pattberg w Moers, a także najdłuższy na świecie sztuczny tor narciarski Alpincenter (fot. 2) na zwałowisku Prosper w Bottrop (prywatna inwestycja byłego świetnego alpejczyka Marca Girardelli). Fot. 2. Sztuczny tor narciarski Alpincenter na zwałowisku Prosperstrasse w Bottrop (fot. Ł. Gawor). Photo 2. Artificial ski track Alpincenter on the waste dump Propsperstrasse in Bottrop (photo Ł. Gawor). ZWAŁOWISKA POGÓRNICZE A ROZWÓJ TURYSTYKI Przedstawione powyżej przykłady zagospodarowania zwałowisk świadczą o atrakcyjności turystycznej tych antropogenicznych form terenu. Faktycznie turystyka i rekreacja na zwałowiskach w Zagłębiu Ruhry rozwija się dynamicznie w ostatniej dekadzie, przyjmując różne kierunki. Z jednej strony można zaobserwować przykłady typowej turystyki weekendowej, rekreacyjnej (wypoczynkowej), o zasięgu lokalnym, z drugiej strony rozwinięta infrastruktura sportowa (wspomniany sztuczny tor narciarski) przyciąga nawet turystów zagranicznych, głównie z sąsiedniej Holandii. Dobrym działaniem marketingowym jest powiązanie turystyki z życiem kulturalnym i artystycznym przykładem mogą być regularnie

21 odbywające się przedstawienia teatralne na szczycie zwałowiska Prosper w Bottrop lub odbywający się co roku festiwal latawców na zwałowisku Pattberg w Moers. Kolejnym przykładem wykorzystania zwałowisk jako obiektów odpowiednich dla rozwoju turystyki jest organizacja imprez sportowych, m. in. zawodów sportów powietrznych na zwałowisku Norddeutschland w Neukirchen-Vluyn czy planowanych mistrzostw świata w kolarstwie górskim na zwałowisku Hoheward w Herten. Kolejną szansą rozwoju regionu Zagłębia Ruhry jest rozwój geoturystyki. Stanowi ona nowy, bardzo atrakcyjny dział usług turystycznych, wykazujący dynamiczny rozwój w wielu regionach świata. Ukierunkowanie turystyki w stronę nauk o Ziemi stanowi kontynuację wielu dotychczasowych trendów, przejawiających się zarówno w turystyce wycieczkowej, jak i kwalifikowanej. Nowym elementem jest podkreślenie sfery edukacyjnej, rozszerzonej nie tylko o popularne, ale coraz bardziej naukowe podejście do zagadnień geologicznych i przyrodniczych, które stanowią istotny element nowej dziedziny turystyki. Geoturystyka obejmuje nie tylko walory przyrodnicze (zarówno przyrody ożywionej, jak i nieożywionej), ale i bogactwo dziedzictwa kulturowego od krajobrazu kulturowego przez zabytki techniki i dziedzictwo przemysłowe aż do antropogenicznych elementów środowiska geograficznego. W ten sposób również zwałowiska pogórnicze mogą być obiektem geoturystycznym z jednej strony jako obiekt geomorfologiczny i geologiczny, z drugiej strony jako miejsce gdzie może rozwijać się turystyka kwalifikowana (głównie o charakterze aktywnym, sportowo-rekreacyjnym). Przykładami już istniejących form zagospodarowania zwałowisk Zagłębia Ruhry pod kątem geoturystycznym są elementy edukacyjne tablice informacyjne dotyczące zwałowisk, instalacje artystyczne związane tematycznie z naukami o Ziemi oraz edukacją ekologiczną (m. in. wspomniana energetyka alternatywna i zegar słoneczny, a także bardzo ciekawy projekt utworzenia obserwatorium astronomicznego na zwałowisku Hoheward w Herten). MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA NIEMIECKICH POZYTYWNYCH DOŚWIADCZEŃ DOTYCZĄCYCH ZWAŁOWISK POGÓRNICZYCH NA OBSZARZE GZW Stopień zagospodarowania zwałowisk w Zagłębiu Ruhry oraz stan rozwoju turystyki przemysłowej w tym regionie można określić jako bardzo dobry. Spośród wielu interesujących atrakcji turystycznych, związanych z działalnością górniczą i hutniczą dawnych kopalń, hut, koksowni, osiedli górniczych, zabytkowych budynków, wyodrębniono osobny element, pozornie mało atrakcyjny: zwałowiska pogórnicze. Mamy do czynienia z przykładem przekształcenia negatywnego charakteru obiektu krajobrazowego w pozytywny, jak najbardziej zbliżony do naturalnego (zwałowisko III generacji tzw. zwałowisko krajobrazowe). Na obszarze GZW występuje 380 zwałowisk pogórniczych (Gawor, 2004), są one w niewielkim stopniu zagospodarowane. Pojedyncze przykłady zagospodarowania zwałowisk to zagospodarowanie parkowo-rekreacyjne zwałowisk w Bieruniu (Patrzałek, 1993), czy utworzenie ośrodka narciarskiego Dolomity Sportowa Dolina na zwałowisku odpadów rud cynku i ołowiu w Bytomiu Suchej Górze. Zwałowiska są miejscem potencjalnego rozwoju turystyki (cieszą się często zainteresowaniem mieszkańców regionu, nie zawsze legalnie wkraczających na ich teren), podstawowym mankamentem jest jednak brak udo

22 stępnienia i zagospodarowania. Główną przeszkodą jest często brak zakończonych działań rekultywacyjnych, zagrożenia pożarowe, brak uregulowania stosunków własności. Dużym problemem są również kwestie finansowe. Dlatego dobrym kierunkiem jest wzięcie pod uwagę aspektów geoturystycznych stworzenia informacji o charakterze edukacyjnym, następnie rozwój infrastruktury udostępniającej (ścieżki piesze i rowerowe, schody, ławki), a w miarę upływu czasu rozwój infrastruktury sportowej. Istotne jest zaplanowanie długotrwałych inwestycji, które będą realizowane etapami. Wartościowe jest również wykorzystywanie pozytywnych doświadczeń niemieckich w dziedzinie sozologii górniczej. Problemy sozologiczne i ich rozwiązanie stanowią priorytet działań poprzedzający zagospodarowanie i udostępnianie zwałowisk. LITERATURA Atlas Karte + Luftbild Mittleres Ruhrgebiet. Massstab 1: Kommunalverband Ruhrgebiet. DÜRR H., GRAMKE J., 1993: Das Ruhrgebiet im Wandel Regionales Erbe und Gestaltung für die Zukunft. Festschritt zum 49. Deutschen Geographentag. Bochumer Geografische Arbeiten, Bochum. GAWOR Ł., 2004: Wybrane zagadnienia sozologii górniczej w Zagłębiu Ruhry i Górnośląskim Zagłębiu Węglowym (GZW) na przykładzie zwałowisk pogórniczych studium porównawcze. [w:] Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, Górnictwo, z. 260, Gliwice. OTTO F., GAWOR Ł., 2004: Wybrane zagadnienia dotyczące zwałowisk pogórniczych w niemieckim górnictwie węgla kamiennego. Prace Komisji Naukowych PAN, Katowice. PATRZAŁEK A., 1993: Rekultywacja i zagospodarowanie parkowo-rekreacyjne zwałowiska po kopalnictwie węgla kamiennego w Bieruniu. Działalność naukowa PAN, Wybrane zagadnienia. RADOMSKI S., ZERRESSEN M., 1993: Katalog zum Stand der Projekte Frühjahr IBA Emscherpark. Gelsenkirchen. Route Industriekultur. Reisen im Revier Kommunalverband Ruhrgebiet, Essen. SCHULZ D., 1993: Anfall, Verwendung und Aufhaldung von Bergematerial. Ruhrkohle AG, Essen. WIGGERING H., KERTH M., 1991: Bergehalden des Steinkohlenbergbaus. Vieweg. Joanna Gawor, Łukasz Gawor POST-MINING DUMPING GROUNDS AS AN INTERESTING ELEMENT OF CULTURAL LANDSCAPE IN RUHR BASIN Summary In the paper there are presented chosen problems of mining sozology in Ruhr Basin with regard to mining waste dumps. Ruhr Basin belongs to the largest European industrial areas, where the mining waste dumps create one of the most interesting elements of the culture landscape The purpose of this article is charcterization of waste dumps, objects which are generally not attractive, but may potentially build touristic sites. There is described the present state of the waste dumps and their features, classification of waste dumps according to their genesis, the problems of waste dumps protection and possibilities of touristic (geotouristic) development of these objects. In the paper there is also proposed an evaluation of using positive German experiences in the field of mining sozology in Upper Silesian Coal Basin.

23 Tom 7 Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Machowski R., Ruman M., (red.). Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec Dariusz IGNATIUK Michał MUCIK Studenckie Koło Naukowe Geofizyków UŚ Sosnowiec STRUKTURA TERMICZNA ORAZ STRATYFIKACJA POKRYWY ŚNIEŻNEJ W REJONIE HALI GĄSIENICOWEJ (TATRY) WSTĘP Badania na Hali Gąsienicowej zostały wykonane w ramach obozu naukowoszkolenio-wego Studenckiego Koła Naukowego Geofizyków z Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. Rozwój pokrywy śnieżnej oraz przebieg rozkładu temperatury w pokrywie na Hali Gąsienicowej był tematem badań m. in.: K. Chomicza (1962) oraz M. Kłapowej (1974, 1980). Obecnie prowadzone są studia nad zmianami dobowymi przestrzennego zróżnicowania temperatury powietrza (Baranowski, 2003), wiecznej zmarzliny (Dobiński, 2004), wieloletniej zmienności pokrywy śnieżnej (Falarz, 2002; Juraszek-Wiewióra, 2005), struktury bilansu cieplnego (Gądek, Caputa, 2003). Stratyfikacja oraz rozkład temperatury w pokrywie śnieżnej jest dzisiaj tematem nielicznych prac. Tematyką niwalną w celach prognozowania lawinowego zajmuje się Stacja Badań Specjalnych IMiGW na Hali Gąsienicowej. Hala Gąsienicowa znajduje się w Tatrach Wysokich, których klimat wykazuje cechy wysokogórskie, właściwe strefie umiarkowanej o charakterze przejściowym oceanicznokontynentalnym (Hess, 1965). Według klasyfikacji M. Hessa (1965), Hala Gąsienicowa znajduje się na granicy pięter klimatyczno-roślinnych: chłodnego (1550 m n.p.m., górna granica lasu) i bardzo chłodnego (1850 [1670] m n.p.m.). W Tatrach, M. Kłapowa (1980) wyróżnia trzy okresy formowania się pokrywy śnieżnej: I okres narastania z najniższymi temperaturami pokrywy (grudzień styczeń); II okres silnego narastania pokrywy oraz jej kulminacji (luty marzec); III okres tajania i zanikania pokrywy (kwiecień). Każdy z tych okresów charakteryzuje się typowym dla niego gradientem temperatury, stopniem metamorfozy oraz właściwościami fizycznymi śniegu. Stan pokrywy śnieżnej zależy głównie od temperatury powietrza, a także od typu pogody, insolacji i orografii. Znaczący wpływ na rozkład temperatury w pokrywie poza wymienionymi wcześniej czynnikami, ma temperatura gruntu na początku formowania się pokrywy, jak i w czasie jej trwania (Kłapowa, 1980). Gęstość śniegu jest wskaźnikiem faz rozwoju pokrywy śnieżnej. W krajach polarnych przy stałej temperaturze wzrost gęstości z głębokością jest prostoliniowy (Trepińska, 2002). W Tatrach, gdzie pokrywa jest sezonowa, gęstość zmienia się nierównomiernie. Najniższą gęstością odznaczają się zwykle warstwy górne (choć możliwa jest sytuacja gdzie dzia

24 łalność wiatru będzie miała właściwości kompaktujące śnieg, a zatem zwiększające jego gęstość). Zróżnicowanie gęstości w środkowej i dolnej części pokrywy zależy w dużej mierze od warunków pogodowych podczas formowania się pokrywy. Często środkowe warstwy śniegu mają większą gęstość niż dolne. Wiąże się to z występowaniem warstwy lodowych, które zatrzymują przesiąkanie wody; przy ich braku najwyższa gęstość notowana jest w dolnej warstwie pokrywy śnieżnej. Klasyfikacja gatunków śniegu wykonywana jest zazwyczaj zgodnie z międzynarodową klasyfikacją śniegu, ustaloną na początku lat pięćdziesiątych przez Międzynarodową Komisję Śniegu i Lodu (Jania, 1993). W Polsce często stosowana jest klasyfikacja K. Chomicza (1962), opierająca się na klasyfikacji wg Nakaya. W niniejszej publikacji użyto uproszczonej klasyfikacja stosowanej przez IMiGW do określania zagrożenia lawinowego. Badania odbyły się w rejonie Hali Gąsienicowej w dniach marca 2005 roku. Celem badań było określenie wpływu drzew na stratyfikację i na strukturę termiczną pokrywy śnieżnej, jej zróżnicowaniem ze względu ma miejsce formowania oraz próba wyznaczenia i scharakteryzowania warstwy, w której występowały dobowe wahania temperatury (warstwa czynna ). METODY BADAŃ Pomiary gęstości śniegu wykonywane byłe śniegomierzem wagowym firmy Winter Engineering (USA), który ze względu na swoje małe rozmiary (pojemność cylindra pomiarowego wynosi 100 ml) pozwala określać gęstość warstw kilkucentymetrowych. Temperatura mierzona była czujnikami umieszczonymi na stałe w pokrywie śnieżnej, ich umiejscowienie (tab. 1) zostało wybrane po rozpoznaniu stratyfikacji pokrywy śnieżnej. Co godzinę (w dzień) lub dwie (w nocy) wykonywane były pomiary za pomocą rejestratora temperatury firmy Huger. Położenie oraz wysokość wyznaczono za pomocą odbiornika GPS e-trex firmy Garmin i mapy Tatry Polskie (1:10 000). Tabela 1. Rozmieszczenie czujników. Średnie i minimalne temperatury notowane w okresie badań. Table 1. Placed of temperature sensors. Average and minimal temperatures measured while research. Czujnik Położenie Średnia temperatura Minimalne temperatury z dnia 20 marca [ o C] Temperatura [ o C] Godzina Data T1 100 cm -20, h 20. marca -14,2 nad powierzchnią śniegu -17, h 21. marca T2 160 cm (3 cm pod -5, h 20 marca -4,8 powierzchnią śniegu) -9, h 21 marca T3 147 cm (16 cm) -1,7 zanotowano stały spadek temperatury T4 133 cm (50 cm) -0,5 zanotowano spadek temperatury pod koniec okresu pomiarowego do -1,1 o C T5 80 cm (83 cm) -0,5 T6 0 cm (163 cm), podłoże -0,5 Największym problemem, związanym z pomiarem temperatury w pokrywie, było umieszczenie czujników w pokrywie. Zazwyczaj umieszcza się je na tyczce w początkowym okresie narastania pokrywy. Problem pojawia się, gdy pokrywa śnieżna jest wyższa niż

25 tyczka pomiarowa, co zubaża dane pomiarowe. W ekstremalnych warunkach pomiarowych (np. na Kasprowym Wierchu) tyczki i czujniki przed znalezieniem się w narastającej w czasie pokrywie śnieżnej ulegają dużemu oszronieniu i zalodzeniu, co przy delikatności sprzętu pomiarowego wyklucza ich odlodzenie. Nie bez znaczenia jest także przewodzenie ciepła przez tyczkę, przy dużej insolacji możliwe jest stopnienie się śniegu w bezpośrednim otoczeniu termometrów. Wszystkie te czynniki wpływają na błąd pomiarów i rzadkie stosowanie tych metod. Na stacjach badawczych IMiGW w Tatrach nie ma termometrów mierzących ciągłe zmiany temperatury w pokrywie, dokonuje się tylko chwilowych pomiarów raz na tydzień w czasie wykonywania profilu śnieżnego. W trakcie prowadzonych badań, w wykonanym profilu śnieżnym w kolejnych warstwach założono czujniki temperatury (starając się umieścić je poziomo na głębokości 5-10 cm), a następnie ostrożnie, możliwie szczelnie, zasypano cały profil do poziomu powierzchni pokrywy śnieżnej. LOKALIZACJA STANOWISK POMIAROWYCH Pomiary wykonywane były na Hali Gąsienicowej, w niewielkiej odległości od schroniska Murowaniec. Położenie punktów badań różniło się pod względem wysokości n.p.m. a także otoczenia szatą roślinną (tab. 2). Pomiary temperatury wykonywane były w profilu I. Tabela 2. Charakterystyka stanowisk pomiarowych. Table 2. Characteristic of points for the measurement. Lp. Nazwa punktu Położenie 1 Profil I 2 Profil II Φ 49 o 14,638` λ 20 o 00,480` Φ 49 o 14,671` λ 20 o 00,396` Wysokość m n.p.m Opis stanowiska Profil usytuowany był w lesie, ok. 200 m na wschód od schroniska Murowaniec Profil znajdował się powyżej górnej granicy lasu, ok. 100 m na wschód od Stacji Badań Specjalnych IMGW PROFILE ŚNIEŻNE Profil I wykonany został w dniu 19 marca 2005 roku. Warunki pogodowe były niesprzyjające. Nie było wiatru, ale przez cały czas padał śnieg w postaci krupy śnieżnej a następnie płatków. Miejsce wykonania profilu wystawione było na bezpośrednie promieniowanie słoneczne przez ok. 1 godzinę na dobę. Głębokość śniegu wynosiła 163 cm w tym 11 cm świeżego opadu. Podłoże trawiaste było nie zmrożone, miejscami występowało oblodzenie. W całym profilu wyszczególniono siedem wyraźnych warstw lodowych o gęstości 0,9 g/cm 3 (wartość tablicowa). Dokładny rozkład gęstości w poszczególnych warstwach przedstawiony jest na rysunku nr 1 i w tabeli nr 3. Średnia gęstość śniegu w profilu z uwzględnieniem świeżego śniegu wynosiła 0,39 g/cm 3, a bez niego 0,41 g/cm 3. Należy odnotować, że w nocy z 18 na 19 marca miał miejsce opad deszczu, czego skutki można było obserwować w profilu. W czasie wykonywania profilu I, warstwa 2 była silnie nasiąknięta wodą. W dniu 21 marca, gdy demontowano termometry, warstwa ta była

26 bardzo twarda silnie zmrożona. Zaobserwowane w czasie wykonywania profilu ziarna śniegu (λ) o niewielkiej wielkości (0,5 1 mm), po okresie ocieplenia i ponownego zmrożenia (regelacja), zmieniły swoją strukturę, tworząc konglomeraty. Regelacja spowodowała wygładzenie pierwotnych ziaren, a następnie ich wzajemne złączenie w konglomeraty o wielkości ok. 5 6 mm. Warstwa 3, także o dużej wilgotności, różni się wartościami gęstości od kolejnej, która oddzielona jest dwoma warstwami lodowymi utrudniającymi przesiąkanie wody wgłąb, a co za tym idzie zwiększania ich gęstości. Zwiększona gęstość warstwy 7 wynika prawdopodobnie z okresów ocieplenia w czasie jej formowania. Wskazuje na to występowanie warstw lodowych, mogących powstać w wyniku topnienia, a następnie zmrożenia pokrywy śnieżnej. Można przypuszczać, że geneza tej warstwy jest podobna do formującej się warstwy 3. Tabela 3. Gęstość i rodzaj śniegu w profilu I. Table 3. Density and type of snow in profile I. Rys. 1. Gęstość śniegu w profilu I: 1-9 warstwy śniegu, a-g warstwy lodowe. Fig. 1. Snow density in profile I: 1-9 snow layer, a-g ice layer. Numer warstwy Gęstość [g/cm 3 ] Gatunek śniegu Symbol gatunku śniegu 1 0,18 śnieg świeżo spadły; krupa śnieżna i płatki + 2 0,38 śnieg w pierwszym stadium metamorfozy, bardzo mokry λ 3 0,43 śnieg w pierwszym stadium metamorfozy, mokry λ 4 0,35 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 5 0,37 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 6 0,40 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 7 0,40 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 8 0,37 śnieg gruboziarnisty, z ciemnymi warstewkami 9 0,38 śnieg gruboziarnisty

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

Co to jest ustrój rzeczny?

Co to jest ustrój rzeczny? Co to jest ustrój rzeczny? Ustrój (reżim) rzeczny jest to ustalany na podstawie wieloletnich obserwacji rytm wahań przepływów rzeki oraz stanów wody, związany z rodzajem zasilania i zlodzeniem. Każda rzeka

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu

INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu Wykład 2 Charakterystyka morfologiczna koryt rzecznych 1. Procesy fluwialne 2. Cechy morfologiczne koryta rzecznego 3. Klasyfikacja koryt rzecznych 4. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

Geografia - KLASA III. Dział I

Geografia - KLASA III. Dział I Geografia - KLASA III Dział I Dział II 1. Rodzaje i rozwój usług w Polsce - klasyfikuję usługi - określam rolę usług jako III sektora gospodarki - opisuję znaczenie usług we współczesnej gospodarce - wykazuję

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka zlewni

Charakterystyka zlewni Charakterystyka zlewni Zlewnia, dorzecze, bifurkacja Występujące na powierzchni lądów wody powierzchniowe: źródła, cieki, zbiorniki wodne, bagna stanowią siec wodną. Siec ta tworzy system wodny, ujęty

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KATOWICACH DELEGATURA W CZĘSTOCHOWIE ul. Rząsawska 24/28 tel. (34) 369 41 20, (34) 364-35-12 42-200 Częstochowa tel./fax (34) 360-42-80 e-mail: czestochowa@katowice.wios.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r.

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Przegląd tematów seminariów licencjackich w roku akademickim 2009/2010

Przegląd tematów seminariów licencjackich w roku akademickim 2009/2010 Przegląd tematów seminariów licencjackich w roku akademickim 2009/2010 Katedra Geografii Ekonomicznej Problemy społeczno-polityczne: Główne problemy społeczne świata Procesy integracji i dezintegracji

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA OPINIA GEOTECHNICZNA Obiekt: Miejscowość: Województwo: Zleceniodawca: rozbudowa Szkoły Podstawowej w Rzewniu Rzewnie mazowieckie ARCHEIKON Studio Projektów 07-410 Ostrołęka, ul. Farna 9a Opracował mgr

Bardziej szczegółowo

POIS.05.03.00-00-284/10

POIS.05.03.00-00-284/10 Walory krajobrazowe Małgorzata Strzyż Anna Świercz Piotr Czernecki Rafał Kozieł POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego i obszaru Natura 2000 Łysogóry na lata 2013-2033,

Bardziej szczegółowo

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych W wyniku programu badań transportu wilgoci i soli rozpuszczalnych w ścianach obiektów historycznych, przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

analiza form geomorfologicznych; zagadnienia zagrożeń - osuwisk, powodzi i podtopień

analiza form geomorfologicznych; zagadnienia zagrożeń - osuwisk, powodzi i podtopień Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej [PUGP] Ćwiczenie 3 analiza form geomorfologicznych; zagadnienia zagrożeń - osuwisk, powodzi i podtopień zasoby środowiska Zasoby odnawialne Zasoby nieodnawialne

Bardziej szczegółowo

Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej PUGP. Ćwiczenie 3 analiza form geomorfologicznych. Zagadnienia osuwisk, powodzi i podtopieo

Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej PUGP. Ćwiczenie 3 analiza form geomorfologicznych. Zagadnienia osuwisk, powodzi i podtopieo Przyrodnicze uwarunkowania gospodarki przestrzennej PUGP Ćwiczenie 3 analiza form geomorfologicznych. Zagadnienia osuwisk, powodzi i podtopieo zasoby środowiska Zasoby odnawialne Zasoby nieodnawialne Zasoby

Bardziej szczegółowo

TYGODNIOWY BIULETYN HYDROLOGICZNY

TYGODNIOWY BIULETYN HYDROLOGICZNY INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY TYGODNIOWY BIULETYN HYDROLOGICZNY 19 25 września 2012 r. Spis treści: 1. Sytuacja hydrologiczna... 2 2. Temperatury ekstremalne w regionach

Bardziej szczegółowo

Metody obliczania obszarowych

Metody obliczania obszarowych Metody obliczania opadów średnich obszarowych W badaniach hydrologicznych najczęściej stosowaną charakterystyką liczbową opadów atmosferycznych jest średnia wysokość warstwy opadu, jaka spadła w pewnym

Bardziej szczegółowo

Pochodzenie wód podziemnych

Pochodzenie wód podziemnych Wody podziemne Woda podziemna - to woda zmagazynowana w wolnych przestrzeniach skał zalegających poniżej powierzchni Ziemi. Stanowią jeden z bardzo istotnych elementów obiegu wody w przyrodzie. Pochodzenie

Bardziej szczegółowo

Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2013 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY. Kryteria oceniania odpowiedzi

Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2013 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY. Kryteria oceniania odpowiedzi Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2013 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi Warszawa 2013 2 Egzamin maturalny z geografii Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

Dane pomiarowo-obserwacyjne pozyskiwane z sieci stacji hydrologicznych i meteorologicznych państwowej służby hydrologicznometeorologicznej

Dane pomiarowo-obserwacyjne pozyskiwane z sieci stacji hydrologicznych i meteorologicznych państwowej służby hydrologicznometeorologicznej Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy Dane pomiarowo-obserwacyjne pozyskiwane z sieci stacji hydrologicznych i meteorologicznych państwowej służby hydrologicznometeorologicznej

Bardziej szczegółowo

Obszary Natura 2000 szansą rozwoju dla naszej gminy

Obszary Natura 2000 szansą rozwoju dla naszej gminy Obszary Natura 2000 szansą rozwoju dla naszej gminy gmina Siennica województwo mazowieckie Konkurs pn. Obszar Natura 2000 szansą dla rozwoju naszej gminy realizowany w ramach projektu "Natura 2000 naszą

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE CIEKÓW POWIERZCHNIOWYCH W MONITOROWANIU JAKOŚCI EKSPLOATOWANYCH ZBIORNIKÓW WÓD PODZIEMNYCH

WYKORZYSTANIE CIEKÓW POWIERZCHNIOWYCH W MONITOROWANIU JAKOŚCI EKSPLOATOWANYCH ZBIORNIKÓW WÓD PODZIEMNYCH WYKORZYSTANIE CIEKÓW POWIERZCHNIOWYCH W MONITOROWANIU JAKOŚCI EKSPLOATOWANYCH ZBIORNIKÓW WÓD PODZIEMNYCH Przemysław Wachniew 1, Damian Zięba 1, Kazimierz Różański 1, Tomasz Michalczyk 2, Dominika Bar-Michalczyk

Bardziej szczegółowo

Metody obliczania obszarowych

Metody obliczania obszarowych Metody obliczania opadów średnich obszarowych W badaniach hydrologicznych najczęściej stosowaną charakterystyką liczbową opadów atmosferycznych jest średnia wysokość warstwy opadu, jaka spadła w pewnym

Bardziej szczegółowo

Zakład Geotechniki i Budownictwa Drogowego. WYDZIAŁ GEODEZJI, INŻYNIERII PRZESTRZENNEJ I BUDOWNICTWA Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie

Zakład Geotechniki i Budownictwa Drogowego. WYDZIAŁ GEODEZJI, INŻYNIERII PRZESTRZENNEJ I BUDOWNICTWA Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Zakład Geotechniki i Budownictwa Drogowego WYDZIAŁ GEODEZJI, INŻYNIERII PRZESTRZENNEJ I BUDOWNICTWA Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Hydrologia inżynierska - laboratorium Podstawy hydrologii

Bardziej szczegółowo

WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE

WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE METEOROLOGIA Warunki hydrometeorologiczne stanowią podstawę rozpoznania uwarunkowań funkcjonowania i przemian geoekosystemów. Dlatego jednym z podstawowych zadań realizowanych

Bardziej szczegółowo

OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW

OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW OPRACOWAŁ: mgr Kazimierz Milanowski inż. Przemysław Milanowski Kraków grudzień 2010

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. POZIOM NAUCZANIA: liceum ogólnokształcące kl. I (szkoła ponadgimnazjalna)

SCENARIUSZ LEKCJI. POZIOM NAUCZANIA: liceum ogólnokształcące kl. I (szkoła ponadgimnazjalna) Katarzyna Koczerba SCENARIUSZ LEKCJI TEMAT ZAJĘĆ: Rzeka Drawa (edukacja regionalna) POZIOM NAUCZANIA: liceum ogólnokształcące kl. I (szkoła ponadgimnazjalna) CZAS TRWANIA: 3 tygodnie CELE ZAJĘĆ Uczeń zna:

Bardziej szczegółowo

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład materiału nauczania w podziale na poszczególne jednostki lekcyjne (tematy) przy 2 godzinach geografii w tygodniu w klasie drugiej gimnazjum. Nr lekcji

Bardziej szczegółowo

Ocena hydromorfologiczna cieków w praktyce

Ocena hydromorfologiczna cieków w praktyce Ocena hydromorfologiczna cieków w praktyce dr Adam Hamerla Główny Instytut Górnictwa tel.: 32 259 22 92 email: ahamerla@gig.eu Patronat honorowy: Sfinansowano ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB)

Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB) Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB) IT SYSTEM GŁÓWNE KOMPONENTY SYSTEMU ISOK: Dane LIDAR (4- punktów/m ; >00

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 12/14 za okres 21.02.2014 27.02.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 12/14 za okres 21.02.2014 27.02.2014 nr 12/14 za okres 21.2.214 27.2.214 O P I S P O G O D Y Na początku opisywanego okresu Polska południowa znajdowała się na skraju niżu znad Atlantyku, w strefie falującego frontu atmosferycznego. W jego

Bardziej szczegółowo

ZAKRES WIEDZY I UMIEJĘTNOŚCI WYMAGANYCH NA POSZCZEGÓLNYCH STOPNIACH WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU GEOGRAFICZNEGO

ZAKRES WIEDZY I UMIEJĘTNOŚCI WYMAGANYCH NA POSZCZEGÓLNYCH STOPNIACH WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU GEOGRAFICZNEGO ZAKRES WIEDZY I UMIEJĘTNOŚCI WYMAGANYCH NA POSZCZEGÓLNYCH STOPNIACH WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU GEOGRAFICZNEGO PRZEPROWADZANEGO W GIMNAZJACH W ROKU SZK. 2014/2015 Konkurs przeznaczony jest dla uczniów gimnazjum

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia w zakresie rekultywacji terenów pokopalnianych

Doświadczenia w zakresie rekultywacji terenów pokopalnianych Doświadczenia w zakresie rekultywacji terenów pokopalnianych dr inż. Paweł Olszewski Zakład Terenów Poprzemysłowych i Gospodarki Odpadami Główny Instytut Górnictwa Rekultywacja Przez rekultywację rozumie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z geografii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

ZLEWNIE RZEK BUGU I NARWI

ZLEWNIE RZEK BUGU I NARWI ZLEWNIE RZEK BUGU I NARWI ZASOBY WODNE I PRZYRODNICZE MONOGRAFIA pod redakcją Jana Dojlido i Bohdana Wieprzkowicza WARSZAWA 2007 SPIS TREŚCI WSTĘP 7 1. ZASOBY WODNE 9 1.1. EWOLUCJA POGLĄDÓW NA GOSPODARKĘ

Bardziej szczegółowo

Obieg materii w skali zlewni rzecznej

Obieg materii w skali zlewni rzecznej WODY PODZIEMNE Wody podziemne stanowią nie tylko formę retencji wody w zlewni, ale równocześnie uczestniczą w procesach przemieszczania rozpuszczonej materii w zlewni. W ramach ZMŚP na Stacjach Bazowych

Bardziej szczegółowo

Spis treści CZĘŚĆ I GEOGRAFIA FIZYCZNA OGÓLNA Z ELEMENTAMI GEOLOGII

Spis treści CZĘŚĆ I GEOGRAFIA FIZYCZNA OGÓLNA Z ELEMENTAMI GEOLOGII Spis treści CZĘŚĆ I GEOGRAFIA FIZYCZNA OGÓLNA Z ELEMENTAMI GEOLOGII 1. System nauk o Ziemi 15 2. Zagadnienia kartograficzne 18 2.1. Odwzorowania kartograficzne 18 2.2. Mapy 22 2.3. Metody przedstawiania

Bardziej szczegółowo

Studia stacjonarne II stopnia (2-letnie magisterskie) Specjalność Hydrologia, meteorologia i klimatologia (HMK)

Studia stacjonarne II stopnia (2-letnie magisterskie) Specjalność Hydrologia, meteorologia i klimatologia (HMK) Studia stacjonarne II stopnia (2-letnie magisterskie) Specjalność Hydrologia, meteorologia i klimatologia (HMK) www.klimat.geo.uj.edu.pl www.hydro.geo.uj.edu.pl Fot. Z. Ustrnul Fot. J. Pociask-Karteczka

Bardziej szczegółowo

2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W ROKU 2006

2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W ROKU 2006 Powietrze 17 2. CHARAKTERYSTYKA WARUNKÓW METEOROLOGICZNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAŁOPOLSKIM W ROKU 2006 Charakterystykę warunków meteorologicznych województwa małopolskiego w roku 2006 przedstawiono na podstawie

Bardziej szczegółowo

CZĘŚCIOWA ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY ŁAŃCUT

CZĘŚCIOWA ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY ŁAŃCUT PROJEKT Załącznik Nr 2 do Uchwały nr... Rady Gminy Łańcut z dnia..... w sprawie uchwalenia częściowej zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Łańcut CZĘŚCIOWA ZMIANA

Bardziej szczegółowo

Katedra Ochrony Środowiska

Katedra Ochrony Środowiska Katedra Ochrony Środowiska Lp. Kierunek studiów stacjonarnych II stopnia Specjalność Temat pracy dyplomowej magisterskiej 2016/2017 Opiekun pracy Nazwisko studenta 1. Ochrona środowiska TOŚ Wpływ eksploatacji

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Obiekt : nawierzchnia drogowa Miejscowość : Majdan Gmina: Wiązowna Województwo: mazowieckie Zleceniodawca: VERTIKAL BłaŜej Binienda ul. Droga Hrabska 8 d 05-090 Falenty Nowe

Bardziej szczegółowo

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności:

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności: Dziennik Ustaw Nr 73-3950- Poz. 824 10. 1. Zabezpieczeniu przeciwpożarowemu lasów służą pasy przeciwpożarowe w lasach położonych przy obiektach mogących stanowić zagrożenie pożarowe lasu. 2. Wyróżnia się

Bardziej szczegółowo

Ocena aktualnej i prognozowanej sytuacji meteorologicznej i hydrologicznej na okres 24.07-28.07.2015r.

Ocena aktualnej i prognozowanej sytuacji meteorologicznej i hydrologicznej na okres 24.07-28.07.2015r. Warszawa, dn.24.07.2015 Ocena aktualnej i prognozowanej sytuacji meteorologicznej i hydrologicznej na okres 24.07-28.07.2015r. wg stanu na godz. 14:00 dnia 24.07.2015 r. 1. Prognoza pogody dla Polski na

Bardziej szczegółowo

Ryc.1 Zasoby wodne hydrosfery 1

Ryc.1 Zasoby wodne hydrosfery 1 Ryc.1 Zasoby wodne hydrosfery 1 Ryc.2 Cykl hydrologiczny. Źródło: USGS (INTERNET) 1 Makowska D.: Ziemia, WSiP, Warszawa 1998 1 Ryc.3 Granice oceanów 2 Ryc.4. Rozkład temp. Wraz z głębokością 3 ryc.5. Sole

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 7A PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DOTYCZĄCA PROJEKTU MPZP REZERWAT ŻURAWINIEC W POZNANIU DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA Fot. 1. Lasy komunalne wejście od strony ul. Umultowskiej Fot. 2.

Bardziej szczegółowo

OCENA JAKOŚCI WÓD RZEK GRANICZNYCH ZA 2010 ROK

OCENA JAKOŚCI WÓD RZEK GRANICZNYCH ZA 2010 ROK WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W RZESZOWIE DELEGATURA W PRZEMYŚLU OCENA JAKOŚCI WÓD RZEK GRANICZNYCH ZA 2010 ROK Opracowała: mgr inż.danuta Satkowska Przemyśl, kwiecień 2010r. SPIS TREŚCI 1.

Bardziej szczegółowo

Oferta seminarium licencjackiego z zakresu kształtowania i ochrony środowiska (KOŚ) w Katedrze Geografii Fizycznej i Kształtowania Środowiska

Oferta seminarium licencjackiego z zakresu kształtowania i ochrony środowiska (KOŚ) w Katedrze Geografii Fizycznej i Kształtowania Środowiska Oferta seminarium licencjackiego z zakresu kształtowania i ochrony środowiska (KOŚ) w Katedrze Geografii Fizycznej i Kształtowania Środowiska marzec 2014 r. Katedra Geografii Fizycznej i Kształtowania

Bardziej szczegółowo

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE Maciej KOSTECKI, Joanna KERNERT, Witold NOCOŃ, Krystyna JANTA-KOSZUTA Wstęp Zbiornik Zaporowy w Goczałkowicach powstał

Bardziej szczegółowo

Odbudowa kanału Młynówka rzeki Bóbr w Jeleniej Górze wraz z zagospodarowaniem terenów nadbrzeŝnych

Odbudowa kanału Młynówka rzeki Bóbr w Jeleniej Górze wraz z zagospodarowaniem terenów nadbrzeŝnych Odbudowa kanału Młynówka rzeki Bóbr w Jeleniej Górze wraz z zagospodarowaniem terenów nadbrzeŝnych TERMINARZ REALIZACJI ZADANIA Zadanie Kwota Termin Przekazanie placu budowy pod inwestycję Odbudowa kanału

Bardziej szczegółowo

1. Wstęp. Wojciech Szwajgier, Marek Turczyński. 2. Obszar i metody badań. VII Zjazd Geomorfologów Polskich

1. Wstęp. Wojciech Szwajgier, Marek Turczyński. 2. Obszar i metody badań. VII Zjazd Geomorfologów Polskich VII Zjazd Geomorfologów Polskich kraków 2005 Geneza jezior dolinnych środkowego bugu 1. Wstęp Zainteresowanie geomorfologów genezą, istnieniem i ewolucją zbiorników wodnych w starorzeczach w dolinach rzecznych

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 13/13 za okres

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 13/13 za okres nr 13/13 za okres 8.3.213 1.3.213 O P I S P O G O D Y Początkowo region był pod wpływem rozległej strefy stacjonarnego frontu atmosferycznego zalegającego nad Europą, w polarno-morskiej masie powietrza.

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 19/14 za okres 11.04.2014 17.04.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 19/14 za okres 11.04.2014 17.04.2014 nr 19/14 za okres 11.4.214 17.4.214 O P I S P O G O D Y W pierwszych dniach minionego tygodnia pogoda kształtowana była przez zatokę niskiego ciśnienia, związaną z niżem znad M. Norweskiego i chłodnym

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYNIKÓW KLASA 1

BADANIE WYNIKÓW KLASA 1 BADANIE WYNIKÓW KLASA 1 Zad. 1 (0-1p) Wielki Mur Chiński ma obecnie długość około 2500km. Jego długość na mapie w skali 1:200 000 000 wynosi A. 125 cm B. 12,5 cm C. 1,25 cm D. 0,125 cm Zad. 2 (0-1p) Rzeka

Bardziej szczegółowo

Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub Dorota Cydzik

Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub Dorota Cydzik Ramowa Dyrektywa Wodna w Polsce typologia jezior, ustalanie warunków referencyjnych, metody oceny i klasyfikacji wód na podstawie elementów biologicznych Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub

Bardziej szczegółowo

Publikacja z serii Monografie o tematyce turystycznej

Publikacja z serii Monografie o tematyce turystycznej Uzdrowiska i ich funkcja turystyczno-lecznicza pod redakcją naukową Adama R. Szromka PROKSENIA Kraków 2012 13 Publikacja z serii Monografie o tematyce turystycznej Publikacja powstała w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

Potencjał OZE na obszarach wiejskich

Potencjał OZE na obszarach wiejskich Potencjał OZE na obszarach wiejskich Monitoring warunków pogodowych Z dużą rozdzielczością czasową zbierane są dane o pionowym profilu prędkości i kierunku wiatru, temperaturze, wilgotności, nasłonecznieniu

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak Inwentaryzacja barszczu Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i niecierpka gruczołowatego Impatiens glandulifera na obszarach Natura 2000 "Dolina Górnej Rospudy" oraz "Ostoja Augustowska" Opracowanie: Lech

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu Program ochrony środowiska Powiat Strzelce Opolskie Spis treści str. 1 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1: Wstęp. Informacje ogólne. 1.1. Cel opracowania programu.... 3 1.2. Metodyka opracowania... 4 1.3. Informacje

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 76. do uchwały Nr XXXVII/113/2000 Rady Miasta Rzeszowa z dnia 4 lipca 2000 r. UWARUNKOWANIA. wynikające z występowania.

ZAŁĄCZNIK NR 76. do uchwały Nr XXXVII/113/2000 Rady Miasta Rzeszowa z dnia 4 lipca 2000 r. UWARUNKOWANIA. wynikające z występowania. ZAŁĄCZNIK NR 76 do uchwały Nr XXXVII/113/2000 Rady Miasta Rzeszowa z dnia 4 lipca 2000 r. UWARUNKOWANIA wynikające z występowania OBIEKTÓW I TERENÓW związanych z TURYSTYKĄ, REKREACJĄ I SPORTEM Opracowanie:

Bardziej szczegółowo

IŃSKO APARTAMENTOWIEC nad Jeziorem Ińsko

IŃSKO APARTAMENTOWIEC nad Jeziorem Ińsko Invest-Euro Sp. z o.o., 70-952 Szczecin, ul. Energetyków 3/4, tel. +48 91 424 79 70, fax +48 91 424 79 71, NIP 955-16-57-634, REGON 810980218 Sąd Rejonowy w Szczecinie, XVII Wydział Gospodarczy Krajowego

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka głównych składowych bilansu wodnego

Charakterystyka głównych składowych bilansu wodnego Charakterystyka głównych składowych bilansu wodnego Opad pionowy deszcz, mŝawka (opad ciekły); śnieg, grad (opady stałe). Opad poziomy mgła; rosa, szron, sadź, gołoledź (osady atmosferyczne) OPAD - pomiar

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

Nasi absolwenci znaleźli zatrudnienie między innymi w:

Nasi absolwenci znaleźli zatrudnienie między innymi w: Nasi absolwenci znaleźli zatrudnienie między innymi w: Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Instytucie Technologiczno-Przyrodniczym, Narodowej Fundacji Ochrony Środowiska, Ministerstwie Ochrony Środowiska,

Bardziej szczegółowo

Koncepcja Geostrady Karpackiej

Koncepcja Geostrady Karpackiej Koncepcja Geostrady Karpackiej Dr hab. inż. prof. AGH Marek Doktor z zespołem Katedry Geologii Ogólnej i Geoturystyki Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Katedra Geologii Ogólnej i Geoturystyki

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia pogórnicze na terenach dawnych podziemnych kopalń węgla brunatnego w rejonie Piły-Młyna (woj. Kujawsko-Pomorskie)

Zagrożenia pogórnicze na terenach dawnych podziemnych kopalń węgla brunatnego w rejonie Piły-Młyna (woj. Kujawsko-Pomorskie) Zagrożenia pogórnicze na terenach dawnych podziemnych kopalń węgla brunatnego w rejonie Piły-Młyna (woj. Kujawsko-Pomorskie) dr inż. A.Kotyrba, dr inż. A.Frolik dr inż. Ł.Kortas, mgr S.Siwek Główny Instytut

Bardziej szczegółowo

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie.

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie. Rozkład materiału plan wynikowy Przedmiot: geografia Podręcznik: Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era Rok szkolny: 2015/16 Nauczyciel: Katarzyna Pierczyk Klas I poziom podstawowy Lp. Klasa I Temat lekcji

Bardziej szczegółowo

Indeks 2013 Mapa topograficzna

Indeks 2013 Mapa topograficzna Zadania od 1. do 27. wykonaj na podstawie załączonej barwnej mapy przedstawiającej fragment Pojezierza Kaszubskiego oraz własnej wiedzy. Zadanie 1 (4 pkt) Podaj nazwy opisanych obiektów: Opis obiektu Jezioro,

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

CHOSEN LEGAL PROBLEMS CONCERNING RECLAMATION OF POST MINING DUMPING GROUNDS IN RUHR BASIN AND UPPER SILESIAN COAL BASIN

CHOSEN LEGAL PROBLEMS CONCERNING RECLAMATION OF POST MINING DUMPING GROUNDS IN RUHR BASIN AND UPPER SILESIAN COAL BASIN GÓRNICTWO I GEOLOGIA 2012 Tom 7 zeszyt 2 Łukasz GAWOR Instytut Geologii Stosowanej, Politechnika Śląska WYBRANE PROBLEMY PRAWNE DOTYCZĄCE REKULTYWACJI ZWAŁOWISK POGÓRNICZYCH W ZAGŁĘBIU RUHRY I GÓRNOŚLĄSKIM

Bardziej szczegółowo

Hydrologia. Hydrology. Inżynieria Środowiska I stopień (I stopień / II stopień) Ogólno akademicki (ogólno akademicki / praktyczny)

Hydrologia. Hydrology. Inżynieria Środowiska I stopień (I stopień / II stopień) Ogólno akademicki (ogólno akademicki / praktyczny) Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod Nazwa Hydrologia Nazwa w języku angielskim Hydrology Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013

Bardziej szczegółowo

PIASKI POŁUDNIE JEDNOSTKA: 33

PIASKI POŁUDNIE JEDNOSTKA: 33 33. PIASKI POŁUDNIE JEDNOSTKA: 33 POWIERZCHNIA: NAZWA: 327.11 ha PIASKI POŁUDNIE KIERUNKI ZMIAN W STRUKTURZE PRZESTRZENNEJ Istniejąca zabudowa mieszkaniowa jednorodzinna do utrzymania i uzupełnienia, z

Bardziej szczegółowo

Spis treści INFORMACJE WSTĘPNE

Spis treści INFORMACJE WSTĘPNE INFORMACJE WSTĘPNE Spis treści 1. Przedmiot i zakres opracowania 11 2. Forma opracowania 12 3. Tok formalno - prawny sporządzania Studium 13 4. Tok merytoryczny sporządzania Studium 14 5. Aktualnie obowiązujące

Bardziej szczegółowo

Załączniki tekstowe 1. Zestawienie wyników pomiarów zwierciadła wody w latach

Załączniki tekstowe 1. Zestawienie wyników pomiarów zwierciadła wody w latach Spis treści 1. Wstęp.... 2 2. Charakterystyka terenu.... 2 3. Lokalizacja otworów obserwacyjnych.... 2 4. Analiza wyników pomiarów położenia zwierciadła wody.... 3 5. Wnioski i zalecenia.... 8 Załączniki

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 10/14 za okres 7.02.2014 13.02.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 10/14 za okres 7.02.2014 13.02.2014 nr 1/14 za okres 7.2.214 13.2.214 O P I S P O G O D Y Na początku opisywanego okresu region Tatr był w zasięgu płytkiej zatoki niżowej związanej z niżem z ośrodkiem nad Szetlandami, w strefie frontu okluzji.

Bardziej szczegółowo

Locja Śródlądowa i Morska

Locja Śródlądowa i Morska Locja Śródlądowa i Morska Locja dział wiedzy zajmujący się opisem akwenów oraz ich oznakowaniem nawigacyjnym Podręcznik nawigacyjny uzupełniający mapy, zawierający informacje o prądach, pływach, znakach

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 14/14 za okres

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 14/14 za okres nr 14/14 za okres 7.3.214 13.3.214 O P I S P O G O D Y Przez cały opisywany okres na pogodę miał wpływ układ wysokiego ciśnienia. Na początku Tatry były w zasięgu wyżu, którego centrum stopniowo przemieszczało

Bardziej szczegółowo

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie.

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie. Rozkład materiału plan wynikowy Przedmiot: geografia Podręcznik: Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era Rok szkolny: 2016/17 Nauczyciel: Katarzyna Pierczyk Klas I poziom podstawowy Lp. Klasa I Temat lekcji

Bardziej szczegółowo

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE Zleceniodawca: PAWEŁ TIEPŁOW Pracownia Projektowa ul.

Bardziej szczegółowo

Opracowanie koncepcji budowy suchego zbiornika

Opracowanie koncepcji budowy suchego zbiornika Opracowanie koncepcji budowy suchego zbiornika Temat + materiały pomocnicze (opis projektu, tabele współczynników) są dostępne na stronie: http://ziw.sggw.pl/dydaktyka/ Zbigniew Popek/Ochrona przed powodzią

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY INFORMACJI PRZESTRZENNEJ

SYSTEMY INFORMACJI PRZESTRZENNEJ AKADEMIA GÓRNICZO- HUTNICZA im. Stanisława Staszica w Krakowie Wydział Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska Kierunek Inżynieria środowiska SYSTEMY INFORMACJI PRZESTRZENNEJ Analiza śladu zarejestrowanego

Bardziej szczegółowo

Próba oceny oddziaływania zanieczyszczeń z terytorium miasta ElblĄg na jakość wody rzeki ElblĄg

Próba oceny oddziaływania zanieczyszczeń z terytorium miasta ElblĄg na jakość wody rzeki ElblĄg Roman Cieśliński Próba oceny oddziaływania zanieczyszczeń z terytorium miasta ElblĄg na jakość wody rzeki ElblĄg Wstęp W warunkach zróżnicowanego rozwoju gospodarczego państwa, zasoby wód powierzchniowych

Bardziej szczegółowo

Czy zmienia się funkcja hydrologiczna jeziora Wigry?

Czy zmienia się funkcja hydrologiczna jeziora Wigry? Czy zmienia się funkcja hydrologiczna jeziora Wigry? Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska Uniwersytet Gdański, Katedra Limnologii ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk e-mail: bajka37@wp.pl O unikatowej wartości przyrodniczej

Bardziej szczegółowo

Hydrologiczne podstawy gospodarowania wodą w środowisku przyrodniczym Dariusz Woronko

Hydrologiczne podstawy gospodarowania wodą w środowisku przyrodniczym Dariusz Woronko Hydrologiczne podstawy gospodarowania wodą w środowisku przyrodniczym Dariusz Woronko dworonko@uw.edu.pl ZAKŁAD HYDROLOGII http://www.wgsr.uw.edu.pl/hydrologia Pracownicy dr hab. Artur Magnuszewski, prof.

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

BADANIA GEODEZYJNE REALIZOWANE DLA OCHRONY OBIEKTÓW PRZYRODY NIEOŻYWIONEJ NA TERENIE WYBRANYCH OBSZARÓW DOLNEGO ŚLĄSKA

BADANIA GEODEZYJNE REALIZOWANE DLA OCHRONY OBIEKTÓW PRZYRODY NIEOŻYWIONEJ NA TERENIE WYBRANYCH OBSZARÓW DOLNEGO ŚLĄSKA XXII JESIENNA SZKOŁA GEODEZJI 40 LAT BADAŃ GEODYNAMICZNYCH NA OBSZARZE DOLNEGO ŚLĄSKA WROCŁAW, 22-23 września 2014 Krzysztof Mąkolski, Mirosław Kaczałek Instytut Geodezji i Geoinformatyki Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

A. Zawartość planu ochrony dla parku narodowego i obszaru Natura Porównanie zawartości obu planów.

A. Zawartość planu ochrony dla parku narodowego i obszaru Natura Porównanie zawartości obu planów. Zawartość, tryb sporządzania i zakres prac koniecznych dla sporządzenia projektu planu ochrony dla parku narodowego, uwzględniającego zakres planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Zgodnie z art. 20 ust.

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

"Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do

Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do "Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do miejscowości Pustków" Pustków RZEKA WISŁOKA OD JAZU W MOKRZCU

Bardziej szczegółowo

Globalne problemy środowiska przyrodniczego. Przewodnik do ćwiczeń dla studentów geografii i ochrony środowiska

Globalne problemy środowiska przyrodniczego. Przewodnik do ćwiczeń dla studentów geografii i ochrony środowiska Globalne problemy środowiska przyrodniczego Przewodnik do ćwiczeń dla studentów geografii i ochrony środowiska NR 155 Robert Machowski, Martyna A. Rzętała, Mariusz Rzętała Globalne problemy środowiska

Bardziej szczegółowo

Invest-Euro Sp. z o.o.,

Invest-Euro Sp. z o.o., Invest-Euro Sp. z o.o., 71-425 Szczecin, ul. Lutniana 38/70, tel. +48 91 424 79 70, fax +48 91 424 79 71, NIP 955-16-57-634, REGON 810980218 Sąd Rejonowy w Szczecinie, XVII Wydział Gospodarczy Krajowego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Na ocenę dostateczną uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Środowisko przyrodnicze Polski

Bardziej szczegółowo

GEO GAL USŁUGI GEOLOGICZNE mgr inż. Aleksander Gałuszka Rzeszów, ul. Malczewskiego 11/23,tel

GEO GAL USŁUGI GEOLOGICZNE mgr inż. Aleksander Gałuszka Rzeszów, ul. Malczewskiego 11/23,tel GEO GAL USŁUGI GEOLOGICZNE mgr inż. Aleksander Gałuszka 35-114 Rzeszów, ul. Malczewskiego 11/23,tel 605965767 GEOTECHNICZNE WARUNKI POSADOWIENIA (Opinia geotechniczna, Dokumentacja badań podłoża gruntowego,

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ Załącznik nr 1 Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ DLA CZĘŚCI TERENU W MIEJSCOWOŚCI CHUDOBCZYCE (tekst i rysunek zmiany studium) Kwilcz,

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

Zapisy podstawy programowej Uczeń: 1. 2) oblicza odległości w terenie oraz powierzchnię na podstawie map wykonanych w różnych skalach;

Zapisy podstawy programowej Uczeń: 1. 2) oblicza odległości w terenie oraz powierzchnię na podstawie map wykonanych w różnych skalach; Geografia październik Liceum klasa I, poziom rozszerzony X Mapa (praktyka) Zapisy podstawy programowej Uczeń: 1. 2) oblicza odległości w terenie oraz powierzchnię na podstawie map wykonanych w różnych

Bardziej szczegółowo

REGIONALNY SYSTEM OSŁONY METEOROLOGICZNEJ LEŚNICTWA LEŚNY KOMPLEKS PROMOCYJNY LASY BESKIDU ŚLĄKSIEGO RAPORT KWARTALNY I/2015

REGIONALNY SYSTEM OSŁONY METEOROLOGICZNEJ LEŚNICTWA LEŚNY KOMPLEKS PROMOCYJNY LASY BESKIDU ŚLĄKSIEGO RAPORT KWARTALNY I/2015 EGIONALNY SYSTEM OSŁONY METEOOLOGICZNEJ LEŚNICTWA LEŚNY KOMPLEKS POMOCYJNY LASY BESKIDU ŚLĄKSIEGO APOT KWATALNY I/2015 Katowice-Kraków 2015 1. Warunki pogodowe w 1 kwartale 2015 roku Średnia kwartalna

Bardziej szczegółowo