Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO. Tom 7

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO. Tom 7"

Transkrypt

1 STUDENCKIE KOŁO NAUKOWE GEOGRAFÓW UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO WYDZIAŁ NAUK O ZIEMI UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Tom 7 Pod redakcją Roberta MACHOWSKIEGO i Marka RUMANA SOSNOWIEC 2006

2 Redaktor prac Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego Andrzej T. JANKOWSKI Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego nr 41 RECENZENCI: Stanisław W. CZAJA, Andrzej CZYLOK, Jarosław DAWIDEK, Bogdan GĄDEK, Michał GRUSZCZYŃSKI, Andrzej JAGUŚ, Andrzej T. JANKOWSKI, Marzena LAMPARSKA-WIELAND, Tadeusz MOLENDA, Andrzej TYC, Oimahmad RAHMONOV, Mariusz RZĘTAŁA, Tadeusz SZCZYPEK, Maria TKOCZ, Jan M. WAGA Przygotowanie do druku: Robert MACHOWSKI, Mariusz RZĘTAŁA Fotografie na okładce (fot. M. Rzętała): 1. Antropogeniczny zbiornik wodny w zabrzańskiej dzielnicy Makoszowy. 2. Nielegalna eksploatacja wapieni jurajskich w rejonie Rzędkowic k. Zawiercia. 3. Wyrobisko iłów ceramiki budowlanej w Blanowicach na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Copyright 2006 by Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego Wszelkie prawa zastrzeżone Wydawca: Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ ul. Będzińska Sosnowiec Wydział Nauk o Ziemi UŚ ul. Będzińska Sosnowiec Przygotowanie i druk tomu sfinansowano ze środków Wydziału Nauk o Ziemi UŚ w Sosnowcu i Studenckiego Koła Naukowego Geografów US w Sosnowcu. ISSN ISSN Druk: Regina Poloniae, Częstochowa, n. 210 egz.

3 Spis treści WPROWADZENIE... 5 str. ARTYKUŁY I KOMUNIKATY BEATA FERENCZ: Charakterystyka jezior rzecznych doliny Bugu w okolicach wsi Zbereże... 9 JOANNA GAWOR, ŁUKASZ GAWOR: Zwałowiska pogórnicze jako interesujący element krajobrazu kulturowego Zagłębia Ruhry DARIUSZ IGNATIUK, MICHAŁ MUCIK: Struktura termiczna oraz stratyfikacja pokrywy śnieżnej w rejonie Hali Gąsienicowej (Tatry) KATARZYNA KASPROWSKA, MAGDALENA SUDOŁ: Zapis działalności człowieka w Kamenným Žlíbku (południowa część Morawskiego Krasu) sprawozdanie z badań KRYSTYNA KOZIOŁ: Walory przyrodnicze oraz charakterystyka środowiska geograficznego Góry Tuł i Zadniego Gaju ELENA A. KOZYREVA, OKSANA A. MAZAYEVA, ARTIOM A. RYBCHENKO: The modern exo-geodynamical processes in the territory of Olkhon-Island (Lake Baikal) MICHAŁ KUC, MARTA KUKIEŁKA, IWONA WÓJCIK: Wiek wydmy w Górnikach w świetle datowań TL AGNIESZKA SALASA-ORPYCH: Analiza uwarunkowań termicznych i wilgotnościowych przypowierzchniowej warstwy powietrza atmosferycznego w grudniu 2005 roku na terenie lasu klimaksowego zlokalizowanego pomiędzy Sławkowem a Dębową Górą MARCIN SOCZEK, ŁUKASZ TAWKIN: Kanał Gliwicki jako przykład wodnej drogi śródlądowej ANDRZEJ SOCZÓWKA: Kolejowe połączenia dalekobieżne Wybrzeża w latach BOGUSŁAW STRUGAŁA: Zróżnicowanie pokrywy lodowej wybranych zbiorników wodnych w Świętochłowicach w 2006 roku... 98

4 PRELEKCJE PAWEŁ BERESZKA, AGNIESZKA KAŹMIERCZAK: Walory krajobrazowe Wyżyny Częstochowskiej w aspekcie ich wykorzystania turystycznego i degradacji AGATA KOPTYŃSKA: Co z Jurajskim Parkiem Narodowym? AGATA KOPTYŃSKA, ALICJA ZAJĄCZKOWSKA: Powiat tarnogórski widziany naszymi oczami MAREK RUMAN, AGNIESZKA WIZNER: Nasz Egipt SESJE TERENOWE EWA CZAPLA, ROBERT KULPA: Charakterystyka warunków środowiskowych Gminy Krzeszowice (na potrzeby zajęć terenowych) MAREK RUMAN, MAŁGORZATA MIZERA, MAŁGORZATA STOLARSKA: Charakterystyka środowiska przyrodniczego Gliwic MONIKA TROCHIM: Przekształcenia rzeźby terenu i stosunków wodnych na obszarze zlewni Kłodnicy SPRAWOZDANIA ŁUKASZ TAWKIN, MONIKA TROCHIM: Sprawozdanie z XVII Rocznego Kongresu EGEA w Milopotamos (Grecja) ŁUKASZ TAWKIN, MONIKA TROCHIM: Sprawozdanie z Wschodnioeuropejskiego Kongresu EGEA w Moskwie ŁUKASZ TAWKIN, MONIKA TROCHIM: Sprawozdanie merytoryczne z działalności SKNG UŚ w roku akademickim 2005/ Uwagi dla Autorów przygotowujących pracę do publikacji w opracowaniu pt. Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko

5 Wprowadzenie Seryjne opracowanie pt. Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko jest publikacją redagowaną przez Studenckie Koło Naukowe Geografów Uniwersytetu Śląskiego. Są w nim zamieszczane teksty autorstwa członków tej organizacji oraz osób z nią współpracujących w ramach krajowych i międzynarodowych programów badawczych. Zakres tematyczny opracowania umożliwia publikację tekstów klasyfikowanych na cztery odrębne grupy tematyczne: artykuły i komunikaty (jako oryginalne opracowania naukowe), prelekcje (stanowiące skrót wystąpień o charakterze naukowym i popularnonaukowym), sesje terenowe (służące upowszechnianiu szeroko rozumianej problematyki regionalnej) oraz sprawozdania podejmujące zagadnienia z zakresu działalności i funkcjonowania Studenckiego Koła Naukowego Geografów Uniwersytetu Śląskiego. Siódmy tom opracowania pt. Z badań nad wpływem antropopresji na środowisko jest następnym z serii prac świadczących o dużym zainteresowaniu działaniami podejmowanymi przez SKNG UŚ, a jednocześnie doskonałą okazją do przekazania kilku uwag na temat historii koła. W październiku 2004 roku minęło 30 lat od ukonstytuowania się w ówczesnym Instytucie Geografii, Studenckiego Koła Naukowego Geografów Uniwersytetu Śląskiego. Od tego momentu SKNG UŚ przeżywało różne okresy swojej działalności, zaznaczając się przy tym na trwale w europejskim oraz ogólnopolskim ruchu naukowym geografów jak i środowisku akademickim Uniwersytetu Śląskiego. Tradycyjnie uznawana za najważniejszy nurt działalności SKNG UŚ jest aktywność naukowa. Z jednej strony, nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż to właśnie aktywność na polu nauki jest czynnikiem w głównej mierze przyczyniającym się do generowania środków finansowych niezbędnych w dalszej działalności. Z drugiej natomiast strony, daje się zauważyć coraz szersze zainteresowanie studentów naukową działalnością Koła, bowiem ta daje możliwość pierwszych doświadczeń konferencyjnych oraz stwarza potencjalne warunki do publikacji własnych dokonań. Uczestnictwo w pracach naukowych realizowanych pod egidą SKNG UŚ znajduje odzwierciedlenie w rozmowach kwalifikacyjnych na studia magisterskie uzupełniające, studia doktoranckie, a nawet w rozmowach z przyszłym pracodawcą. Z tych chociażby względów działalność naukowa i popularyzatorsko-turystyczna jest szczególnie promowana w organizacji stawiającej sobie w tym względzie statutowe cele. Świadectwem tego zaangażowania są przedsięwzięcia o charakterze naukowym bądź naukowo-badawczym, które dotyczą szerokiego spektrum zainteresowań z zakresu geografii fizycznej oraz geografii społeczno-ekonomicznej. Przykładem tego jest wiele spotkań naukowych o ogólnopolskim

6 charakterze (np. Zjazdy Studenckich Kół Naukowych Geografów) zorganizowanych przez Koło. Członkowie SKNG UŚ są czynnymi uczestnikami licznych konferencji krajowych jak i zagranicznych, zdobywając nagrody i wyróżnienia za aktywność i merytoryczne zaangażowanie. Podkreślenia wymaga udział przedstawicieli SKNG UŚ w prestiżowych międzynarodowych konferencjach naukowych organizowanych przez zagraniczne ośrodki akademickie tj. International Students Research Conference Ukraina; konferencje Europejskiego Stowarzyszenia Młodych Geografów EGEA Praga, Amsterdam, Barcelona, Tallin, Kijów, Sankt Petersburg, Dijon (Francja), Essu Mois (Estonia), Berlin, Baarlo (Holandia) i ostatnio Milopotamos w Grecji oraz Moskwa. Na uwagę zasługuje również organizacja wielotygodniowych obozów naukowo-badawczych poza granicami naszego kraju np. w: Bułgarii, Danii, Chorwacji, Rosji, Mongolii, Chinach. Efektami tych przedsięwzięć są liczne prace naukowe i sprawozdania publikowane w czasopismach. W ramach działań popularyzatorskich Koło jest zaangażowane w organizację licznych wyjazdów naukowo-poznawczych zarówno krajowych (np. Sudety, Karpaty, Pojezierze Mazurskie, Niecka Nidziańska), jak i zagranicznych (np. Skandynawia, Chorwacja, Czechy, Słowacja, Ukraina). Inne przykłady dotyczą prelekcji i wykładów wygłaszanych w siedzibie WNoZ UŚ i licznych szkołach, organizacji tradycyjnych Balów Geografa, spotkań andrzejkowych dla studentów, spotkań wigilijnych członków Koła z pracownikami WNoZ UŚ. W tego typu działalności szczególnie ważne wydają się prelekcje i wykłady, podczas których młodzi geografowie walczą o zmianę stereotypowego postrzegania geografii jako nauki ograniczającej się do znajomości atlasu. Wydaje się, że zmiana tego wizerunku w odbiorze społecznym jest kluczem do właściwego pojmowania geografii jako nauki o systemie środowiska, jego poszczególnych komponentach oraz sferze życia i działalności człowieka. W czasie tego typu spotkań w dyskusjach wyłania się klarowna sylwetka geografa jako niezastąpionego nauczyciela tego przedmiotu, kompetentnego urzędnika różnego szczebla instytucji administracji państwowej i samorządowej oraz wysoko kwalifikowanego pracownika placówek o charakterze usługowym np. firm turystycznych. Przekazując na Państwa ręce niniejsze opracowanie życzymy, aby stało się ono nie tylko miłą lekturą, dostarczającą pozytywnych doznań naukowych, lecz również stanowiło źródło wiedzy przydatne w czasie studiów i przyszłej pracy zawodowej. Zachęcamy tym samym do włączenia się w poszukiwanie nowych rozwiązań wydawniczych poprzez realizację własnych planów badawczych w ramach statutowych działań podejmowanych przez SKNG UŚ, co będzie kolejnym dowodem na aktywność studenckiego ruchu naukowego geografów i konsolidację środowiska akademickiego. Prezes SKNG UŚ Bernadeta Myśliwiec Opiekun naukowy SKNG UŚ Mariusz Rzętała

7 ARTYKUŁY I KOMUNIKATY

8

9 Tom 7 Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Machowski R., Ruman M., (red.). Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec Beata FERENCZ Zakład Hydrografii UMCS Lublin CHARAKTERYSTYKA JEZIOR RZECZNYCH DOLINY BUGU W OKOLICACH WSI ZBEREŻE WSTĘP Jeziora rzeczne są specyficzną grupą jezior, którą wyróżnia zarówno geneza, jak i parametry morfometryczne. Płytkie, wąskie i wydłużone, o niewielkich powierzchniach, są pozostałością dawnego koryta rzeki. Istnienie tych jezior uwarunkowane jest dostawą wód rzecznych w okresach przepływów ponadkorytowych. W czasie wezbrania wód rzecznych dochodzi do modelowania mis jeziornych. Wody rzeczne przepływające z dużą prędkością poszerzają i pogłębiają jeziora, natomiast przy małych prędkościach wody dominuje w misach akumulacja niesionego materiału. Rytm wahań zwierciadła wody, parametry fizykochemiczne oraz powierzchnia zlewni własnej także wykazują wyjątkowo dużą zmienność. Celem opracowania jest charakterystyka limnologiczna jezior rzecznych położonych w dolinie Bugu w okolicy wsi Zbereże. Badany obszar, o powierzchni 500 ha, położony jest w środkowo-wschodniej Polsce. W podziale fizjograficznym Lubelszczyzny (Chałubińska, Wilgat, 1954) stanowi on wschodnią granicę Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego (rys. 1). Wykonano kartowanie hydrologiczne i sondowanie hydrogeologiczne, które dostarczyły informacji o wodach powierzchniowych i podziemnych. Parametry fizykochemiczne wód jeziornych oznaczono w laboratorium Zakładu Hydrografii UMCS. Do obliczeń batymetrycznych wykorzystano oprogramowanie Didger 3.0 i Surfer 8.0 oraz GPS firmy Garmin Summit. JEZIORA RZECZNE OKOLIC ZBEREŻA W dolinie Bugu w okolicach wsi Zbereże znajduje się 26 jezior rzecznych (Mapa Topograficzna Polski, 1985). Na ogół są to obiekty o bardzo małych powierzchniach (rzędu kilku bądź kilkunastu arów), a tylko dwa z nich wyróżniają się pod względem zajmowanej powierzchni. Największe na tym terenie jeziora rzeczne to położone w północnej części obszaru jezioro o lokalnej nazwie Jama Roma, oraz leżące na południe od niego jezioro zwane Bawolimi Rogami (rys. 2). Ich wydłużone i wąskie misy naśladują przebieg dawnego koryta Bugu, a ramiona skierowane są w stronę rzeki. Jezioro Jama Roma największy obiekt na tym terenie, ma powierzchnię 2,68 ha. Maksymalna długość Jamy Roma wynosi 730,5 m, szerokość 57 m, a długość linii brzegowej 1481 m. Drugie pod względem wielkości jezioro Bawole Rogi, o powierzchni 2,36 ha, ma: długość 516,1 m, szerokość 70,7 m, a długość linii brzegowej 1270 m (tab. 1).

10 Rys. 1. Położenie obszaru badań na tle Podziału fizjograficznego Lubelszczyzny (wg: Chałubińska, Wilgat, 1954): 1 granica regionu I rzędu, 2 granica regionu II rzędu, 3 granica regionu III rzędu. Fig. 1. Location of area investigated against the background of Physiographic division of Lublin region (after: Chałubińska, Wilgat, 1954): 1 boundary of region of the I order, 2 boundary of region of the II order, 3 boundary of region of the III order.

11 Tabela 1. Wybrane parametry morfometryczne jezior. Table 1. Selected morphometric parameters of lakes. Długość linii Długość Szerokość Szerokość Numer jeziora Powierzchnia brzegowej maksymalna maksymalna średnia jak na rys. 1. [ha] [m] [m] [m] [m] 1. Jama Roma 2, ,0 730,5 57,0 3,4 2. 0, ,5 36,7 10,8 9,7 3. 0, ,8 31,5 18,0 13,0 4. 0, ,9 25,5 10,1 7,8 5. 0, ,6 13,1 8,0 5,1 6. 0, ,0 60,0 14,7 10,5 7. 0, ,0 193,0 33,4 22,9 8. 0, ,9 11,6 7,7 6,2 9. 0, ,0 17,0 6,7 5, , ,0 99,6 23,8 14,5 11. Bawole Rogi 2, ,7 417,5 52,5 28, , ,4 12,3 64,0 5, , ,2 8,4 6,0 4, , ,0 72,3 15,3 12, , ,0 60,5 20,0 12, , ,3 35,0 10,0 6, , ,0 40,0 11,0 7, , ,7 79,6 24,4 17, , ,3 36,0 20,0 15, , ,0 65,0 10,7 7, , ,2 16,0 11,0 6, , ,6 46,0 11,5 7, , ,0 18,2 7,8 5, , ,0 50,0 15,4 11, , ,0 18,5 11,7 9, , ,0 20,5 13,7 10,7 Pozostałe akweny są znacznie mniejsze i nie mają opracowanych planów batymetrycznych. Ich szerokości wahają się od 6,0 do 24,4 m, zaś długości od 8,4 m do 153,8 m. Pomiary batymetryczne wykonano dla największych jezior, w półroczu letnim 2004 roku, przy niskich stanach wody. Maksymalne głębokości występowały w pobliżu brzegów wklęsłych co wynika z procesów korytowych zachodzących w obrębie dawnego zakola rzeki. Jezioro Jama Roma ze średnią głębokością 0,3 m i maksymalną 3,69 m, gromadziło w swej misie m 3 wody, natomiast jezioro Bawole Rogi o maksymalnej głębokości 3,1 m i średniej 0,5 m miało większe zdolności retencyjne, gromadząc m 3 wody. Parametry morfometryczne jezior określają możliwości mieszania wód w misie. Małe głębokości jezior rzecznych okolic Zbereża uniemożliwiają wykształcenie się stratyfikacji termicznej i mieszania konwekcyjnego. Wydłużony kształt jezior oraz brak bariery roślinnej sprzyjają oddziaływaniu wiatru na taflę wody. W konsekwencji następuje miksja wiatrowa w całej misie jeziornej. Wszystkie jeziora rzeczne okolic Zbereża powstały na skutek procesów fluwialnych, jednak ich geneza była różna. Według klasyfikacji genetycznej jezior doliny środkowego Bugu (Chmiel i in., 2003) w dolinie tej rzeki w okolicach Zbereża występują cztery spośród sześciu wyróżnionych typów. Najliczniejszą grupę stanowią jeziora zakolowe, wystę

12 pujące w strefach rozszerzeń doliny. Charakteryzują się one małymi głębokościami, sprzyjającymi rozwojowi roślinności i w konsekwencji zanikowi jezior na skutek zarastania. Określane są nazwami miejscowymi, w dolinie Bugu zwane są bużyskami lub częściej jamami. Do tego typu jezior zaliczają się akweny oznaczone numerami 1, 4, 7-13 i (rys. 2). Jeziora oznaczone numerami 2, 3 i to jeziora podkrawędziowe, położone w sąsiedztwie krawędzi terasy nadzalewowej. Charakteryzują się owalnym kształtem i niewielkimi głębokościami. Obiekty numer 5 i 6 to jeziora meandrów wielopromiennych. Położone w najniższych częściach meandrów, są w fazie zaniku na skutek wypełniania mis materiałem organicznym lub mineralno-organicznym. Jeziora miedzyodsypowe (nr 14 i 15) oddziela piaszczyste wzniesienie o wysokości ok. 1,5 m. Cechują się dużymi wahaniami stanów wody, a w okresach bezopadowych zanikają całkowicie. Rys. 2. Jeziora rzeczne okolic Zbereża: 1 rzeka, 2 jeziora, 3 krawędzie, 4 miejscowości. Fig. 2. River lakes of the Zbereże neighbourhood: 1 river, 2 lake, 3 edges, 4 localities. Zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania każdego jeziora ma jego zlewnia, której granice wyznaczają działy wodne (Choiński, 1995). Zlewnie bezpośrednie jezior rzecznych stanowią niewielki fragment powierzchni doliny. Działy wodne z reguły występują w bliskim sąsiedztwie jezior i nawiązują do przebiegu linii brzegowej. Powierzchnie zlewni zmieniają się zasadniczo w okresach dopływu do jezior wód rzecznych. Zlewnią jezior staje się wówczas zlewnia Bugu po dany profil wodowskazowy, wynosząca około km 2. W

13 okresach ekstremalnych stanów wody na Bugu, gdy rzeka płynie szeroką strefą terasy zalewowej zarówno funkcjonowanie jezior, jak i ich zlewni ma charakter czysto teoretyczny. ZASILANIE JEZIOR Powierzchnie jezior oraz objętość wody zgromadzonej w ich misach podlegają w cyklu hydrologicznym dynamicznym zmianom. W znacznym stopniu zależą od dopływu wód rzecznych. Bug jest rzeką o reżimie śnieżno-deszczowym. Najwyższe stany występują w miesiącach wiosennych, dzięki jednoczesnej dostawie wód opadowych i roztopowych. W zależności od stanów wody na Bugu dochodzi do zasilania jezior wodami rzecznymi. Po przekroczeniu stanów pełnokorytowych wody bużańskie płyną siecią koryt wód powodziowych, która w okolicach Zbereża jest bardzo gęsta. Różnice w wysokości położenia jezior w dolinie powodują, że wlew wód rzecznych do każdego z nich zachodzi przy innym stanie wody na Bugu. Jeziora zakolowe, położone najniżej i najbliżej koryta, zasilane są jako pierwsze. Najpóźniej wody rzeczne dostają się do najwyżej położonych jezior podkrawędziowych. Jeziora Jama Roma i Bawole Rogi, mimo że położone są w bliskim sąsiedztwie koryta Bugu, mają różny kontakt z wodami rzecznymi. Na podstawie badań terenowych określono, że wlewanie wód rzecznych do jeziora Bawole Rogi następuje po przekroczeniu na Bugu (we Włodawie) stanu 220 cm. W miarę wzrostu stanów wód rzecznych, ponad stan graniczny, następuje systematyczny wlew wód bużańskich. Jezioro w okresie wezbrań nie jest przepływowe, alimentacja wód odbywa się tylko jednym północnym ramieniem. W fazie opadania wody, gdy na rzece są niższe stany niż w jeziorze, zmienia się kierunek płynącej wody jezioro oddaje wodę tym samym kanałem, którym wcześniej było zasilane. Inaczej przedstawia się rozrząd wody w jeziorze Jama Roma. Zasilanie zachodzi po przekroczeniu na Bugu (we Włodawie) stanu 290 cm. Okres wymiany wód własnych i rzecznych jest więc znacznie krótszy. W zależności od różnicy stanów wód rzeki i jeziora, podobnie jak w przypadku Bawolich Rogów początkowo zachodzi proces zasilania, następnie oddawania wody. Woda wpływa, a następnie wypływa z jeziora dwoma kanałami, zarówno w części północnej, jak i południowej. Znajomość rozrządu wód bużańskich w zlewniach jezior pozwala określić częstość i czas trwania zasilania rzecznego. Analiza stanów wody w dekadzie wykazała przewagę wiosennego zasilania jezior, najczęściej w marcu, kwietniu i maju. Szczegółowe obserwacje w roku hydrologicznym 2004 wykazały pewną odrębność w stosunku do sytuacji wieloletniej. Niskie opady w tym okresie spowodowały, że stany wody na Bugu nie osiągnęły wysokości umożliwiającej zasilanie jeziora Jama Roma, a kontakt wód bużańskich z jeziorem Bawole Rogi trwał tylko 28 dni, od 27 marca do 23 kwietnia. AUTONOMICZNE FUNKCJONOWANIE JEZIOR W czasie, gdy stany wody na Bugu nie przekraczają granicy warunkującej wymianę wód, jeziora funkcjonują samodzielnie. Taka sytuacja występuje przez większą cześć roku. Na podstawie analizy hydrogramów Bugu we Włodawie w latach ustalono,

14 że jeziora Bawole Rogi i Jama Roma funkcjonowały dzięki zasilaniu przez opady i wody podziemne, średnio odpowiednio 300 i 342 dni w roku. Przedłużające się okresy samodzielnego funkcjonowania akwenów, na ogół prowadziły do ubytku wody w misach. Tempo i zakres spadku stanów wód jeziornych w znacznym stopniu zależały od ich parametrów batymetrycznych. Najwolniej traciły wodę jeziora największe, zdecydowanie szybciej małe obiekty. Przy dłuższych okresach bezopadowych, zaobserwowano systematyczny ubytek wód w misach jeziornych i zanik mniejszych akwenów. W 2004 roku tylko 16 mis stale wypełnionych było wodą, pozostałe jeziora zanikły. Mimo płytkiego położenia zwierciadła wód podziemnych w obrębie doliny, wynikającego z występowania na niewielkiej głębokości słabo przepuszczalnych utworów pylastych, ten rodzaj zasilania miał niewielkie znaczenie. Alimentacja jezior płytkimi wodami podziemnymi nie była w stanie zapobiec zanikowi jezior, spowalniała jedynie tempo tego procesu. Zwierciadło wody podziemnej pochylone w kierunku rzeki (z zachodu na wschód), najpłycej występowało w obrębie współczesnego pasa meandrowego. Położone w tej strefie jeziora Jama Roma i Bawole Rogi miały zatem najłatwiejszy kontakt z wodami podziemnymi. CECHY FIZYKOCHEMICZNE WÓD W okresach pozbawionych zasilania rzecznego parametry jakościowe wód jeziornych wynikają z geochemii zlewni własnej jezior oraz stopnia antropopresji. Wody bużańskie powodują dynamiczne zmiany parametrów fizykochemicznych wód jezior. Właściwości chemiczne wód Bugu związane są z budową jego wyżynnej części zlewni. Mineralizacja wód przekracza 0,5 g/l i dominują geochemiczne jony pochodzące z ługowania skał węglanowych, HCO 3 - i Ca 2+, oraz Na +, K +, Cl - i SO W okresach alimentacji jezior wodami rzecznymi, cechy fizykochemiczne ich wód nawiązują do składu jonowego wód Bugu. Tylko nieliczne jeziora, położone w strefie podkrawędziowej, zachowują przez większość część roku, (przy niskich stanach Bugu także przez cały rok) swój quasi-naturalny charakter. W okresach pozbawionych zasilania rzecznego na skutek parowania dochodzi do zatężenia roztworu w wodach jeziornych, co powoduje wzrost stężenia rozpuszczonych w wodzie składników mineralnych. Mineralizacja ogólna wód jeziornych w tym okresie przewyższa niekiedy mineralizację ogólną wód Bugu. Jakość wód wynika wówczas z tempa ich krążenia w skałach zlewni jeziora. W zlewniach bezpośrednich, na niewielkiej głębokości występuje zwietrzelina osadów węglanowych. Poza tym jeziora zasilane są wyżynnymi wodami podziemnymi z południowego-zachodu (z Łuku Uhruskiego). Są to więc akratopegi o prostym składzie chemicznym z przewagą jonów Ca 2+ i HCO 3 -. Zróżnicowanie zawartości składowych antropogenicznych, (głównie siarczanów i chlorków) wynika ze sposobu użytkowania zlewni jeziornych. Najniższe stężenia Cl - i SO 4 - rejestrowano w jeziorze Jama Roma, którego leśna zlewnia ma charakter naturalny. Najwyższe stężenia notowano w jeziorach położonych w pobliżu krawędzi, w sąsiedztwie zabudowań gospodarskich o nieuregulowanej gospodarce ściekowej. Zmienność składu chemicznego wód jeziornych w czasie i w przestrzeni wynika zatem ze sposobu zasilania jezior i charakteru ich zlewni.

15 PODSUMOWANIE Jeziora rzeczne, utworzone na skutek naturalnych procesów korytowych, są nieodłącznym elementem krajobrazu doliny Bugu. Wynika to także z ograniczonej ingerencji człowieka w obrębie doliny. Powstanie jezior oraz ich funkcjonowanie uzależnione jest ściśle od macierzystej rzeki, której zawdzięczają swoje parametry batymetryczne. Powierzchnie jezior oraz ich zlewnie podlegają wyraźnym zmianom w ciągu roku i wynoszą od setnych części km 2 w okresach samodzielnego funkcjonowania jezior do kilkunastu tysięcy km 2 w okresach kontaktu z rzeką. Wymiana wód zachodzi najczęściej wiosną a przez pozostałą część roku brak jest kontaktu wód jeziornych z wodami Bugu. Powierzchnie zlewni bezpośrednich jezior są wówczas nieznacznie większe od powierzchni jezior. Gdy następuje dopływ wód rzecznych, pojęcie zlewni bezpośrednich jezior staje się czysto teoretyczne, bowiem ich zlewnią staje się zlewnia Bugu po dany profil rzeki. W okresach, gdy jeziora zasilają wody Bugu, stany wód jeziornych zależą od stanu wody w rzece. W pozostałych okresach wodostany jezior kształtowane są przez wielkość opadów i zasilanie podziemne. Udział tych składowych obiegu wody ma jednak relatywnie małe znaczenie, o czym świadczy znaczny ubytek wód w jeziorach w tych okresach. Wahania stanów wynikają także z wielkości zbiornika i ilości zgromadzonej w nim wody. Największą amplitudę zmian stanów wody mają małe jeziora położone pod krawędzią. W okresach samodzielnego funkcjonowania akweny te często wysychają. Najmniejsze wahania stanów wody zaobserwowano w największych jeziorach, położonych w pobliżu rzeki. W przypadku takich jezior kontakt z wodami rzecznymi jest częstszy i dłuższy. Prędkość przepływających wód rzecznych decyduje o procesach zachodzących w obrębie mis jeziornych. Duże prędkości sprzyjają pogłębieniu mis i zwiększeniu ich powierzchni, natomiast małe powodują akumulację niesionego materiału. Sprzyja to tworzeniu się specyficznych form ukształtowania dna misy. Cechy fizykochemiczne wód jeziornych są zróżnicowane i w głównej mierze kształtują je dopływające wody bużańskie. W okresach braku kontaktu jezior z rzeką o jakości wód jeziornych decyduje charakter hydrogeochemiczny zlewni oraz drogi i tempo krążenia wód. Jeziora zasilane są wówczas wodami opadowymi oraz dopływem wód podziemnych. LITERATURA CHAŁUBIŃSKA A., WILGAT T., 1954: Podział fizjograficzny województwa lubelskiego. Przewodnik V Zjazdu PTG. PTG Oddział Lubelski, Lublin. s CHMIEL S., DAWIDEK J., SZWAJGIER W., TURCZYŃSKI M., 2003: Genetic types and transformations of lakes in the Middle Bug valley-floor. [w:] Limnological Reviev, vol. 3/2003. Kielce. s CHOIŃSKI A., 1995: Zarys limnologii fizycznej Polski. Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań. Mapa Topograficzna Polski. 1:10 000, arkusz Zbereże nr L, opracowanie topograficzne 1984 PPGK, wydano OPGK Poznań, 1985.

16 Beata Ferencz CHARACTERISTICS OF RIVER LAKES IN THE BUG VALLEY IN THE NEIGHBOURHOOD OF ZBEREŻE VILLAGE Summary The river lakes are the basins with the specific genetic, morphological, bathygraphic as well as trophic features. The Bug valley between Wola Uhruska (south) and Włodawa (north) is an area where many lakes of this type function. That is why, it has been attempted to make an inventory and also to characterize the lakes in the vicinity of Zbereże village. There are twenty six reservoirs in that district that represent four out six genetic types. Bathymetrical plans of the lake s basin have been made, the place where lakes merge has been determined as well. Moreover, the dominant methods of lakes feeding have been specified along with the establishment of the waters physical and chemical parameters. Since there is no limnological study about the Bug valley, the analysis done can help provide with the inquiries on a larger scale.

17 Tom 7 Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Machowski R., Ruman M., (red.). Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec Joanna GAWOR 1) Łukasz GAWOR 2) 1) Wydział Nauk o Ziemi UŚ Sosnowiec 2) Wydział Górnictwa i Geologii, Politechnika Śląska Gliwice ZWAŁOWISKA POGÓRNICZE JAKO INTERESUJĄCY ELEMENT KRAJOBRAZU KULTUROWEGO ZAGŁĘBIA RUHRY WSTĘP Jedną z niewątpliwych atrakcji Zagłębia Ruhry jako regionu silnie uprzemysłowionego jest Trasa kultury przemysłowej (Route der Industriekultur), obejmująca zabytki techniki, takie jak zabudowania dawnych zakładów przemysłowych (kopalń, hut, koksowni), zabytki architektury (dawne osiedla górnicze), infrastrukturę przemysłową (m. in. wielkie piece, zbiorniki gazowe), a także zwałowiska pogórnicze (Dürr, Gramke, 1993; Radomski, Zerressen, 1993). Zwałowiska pogórnicze, popularne hałdy, stanowią istotny element krajobrazu kulturowego, a ponadto zaliczają się do obiektów o dużym potencjale możliwości wykorzystania ich jako obiektów turystycznych. Celem artykułu jest przedstawienie krótkiej charakterystyki zwałowisk pogórniczych Zagłębia Ruhry jako antropogenicznych form terenu, a także zaprezentowanie możliwości wykorzystania tych obiektów w turystyce kwalifikowanej i geoturystyce. Obecny stan zagospodarowania niemieckich zwałowisk stwarza dobre warunki rozwoju turystyki i rekreacji oraz stanowi cenny przykład zmian charakteru obszaru z typowo przemysłowego do usługowego. W podsumowaniu przedstawiono ocenę możliwości wykorzystania pozytywnych doświadczeń niemieckich na obszarze Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA ZWAŁOWISK POGÓRNICZYCH ZAGŁĘBIA RUHRY Zwałowiska pogórnicze Zagłębia Ruhry stanowią antropogeniczne formy terenu, zróżnicowane pod względem wieku, genezy, morfologii, morfometrii, a także stopnia rekultywacji oraz stosunków własnościowych. Według danych Deutsche Steinkohle (Niemieckie Górnictwo Węglowe) na obszarze Zagłębia Ruhry zlokalizowano ponad 100 zwałowisk pogórniczych. Formy te można podzielić na trzy typy morfologiczno-genetyczne: zwałowiska stożkowe (I generacji, najstarsze), zwałowiska stołowe (II generacji, młodsze) i zwałowiska krajobrazowe (III generacji, najmłodsze) (Wiggering, Kerth, 1991; Gawor, 2004). Typy morfologiczno-genetyczne przedstawiono na rysunku nr 1.

18 Rys. 1. Typy morfologiczno-genetyczne zwałowisk pogórniczych Zagłębia Ruhry (wg: H. Wiggering, M. Kerth, 1991, zmienione). Fig. 1. Morphological-genetic types of mning waste dumps in Ruhr Basin (accroding to: H. Wiggering, M. Kerth, 1991, changed). Zwałowiska pogórnicze charakteryzują się zróżnicowaną powierzchnią (od 6 ha do 200 ha), najwyższe z nich osiągają ponad 100 m wysokości względnej. Zdecydowana większość tych form została zrekultywowana, na nielicznych występują zagrożenia pożarowe (m. in. zwałowisko Graf Moltke w Gladbeck, gdzie prowadzony jest stały monitoring zagrożeń) (Atlas Karte, 2000; Otto, Gawor, 2004). W chwili obecnej na obszarze Zagłębia Ruhry znajduje się 14 aktywnych zwałowisk (stan na rok 2003). Zrekultywowane formy należą do Kommunalverband Ruhrgebiet (Związek Gmin Zagłębia Ruhry), natomiast aktywne są administrowane przez Ruhrkohle AG (Nadreński Węgiel Kamienny, spółka akcyjna). Po zakończeniu prac rekultywacyjnych oraz wykluczeniu zagrożeń na zwałowiskach, są one przekazywane pod administrację Związku Gmin Zagłębia Ruhry, który jest odpowiedzialny za ich zagospodarowanie. ZAGOSPODAROWANIE WYBRANYCH ZWAŁOWISK Zagospodarowanie zwałowisk Zagłębia Ruhry sprawia, że są one atrakcyjnymi obiektami dla celów rekreacyjnych i turystycznych. Podstawą do zagospodarowania zwałowisk jest ich rekultywacja. Większość zwałowisk pogórniczych Zagłębia Ruhry jest w pełni zrekultywowana, duża ich część została udostępniona mieszkańcom regionu oraz turystom.

19 Do przykładów zagospodarowania zwałowisk można zaliczyć: rozwój infrastruktury udostępniającej i rekreacyjnej (schody, ławki, umocnienia skarp, sieć dróg dojazdowych i ścieżek pieszych), rozwój infrastruktury turystycznej (sztuczne tory narciarskie, tory saneczkowe, trasy dla rowerów górskich, punkty startowe dla sportów powietrznych np. paragliding), umiejscowienie punktów widokowych wraz z konstrukcjami widokowymi (m. in. Tetraeder w Bottrop), lokalizacja obiektów artystycznych i kulturalnych (rzeźby, pomniki, instalacje, artystyczne, amfiteatry), tworzenie obiektów edukacyjnych (obserwatorium astronomiczne) Duże znaczenie dla rozwoju zagospodarowania zwałowisk pogórniczych w Zagłębiu Ruhry miała zapoczątkowana w roku 1989 Międzynarodowa Wystawa Budowlana IBA Emscherpark, w ramach której powstało wiele spektakularnych obiektów na zwałowiskach (Radomski, Zerressen 1993). Utworzone zostały między innymi charakterystyczne symbole regionu (Landmark), do których należy wspomniany powyżej Tetraeder stalowa konstrukcja widokowa w kształcie czworościanu (fot. 1), stanowiąca jedną z niekwestionowanych atrakcji turystycznych miasta Bottrop. Zwałowiska pogórnicze zostały włączone do trasy dziedzictwa przemysłowego Zagłębia Ruhry (Route Industriekultur), tworząc osobne tematyczne trasy. Fot. 1. Tetraeder stalowa konstrukcja widokowa na zwałowisku Prosper w Bottrop (fot. Ł. Gawor). Photo 1. Tetraeder steel construction on waste dump Prosper in Bottrop (photo Ł. Gawor). ZWAŁOWISKA POGÓRNICZE JAKO ISTOTNY ELEMENT TRASY KULTURY PRZEMYSŁOWEJ Trasa kultury przemysłowej Zagłębia Ruhry (Route Industriekultur) skupia najważniejsze zabytki techniki i architektury oraz obiekty przemysłowe regionu. Całkowita długość trasy wynosi 400 km, w jej obrębie wyodrębniono 25 wycieczek tematycznych. Pomniki historii górnictwa są zarządzane przez fundację d/s ochrony dziedzictwa przemysłowego i historii kultury, którą finansuje Ruhrkohle AG (Nadreński Węgiel S.A.) oraz

20 władze Landu Północna Nadrenia-Westfalia (Route Industriekultur, 2003). Jedną z tematycznych wycieczek w obrębie Trasy dziedzictwa przemysłowego jest Trasa panoram (Panorama Route), skupiająca 5 zwałowisk. Do zwałowisk, wchodzących w skład Trasy dziedzictwa przemysłowego i tworzących Trasę panoram należą: zwałowisko Schwerin w Castrop-Rauxell, zwałowisko Grosses Holz w Bergkamen, zwałowisko Pattberg w Moers, zwałowisko Hoppenbruch w Herten oraz zwałowisko Prosper w Bottrop (Route Industriekultur, 2003). Zwałowiska te służą nie tylko jako punkty widokowe, spełniają również funkcję rekreacyjną oraz są potencjalnymi obiektami turystycznymi. Każde z wymienionych zwałowisk zostało zagospodarowane sposób wzmagający jego atrakcyjność. Przykładami infrastruktury turystycznej są m. in.: metalowa konstrukcja zegaru słonecznego na szczycie zwałowiska Schwerin, o średnicy ok. 10 m, elektrownia wiatrowa i instalacje artystyczne dotyczące energetyki alternatywnej na szczycie zwałowiska Hoppenbruch w Herten, winnica założona przez pracownika Ruhrkohle AG oraz ścieżki rowerowe i konne na zwałowisku Pattberg w Moers, a także najdłuższy na świecie sztuczny tor narciarski Alpincenter (fot. 2) na zwałowisku Prosper w Bottrop (prywatna inwestycja byłego świetnego alpejczyka Marca Girardelli). Fot. 2. Sztuczny tor narciarski Alpincenter na zwałowisku Prosperstrasse w Bottrop (fot. Ł. Gawor). Photo 2. Artificial ski track Alpincenter on the waste dump Propsperstrasse in Bottrop (photo Ł. Gawor). ZWAŁOWISKA POGÓRNICZE A ROZWÓJ TURYSTYKI Przedstawione powyżej przykłady zagospodarowania zwałowisk świadczą o atrakcyjności turystycznej tych antropogenicznych form terenu. Faktycznie turystyka i rekreacja na zwałowiskach w Zagłębiu Ruhry rozwija się dynamicznie w ostatniej dekadzie, przyjmując różne kierunki. Z jednej strony można zaobserwować przykłady typowej turystyki weekendowej, rekreacyjnej (wypoczynkowej), o zasięgu lokalnym, z drugiej strony rozwinięta infrastruktura sportowa (wspomniany sztuczny tor narciarski) przyciąga nawet turystów zagranicznych, głównie z sąsiedniej Holandii. Dobrym działaniem marketingowym jest powiązanie turystyki z życiem kulturalnym i artystycznym przykładem mogą być regularnie

21 odbywające się przedstawienia teatralne na szczycie zwałowiska Prosper w Bottrop lub odbywający się co roku festiwal latawców na zwałowisku Pattberg w Moers. Kolejnym przykładem wykorzystania zwałowisk jako obiektów odpowiednich dla rozwoju turystyki jest organizacja imprez sportowych, m. in. zawodów sportów powietrznych na zwałowisku Norddeutschland w Neukirchen-Vluyn czy planowanych mistrzostw świata w kolarstwie górskim na zwałowisku Hoheward w Herten. Kolejną szansą rozwoju regionu Zagłębia Ruhry jest rozwój geoturystyki. Stanowi ona nowy, bardzo atrakcyjny dział usług turystycznych, wykazujący dynamiczny rozwój w wielu regionach świata. Ukierunkowanie turystyki w stronę nauk o Ziemi stanowi kontynuację wielu dotychczasowych trendów, przejawiających się zarówno w turystyce wycieczkowej, jak i kwalifikowanej. Nowym elementem jest podkreślenie sfery edukacyjnej, rozszerzonej nie tylko o popularne, ale coraz bardziej naukowe podejście do zagadnień geologicznych i przyrodniczych, które stanowią istotny element nowej dziedziny turystyki. Geoturystyka obejmuje nie tylko walory przyrodnicze (zarówno przyrody ożywionej, jak i nieożywionej), ale i bogactwo dziedzictwa kulturowego od krajobrazu kulturowego przez zabytki techniki i dziedzictwo przemysłowe aż do antropogenicznych elementów środowiska geograficznego. W ten sposób również zwałowiska pogórnicze mogą być obiektem geoturystycznym z jednej strony jako obiekt geomorfologiczny i geologiczny, z drugiej strony jako miejsce gdzie może rozwijać się turystyka kwalifikowana (głównie o charakterze aktywnym, sportowo-rekreacyjnym). Przykładami już istniejących form zagospodarowania zwałowisk Zagłębia Ruhry pod kątem geoturystycznym są elementy edukacyjne tablice informacyjne dotyczące zwałowisk, instalacje artystyczne związane tematycznie z naukami o Ziemi oraz edukacją ekologiczną (m. in. wspomniana energetyka alternatywna i zegar słoneczny, a także bardzo ciekawy projekt utworzenia obserwatorium astronomicznego na zwałowisku Hoheward w Herten). MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA NIEMIECKICH POZYTYWNYCH DOŚWIADCZEŃ DOTYCZĄCYCH ZWAŁOWISK POGÓRNICZYCH NA OBSZARZE GZW Stopień zagospodarowania zwałowisk w Zagłębiu Ruhry oraz stan rozwoju turystyki przemysłowej w tym regionie można określić jako bardzo dobry. Spośród wielu interesujących atrakcji turystycznych, związanych z działalnością górniczą i hutniczą dawnych kopalń, hut, koksowni, osiedli górniczych, zabytkowych budynków, wyodrębniono osobny element, pozornie mało atrakcyjny: zwałowiska pogórnicze. Mamy do czynienia z przykładem przekształcenia negatywnego charakteru obiektu krajobrazowego w pozytywny, jak najbardziej zbliżony do naturalnego (zwałowisko III generacji tzw. zwałowisko krajobrazowe). Na obszarze GZW występuje 380 zwałowisk pogórniczych (Gawor, 2004), są one w niewielkim stopniu zagospodarowane. Pojedyncze przykłady zagospodarowania zwałowisk to zagospodarowanie parkowo-rekreacyjne zwałowisk w Bieruniu (Patrzałek, 1993), czy utworzenie ośrodka narciarskiego Dolomity Sportowa Dolina na zwałowisku odpadów rud cynku i ołowiu w Bytomiu Suchej Górze. Zwałowiska są miejscem potencjalnego rozwoju turystyki (cieszą się często zainteresowaniem mieszkańców regionu, nie zawsze legalnie wkraczających na ich teren), podstawowym mankamentem jest jednak brak udo

22 stępnienia i zagospodarowania. Główną przeszkodą jest często brak zakończonych działań rekultywacyjnych, zagrożenia pożarowe, brak uregulowania stosunków własności. Dużym problemem są również kwestie finansowe. Dlatego dobrym kierunkiem jest wzięcie pod uwagę aspektów geoturystycznych stworzenia informacji o charakterze edukacyjnym, następnie rozwój infrastruktury udostępniającej (ścieżki piesze i rowerowe, schody, ławki), a w miarę upływu czasu rozwój infrastruktury sportowej. Istotne jest zaplanowanie długotrwałych inwestycji, które będą realizowane etapami. Wartościowe jest również wykorzystywanie pozytywnych doświadczeń niemieckich w dziedzinie sozologii górniczej. Problemy sozologiczne i ich rozwiązanie stanowią priorytet działań poprzedzający zagospodarowanie i udostępnianie zwałowisk. LITERATURA Atlas Karte + Luftbild Mittleres Ruhrgebiet. Massstab 1: Kommunalverband Ruhrgebiet. DÜRR H., GRAMKE J., 1993: Das Ruhrgebiet im Wandel Regionales Erbe und Gestaltung für die Zukunft. Festschritt zum 49. Deutschen Geographentag. Bochumer Geografische Arbeiten, Bochum. GAWOR Ł., 2004: Wybrane zagadnienia sozologii górniczej w Zagłębiu Ruhry i Górnośląskim Zagłębiu Węglowym (GZW) na przykładzie zwałowisk pogórniczych studium porównawcze. [w:] Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej, Górnictwo, z. 260, Gliwice. OTTO F., GAWOR Ł., 2004: Wybrane zagadnienia dotyczące zwałowisk pogórniczych w niemieckim górnictwie węgla kamiennego. Prace Komisji Naukowych PAN, Katowice. PATRZAŁEK A., 1993: Rekultywacja i zagospodarowanie parkowo-rekreacyjne zwałowiska po kopalnictwie węgla kamiennego w Bieruniu. Działalność naukowa PAN, Wybrane zagadnienia. RADOMSKI S., ZERRESSEN M., 1993: Katalog zum Stand der Projekte Frühjahr IBA Emscherpark. Gelsenkirchen. Route Industriekultur. Reisen im Revier Kommunalverband Ruhrgebiet, Essen. SCHULZ D., 1993: Anfall, Verwendung und Aufhaldung von Bergematerial. Ruhrkohle AG, Essen. WIGGERING H., KERTH M., 1991: Bergehalden des Steinkohlenbergbaus. Vieweg. Joanna Gawor, Łukasz Gawor POST-MINING DUMPING GROUNDS AS AN INTERESTING ELEMENT OF CULTURAL LANDSCAPE IN RUHR BASIN Summary In the paper there are presented chosen problems of mining sozology in Ruhr Basin with regard to mining waste dumps. Ruhr Basin belongs to the largest European industrial areas, where the mining waste dumps create one of the most interesting elements of the culture landscape The purpose of this article is charcterization of waste dumps, objects which are generally not attractive, but may potentially build touristic sites. There is described the present state of the waste dumps and their features, classification of waste dumps according to their genesis, the problems of waste dumps protection and possibilities of touristic (geotouristic) development of these objects. In the paper there is also proposed an evaluation of using positive German experiences in the field of mining sozology in Upper Silesian Coal Basin.

23 Tom 7 Z BADAŃ NAD WPŁYWEM ANTROPOPRESJI NA ŚRODOWISKO Machowski R., Ruman M., (red.). Studenckie Koło Naukowe Geografów UŚ, Wydział Nauk o Ziemi UŚ, Sosnowiec Dariusz IGNATIUK Michał MUCIK Studenckie Koło Naukowe Geofizyków UŚ Sosnowiec STRUKTURA TERMICZNA ORAZ STRATYFIKACJA POKRYWY ŚNIEŻNEJ W REJONIE HALI GĄSIENICOWEJ (TATRY) WSTĘP Badania na Hali Gąsienicowej zostały wykonane w ramach obozu naukowoszkolenio-wego Studenckiego Koła Naukowego Geofizyków z Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego. Rozwój pokrywy śnieżnej oraz przebieg rozkładu temperatury w pokrywie na Hali Gąsienicowej był tematem badań m. in.: K. Chomicza (1962) oraz M. Kłapowej (1974, 1980). Obecnie prowadzone są studia nad zmianami dobowymi przestrzennego zróżnicowania temperatury powietrza (Baranowski, 2003), wiecznej zmarzliny (Dobiński, 2004), wieloletniej zmienności pokrywy śnieżnej (Falarz, 2002; Juraszek-Wiewióra, 2005), struktury bilansu cieplnego (Gądek, Caputa, 2003). Stratyfikacja oraz rozkład temperatury w pokrywie śnieżnej jest dzisiaj tematem nielicznych prac. Tematyką niwalną w celach prognozowania lawinowego zajmuje się Stacja Badań Specjalnych IMiGW na Hali Gąsienicowej. Hala Gąsienicowa znajduje się w Tatrach Wysokich, których klimat wykazuje cechy wysokogórskie, właściwe strefie umiarkowanej o charakterze przejściowym oceanicznokontynentalnym (Hess, 1965). Według klasyfikacji M. Hessa (1965), Hala Gąsienicowa znajduje się na granicy pięter klimatyczno-roślinnych: chłodnego (1550 m n.p.m., górna granica lasu) i bardzo chłodnego (1850 [1670] m n.p.m.). W Tatrach, M. Kłapowa (1980) wyróżnia trzy okresy formowania się pokrywy śnieżnej: I okres narastania z najniższymi temperaturami pokrywy (grudzień styczeń); II okres silnego narastania pokrywy oraz jej kulminacji (luty marzec); III okres tajania i zanikania pokrywy (kwiecień). Każdy z tych okresów charakteryzuje się typowym dla niego gradientem temperatury, stopniem metamorfozy oraz właściwościami fizycznymi śniegu. Stan pokrywy śnieżnej zależy głównie od temperatury powietrza, a także od typu pogody, insolacji i orografii. Znaczący wpływ na rozkład temperatury w pokrywie poza wymienionymi wcześniej czynnikami, ma temperatura gruntu na początku formowania się pokrywy, jak i w czasie jej trwania (Kłapowa, 1980). Gęstość śniegu jest wskaźnikiem faz rozwoju pokrywy śnieżnej. W krajach polarnych przy stałej temperaturze wzrost gęstości z głębokością jest prostoliniowy (Trepińska, 2002). W Tatrach, gdzie pokrywa jest sezonowa, gęstość zmienia się nierównomiernie. Najniższą gęstością odznaczają się zwykle warstwy górne (choć możliwa jest sytuacja gdzie dzia

24 łalność wiatru będzie miała właściwości kompaktujące śnieg, a zatem zwiększające jego gęstość). Zróżnicowanie gęstości w środkowej i dolnej części pokrywy zależy w dużej mierze od warunków pogodowych podczas formowania się pokrywy. Często środkowe warstwy śniegu mają większą gęstość niż dolne. Wiąże się to z występowaniem warstwy lodowych, które zatrzymują przesiąkanie wody; przy ich braku najwyższa gęstość notowana jest w dolnej warstwie pokrywy śnieżnej. Klasyfikacja gatunków śniegu wykonywana jest zazwyczaj zgodnie z międzynarodową klasyfikacją śniegu, ustaloną na początku lat pięćdziesiątych przez Międzynarodową Komisję Śniegu i Lodu (Jania, 1993). W Polsce często stosowana jest klasyfikacja K. Chomicza (1962), opierająca się na klasyfikacji wg Nakaya. W niniejszej publikacji użyto uproszczonej klasyfikacja stosowanej przez IMiGW do określania zagrożenia lawinowego. Badania odbyły się w rejonie Hali Gąsienicowej w dniach marca 2005 roku. Celem badań było określenie wpływu drzew na stratyfikację i na strukturę termiczną pokrywy śnieżnej, jej zróżnicowaniem ze względu ma miejsce formowania oraz próba wyznaczenia i scharakteryzowania warstwy, w której występowały dobowe wahania temperatury (warstwa czynna ). METODY BADAŃ Pomiary gęstości śniegu wykonywane byłe śniegomierzem wagowym firmy Winter Engineering (USA), który ze względu na swoje małe rozmiary (pojemność cylindra pomiarowego wynosi 100 ml) pozwala określać gęstość warstw kilkucentymetrowych. Temperatura mierzona była czujnikami umieszczonymi na stałe w pokrywie śnieżnej, ich umiejscowienie (tab. 1) zostało wybrane po rozpoznaniu stratyfikacji pokrywy śnieżnej. Co godzinę (w dzień) lub dwie (w nocy) wykonywane były pomiary za pomocą rejestratora temperatury firmy Huger. Położenie oraz wysokość wyznaczono za pomocą odbiornika GPS e-trex firmy Garmin i mapy Tatry Polskie (1:10 000). Tabela 1. Rozmieszczenie czujników. Średnie i minimalne temperatury notowane w okresie badań. Table 1. Placed of temperature sensors. Average and minimal temperatures measured while research. Czujnik Położenie Średnia temperatura Minimalne temperatury z dnia 20 marca [ o C] Temperatura [ o C] Godzina Data T1 100 cm -20, h 20. marca -14,2 nad powierzchnią śniegu -17, h 21. marca T2 160 cm (3 cm pod -5, h 20 marca -4,8 powierzchnią śniegu) -9, h 21 marca T3 147 cm (16 cm) -1,7 zanotowano stały spadek temperatury T4 133 cm (50 cm) -0,5 zanotowano spadek temperatury pod koniec okresu pomiarowego do -1,1 o C T5 80 cm (83 cm) -0,5 T6 0 cm (163 cm), podłoże -0,5 Największym problemem, związanym z pomiarem temperatury w pokrywie, było umieszczenie czujników w pokrywie. Zazwyczaj umieszcza się je na tyczce w początkowym okresie narastania pokrywy. Problem pojawia się, gdy pokrywa śnieżna jest wyższa niż

25 tyczka pomiarowa, co zubaża dane pomiarowe. W ekstremalnych warunkach pomiarowych (np. na Kasprowym Wierchu) tyczki i czujniki przed znalezieniem się w narastającej w czasie pokrywie śnieżnej ulegają dużemu oszronieniu i zalodzeniu, co przy delikatności sprzętu pomiarowego wyklucza ich odlodzenie. Nie bez znaczenia jest także przewodzenie ciepła przez tyczkę, przy dużej insolacji możliwe jest stopnienie się śniegu w bezpośrednim otoczeniu termometrów. Wszystkie te czynniki wpływają na błąd pomiarów i rzadkie stosowanie tych metod. Na stacjach badawczych IMiGW w Tatrach nie ma termometrów mierzących ciągłe zmiany temperatury w pokrywie, dokonuje się tylko chwilowych pomiarów raz na tydzień w czasie wykonywania profilu śnieżnego. W trakcie prowadzonych badań, w wykonanym profilu śnieżnym w kolejnych warstwach założono czujniki temperatury (starając się umieścić je poziomo na głębokości 5-10 cm), a następnie ostrożnie, możliwie szczelnie, zasypano cały profil do poziomu powierzchni pokrywy śnieżnej. LOKALIZACJA STANOWISK POMIAROWYCH Pomiary wykonywane były na Hali Gąsienicowej, w niewielkiej odległości od schroniska Murowaniec. Położenie punktów badań różniło się pod względem wysokości n.p.m. a także otoczenia szatą roślinną (tab. 2). Pomiary temperatury wykonywane były w profilu I. Tabela 2. Charakterystyka stanowisk pomiarowych. Table 2. Characteristic of points for the measurement. Lp. Nazwa punktu Położenie 1 Profil I 2 Profil II Φ 49 o 14,638` λ 20 o 00,480` Φ 49 o 14,671` λ 20 o 00,396` Wysokość m n.p.m Opis stanowiska Profil usytuowany był w lesie, ok. 200 m na wschód od schroniska Murowaniec Profil znajdował się powyżej górnej granicy lasu, ok. 100 m na wschód od Stacji Badań Specjalnych IMGW PROFILE ŚNIEŻNE Profil I wykonany został w dniu 19 marca 2005 roku. Warunki pogodowe były niesprzyjające. Nie było wiatru, ale przez cały czas padał śnieg w postaci krupy śnieżnej a następnie płatków. Miejsce wykonania profilu wystawione było na bezpośrednie promieniowanie słoneczne przez ok. 1 godzinę na dobę. Głębokość śniegu wynosiła 163 cm w tym 11 cm świeżego opadu. Podłoże trawiaste było nie zmrożone, miejscami występowało oblodzenie. W całym profilu wyszczególniono siedem wyraźnych warstw lodowych o gęstości 0,9 g/cm 3 (wartość tablicowa). Dokładny rozkład gęstości w poszczególnych warstwach przedstawiony jest na rysunku nr 1 i w tabeli nr 3. Średnia gęstość śniegu w profilu z uwzględnieniem świeżego śniegu wynosiła 0,39 g/cm 3, a bez niego 0,41 g/cm 3. Należy odnotować, że w nocy z 18 na 19 marca miał miejsce opad deszczu, czego skutki można było obserwować w profilu. W czasie wykonywania profilu I, warstwa 2 była silnie nasiąknięta wodą. W dniu 21 marca, gdy demontowano termometry, warstwa ta była

26 bardzo twarda silnie zmrożona. Zaobserwowane w czasie wykonywania profilu ziarna śniegu (λ) o niewielkiej wielkości (0,5 1 mm), po okresie ocieplenia i ponownego zmrożenia (regelacja), zmieniły swoją strukturę, tworząc konglomeraty. Regelacja spowodowała wygładzenie pierwotnych ziaren, a następnie ich wzajemne złączenie w konglomeraty o wielkości ok. 5 6 mm. Warstwa 3, także o dużej wilgotności, różni się wartościami gęstości od kolejnej, która oddzielona jest dwoma warstwami lodowymi utrudniającymi przesiąkanie wody wgłąb, a co za tym idzie zwiększania ich gęstości. Zwiększona gęstość warstwy 7 wynika prawdopodobnie z okresów ocieplenia w czasie jej formowania. Wskazuje na to występowanie warstw lodowych, mogących powstać w wyniku topnienia, a następnie zmrożenia pokrywy śnieżnej. Można przypuszczać, że geneza tej warstwy jest podobna do formującej się warstwy 3. Tabela 3. Gęstość i rodzaj śniegu w profilu I. Table 3. Density and type of snow in profile I. Rys. 1. Gęstość śniegu w profilu I: 1-9 warstwy śniegu, a-g warstwy lodowe. Fig. 1. Snow density in profile I: 1-9 snow layer, a-g ice layer. Numer warstwy Gęstość [g/cm 3 ] Gatunek śniegu Symbol gatunku śniegu 1 0,18 śnieg świeżo spadły; krupa śnieżna i płatki + 2 0,38 śnieg w pierwszym stadium metamorfozy, bardzo mokry λ 3 0,43 śnieg w pierwszym stadium metamorfozy, mokry λ 4 0,35 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 5 0,37 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 6 0,40 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 7 0,40 śnieg drobnoziarnisty o zaokrąglonych kryształach (1) 8 0,37 śnieg gruboziarnisty, z ciemnymi warstewkami 9 0,38 śnieg gruboziarnisty

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

Co to jest ustrój rzeczny?

Co to jest ustrój rzeczny? Co to jest ustrój rzeczny? Ustrój (reżim) rzeczny jest to ustalany na podstawie wieloletnich obserwacji rytm wahań przepływów rzeki oraz stanów wody, związany z rodzajem zasilania i zlodzeniem. Każda rzeka

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

Geografia - KLASA III. Dział I

Geografia - KLASA III. Dział I Geografia - KLASA III Dział I Dział II 1. Rodzaje i rozwój usług w Polsce - klasyfikuję usługi - określam rolę usług jako III sektora gospodarki - opisuję znaczenie usług we współczesnej gospodarce - wykazuję

Bardziej szczegółowo

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r.

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych W wyniku programu badań transportu wilgoci i soli rozpuszczalnych w ścianach obiektów historycznych, przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

POIS.05.03.00-00-284/10

POIS.05.03.00-00-284/10 Walory krajobrazowe Małgorzata Strzyż Anna Świercz Piotr Czernecki Rafał Kozieł POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego i obszaru Natura 2000 Łysogóry na lata 2013-2033,

Bardziej szczegółowo

Dane pomiarowo-obserwacyjne pozyskiwane z sieci stacji hydrologicznych i meteorologicznych państwowej służby hydrologicznometeorologicznej

Dane pomiarowo-obserwacyjne pozyskiwane z sieci stacji hydrologicznych i meteorologicznych państwowej służby hydrologicznometeorologicznej Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy Dane pomiarowo-obserwacyjne pozyskiwane z sieci stacji hydrologicznych i meteorologicznych państwowej służby hydrologicznometeorologicznej

Bardziej szczegółowo

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności:

2. Wyposażenie bazy sprzętu przeciwpożarowego stanowi w szczególności: Dziennik Ustaw Nr 73-3950- Poz. 824 10. 1. Zabezpieczeniu przeciwpożarowemu lasów służą pasy przeciwpożarowe w lasach położonych przy obiektach mogących stanowić zagrożenie pożarowe lasu. 2. Wyróżnia się

Bardziej szczegółowo

WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE

WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE METEOROLOGIA Warunki hydrometeorologiczne stanowią podstawę rozpoznania uwarunkowań funkcjonowania i przemian geoekosystemów. Dlatego jednym z podstawowych zadań realizowanych

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z geografii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

Pochodzenie wód podziemnych

Pochodzenie wód podziemnych Wody podziemne Woda podziemna - to woda zmagazynowana w wolnych przestrzeniach skał zalegających poniżej powierzchni Ziemi. Stanowią jeden z bardzo istotnych elementów obiegu wody w przyrodzie. Pochodzenie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. POZIOM NAUCZANIA: liceum ogólnokształcące kl. I (szkoła ponadgimnazjalna)

SCENARIUSZ LEKCJI. POZIOM NAUCZANIA: liceum ogólnokształcące kl. I (szkoła ponadgimnazjalna) Katarzyna Koczerba SCENARIUSZ LEKCJI TEMAT ZAJĘĆ: Rzeka Drawa (edukacja regionalna) POZIOM NAUCZANIA: liceum ogólnokształcące kl. I (szkoła ponadgimnazjalna) CZAS TRWANIA: 3 tygodnie CELE ZAJĘĆ Uczeń zna:

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 12/14 za okres 21.02.2014 27.02.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 12/14 za okres 21.02.2014 27.02.2014 nr 12/14 za okres 21.2.214 27.2.214 O P I S P O G O D Y Na początku opisywanego okresu Polska południowa znajdowała się na skraju niżu znad Atlantyku, w strefie falującego frontu atmosferycznego. W jego

Bardziej szczegółowo

Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB)

Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB) Ewelina Henek, Agnieszka Wypych, Zbigniew Ustrnul Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy Instytut Badawczy (IMGW-PIB) IT SYSTEM GŁÓWNE KOMPONENTY SYSTEMU ISOK: Dane LIDAR (4- punktów/m ; >00

Bardziej szczegółowo

Ocena aktualnej i prognozowanej sytuacji meteorologicznej i hydrologicznej na okres 24.07-28.07.2015r.

Ocena aktualnej i prognozowanej sytuacji meteorologicznej i hydrologicznej na okres 24.07-28.07.2015r. Warszawa, dn.24.07.2015 Ocena aktualnej i prognozowanej sytuacji meteorologicznej i hydrologicznej na okres 24.07-28.07.2015r. wg stanu na godz. 14:00 dnia 24.07.2015 r. 1. Prognoza pogody dla Polski na

Bardziej szczegółowo

Obieg materii w skali zlewni rzecznej

Obieg materii w skali zlewni rzecznej WODY PODZIEMNE Wody podziemne stanowią nie tylko formę retencji wody w zlewni, ale równocześnie uczestniczą w procesach przemieszczania rozpuszczonej materii w zlewni. W ramach ZMŚP na Stacjach Bazowych

Bardziej szczegółowo

1. Wstęp. Wojciech Szwajgier, Marek Turczyński. 2. Obszar i metody badań. VII Zjazd Geomorfologów Polskich

1. Wstęp. Wojciech Szwajgier, Marek Turczyński. 2. Obszar i metody badań. VII Zjazd Geomorfologów Polskich VII Zjazd Geomorfologów Polskich kraków 2005 Geneza jezior dolinnych środkowego bugu 1. Wstęp Zainteresowanie geomorfologów genezą, istnieniem i ewolucją zbiorników wodnych w starorzeczach w dolinach rzecznych

Bardziej szczegółowo

CHOSEN LEGAL PROBLEMS CONCERNING RECLAMATION OF POST MINING DUMPING GROUNDS IN RUHR BASIN AND UPPER SILESIAN COAL BASIN

CHOSEN LEGAL PROBLEMS CONCERNING RECLAMATION OF POST MINING DUMPING GROUNDS IN RUHR BASIN AND UPPER SILESIAN COAL BASIN GÓRNICTWO I GEOLOGIA 2012 Tom 7 zeszyt 2 Łukasz GAWOR Instytut Geologii Stosowanej, Politechnika Śląska WYBRANE PROBLEMY PRAWNE DOTYCZĄCE REKULTYWACJI ZWAŁOWISK POGÓRNICZYCH W ZAGŁĘBIU RUHRY I GÓRNOŚLĄSKIM

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie.

Kolejność realizacji jednostek lekcyjnych może ulec zmianie. Rozkład materiału plan wynikowy Przedmiot: geografia Podręcznik: Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era Rok szkolny: 2015/16 Nauczyciel: Katarzyna Pierczyk Klas I poziom podstawowy Lp. Klasa I Temat lekcji

Bardziej szczegółowo

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie

Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym. Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Ochrona krajobrazu w planowaniu regionalnym Mgr inż.arch. Iwona Skomiał Podkarpackie Biuro Planowania Przestrzennego w Rzeszowie Przestrzeń powierzchni ziemi widziana z pewnego punktu ( widok okolicy )

Bardziej szczegółowo

Publikacja z serii Monografie o tematyce turystycznej

Publikacja z serii Monografie o tematyce turystycznej Uzdrowiska i ich funkcja turystyczno-lecznicza pod redakcją naukową Adama R. Szromka PROKSENIA Kraków 2012 13 Publikacja z serii Monografie o tematyce turystycznej Publikacja powstała w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE Maciej KOSTECKI, Joanna KERNERT, Witold NOCOŃ, Krystyna JANTA-KOSZUTA Wstęp Zbiornik Zaporowy w Goczałkowicach powstał

Bardziej szczegółowo

Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub Dorota Cydzik

Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub Dorota Cydzik Ramowa Dyrektywa Wodna w Polsce typologia jezior, ustalanie warunków referencyjnych, metody oceny i klasyfikacji wód na podstawie elementów biologicznych Hanna Soszka Agnieszka Kolada Małgorzata Gołub

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

IŃSKO APARTAMENTOWIEC nad Jeziorem Ińsko

IŃSKO APARTAMENTOWIEC nad Jeziorem Ińsko Invest-Euro Sp. z o.o., 70-952 Szczecin, ul. Energetyków 3/4, tel. +48 91 424 79 70, fax +48 91 424 79 71, NIP 955-16-57-634, REGON 810980218 Sąd Rejonowy w Szczecinie, XVII Wydział Gospodarczy Krajowego

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka głównych składowych bilansu wodnego

Charakterystyka głównych składowych bilansu wodnego Charakterystyka głównych składowych bilansu wodnego Opad pionowy deszcz, mŝawka (opad ciekły); śnieg, grad (opady stałe). Opad poziomy mgła; rosa, szron, sadź, gołoledź (osady atmosferyczne) OPAD - pomiar

Bardziej szczegółowo

Czy zmienia się funkcja hydrologiczna jeziora Wigry?

Czy zmienia się funkcja hydrologiczna jeziora Wigry? Czy zmienia się funkcja hydrologiczna jeziora Wigry? Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska Uniwersytet Gdański, Katedra Limnologii ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk e-mail: bajka37@wp.pl O unikatowej wartości przyrodniczej

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 19/14 za okres 11.04.2014 17.04.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 19/14 za okres 11.04.2014 17.04.2014 nr 19/14 za okres 11.4.214 17.4.214 O P I S P O G O D Y W pierwszych dniach minionego tygodnia pogoda kształtowana była przez zatokę niskiego ciśnienia, związaną z niżem znad M. Norweskiego i chłodnym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Na ocenę dostateczną uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Środowisko przyrodnicze Polski

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PŁUśNICA SPIS TREŚCI Wstęp.. 8 I UWARUNKOWANIA PONADLOKALNE 9 1 UWARUNKOWANIA LOKALIZACYJNE GMINY. 9 1.1 Cechy położenia gminy 9 1.2 Regionalne uwarunkowania przyrodnicze 10 1.3 Historyczne przekształcenia na terenie

Bardziej szczegółowo

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE Zleceniodawca: PAWEŁ TIEPŁOW Pracownia Projektowa ul.

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ Załącznik nr 1 Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ DLA CZĘŚCI TERENU W MIEJSCOWOŚCI CHUDOBCZYCE (tekst i rysunek zmiany studium) Kwilcz,

Bardziej szczegółowo

Hydrologia. Hydrology. Inżynieria Środowiska I stopień (I stopień / II stopień) Ogólno akademicki (ogólno akademicki / praktyczny)

Hydrologia. Hydrology. Inżynieria Środowiska I stopień (I stopień / II stopień) Ogólno akademicki (ogólno akademicki / praktyczny) Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod Nazwa Hydrologia Nazwa w języku angielskim Hydrology Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013

Bardziej szczegółowo

OCENA JAKOŚCI WÓD RZEK GRANICZNYCH ZA 2010 ROK

OCENA JAKOŚCI WÓD RZEK GRANICZNYCH ZA 2010 ROK WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W RZESZOWIE DELEGATURA W PRZEMYŚLU OCENA JAKOŚCI WÓD RZEK GRANICZNYCH ZA 2010 ROK Opracowała: mgr inż.danuta Satkowska Przemyśl, kwiecień 2010r. SPIS TREŚCI 1.

Bardziej szczegółowo

Potencjał OZE na obszarach wiejskich

Potencjał OZE na obszarach wiejskich Potencjał OZE na obszarach wiejskich Monitoring warunków pogodowych Z dużą rozdzielczością czasową zbierane są dane o pionowym profilu prędkości i kierunku wiatru, temperaturze, wilgotności, nasłonecznieniu

Bardziej szczegółowo

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015

Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki Karta przedmiotu Wydział Inżynierii Środowiska obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2014/2015 Kierunek studiów: Inżynieria Środowiska

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 10/14 za okres 7.02.2014 13.02.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 10/14 za okres 7.02.2014 13.02.2014 nr 1/14 za okres 7.2.214 13.2.214 O P I S P O G O D Y Na początku opisywanego okresu region Tatr był w zasięgu płytkiej zatoki niżowej związanej z niżem z ośrodkiem nad Szetlandami, w strefie frontu okluzji.

Bardziej szczegółowo

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego

Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Wzór planu odnowy miejscowości zgodny z zaleceniami Ministerstwa Rolnictwa oraz Ministerstwa Rozwoju Regionalnego Charakterystyka miejscowości, opis planowanych zadań inwestycyjnych, inwentaryzacja zasobów

Bardziej szczegółowo

ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY BAŁTÓW

ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY BAŁTÓW ZAŁĄCZNIK NR DO UCHWAŁY NR RADY GMINY W BAŁTOWIE Z DNIA. ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY BAŁTÓW OPRACOWAŁ ZESPÓŁ INSTYTUTU GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ I MIESZKALNICTWA:

Bardziej szczegółowo

4. Depozycja atmosferyczna

4. Depozycja atmosferyczna 4. DEPOZYCJA ATMOSFERYCZNA Jednym z podstawowych czynników, które mają wpływ na obieg materii w geoekosystemie jest depozycja atmosferyczna. Powietrze ulega silnemu zanieczyszczeniu. Związki powodujące

Bardziej szczegółowo

Mapa sozologiczna, jako źródło informacji o stanie środowiska

Mapa sozologiczna, jako źródło informacji o stanie środowiska Konferencja Środowisko informacji Warszawa, 7-8.10.2015 r. Mapa sozologiczna, jako źródło informacji o stanie środowiska Mieczysław Kunz Uniwersytet Mikołaja Kopernika Wydział Nauk o Ziemi Katedra Geomatyki

Bardziej szczegółowo

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do

Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do GŁÓWNE UWARUNKOWANIA OCHRONY I ZAGOSPODAROWANIA TERENU (1) Wyjątkowe położenie na Mierzei Wiślanej u ujścia Wisły do Zatoki Gdańskiej Wody przybrzeżne, plaże, wydmy i bory nadmorskie, fragment międzywala,

Bardziej szczegółowo

Plan scenariusza zajęć. Różnorodność środowiska przyrodniczego Tatrzańskiego Parku Narodowego

Plan scenariusza zajęć. Różnorodność środowiska przyrodniczego Tatrzańskiego Parku Narodowego Akademia EduGIS Technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT) oraz geoinformacyjne (GIS) w nauczaniu przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum i liceum oraz w edukacji środowiskowej. Plan scenariusza zajęć

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2

Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Przedmiotowy system oceniania Bliżej Geografii Gimnazjum część 2 Tematy lekcji Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna Ocena dobra Ocena bardzo dobra Ocena celująca DZIAŁ 1. POŁOŻENIE I ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚĆ WYKORZYSTANIA OBIEKTÓW GÓRNICZYCH DLA CELÓW REKREACYJNYCH NA PRZYKŁADZIE ZWAŁOWISKA ZEWNĘTRZNEGO POLA SZCZERCÓW

MOŻLIWOŚĆ WYKORZYSTANIA OBIEKTÓW GÓRNICZYCH DLA CELÓW REKREACYJNYCH NA PRZYKŁADZIE ZWAŁOWISKA ZEWNĘTRZNEGO POLA SZCZERCÓW Górnictwo i Geoinżynieria Rok 31 Zeszyt 2 2007 Tomasz Cichoń MOŻLIWOŚĆ WYKORZYSTANIA OBIEKTÓW GÓRNICZYCH DLA CELÓW REKREACYJNYCH NA PRZYKŁADZIE ZWAŁOWISKA ZEWNĘTRZNEGO POLA SZCZERCÓW 1. Wprowadzenie Skutkiem

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA dla projektu przebudowy drogi w m. Nowa Wieś gmina Kozienice

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA dla projektu przebudowy drogi w m. Nowa Wieś gmina Kozienice DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA dla projektu przebudowy drogi w m. Nowa Wieś gmina Kozienice Miejscowość: Nowa Wieś Powiat: Kozienice Województwo: mazowieckie Opracował: mgr inż. Lucjan SITO inż. Jacek Oleksik

Bardziej szczegółowo

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel

GEOGRAFIA. WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel GEOGRAFIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA II GIM Elżbieta Zdybel Dział programu I. Afryka Materiał nauczania Afryki Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna Rowy tektoniczne Klimat Strefy klimatycznoroślinne

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA URBANISTYCZNE MIEJSKIEJ WYSPY CIEPŁA W WARSZAWIE I JEJ WPŁYW NA JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW

UWARUNKOWANIA URBANISTYCZNE MIEJSKIEJ WYSPY CIEPŁA W WARSZAWIE I JEJ WPŁYW NA JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW UWARUNKOWANIA URBANISTYCZNE MIEJSKIEJ WYSPY CIEPŁA W WARSZAWIE I JEJ WPŁYW NA JAKOŚĆ ŻYCIA MIESZKAŃCÓW Magdalena Kuchcik Krzysztof Błażejczyk Paweł Milewski Jakub Szmyd PLAN WYSTĄPIENIA Co to jest Miejska

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE

PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE Załącznik do Uchwały Rady Gminy nr XXII/170/2004, z dnia 24.06.2004 r. Gmina Michałowice PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA WRAZ Z PLANEM GOSPODARKI ODPADAMI GMINY MICHAŁOWICE PROGRAM OCHRONY ŚRODOWISKA GMINY

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA

WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Po ukończeniu klasy IV WYMAGANIA EDUKACYJNE -PRZYRODA Uczeń: wymienia czynniki warunkujące dobre samopoczucie w szkole i w domu, konstruuje własny plan dnia i tygodnia, stosuje w praktyce zasady zdrowego

Bardziej szczegółowo

Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe

Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe I Forum Małych Elektrowni Wiatrowych Warszawa, 23 marca 2011 Ocena ekonomiczna inwestycji w małe elektrownie wiatrowe Katarzyna Michałowska-Knap Instytut Energetyki Odnawialnej kmichalowska@ieo.pl Opłacalność

Bardziej szczegółowo

"Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do

Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do "Działania przygotowawcze do częściowego odtworzenia żwirowych siedlisk dla litofilnych gatunków ryb na odcinku Wisłoki od jazu w Mokrzcu do miejscowości Pustków" Pustków RZEKA WISŁOKA OD JAZU W MOKRZCU

Bardziej szczegółowo

WARSZTATY GEOMORFOLOGICZNE NA PILSKU (BESKID ŻYWIECKI)

WARSZTATY GEOMORFOLOGICZNE NA PILSKU (BESKID ŻYWIECKI) 1 WARSZTATY GEOMORFOLOGICZNE NA PILSKU (BESKID ŻYWIECKI) ANTROPOPRESJA W ŚRODOWISKU GÓRSKIM ZAPIS ZMIAN W FORMACH TERENU I OSADACH Korbielów Pilsko 27-30 maja 2005 r. W dniach 27-30 maja 2005 r. zostały

Bardziej szczegółowo

TYGODNIOWY BIULETYN HYDROLOGICZNY

TYGODNIOWY BIULETYN HYDROLOGICZNY INSTYTUT METEOROLOGII I GOSPODARKI WODNEJ PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY TYGODNIOWY BIULETYN HYDROLOGICZNY 8 grudnia 15 grudnia 2015 r. Spis treści: 1. Sytuacja hydrologiczna... 2 2. Temperatury ekstremalne

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR NR 0150/XLVIII/1093/10 RADY MIASTA TYCHY. z dnia 28 października 2010 r.

UCHWAŁA NR NR 0150/XLVIII/1093/10 RADY MIASTA TYCHY. z dnia 28 października 2010 r. UCHWAŁA NR NR 0150/XLVIII/1093/10 RADY MIASTA TYCHY w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru położonego w rejonie ujścia Potoku Wyrskiego do rzeki Gostyni i Starej

Bardziej szczegółowo

alność edukacyjna w Ojcowskim Parku Narodowym Alicja Subel Ojcowski Park Narodowy a.subel@gmail.com

alność edukacyjna w Ojcowskim Parku Narodowym Alicja Subel Ojcowski Park Narodowy a.subel@gmail.com Działalno alność edukacyjna w Ojcowskim Parku Narodowym Alicja Subel Ojcowski Park Narodowy a.subel@gmail.com Ojcowski Park Narodowy Utworzony w 1956 roku. Jest najmniejszym parkiem narodowym w Polsce,

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT O ZJAWISKACH LODOWYCH z dnia 07-03-2012 r.

KOMUNIKAT O ZJAWISKACH LODOWYCH z dnia 07-03-2012 r. Komunikat o zjawiskach lodowych z dnia 07-03-2012 r. KOMUNIKAT O ZJAWISKACH LODOWYCH z dnia 07-03-2012 r. Rzeka Odra jest wolna od lodu. Obecnie w związku ze wzrostem temperatury i opadami deszczu, które

Bardziej szczegółowo

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 BIURO PROJEKTOWO - BADAWCZE DRÓG I MOSTÓW Sp. z o.o. TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 PRACOWNIA RUCHU I STUDIÓW DROGOWYCH GENERALNY POMIAR

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: Turystyka 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020

Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Kierunki i zadania do Strategii Rozwoju Gminy Zgierz na lata 2014-2020 Obszar I Infrastruktura społeczna. 1. Wspieranie aktywności oraz integracji społeczności lokalnej. 2. Wspieranie i aktywizacja mieszkańców

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANIE DANYCH HYDROLOGICZNYCH W ZAKRESIE NIEZBĘDNYM DO MODELOWANIA HYDRAULICZNEGO

PRZYGOTOWANIE DANYCH HYDROLOGICZNYCH W ZAKRESIE NIEZBĘDNYM DO MODELOWANIA HYDRAULICZNEGO PRZYGOTOWANIE DANYCH HYDROLOGICZNYCH W ZAKRESIE NIEZBĘDNYM DO MODELOWANIA HYDRAULICZNEGO Tamara Tokarczyk, Andrzej Hański, Marta Korcz, Agnieszka Malota Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Państwowy

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 )

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) Gmina: Powiat: Województwo: CHOSZCZNO CHOSZCZEŃSKI ZACHODNIOPOMORSKIE ZLECENIODAWCA:

Bardziej szczegółowo

Barwna mapa szczegółowa i umiejętności złożone na maturze z geografii od 2015 r. Śląski Salon Maturzystów 2014

Barwna mapa szczegółowa i umiejętności złożone na maturze z geografii od 2015 r. Śląski Salon Maturzystów 2014 Barwna mapa szczegółowa i umiejętności złożone na maturze z geografii od 2015 r. Śląski Salon Maturzystów 2014 Do matury z geografii pozostało 230 dni Informacje o egzaminie maturalnym z geografii Informacje

Bardziej szczegółowo

Baza danych Monitoring Wód Podziemnych

Baza danych Monitoring Wód Podziemnych Program Infrastruktura Monitoringu Wód Podziemnych Rakowiecka 4, 00-975 Warszawa tel. 22 4592441, fax. 22 4592441 Baza danych Monitoring Wód Podziemnych Punkty monitoringowe w bazie MWP (stan na 25.03.2015

Bardziej szczegółowo

Jar w Ochojcu i co dalej? Korzyści dla mieszkańców Katowic płynące z projektu REURIS: dziś i jutro

Jar w Ochojcu i co dalej? Korzyści dla mieszkańców Katowic płynące z projektu REURIS: dziś i jutro Jar w Ochojcu i co dalej? Korzyści dla mieszkańców Katowic płynące z projektu REURIS: dziś i jutro Główny Instytut Górnictwa Miasto Katowice This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme

Bardziej szczegółowo

Państwowy Monitoring Środowiska w Roztoczańskim Parku Narodowym

Państwowy Monitoring Środowiska w Roztoczańskim Parku Narodowym Państwowy Monitoring Środowiska w Roztoczańskim Parku Narodowym Przemysław Stachyra Roztoczański Park Narodowy, Stacja Bazowa ZMŚP Roztocze Tadeusz Grabowski Roztoczański Park Narodowy Andrzej Kostrzewski

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl

FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI KRESOWYCH. www.bilgoraj21.pl FUNDACJA BIŁGORAJ GORAJ - XXI www.bilgoraj21.pl MIASTO NA SZLAKU KULTUR KRESOWYCH KRESOWYCH 2 KIM JESTEŚMY? lipca 2005 roku ustanowiona została aktem notarialnym Fundacja Obywatelska Przedsiębiorczość

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XI/92/2015 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE. z dnia 2 lipca 2015 r.

UCHWAŁA NR XI/92/2015 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE. z dnia 2 lipca 2015 r. UCHWAŁA NR XI/92/2015 RADY MIEJSKIEJ W ŻAROWIE z dnia 2 lipca 2015 r. w sprawie: zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Żarów. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

ŻYCIE NAD RZEKAMI URBANISTYKA DOLIN RZECZNYCH

ŻYCIE NAD RZEKAMI URBANISTYKA DOLIN RZECZNYCH ŻYCIE NAD RZEKAMI URBANISTYKA DOLIN RZECZNYCH WROCŁAWSKIE FORUM ODRY -ROZMIESZCZENIE TERENÓW: MIESZKANIOWYCH, USŁUGOWYCH, REKREACYJNYCH UWARUNKOWANIA HISTORYCZNE Wrocław 1930 r. Wrocław 1938 r. Wrocław

Bardziej szczegółowo

ZIMOWE WARSZTATY BADAWCZE FIZYKI ATMOSFERY SIECI NAUKOWEJ POLAND-AOD

ZIMOWE WARSZTATY BADAWCZE FIZYKI ATMOSFERY SIECI NAUKOWEJ POLAND-AOD ZIMOWE WARSZTATY BADAWCZE FIZYKI ATMOSFERY SIECI NAUKOWEJ POLAND-AOD 1 Celem warsztatów jest poznanie procesów fizycznych z udziałem aerozolu atmosferycznego zachodzących w dolnej troposferze w rejonie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 13 marca 2015 r. Poz. 2165 UCHWAŁA NR IV/23/2015 RADY GMINY MIASTKÓW KOŚCIELNY. z dnia 10 lutego 2015 r.

Warszawa, dnia 13 marca 2015 r. Poz. 2165 UCHWAŁA NR IV/23/2015 RADY GMINY MIASTKÓW KOŚCIELNY. z dnia 10 lutego 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA MAZOWIECKIEGO Warszawa, dnia 13 marca 2015 r. Poz. 2165 UCHWAŁA NR IV/23/2015 RADY GMINY MIASTKÓW KOŚCIELNY z dnia 10 lutego 2015 r. w sprawie miejscowego planu zagospodarowania

Bardziej szczegółowo

Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel

Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel http://www.varsovia.pl/varsovia/ - Co już wiemy? Gdzie leży Warszawa? http://www.batorz.gmina.pl/img/zdjecia/_big/eu_location_pol.png&imgrefurl

Bardziej szczegółowo

Karta zgłoszenia tematu pracy dyplomowej

Karta zgłoszenia tematu pracy dyplomowej Dzienne magisterskie Dzienne inżynierskie dr hab. inż. Andrzej Bluszcz, prof. Pol. Śl. opiekun pracy: dr inż. Jarosław Sikorski Określenie szybkości sedymentacji osadów metodą ołowiu 210 Pb z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Oferta studiów 2015/2016

Oferta studiów 2015/2016 Oferta studiów 2015/2016 Zapraszamy na cieszące się dużym zainteresowaniem kandydatów i renomą, atrakcyjne studia 1.stopnia (licencjackie), 2. stopnia (magisterskie) i 3. stopnia (doktoranckie) na kierunkach:

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PRZECISZÓW

STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PRZECISZÓW GMINA PRZECISZÓW STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY PRZECISZÓW Część I WPROWADZENIE Załącznik nr 1 do uchwały Nr V/39/15 Rady Gminy Przeciszów z dnia 26 marca 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Na ryby Gminie Przytoczna

Na ryby Gminie Przytoczna Na ryby Pasjonaci wędkarstwa znajdą w Gminie Przytoczna idealne warunki dla swojego hobby. Wędkować może tu każdy, zarówno amator, jak i profesjonalista. Wędkowanie w naszej gminie zapewnia nie tylko odprężenie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI SZKOŁA NAUK TECHNICZNYCH MICHAŁ DRAB EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM MONOGRAFIA Redakcja Wydawnictw

Bardziej szczegółowo

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym)

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym) Wiatry Co to jest wiatr? Wiatr to poziomy ruch powietrza w troposferze z wyżu barycznego do niżu barycznego. Prędkość wiatru wzrasta wraz z różnicą ciśnienia atmosferycznego. W N Wiatry STAŁE (niezmieniające

Bardziej szczegółowo

Monitoring przyrodniczy Łaty wodowskazowe i łaty śniegowe

Monitoring przyrodniczy Łaty wodowskazowe i łaty śniegowe Monitoring przyrodniczy Łaty wodowskazowe i łaty śniegowe Wszystkie szkoły biorące udział w projekcie zostały zaproszone do prowadzenia monitoringu przyrodniczego w okolicy szkoły. Głównym celem prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY

Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY Załącznik nr 1 do Uchwały Nr LX /453/09 Rady Gminy w Iwaniskach z dnia 21 grudnia 2009 r. Plan Odnowy Miejscowości KUJAWY GMINA IWANISKA POWIAT OPATOWSKI WOJEWÓDZTWO ŚWIĘTOKRZYSKIE Kujawy, październik

Bardziej szczegółowo

Uregulowania prawne w zakresie ochrony krajobrazu

Uregulowania prawne w zakresie ochrony krajobrazu Uregulowania prawne w zakresie ochrony krajobrazu XXIII Podkarpacka Konferencja Samorządów Terytorialnych Solina 18 czerwca 2015 KONWENCJA KRAJOBRAZOWA RADY EUROPY KRAJOBRAZ JEST KLUCZOWYM ELEMENTEM DOBROBYTU

Bardziej szczegółowo

Rewitalizacja terenów nadrzecznych: REURIS - Stary Kanał Bydgoski

Rewitalizacja terenów nadrzecznych: REURIS - Stary Kanał Bydgoski Rewitalizacja terenów nadrzecznych: REURIS - Stary Kanał Bydgoski II Kongres Rewitalizacji Miast Kraków, 12-14 wrzesień 2012r. 1 Rewitalizacja terenów nadwodnych w Polsce: Renaturyzacja Bulwary nadrzeczne

Bardziej szczegółowo

Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN

Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN Wodochronne funkcje lasów Dr Marek Kot Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN Konferencja Lasy Tatr i Podtatrza przeszłość i teraźniejszość Zakopane, 12 kwietnia 2012 Las i jego funkcje Funkcje lasu Biotyczne,

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Zadanie 1 Do poniższych poleceń dobierz najlepsze źródło informacji. Uwaga: do każdego polecenia dobierz tylko jedno źródło informacji. Polecenie Źródło

Bardziej szczegółowo

Strategia Ochrony Przyrody Województwa Śląskiego na lata 2011-2030 GEORÓŻNORODNOŚĆ. II warsztaty 11.10.2010 Katowice

Strategia Ochrony Przyrody Województwa Śląskiego na lata 2011-2030 GEORÓŻNORODNOŚĆ. II warsztaty 11.10.2010 Katowice Strategia Ochrony Przyrody Województwa Śląskiego na lata 2011-2030 GEORÓŻNORODNOŚĆ II warsztaty 11.10.2010 Katowice Andrzej Tyc Wydział Nauk o Ziemi Uniwersytet Śląski GEORÓŻNORODNOŚĆ Zasoby Badania nad

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Pilzno w miejscowościach Łęki Górne, Zwiernik i Słotowa Etap II.

Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Pilzno w miejscowościach Łęki Górne, Zwiernik i Słotowa Etap II. MGGP S.A. 33-100 Tarnów, ul. Kaczkowskiego 6 Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Pilzno w miejscowościach Łęki Górne, Zwiernik i Słotowa Etap II. Tarnów, grudzień 2012 r. ZESPÓŁ AUTORSKI

Bardziej szczegółowo

Koncepcja programowo-przestrzenna budowy małej elektrowni wodnej studium możliwości wykonania inwestycji ograniczające ryzyko inwestora.

Koncepcja programowo-przestrzenna budowy małej elektrowni wodnej studium możliwości wykonania inwestycji ograniczające ryzyko inwestora. Koncepcja programowo-przestrzenna budowy małej elektrowni wodnej studium możliwości wykonania inwestycji ograniczające ryzyko inwestora. Akty prawne Koncepcja wykonywana jest na podstawie: Ustawy Prawo

Bardziej szczegółowo

Dynamika Zlewni (Rzecznej)

Dynamika Zlewni (Rzecznej) Dynamika Zlewni (Rzecznej) Skąd pochodzi woda, której używasz? Czy tam gdzie mieszkasz jest wystarczająca ilość wody czy też jej dostawy są ograniczone? Jakie czynniki mają wpływ na ilość i jakość wody

Bardziej szczegółowo

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA Monitoring of rainfall chemistry and of the deposition of pollutants to the ground Przygotowano w oparciu o zlecone

Bardziej szczegółowo

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ

KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ KARTA MONITOROWANIA PODSTAWY PROGRAMOWEJ ETAP EDUKACJI PRZEDMIOT klasa Rok szkolny Imię i nazwisko nauczyciela gimnazjum GEOGRAFIA Treści nauczania Miesiąc realizacji tematyki uwzględniającej treści nauczania

Bardziej szczegółowo

Geografia - Klasa 2 Dział 1 Położenie oraz środowisko przyrodnicze Polski 1. Położenie i granice Polski - określam położenie Polski w Europie i na

Geografia - Klasa 2 Dział 1 Położenie oraz środowisko przyrodnicze Polski 1. Położenie i granice Polski - określam położenie Polski w Europie i na Geografia - Klasa 2 Dział 1 Położenie oraz środowisko przyrodnicze Polski 1. Położenie i granice Polski - określam położenie Polski w Europie i na świecie - wskazuję paostwa sąsiadujące i podaję długości

Bardziej szczegółowo