Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT"

Transkrypt

1 1

2 Teatr w edukacji regionalnej najmłodszych Materiały poseminaryjne dla nauczycieli i edukatorów ISBN Redakcja merytoryczna: dr hab. Danuta Konieczka Śliwińska Autorzy: Dorota Matyaszczyk Natalia Młyńczak Danuta Konieczka Śliwińska Izabela Skórzyńska Lucyna Winkel Sobczak Karolina Kasprzak Anna Maciejewska Alicja Winiarska Koordynacja prac: pod kierownictwem dr Moniki Herkt, Zastępcy Dyrektora Projekt graficzny i skład: Dariusz Piwowarczyk Redakcja wydawnicza: Anna Maciejewska Wydawca: ul. Zagórze 6A, Poznań tel Copyright, 2012 Wydawnictwo zrealizowane w ramach działań Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT w zakresie edukacji regionalnej Poznań, 201 2

3 Teatr w edukacji regionalnej najmłodszych Materiały poseminaryjne dla nauczycieli i edukatorów Seminarium naukowo-metodyczne: Edukacja regionalna w nauczaniu początkowym nowoczesne metody dydaktyczne w kształceniu najmłodszych z zakresu historii regionu teatr 24 września 2011 roku

4 Spis tresci 1. List Zastępcy Dyrektora Moniki Herkt 5 2. Trakt Królewsko-Cesarski w Poznaniu wydarzenia, miejsca, ludzie 7 (Dorota Matyaszczyk) 3. Za kulisami... czyli O Królewsko-Cesarskim Trakcie w jednym akcie okiem producenta 21 (Natalia Młyńczak) 4. Elementy edukacji lokalnej i regionalnej w nauczaniu wczesnoszkolnym 29 (Danuta Konieczka Śliwińska) 5. Teatr i widowisko jako strategie uczestnictwa dziecka w lokalnej kulturze historycznej 39 (Izabela Skórzyńska) 6. Warsztaty teatralne Królowie, cesarze i my jako przykład projektu interdyscyplinarnego z zakresu edukacji regionalnej 45 (Lucyna Winkel Sobczak) 7. Wędrujemy po Trakcie. Propozycja wycieczek historycznych na terenie Poznania 49 (Karolina Kasprzak) 8. Edukacja regionalna działania 53 (Anna Maciejewska) 9. Wyruszamy w podróż po Poznaniu Królewsko-Cesarskim Traktem. Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły podstawowej 59 (Alicja Winiarska) 10. Informacje o autorach 75 Na płycie DVD znajdą Państwo również: wybrane sceny ze spektaklu edukacyjnego O Królewsko-Cesarskim spot promujący spektakl piosenkę O Królewsko-Cesarskim Trakcie 4 Trakcie w jednym akcie

5 Szanowni Państwo W baroku królowały teatry uczniowskie działające przy szkołach jezuickich. Wystawiane wówczas sztuki sceniczne spełniały przede wszystkim funkcje dydaktyczne. Jeden z najsłynniejszych teatrów pro wadzonych przez jezuitów mieścił się w Poznaniu. Dlaczego mowa o jezuitach? VI Weekend z Historią na Trakcie Królewsko-Cesarskim, zorganizowany we wrześniu 2011 roku, obchodzony był pod hasłem Vivat Academia! czyli tradycje akade mickie Poznania. Nieprzypadkowo więc wybór miej sca, w którym zorganizowane zostało towarzyszące Weekendowi seminarium1 dotyczące edukacji regional nej w nauczaniu początkowym, przypadł na budynek dawnego poznańskiego kolegium jezuickiego. Pretekstem do organizacji seminarium był spektakl dla dzieci O Królewsko-Cesarskim Trakcie w jednym akcie, którego producentem jest Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT. Mimo iż słowo producent wy wodzi się ze współczesnego języka branżowego, na leży się Państwu wyjaśnienie, że przygotowywaniu przedstawienia przyświecały tradycje jezuickie. Za czerpnęliśmy z nich przede wszystkim ideę kształce nia, a także koncept teatru szkolnego. Ten drugi w nieco przewrotnym rozumieniu. Czy to się udało? Zapraszamy do lektury. Oddajemy w Państwa ręce zbiór referatów objaśnia jących, jakie miejsce we współczesnej edukacji wczes noszkolnej zajmuje wiedza o regionie i historii lokal nej oraz jaką rolę w lokalnej kulturze historycznej może odgrywać teatr jako forma spotkania teraźniej szości z przeszłością. Wśród referatów znajdą Pań stwo również analizę i szczegółowy opis przykładów interdyscyplinarnych projektów edukacji regionalnej. Opowiadamy także kulisy powstania samego spekta klu O Królewsko-Cesarskim Trakcie w jednym akcie. Mamy nadzieję, że niniejsza publikacja otworzy nowy cykl wydawnictw tematycznych Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT. Warunkiem ich powstawania jest rozszerzanie przeznaczonej dla dzieci i młodzieży oferty edukacyjnej związanej z lokalnym i regionalnym dziedzictwem historycznym, do której współtworzenia serdecznie Państwa zapraszamy. dr Monika Herkt, Zastępca Dyrektora Seminarium zostało objęte patronatem honorowym Wielkopolskiego Kuratora Oświaty i Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Poznaniu, patronatem naukowym Polskiego Towarzystwa Historycznego (Oddział w Poznaniu) i Dziekana Wydziału Historycznego UAM oraz patronatem medialnym kwartalnika Przegląd Wielkopolski. 1 5

6

7 Dorota Matyaszczyk Kierownik poznańskiego oddziału Narodowego Instytutu Dziedzictwa Trakt Królewsko-Cesarski w Poznaniu wydarzenia, miejsca, ludzie W 2004 roku przygotowałam projekt przebiegu Traktu Królewskiego w Poznaniu1. Aby odróżnić go od Traktów Królewskich w Warszawie, Gdańsku, Wrocławiu i Krakowie, nazwałam go Traktem Kró lewsko Cesarskim. Odwołałam się w ten sposób do bezprecedensowej wizyty cesarza Ottona III w 1000 roku, do czterokrotnych wizyt cesarza Napoleona w latach , a także do ostatniego cesarza Niemiec Wilhelma II, który wznosząc dla siebie po tężny zamek, chciał przypieczętować ostateczne podporządkowanie tej części Polski pruskiej hege monii. Jednak sprawdziła się powtarzana przez Wielkopolan przepowiednia głosząca, że gdy za mek powstanie, Polska zmartwychwstanie. Nasz kraj odzyskał niepodległość, a zamek wilhel mowski stał się siedzibą Uniwersytetu Poznańskie go, w którym pracowali między innymi trzej genialni polscy matematycy: Henryk Zygalski, Marian Rejew ski i Jerzy Różycki. Złamany przez nich szyfr Enigma wpłynął na losy II wojny światowej. Obecnie Cen trum Kultury Zamek jest organizatorem wielu cie kawych imprez, działają w nim liczne warsztaty dla dzieci i dorosłych, odbywają się przedstawienia i znaczące wystawy, 11 listopada organizowane są Urodziny ulicy Święty Marcin, zaś trzech matematy ków uczczono oryginalnym pomnikiem. Liczący około sześciu kilometrów Trakt Królewsko Cesarski prowadzi ze wschodu na zachód i ukazuje kolejne etapy rozwoju Poznania. Zaczyna się na Komandorii, w starodawnej osadzie, która tak jak i dziś, stanowiła we wczesnym średniowieczu waż ny węzeł drogowy, gdyż tu skupiały się szlaki pro wadzące z i do poznańskiego grodu. W 1170 roku książę wielkopolski Mieszko III Stary przy tutejszym kościele św. Michała ufundował szpital2. Było to raczej hospicjum, czyli gościniec, w którym odpo czywali wędrowcy przybywający do Poznania po odbyciu pielgrzymki do grobu świętego Wojciecha w Gnieźnie, lub inni podróżni, przemierzający pie szo lub konno piaszczyste trakty wiodące z Krako wa, Łęczycy czy Śląska3. W 1183 roku Mieszko III przekazał kościół wraz z hospicjum joannitom. Byli to członkowie zakonu rycerskiego, który został utworzony w początku XII wieku na Ziemi Świętej dla ochrony wypraw krzy żowych i pielęgnowania ich rannych i chorych uczestników. Papież zatwierdził jego istnienie w 1113 roku. Od szpitala św. Jana w Jerozolimie zwano ich szpitalnikami lub joannitami. Nosili czar ne płaszcze z kapturem i takie same habity z cha Dorota Matyaszczyk była dyrektorem Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Poznaniu (od 2011r. przemianowanego na Narodowy Instytut Dziedzictwa), który opracował projekt przebiegu Traktu Królewsko Cesarskiego. 2 Jego śladem jest nazwa ulicy Świętego Michała. 3 Warszawa wtedy jeszcze nie istniała. 1 7

8 rakterystycznym białym krzyżem. Do walki rycerze zakonni nakładali na zbroję czerwoną tunikę z bia łym krzyżem zakonnym. W odróżnieniu od Krzyżaków, a podobnie jak tem plariusze, zakon miał od początku charakter mię dzynarodowy. Przyjmowano do niego wszystkich szlachetnie urodzonych rycerzy katolickich bez względu na narodowość. Jeszcze przed wygnaniem krzyżowców z Ziemi Świętej joannici przenieśli się na wyspę Maltę na Morzu Śródziemnym i tam zbu dowali potężny zamek. Z upływem czasu zaczęto ich nazywać Kawalerami Maltańskimi. Na czele joannitów poznańskich stał komandor i wkrótce osada przyjęła nazwę Komandoria. Ko mandor zajmował bardzo wysoką pozycję w hierar chii kościelnej, zasiadał w stallach w katedrze zaraz po biskupie. Uroczyste wjazdy komandorów, gdy obejmowali swój urząd, przyciągały tłumy, podobnie jak wjazdy królów i książąt. Ostatni komandor zmarł w Poznaniu w 1832 roku i wtedy Prusacy zlikwido wali zakon. Odrodził się w 1927 roku, a jego człon kowie zajmują się nadal działalnością charytatywną4. Na południe od Komandorii rozciągała się przez wieki rozległa, bagnista Dolina Świętojańska. Na przepływa jącej przez nią Cybinie joannici wznieśli kilka młynów wodnych. Dziś w tym miejscu rozciąga się malownicze Jezioro Maltańskie5 otoczone rozległym parkiem. Joannici posiedli umiejętność wytwarzania nowo czesnego i taniego materiału budowlanego, jakim była cegła, i na przełomie XII/XIII wieku wznieśli na Komandorii jedną z pierwszych ceglanych świątyń w Polsce, której około 1288 roku nadali wezwanie św. Jana Jerozolimskiego6. Kościół ten nosi jeszcze drugą nazwę za Murami, gdyż położony był poza murami grodu. Jest jedną z najstarszych świątyń w Poznaniu, ale jej poszczególne elementy pocho dzą z różnych wieków i stanowią wręcz modelowy przykład rozmaitych stylów. Nawa główna ma for Kościół św. Jana Jerozolimskiego za Murami tu rozpoczyna się Trakt Królewsko-Cesarski, fot. Łukasz Zandecki. mę romańską. W szczycie elewacji zachodniej, nad niewielką rozetą, umieszczone są cztery koliste wnęki symbolizujące krzyż maltański. Stojąca po północnej stronie dzwonnica wieża i rozciągająca się za nią kaplica, zostały wzniesione w gotyku świadczy o tym szpiczasty hełm wieży, wspierające naroża przypory i piękne sklepienia o kształcie gwiazdy, przykrywające wnętrze. Późnogotycki jest też ołtarz główny tzw. szafiasty, składający się z części środkowej, z wyobrażeniem Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Stanisławem biskupem i św. Janem Chrzcicielem7 (takie przedstawienie Maryi z towarzyszącymi jej świętymi nazywane jest świętą rozmową ) oraz dwóch bocznych skrzydeł, na których ukazano sceny z ich życia. Do południo wego boku świątyni dobudowano barokową kapli cę, w której chowano komandorów. Oddziela ją od nawy gotycka krata (jedna z najstarszych w Polsce). Najciekawszy jednak jest romański portal główny umieszczony w elewacji zachodniej. W XVIII wieku przez pomyłkę jedną z jego kolumn postawiono do góry nogami i tak została do dziś. Na portalu wi doczne są nacięcia to rycerze przed wyruszeniem na wojnę ostrzyli symbolicznie miecze na znak, że Tradycja przynależności do zakonu joannitów przetrwała do dziś w wielu szlacheckich rodach i stanowi tytuł honorowy. W Polsce do zakonu należy 160 osób, w tym Marcin Libicki z Poznania. Joannici prowadzą przy kościele św. Jana hospicjum, nawiązując do swych najlepszych tradycji. W czasie Emaus idą w uroczystym pochodzie okryci płaszczami. 5 Jezioro Maltańskie, czynne od 1957 r., ma jeden z najlepszych torów regatowych na świecie i wspaniałe tereny rekreacyjne, a także całoroczny tor saneczkowy i stok narciarski oraz plac zabaw dla dzieci. Można też zabytkową kolejką parkową, zwaną na cześć rycerzy maltańskich Maltanką, dojechać do Nowego Zoo. 6 B. Krzyślak, Z. Kurzawa, Kościół św. Jana Jerozolimskiego za Murami na poznańskiej Komandorii, Poznań 2011 (seria: Zabytki Poznania ). 7 Św. Jana Chrzciciela z krzyżem joannitów przedstawia także piękny witraż Marcina Czeskiego w kruchcie. 4 8

9 idą walczyć o wiarę chrześcijańską. Trakt prowadzi dalej przez Śródkę. Zachowała się wzmianka z 1231 roku, że osadzono tutaj domini kanów, a ponieważ zakon ten głosił kazania wy łącznie w miastach, można domniemywać, że tu lokowano najstarsze miasto w Wielkopolsce. Nazwa Śródka pochodzi od targów odbywanych w środę lub dlatego, że osada była położona po środku między Komandorią a grodem na Ostrowie Tumskim. Na rynku Śródeckim stoi gotycki kościół pw. św. Małgorzaty8. Teren dawnego cmentarza przykościelnego, czynnego do początków XIX wieku, otacza murowane ogrodzenie z bramą z 1786 roku jedyne takie zachowane w Poznaniu. Ostrołukowe portale prowadzą nas do mrocznego wnętrza, które zdobią gwiaździste sklepienia pokryte delikatną polichromią pięknie ostatnio odnowioną. Warto przyjrzeć się siedemnastowiecznemu obrazowi Madonny w towarzystwie śpiewających aniołów, któ re grają na różnych instrumentach. Kościół ten w połowie XVII wieku otrzymali filipini, którzy dobudowali do niego kaplicę od południa i bogato wyposażyli. Początkowo zamieszkali w drewnianym klasztorze naprzeciwko, który do piero wiek później przekształcili na rokokowy mu rowany budynek z kaplicą. W XIX wieku, po likwidacji zgromadzenia filipinów, oratorium zamie niono na sierociniec, który około 1900 roku rozbu dowano o wschodnie skrzydło idealnie nawiązujące wystrojem do rokokowego klasztoru. Przez ostatnie pół wieku klasztor niszczał i straszył swoim wyglą dem, ale ostatnio, dzięki dotacjom z Unii Europej skiej i pracom konserwatorskim prowadzonym w ramach Traktu Królewsko Cesarskiego9, przywró Ostrów Tumski, fot. Łukasz Zandecki. cono mu dawną świetność. Dziś znajduje się tu ka tedralna szkoła chóralna. Ulicą Filipińską, po wyboistych kocich łbach10 wę drujemy w kierunku najmniejszego miasteczka w Europie, jakim był Ostrówek, któremu prawa miejskie w 1444 roku nadał młody król Władysław Warneńczyk, zmierzający po śmierć w bitwie pod Warną. Od Śródki oddzielał Ostrówek strumień, którego śladem jest dzisiejsza ul. Św. Jacka. Mimo że w miasteczku było tylko kilkanaście drewnianych B. Krzyślak, Z. Kurzawa, Kościół św. Małgorzaty na Śródce w Poznaniu, Poznań 2009 (seria: Zabytki Poznania ). Projekt Adaptacja i renowacja zabytkowych obiektów na Trakcie Królewsko Cesarskim w Poznaniu służących rozwojowi, promocji i upowszechnianiu kultury zrealizowany przez Archidiecezję Poznańską. 10 W dawnym Poznaniu obowiązywała zasada, że jeżeli ktoś wjeżdżał do miasta wozem, musiał oprócz opłaty cła na rogatkach zostawić tam kamienie, które wykorzystywano przy brukowaniu ulic

10 i szachulcowych domów, miało ono swoje władze samorządowe. Dziś powstaje na prawym brzegu Cybiny Interaktywne Centrum Historii Ostrowa Tumskiego, w którym dzieci i dorośli będą mogli poznawać już wkrótce w sposób nowoczesny i bar dzo atrakcyjny najstarszą historię Polski. Przez most biskupa Jordana idziemy na Ostrów Tum ski, czyli Wyspę Katedralną. Wiemy, że przeprawa mostowa istniała tu już w X wieku, ponieważ arche olodzy odkryli w pobliżu ślady drewnianych pali. Charakterystyczne łukowate przęsła obecnego mostu pochodzą ze starego mostu św. Rocha. W 2007 roku zostały przeciągnięte po torach ułożonych po obu stronach Cybiny, a następnie przeniesione za pomo cą dźwigu nad mostem Mieszka (nie można było ich przesunąć pod spodem). Tę niezwykłą i skompliko waną operację oglądały tysiące poznaniaków. Dziś młode pary, zawierające ślub w katedrze, za wieszają na moście kłódki, a klucze do nich wrzu cają do Cybiny na znak wiecznej miłości. Ponieważ most jest wyłączony z ruchu drogowego można na nim opowiedzieć dzieciom o królu Władysławie Ja gielle, który przybywał często do Poznania, by mię dzy innymi sprawować tutaj sądy. Ponieważ pochodził z Litwy, niechętnie spędzał czas w za mkniętych pomieszczeniach, i sądy, zamiast w ratu szu czy na zamku, wolał odprawiać na placach i mostach. Przychodzili do niego mieszkańcy Pozna nia i okolic, a on rozsądzał sprawy, siedząc na ja kimś krześle czy prostym zydlu11. Dzięki najnowszym odkryciom archeologicznym wiemy, że na Ostrowie Tumskim powstała w drugiej połowie X wieku najpotężniejsza w państwie wcze snopiastowskim warownia składająca się z grodu i trzech podgrodzi. Każda z tych części otoczona by ła wysokimi wałami zbudowanymi z ziemi, kamieni i drewna. Do ich budowy w okolicznych lasach w promieniu 15 km wycięto wszystkie dęby. Po okorowaniu zmontowano z nich wielkie skrzynie, które wypełniono kamieniami, i obsypano ziemią. Ponieważ podłoże było grząskie (wyspa powstała przecież z piachu nanoszonego przez wody Warty), położono pod skrzyniami maty uplecione z łozo wych witek. Żeby skrzynie się nie rozsuwały, zosta wiano odpowiednio przycięte konary drzew, które działały jak haki. Jeżeli uświadomimy sobie, że nie było wtedy takich narzędzi jak dzisiaj, ani transpor tu i dróg, to zrozumiemy, jak ogromną pracę wy konali ówcześni poddani księcia. Właśnie kończy się budowa rezerwatu archeologicznego, w którym będziemy mogli zobaczyć, jak skonstruowane były piastowskie umocnienia. Najważniejszy był oczywiście gród z siedzibą władcy usytuowaną w miejscu, gdzie dziś stoi gotycki ko ściół pw. Najświętszej Panny Marii in Summo (czyli na grodzie). Tu w zamku w typie palatium, wznie sionym z granitowych głazów na wzór zachodnich cesarskich rezydencji, mieszkał Mieszko I wraz z ro dziną. Gdy ten pogański władca poślubił w 965 ro ku przybyłą z Czech chrześcijańską księżniczkę Dobrawę, zbudował dla niej kaplicę, by mogła uczestniczyć we mszy wraz ze swoim dworem12. Rok później Mieszko wraz ze swoją drużyną przyjął chrzest i wprowadził swe państwo w krąg kulturo wy Europy chrześcijańskiej. Ściany i podłogi palatium pokrywał czysty gips, a ściany kaplicy złociste płytki. Zapewne zdobiło ją też przedstawienie patronki świątyni Matki Bo skiej13, ponieważ odkryto błękitny barwnik z lapis lazulit, który był cenniejszy niż złoto, ponieważ trze ba go było sprowadzać z daleka. Nie można wyklu czyć, że właśnie w tej niewielkiej kaplicy pochowana została Dąbrówka i przybyły z nią z Czech, Jordan, który został pierwszym polskim biskupem. Mieszko, na przylegającym od wschodu podgro dziu, kazał zbudować z kamienia kościół, który w 1000 roku otrzymał status katedry. Wcześniej wybudowano baptysterium czyli miejsce do przyj mowania chrztu. Dziś w podziemiach katedry mo żemy oglądać pozostałości misy chrzcielnej, nad którą umieszczony był dach wsparty na drewnia nych słupach. Dorośli poddani księcia wchodzili do basenu z wodą, w którym się cali zanurzali. Tu za pewne został ochrzczony malutki Bolesław, który otrzyma przydomek Chrobry (Mężny). Wokół ko ścioła wznosiły się drewniane domy, w których Dzieci same mogą odegrać taki sąd na moście. Kaplicę tę odkryli w 2009 r. archeolodzy, a szukali jej przez ponad pół wieku. 13 Maryja była ukazywana w niebieskim płaszczu, do którego namalowania używano barwnika z lapis lazulit

11 mieszkała drużyna księcia. Na północ od podgrodzia, przy obecnej ulicy Posa dzego, odkryto następny wał. Nie wiadomo, co mieściło się na terenie, który otaczał. Być może mieszkały tam rodziny rycerzy lub pracowali rze mieślnicy obsługujący książęcy dwór. Na południe od palatium, na Zagórzu (za wyniesie niem?), położona była osada targowa skupiona wokół kościoła św. Mikołaja, który rozebrano w po czątku XIX wieku. Czwarty wał otaczał osadę mniej więcej tak, jak biegnie dzisiejsza ulica Wieżowa. Jej nazwa pochodzi od wieży kościoła św. Mikołaja, który był patronem kupców i rybaków, licznie za mieszkujących Zagórze. W marcu 1000 roku Bolesław Chrobry podejmował wspaniale cesarza niemieckiego i rzymskiego Ottona III, który przybył z pielgrzymką do Polski, by odwiedzić w Gnieźnie grób swego nauczyciela św. Wojciecha, zamordowanego ledwie trzy lata wcześniej przez pogańskich Prusów. Ten młody bo zaledwie dwu dziestoletni władca miał wizję zjednoczonej Europy, która zrealizowana została dopiero dziś, gdy minęło dziesięć wieków. Orszak cesarski mimo zimy poru szał się nadspodziewanie szybko. Książę Bolesław wraz ze swoją drużyną towarzyszył Ottonowi od granicy swego rozległego państwa, pokazując mu potężne grody i podejmując wspaniale w palatiach na Ostrowie Tumskim w Poznaniu i na Ostrowie Lednickim, skąd Otto ruszył pieszo do grobu świę tego Męczennika w Gnieźnie. Później w czasie uczty włożył Chrobremu swój diadem na głowę i podarował włócznię św. Maurycego, w ten sym boliczny sposób uznając piastowskiego księcia za równego innym władcom europejskim. Bolesław obdarzył wszystkich gości cennymi darami, które 14 Poznań: przewodnik po zadziwiły kronikarzy, podobnie jak wspaniałe stroje jego rycerzy i dworzan. Niestety Otto III nie zreali zował swej wizji, gdyż zmarł dwa lata później, a Bolesław Chrobry został koronowany na pierw szego króla Polski dopiero w 1025 roku, krótko przed swoją śmiercią. Obecna katedra w Poznaniu powstawała przez kil kaset lat14. Najstarsza jest ściana wieży południowo zachodniej, zbudowana z granitowych bloków. W podziemiach możemy też zobaczyć fundamenty i filary z piaskowca, które zdobiły przedromańską świątynię. Ceglane ściany pochodzą z wieków póź niejszych. Była wielokrotnie niszczona przez pożary, powodzie i wojny. Obecny kształt jest wynikiem prac regotyzacyjnych podjętych przy odbudowie straszli wie zniszczonej w czasie walk w styczniu i lutym 1945 roku świątyni. Dziś nieco surowe wnętrze katedry barwią refleksy światła wpadającego przez kolorowe witraże. Niegdyś ściany i sklepienia trzech naw i prezbiterium zdobiły barwne polichromie. Wiemy, że pierwszy kościół ka tedralny miał potężną wieżę od zachodu. Nad wej ściem głównym umieszczona była empora (balkon) otwierająca się arkadami do wnętrza. Na emporze siedział w czasie mszy książę wraz z rodziną. W naj ważniejszym miejscu świątyni na jej środku przed ołtarzem chowano władców. Tu spoczęli kolejni Piastowie, których imiona widnieją dziś na posadzce. Za ich dusze co roku na początku listopada odpra wiana jest uroczysta msza. W tym miejscu znajduje się też brązowa płyta upamiętniająca biskupa Jordana. Na prawo od wejścia głównego, w dawnej Kaplicy Królewskiej (dziś św. Stanisława), zwraca uwagę monumentalne epitafium poświęcone ostatnim wielkopolskim władcom z rodu Piastów. Z lewej stoi zabytkach i historii, red. J. Pazder, Poznań

12 książę Przemysł I, który lokował Poznań na lewym brzegu Warty, nad jego głową znajduje się symbo liczna brama miasta otoczonego murami. Pośrodku ukazany jest jego syn Przemysł II, z potężnym mie czem w dłoni i insygniami władzy królewskiej koro ną i jabłkiem. Nad nim orzeł w koronie, który stał się godłem Polski. Przemysł II, po ponad 150 latach roz bicia dzielnicowego, w czerwcu 1295 roku korono wał się na króla Polski. I choć został skrytobójczo zamordowany w lutym następnego roku, to idea odrodzonego państwa przetrwała. Obok króla stoi jego druga ukochana żona Ryksa15, która była córką króla Szwecji i królewny duńskiej; jej zamorskie po chodzenie przypomina umieszczony nad nią okręt. Hołd królowi oddają klęczący u jego stóp rycerz i chłop symbolizujący ówczesne społeczeństwo. Epi tafium ufundowano w 700 lecie koronacji Przemy sła II, a umieszczono je właśnie w tej kaplicy, gdyż to on ją zbudował w 1293 roku, tu pochował Ryksę i zapisał w testamencie, że chce spocząć u jej boku po swej śmierci. Życzenia tego nie wykonano, gdyż pochowano go w grobie przodków po środku kate dry, natomiast wiemy, że w kaplicy znajdowały się dwa wizerunki (posągi?), które przedstawiały Prze mysła II i Ryksę. Niestety, zostały zniszczone w 1371 roku, gdy piorun trafił w wieżę i ta runęła do środ ka. Jedyna córka tej pary Ryksa Elżbieta, zwana Re iczką16, była dwukrotnie koronowana na królową Polski i Czech jako żona króla Wacława II Czeskiego, a potem jego następcy. Była jedną z najpiękniej szych i najmądrzejszych kobiet w Europie, ufundo wała liczne kościoły i klasztory w Czechach i na Morawach, które wspaniale ozdobiła i wyposażyła. Nigdy do Polski nie wróciła, ale umierając, zapisała w testamencie czterdzieści grzywien srebra przezna czonych na odprawianie nabożeństw za dusze ro dziców w każdą rocznicę ich śmierci i palenie światła na ich grobie. W XIV wieku król Kazimierz Wielki, z powodów ide ologicznych, przeniósł ciało Przemysła II do kaplicy, a po środku katedry wystawił wspaniały nagrobek swemu pra przodkowki, pierwszemu koronowane mu polskiemu władcy, Bolesławowi Chrobremu. Wiemy jak wyglądał17, bo zachował się jego opis i rysunek, aczkolwiek sam nagrobek został w XVIII wieku zniszczony. Ocalałe fragmenty rzeźby, przed stawiające Chrystusa Króla, w XIX wieku wmonto wano w nowy, marmurowy sarkofag w Złotej Kaplicy, w którym umieszczono kości Mieszka I i Bo lesława Chrobrego. Nad sarkofagiem znajduje się obraz przedstawiający Bolesława Chrobrego i Ottona III, jak klęczą u grobu św. Wojciecha w Gnieźnie. Cesarz jest ubrany w długą białą szatę, a Chrobry ma na ramionach purpurowy królewski płaszcz. Na grobowcu Świętego widnieje biały orzeł na czerwonej tarczy. Po drugiej stronie kaplicy stoją, naturalnej wielkości, dwa piękne spiżowe posągi Mieszka I i jego syna Bolesława. Nad nimi umieszczony jest obraz Mieszko kruszy bałwany (niszczy pogańskie posągi), na którym księciu towarzyszy Dąbrówka na koniu. Wspaniałą mozaikową posadzkę zdobią imiona pierwszych władców. Na sklepieniu przedstawieni są polscy święci i herby. W XIX wieku, kiedy Polska była pod zaborami, kaplica ta, nazywana od pokry wających ją dekoracji Złotą Kaplicą, powstała ku pokrzepieniu serc. Nie mniej piękna jest Kaplica Górków, w której wzrok przyciąga wspaniały renesansowy nagrobek z jasnego piaskowca. Kontrastują z nim, zajmujące środkową część monumentu, wyrzeźbione w ciem noczerwonym marmurze, postaci starosty general nego wielkopolskiego Andrzeja Górki, i jego żony Barbary z Kurozwęk. On ukazany jest w rycerskiej zbroi, ona ubrana w wykwintną plisowaną suknię ozdobioną złotym haftem. Oboje jakby byli pogrą żeni w śnie tak przedstawiano zmarłych w odro dzeniu. Poniżej, na cokole pokazano ich klęczące dzieci. Z lewej strony małego synka, który zmarł w dzieciństwie, i trzech dorosłych synów w zbro jach: Łukasza, Andrzeja i Stanisława Górków. Każdy z nich osiągnął najwyższe dostojeństwa, lecz po nieważ zmarli bezdzietnie, na nich skończył się po tężny ród Górków. Z prawej klęczą dwie córki, Katarzyna i Barbara, które poślubiły najbogatszych ludzi w Polsce. Warto spojrzeć na napis wyryty nad Pierwszą żoną Przemysła II była Ludgarda, o której zamordowanie oskarżano go bezpodstawnie. Reiczka urodziła się 1 września 1288 r. jest to pierwsza znana w Polsce dzienna data urodzin dziewczynki. 17 Jego wyobrażenie umieszczone jest po lewej stronie wejścia do Złotej Kaplicy

13 ich głowami to po łacinie reklamuje się twórca nagrobka Włoch Hieronim Canavesi, podając adres swojego warsztatu w Krakowie. Po bokach zmar łych, zamiast świętych patronów, ukazano ich przodków: Uriela i Łukasza Górków, którzy zostali biskupami. Dzięki konserwatorom nagrobek odzy skał kolory tam gdzie znaleziono ich ślad, między innymi na herbach i postaci Chrystusa, odtworzono pierwotną kolorystykę. Opuszczając katedrę, warto przyjrzeć się brązowym drzwiom wejściowym: klamki mają kształt ryb (sym bolizują Chrystusa), a na płycinach ukazane są sce ny z życia św. Piotra i św. Pawła, natomiast w narożnikach umieszczono głowy zapewne pro roków. Choć drzwi te wykonano po II wojnie świa towej, to nawiązują one do wspaniałych romańskich drzwi jakimi zdobiono kościoły kate dralne w średniowiecznej Europie18. Na placu przed katedrą sceny ślubu Mieszka I i Dą brówki oraz chrztu księcia ukazują reliefy na dwóch granitowych blokach. Na nich też przedstawiono drużynę książęcą, biskupa Jordana, a z drugiej stro ny wszystkich władców Polski. Niestety reliefy te są widoczne wyraźnie tylko przy odpowiednim oświe tleniu. Za to figury Mieszka, Dąbrówki, Bolesława Chrobrego i biskupa Jordana, zdobiące z zewnątrz Złotą Kaplicę, widać z daleka. Wędrujemy dalej przez Chwaliszewo, niegdyś odrębne miasto położone na wyspie oblanej wodami Warty. Wraz z Ostrówkiem w 1444 lokował je Władysław Warneńczyk. Były tu dwa kościoły, ratusz, kilka ulic i zabudowa, składająca się z parterowych drewnianych i szachulcowych domków z wystawkami na piętrze. Liczne powodzie zalewały miasteczko niemal co roku. Dziś Chwaliszewo nie jest już wyspą, gdyż pierwotne koryto Warty zasypano i przeniesiono w obecne miej sce w 1970 roku. Pamiątką po dawnym moście jest stojąca niegdyś na jego skraju figura Złotego Chry stusa, która według legendy przypłynęła Wartą z Częstochowy w czasie największej powodzi, jaka miała miejsce w 1736 roku; a także nazwa Między moście. Ostatnio zdobi je namalowana przez dzieci panorama starego Chwaliszewa, a na wiosnę zakwit ną niebieskie kwiaty, które posadzono jesienią 2011 roku, by przypominały o płynącej tu niegdyś Warcie. Ślady po jednej z czterech potężnych głównych bram miasta, zwanej Bramą Wielką, możemy zoba czyć w posadzce ulicy (czerwone płytki) tuż za ulicą Garbary. Ulicą Wielką (zwaną też dawniej Szeroką) zmierzały wszystkie uroczyste orszaki udające się na Rynek lub na zamek królewski, w którym w czasie nieobecności króla urzędowali starostowie. Na Rynku króluje symbol władzy samorządowej wspaniały ratusz. Choć potocznie uważa się go za w całości renesansowe dzieło Jana Baptysty Quadro, to jednak w zasadniczym zrębie jest on średnio wieczny gotycka jest wieża i piwnice, które nie gdyś wystawały ponad poziom rynkowego bruku19. W podziemiach wieży mieściło się więzienie czynne do XVIII wieku, stąd powiedzenie skazać na wie żę. Jedzenie skazańcowi opuszczano na linie. Mistrz z Lugano obudował wieżę oryginalnymi loggia mi, po których bokach umieścił schody20. Nimi to wę drowali w uroczystym pochodzie panowie rajcy z burmistrzem na czele pojawiając się widzom w kolej nych arkadach loggii by wejść do sali obrad na piętrze przez umieszczone po środku elewacji ozdobne drzwi. Natomiast hełm na wieży i orzeł pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Nie zdajemy sobie sprawy, że są one symbolem zjednoczonej przy królu Stanisławie Auguście Poniatowskim elity wielkopolskiej złożonej ze szlachty i mieszczaństwa skupionych przy staroście W gnieźnieńskiej katedrze możemy zobaczyć takie wspaniałe dwunastowieczne drzwi ukazujące sceny z życia św. Wojciecha. Poziom ulic i Rynku podniósł się poprzez wieki o 3 5 m, zatem obecne piwnice stanowiły niegdyś parter. 20. Wewnętrzne schody, którymi obecnie dostajemy się na kolejne piętra ratusza, wbudowano w gotycką wieżę dopiero w XX wieku

14 generalnym Kazimierzu Raczyńskim (właścicielu pięk nego pałacu w Rogalinie). Orzeł, choć z dołu wygląda niepozornie, ma aż dwa i pół metra rozpiętości skrzy deł, oczy z kryształu górskiego, a łapy i dziób złoco ny. Pod zegarem widnieje złoty monogram ostatniego króla Polski (Stanislaus Augustus Rex). Na elewacji ratusza przedstawiono postacie polskich władców. Po bokach loggi znajdują się wizerunki Piastów, od dołu stoją parami ojcowie i synowie: Mieszko I i Bolesław Chrobry, Przemysł I i Przemysł II, Władysław Łokietek i Kazimierz Wielki. Jagiellonów przedstawiono powyżej, na ścianie attyki. Są to od lewej: Jadwiga Andegaweńska (prawnuczka Włady sława Łokietka), jej mąż Litwin Władysław Jagiełło i jego synowie z czwartego małżeństwa: Władysław Warneńczyk i Kazimierz Jagiellończyk, oraz wnuko wie Jan Olbracht, Aleksander Jagiellończyk i Zyg munt Stary, a także prawnuk Zygmunt August, który był ostatnim z dynastii Jagiellonów. Jedyny w Polsce posąg króla Stasia, jak pieszczo tliwie zwano Stanisława Augusta Poniatowskiego, znajduje się na pierwszym piętrze w dawnej Sali Są dowej. Nad nim, na sklepieniu, w XVIII wieku na malowano wyobrażenia Przemysła I i jego brata Bolesława Pobożnego, którzy lokowali Poznań w 1253 roku. Naprzeciwko usytuowane jest naj piękniejsze wnętrze w ratuszu Wielka Sień, zwa na Salą Odrodzenia. Oprócz umieszczonych na sklepieniu mitologicznych przedstawień znajdują się tam herby Poznania, Polski i Litwy, króla Zygmunta Starego i jego żony Bony Sforzy (wąż), ich syna Zygmunta Augusta i jego żony Habsburżanki. Moż na też zobaczyć gmerk samego Quadro i datę 1555 oznaczającą przebudowę ratusza. Przed ratuszem wznosi się pręgierz z figurą kata w zwieńczeniu, przy którym karę chłosty wymierzano za mniejsze przestępstwa, między innymi gdy mieszczki nosiły zbyt bogate stroje należne tylko szlachciankom. Stary Rynek aż do II wojny światowej pełnił funkcję targową. Kupowano i sprzedawano różne produkty z kramów, ale i z wozów konnych. Do dziś o targowej funkcji rynku przypominają ma lownicze domki budnicze, w których podcieniach 14 Fragment Starego Rynku w Poznaniu, fot. Łukasz Zandecki. można kupić liczne pamiątki, i nazwa Różany Targ, odnosząca się do miejsca, gdzie w 1. połowie XX wieku przekupki handlowały kwiatami. W pobliżu ratusza stoi renesansowa waga (odbu dowana po 1945 roku), w której w czasie targów ważono towary, a obok niej odwach, czyli dawna wartownia. Attykę tej pięknej budowli zdobią herby króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, miasta i Kazimierza Raczyńskiego, który odwach ufundo wał w obecnej postaci. Niestety zburzono sukienni ce i kramy bogate, stojące niegdyś po środku rynku, podobnie jak zachowane do dziś krakowskie Su kiennice (obecnie są tu pawilony Wielkopolskiego Muzeum Wojskowego i Galerii Miejskiej Arse nał ). Pomiędzy nimi przechadzali się kupujący, oglądając towary przywożone nierzadko z dalekich krajów. Po wschodniej stronie stały jatki mięsne i chlebowe, gdzie gospodynie mogły zakupić pro dukty pochodzące z okolicznych wsi. Podobnie płody rolne ze swojego majątku w Paw łowicach sprowadzał do Poznania najbogatszy w końcu XVIII wieku Wielkopolanin hrabia Mak symilian Mielżyński. Sprzedawał je na parterze swego pałacu, który wystawił naprzeciw ratusza, na narożniku ulicy Wronieckiej i Starego Rynku. Sam zajmował paradne piętro, a resztę dużego bu dynku przeznaczył na mieszkania pod wynajem. Był

15 to zatem pierwszy dom czynszowy w Wielkopolsce. Dziś pałac, zaniedbany i opuszczony, z odpadają cym tynkiem, czeka na renowację. W pałacu Mielżyńskich zamieszkali, owacyjnie wita ni, dowódca Legionów utworzonych we Włoszech generał Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki, autor naszego hymnu narodowego. Gdy przyjechali w li stopadzie 1806 roku do stolicy Wielkopolski z posel stwem od Napoleona, rodacy wyprzęgli konie z ich powozu i sami zaciągnęli go na Rynek. Wkrótce na ich apel kilka tysięcy Wielkopolan utworzyło oddziały gotowe walczyć o utraconą niepodległość u boku francuskiego cesarza. Wcześniej błyskawicznie roz broili Prusaków, którzy okupowali tę część Rzeczpo spolitej od 1793 roku. Nie pamiętamy o tym, ale było to pierwsze udane polskie powstanie. Drugim stanie się prawie sto lat później powstanie wielko polskie, którego pamięci poświęcone jest Muzeum Powstania Wielkopolskiego w odwachu. Naprzeciw odwachu wznosi się barokowo klasycy styczny pałac Działyńskich. Zbudowany na trzech działkach, jako jedyna rezydencja w Poznaniu posia dał z tyłu ogród. Jego attykę wieńczy rzeźba pelika na, który symbolizuje gotowość do poświęceń i miłość ojczyzny, a poniżej pochód ofiarny i trium falny, które miały symbolizować wskrzeszenie Rzecz pospolitej. Do barokowej dekoracji elewacji, na którą składały się: potężny herb i panoplia (wyobrażenie krzyżujących się sztandarów i elementów uzbroje nia), kazał je dodać w czasach Księstwa Warszaw skiego, ówczesny właściciel pałacu, hrabia Ksawery Działyński. W pałacu goszczono królów i cesarza Na poleona, a w jego pięknych wnętrzach przez XIX i XX wiek odbywały się (i nadal odbywają) spotkania literackie, historyczne i patriotyczne. Dziś pałac Dzia łyńskich jest siedzibą Biblioteki Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk, która posiada w swoich znakomi tych zbiorach wiele interesujących obrazów i rycin 15 Zachodnia pierzeja Starego Rynku z pałacem Działyńskich, fot. Piotr Skórnicki. ukazujących polskich królów. Warto pojechać do Kórnika by zwiedzić zamek i wspaniałe arboretum, zwłaszcza w maju, gdy kwitną przepiękne magnolie. Dla dzieci, ale i dla dorosłych, największą atrakcję na Starym Rynku stanowią koziołki, zwane w XVI wie ku urządzeniem błazeńskim, trykające się na ra tuszowej wieży o godzinie dwunastej. Koziołki możemy zobaczyć także namalowane na Kamienicy Krawców w zachodniej pierzei Starego Rynku i przy ulicy Zamkowej na kamienicy narożnej należącej niegdyś do Jana Baptysty Quadro. Dziś architekta upamiętnia figurka, którą ufundował przedwojenny prezydent miasta, niezwykle zasłużony Cyryl Rataj ski. Odnowioną niedawno elewację kamienicy zdo bią sgraffita przedstawiające rozmaite sceny, między innymi samego Quadro przybywającego na koniu do miasta. Wydatny wykusz wspiera się na rogatych kozich głowach. Najsympatyczniejsze koziołki znaj dują się na placu Kolegiackim. Można na nie usiąść bez obawy zrobienia im krzywdy są ze spiżu. Plac Kolegiacki nazywano Nowym Rynkiem, gdyż po rozebraniu w 1800 roku stojącej tu zrujnowanej ko legiaty Marii Magdaleny (niegdyś wspaniałej poznań skiej fary), odbywały się na nim targi. Południową

16 pierzeję placu zamykają piękne barokowe budynki kolegium Jezuitów (obecnie Urząd Miasta). Na dzie dziniec wjeżdżano niegdyś przez potężną wieżę dzwonnicę, stojącą na osi ulicy Klasztornej. Na osi sąsiedniej ulicy Świętosławskiej, prowadzącej od Starego Rynku, stoi najpiękniejsza świątynia Pozna nia, monumentalny kościół Jezuitów, z potężnymi szesnastoma kolumnami we wnętrzu i wspaniałymi polichromiami Karola Dankwarta na sklepieniach. Choć kościół ten budowano prawie sto lat, za chwyca swoim wyposażeniem i rzymskim wystro jem. Ze starej fary, której funkcje kościół jezuitów przejął w początku XIX wieku, zachowała się m.in. średniowieczna figura Pana Jezusa Ubiczowanego, a także model ukazujący, jak wyglądała ta najwięk sza niegdyś świątynia Poznania, wspaniale przez mieszczan wyposażona. Jej potężna wieża górowa ła nad miastem, stając się, obok wieży zamkowej i ratuszowej, jego widocznym z daleka znakiem rozpoznawczym. Dziś jedynym śladem po tym pięknym kościele jest trójkątny plac, w części zajęty przez parking. Gdy zlikwidowano zakon jezuitów i zamknięto ko legium, budynki przejęto na szkołę wojewódzką, a po utracie niepodległości w 1793 roku umiesz czono tu pruskie urzędy. W 1806, 1807 i 1812 ro ku budowlę tę nazywano zamkiem poznańskim, gdyż zamieszkał tu na krótko cesarz Napoleon. Najdłużej, bo aż trzy tygodnie, Bonaparte przeby wał w Poznaniu w listopadzie i grudniu 1806 roku. Jak napisał ówczesny kronikarz tu było centrum europejskiego świata, gdyż tu Bonaparte podej mował delegacje, przyjmował hołdy, planował dal sze kampanie, ale i słuchał muzyki, gdyż woził ze sobą niewielką orkiestrę i wydawał bale dla miej scowej szlachty. Mimo jesiennej szarugi cesarz nie mal codziennie wyjeżdżał konno, by zwiedzić okolice Poznania (jako dobry strateg szukał odpo wiedniego miejsca do bitwy z Rosjanami), towarzy szyła mu niewielka eskorta złożona z francuskich szaserów i młodych polskich ułanów. Był w Mora sku, Umultowie, Owińskach, Swarzędzu, odwiedził też piękny barokowy pałac w Konarzewie, gdyż chciał zobaczyć prawdziwy polski dwór. O jego skromności świadczy anegdota: przy ulicy 16 Plac Kolegiacki spiżowe koziołki i dawne kolegium jezuickie, fot. Łukasz Zandecki. Wielkiej, w lipcu 1807 roku, na przybywającego po wielkim zwycięstwie nad Rosjanami Napoleona oczekiwały tłumy poznaniaków. Dziewczęta trzy mały naręcza kwiatów. Gdy zobaczyły paradną ka rocę, zaczęły je rzucać pod jej koła, myśląc, że jest to powóz cesarski. Ale okazało się, że karocą jechał kucharz Napoleona, a on sam, ubrany w skromny mundur, jechał konno z tyłu orszaku. Wielcy ludzie nie potrzebują dodatkowych dekoracji. Zmierzając ulicą Wielką ku ratuszowi, można skręcić w ulicę Szewską. Tutaj dominikanie osiedli w 1244 roku, co zapoczątkowało proces przenoszenia się mieszkańców z prawego na lewy brzeg Warty. Za konnicy wznieśli klasztor i kościół (obecnie należący do jezuitów), który szczególną opieką otoczył książę Przemysł I. Przypuszcza się, że chciał go przeznaczyć na rodową nekropolię, dlatego, niezgodnie z regułą dominikańską, kościół został bogato przyozdobio ny. Zwraca uwagę piękny wczesnogotycki portal główny, zamurowany w baroku i odkryty w 1923 roku. W ratuszu przechowywane są rzeźbione zworniki (pochodzące z kościoła dominikanów), przedstawiające głowę anioła i głowę młodego mężczyzny o której sądzi się, że przedstawia księcia. Przemysł I znany był z pobożności. Zmarł w wieku zaledwie 36 lat. Być może do jego przedwczesnego zgonu przyczyniło się umartwianie polegające na tym, że przez cztery lata przed śmiercią się nie mył. Dziś trudno to sobie wyobrazić, ale w wiekach średnich był to często stosowany rodzaj pokuty.

17 Na zachód od zespołu dominikańskiego rozciągała się dzielnica żydowska, która wyłączona była spod władzy burmistrza i samorządu miejskiego, gdyż Żydzi podlegali wyłącznie królowi lub jego przed stawicielowi, którym był starosta urzędujący na zamku wznoszącym się wysoko nad miastem. Dziś zamek Przemysła jest odbudowywany i znowu jego sylweta dominuje nad miejską zabudową. Mury królewskiego zamku i potężna wieża stano wiły dodatkowe wzmocnienie miejskich fortyfikacji, otaczających miasto dwoma pierścieniami i uzupeł nionymi fosą. Co kilkanaście metrów umieszczone były baszty, których w Poznaniu było trzydzieści trzy. Za każdą odpowiadał inny cech, w jednej zaś (przy ówczesnej ulicy Butelskiej, obecnie Woźnej) mieszkał kat, który oprócz ścinania przestępców, zajmował się usługami medycznymi między innymi wyrywał zęby i leczył inne dolegliwości. Dziś zachował się tylko północny fragment miejskich fortyfikacji, w tym baszta Katarzynek21 i, zrekon struowana ostatnio, baszta Strażacka na zapleczu straży pożarnej przy ulicy Masztalarskiej. Czynny od niedawna nowy szlak turystyczny prowadzi nas wzdłuż murów do półkolistej baszty, którą odkryto po rozebraniu zburzonej w 1945 roku kamienicy. Jest ona dowodem na to, jak budowa fortyfikacji przystosowała się do rozwoju uzbrojenia. Z chwilą gdy powszechnie zaczęto używać broni palnej kwa dratowe, baszty stały się bezużyteczne, gdyż ich na roża łatwo niszczyły armatnie pociski. Zaczęto wtedy budować baszty owalne, gdyż od obłych ścian poci ski się odbijały. Obrońcy poruszali się po drewnia nym pomoście umieszczonym poniżej wąskich, szczelinowych otworów, z których strzelali do ata kujących, sami chronieni od góry daszkami. Śladem po tym pomoście jest widoczny wyraźnie od we wnątrz ustęp muru. 21 W pobliżu baszty rozciąga się plac Wielkopolski, pod którym przepływa pod ziemią strumień Wierz bak zasilający niegdyś miejską fosę. Do połowy XIX wieku połowa tego placu zajęta była przez staw, nad którym niegdyś pracował Królewski Młyn zasi lany wodami Wierzbaku. Poza murami miasta, pomiędzy ulicami Żydowską i Wroniecką, w początkach XX wieku wzniesiono budynek Nowej Synagogi, którą Niemcy w czasie okupacji przebudowali na pływalnię. Stanęła ona w tym miejscu po rozebraniu starych obwarowań miejskich, na północ od dzielnicy żydowskiej. Tu warto wspomnieć, że już w średniowieczu, a przede wszystkim w okresie nowożytnym, dzielnica ta była niezwykle gęsto zabudowana. Przy wąskich ulicz kach stały trzy, cztero, a nawet pięciopiętrowe, drewniane domy zamieszkałe przez liczne rodziny. Nie dziwi, że domy te często płonęły, a płomienie przerzucały się z łatwością na inne części miasta. Większość budynków, poza stojącymi przy i w po bliżu Rynku, zbudowana była także z drewna lub szachulca. Dzisiejszy wygląd dawnej dzielnicy ży dowskiej jest skutkiem ogromnego pożaru z 1803 roku, po którym pruscy urbaniści kazali zburzyć resztę ocalałych budynków i wytyczyli nowe, szero kie ulice, przy których wolno było wznosić tylko murowane domy. Na wyniesieniu, na zachód od Starego Miasta, ci sa mi pruscy urbaniści wytyczyli w końcu XVIII wieku Nowe Miasto. Oddzielała je od starego lokacyjnego Poznania szeroka aleja, dziś zwana aleją Marcin kowskiego. Oprócz wspaniałych klombów i pirami dalnych dębów, zdobi ją kilka pomników. Jeden z nich to fontanna, którą ufundował w 1909 roku Gustav Kronthal, niezwykle zasłużony dla Po znania żydowski kupiec. Na delfinach siedzą putta, którym przyglądają się, siedzące po bokach owalne Nazwa baszty pochodzi od dominikanek, które od ich patronki św. Katarzyny, nazywano potocznie Katarzynkami. 17

18 go basenu, dwie żaby. Na osi fontanny stoi, wyko nana przez wybitnego twórcę czeskiego Davida Čer nego, metalowa figura Golema. Artysta przedstawił go w ruchu, zwielokrotniając jego postać. Golem upamiętnia fakt, że w Poznaniu urodził się w XVI wieku słynny rabin Judah Loew ben Becalel (zm. 1609), kabalista, alchemik i astronom, który prze niósł się do Pragi, gdzie według legendy stworzył gli nianego kolosa Golema mającego ochronić Żydów przed prześladowaniami. Alejami podążamy do ulicy 27 Grudnia, mijając po drodze studzienkę, którą wieńczy posąg Higiei (bogi ni zdrowia) z twarzą Konstancji Raczyńskiej22, żony niezwykle zasłużonego dla Wielkopolski hrabiego Edwarda Raczyńskiego. Konstancja Higieja siedzi przed ufundowaną przez męża Biblioteką Raczyń skich. Nad studzienką znajduje się medalion poświę cony lekarzowi Vincentemu Priessnitzowi (od niego pochodzi nazwa prysznic), który leczył, stosując wo dę, o czym przypomina napis w języku greckim i pol skim Nic lepszego nad wodę. Z wmurowanej poniżej medalionu głowy lwa ciekła woda do kamiennego zbiornika. Studnia ta była jedną z czterech, które hrabia Edward ufundował w pierwszej połowie XIX wieku dla poznaniaków. Wodę do nich doprowadza no drewnianymi rurami ze Wzgórz Winiarskich. Przy biegnącej ze Starego Rynku ulicy Paderewskiego (przebitej dopiero w 1836 roku) stoi wzniesiony wte dy przez Polaków Bazar. Miał służyć do walki ekono micznej z pruskim zaborcą, udostępniając na korzystnych warunkach pomieszczenia w parterze na sklepy dla polskich kupców. Na wyższych kondy gnacjach znajdowały się pomieszczenia hotelowe. W dużej sali na parterze odbywały się wykłady i zgromadzenia patriotyczne i bale. Bazar rozbudo wano na przełomie XIX/XX wieku dodając od strony alei neobarokowy budynek, w którym działał nowo czesny hotel. Z jego okien 27 grudnia 1918 roku przemawiał Ignacy Paderewski, co stało się bezpo średnim impulsem do wybuchu zwycięskiego Powsta nia Wielkopolskiego, dzięki któremu Wielkopolska została przyłączona do odradzającej się Rzeczpospoli tej. To pamiętne wydarzenie upamiętniają dwie tabli ce umocowane na elewacji Bazaru. Podążając na zachód ulicą 27 Grudnia, mijamy cha rakterystyczny Okrąglak (wybrany przez poznania ków ikoną Poznania) i zmierzamy ulicami Fredry i Kościuszki do Dzielnicy Zamkowej. Na początku XX wieku podjęto decyzje o zburzeniu murów wewnętrznych twierdzy (otaczającej Poznań od połowy XIX w.) i przekształceniu Poznania w miasto rezydencjonalne. Wybitny urbanista nie miecki Joseph Stübben, stojący na czele Królewskiej Komisji Rozbudowy Poznania, zaprojektował w miejsce fortyfikacji szerokie ulice, skwery i aleje, które zieloną wstęgą opasały miasto. Jego dzieło na zwano ringiem Stübbena. W przestrzeni ringu do 1910 roku wzniesiono reprezentacyjne budynki, Fragment dawnej Dzielnicy Zamkowej od strony ul. Fredry, fot. Piotr Skórnicki. tworzące Dzielnicę Zamkową. Najważniejszy był tu zamek królewski, zwany potocznie cesarskim, ostat nia monarsza rezydencja w Europie. Monumentalny gmach (projekt Franza Schwechtena) wybudowano na koszt państwa, cesarz Wilhelm II osobiście sfi nansował budowę kaplicy zamkowej. Stronę za chodnią budowli zajmowały prywatne apartamenty cesarza i jego rodziny. W wysokiej wieży zegarowej umieszczono dwukondygnacyjną kaplicę wzorowaną na Capella Palatina w Palermo. Po stronie wschod niej znajdowały się pomieszczenia reprezentacyjne, z których najbardziej wyeksponowana była Sala Tro nowa. Poszczególne części budowli i jej wyposażenie były cytatami z najwspanialszych dzieł sztuki romań Konstancja z Potockich Raczyńska kupiła od Joachima Lelewela jego ogromny księgozbiór i podarowała bibliotece. To ona roztropnie zarządzała majątkiem i dzięki niej jej mąż mógł finansować m.in. budowę biblioteki, studni i wodociągów i w znacznym stopniu budowę Złotej Kaplicy w katedrze

19 skiej w Europie z czasów Hohenstaufów. Tylko cesarz i jego rodzina mogli wchodzić przez wejście w wieży zegarowej, gdzie drzwi strzegły ka mienny lew i lwica (według legendy podobne do ce sarskiej pary, usunięte w 1940 r.). Wejście do zamku dla ogółu (dziś nie istnieje) prowadziło od strony obecnej ul. Kościuszki. Na dziedzińcu przy Ogrodzie Różanym (wchodzi się z tyłu zamku od ulicy Kościuszki lub od strony parku) stoi Fontanna Lwów, wzorowana na fontannie, któ rą w dalekiej Alhambrze w Hiszpanii, wznieśli dla siebie w VIII wieku Maurowie. Warto uważnie przyjrzeć się elewacjom zamku, na których ukazane są sceny bitew, płynące okręty, walczący konni i piesi rycerze, a także bohaterowie bajek: Jaś i Małgosia (od strony ulicy Kościuszki wspierają balkon) czy Czerwony Kapturek z wilkiem (od strony alei Niepodległości). Każdą arkadę nad oknami na I piętrze zdobi inna dekoracja, a na bal konie od strony ogrodu widzimy lwa i lwicę, które symbolizują cesarza i cesarzową. Na wieży, po bo kach tarcz zegarowych, stoją pary średniowiecznych rycerzy. Skrzydlaty smok (opiekuńcze bóstwo z ger mańskich mitów) pręży się na narożniku zamku od strony ulicy Kościuszki. Wśród winorośli przekrada się lew i lis z bajek Ezopa. Podobne dekoracje zdo bią też ściany niskiego budynku dawnej masztalarni. Wędrujemy dalej w kierunku Jeżyc, oglądając przy ulicy Roosevelta i Dąbrowskiego secesyjne kamieni ce, zbudowane w początku XX wieku, gdy tereny te przyłączono do miasta Poznania, i starsze sza chulcowe budynki wznoszone gdy Jeżyce były wsią. Z tego czasu pochodzą też nielicznie zachowane zagrody bamberskie. Na Jeżycach, w trakcie uroczystych procesji w Boże Ciało, możemy podziwiać bamberki, których głowy zdobią przepiękne wysokie korony kwiatowe. Kiedy bamberki w XIX wieku jechały na pielgrzymkę do Częstochowy, to nazywano je pruskimi królewna mi. Tu warto nadmienić, że oryginalne stroje z oko lic Bambergu są o wiele skromniejsze. Nasze poznańskie powstały dzięki zapożyczeniom ze stroju wielkopolskiego. Dowodem na to jest studzienka Bamberki na Starym Rynku. Została ufundowana w 1915 roku przez po znańskiego kupca winnego Leopolda Goldenringa, 19 Dawny zamek cesarski, fot. Maciej Kaczyński. a pozowała do niego pracująca w jego sklepie młoda dziewczyna, Józefa Gadymska z Winiar, ubrana w strój szamotulski. Bamberka ma na ramionach nosidła z konwiami używanymi w winiarstwie. Basen studzienki, do którego woda spływała dwoma stru mieniami, przeznaczony był na poidło dla koni, lecz korzystali z niego również ludzie. Były tam też dwa małe poidła dla psów. Dziś studzienka Bamberki na leży do najchętniej fotografowanych obiektów i pra wie zawsze jest oblegana przez dzieci. Wędrując ulicą Dąbrowskiego, docieramy do ulicy Kościelnej, która wytyczona została jeszcze w śre dniowieczu. Wzdłuż niej bowiem rozciągała się wieś Jeżyce, którą Poznań otrzymał wraz z innymi osada mi od księcia Przemysła I w chwili lokacji w 1253 ro ku. Na początku ulicy stoi, zbudowany w końcu XIX wieku, kościół pw. św. Floriana, z ogromną rozetą i figurą Chrystusa nad wejściem, ozdobiony we wnętrzu barwną polichromią. Niegdyś jego wieża była wyższa, gdyż wieńczył ją ostrosłupowy hełm, ale został zniszczony 1 września 1939 roku w czasie na lotu hitlerowskiego. Przy tej świątyni patronackiej bambrów i strażaków poznańskich kończymy wycieczkę Traktem Królew sko Cesarskim wiodącym od małego romańskiego kościoła św. Jana Jerozolimskiego do potężnej neo romańskiej świątyni św. Floriana. Symboliczny jest fakt, że obie budowle powstały dzięki przybyszom z obcych stron, którzy Poznań i Wielkopolskę wy brali na swoją ojczyznę i oddali jej wszystko co mieli najlepszego.

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013

Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 Wycieczka do Wrocławia 07.10.2013 11.10.2013 W drugim tygodniu października 2013 roku razem z klasą IV TE wziąłem udział w wycieczce klasowej do Wrocławia - Stolicy Kultury 2016 roku. Pierwszego dnia naszego

Bardziej szczegółowo

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa

Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Na prezentacje zaprasza Zosia Majkowska i Katarzyna Kostrzewa Kraków Kraków położony jest w województwie małopolskim. Był siedzibą królów Polski. To król Kazimierz Odnowiciel przeniósł swoja siedzibę z

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Po lekcjach do szkoły. Innowacyjne formy zajęć pozalekcyjnych Gmina Miasto Płock/ Gimnazjum nr 5 im. Zygmunta

Bardziej szczegółowo

2015 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU

2015 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU 2015 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU CENNIK USŁUG PRZEWODNICKICH W JĘZYKU POLSKIM: - dzienny ryczałt za zwiedzanie trwające do 4 godzin - 2200 CZK - każda kolejna godzina powyżej 4 godzin - 5 CZK - dzienny

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Kazimierz, obecna dzielnica Krakowa, a niegdyś osobne miasto, został

Bardziej szczegółowo

2013 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU

2013 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU 2013 CENNIK USŁUG I BILETÓW WSTĘPU CENNIK USŁUG PRZEWODNICKICH W JĘZYKU POLSKIM: Dzienny ryczałt za zwiedzanie trwające do 4 godzin - 2000 CZK, każda kolejna godzina powyżej 4 godzin 500 CZK. Terminy świąteczne:

Bardziej szczegółowo

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy mini przewodnik free ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy 2 Na mapie: A Swoboda: Przydrożny krzyż We wsi Swoboda niedaleko Zgierza, na skraju lasu stoi stalowy krzyż. Z opowiadań

Bardziej szczegółowo

Przeczytaj uważnie i uzupełnij:

Przeczytaj uważnie i uzupełnij: Przeczytaj uważnie i uzupełnij: 1. Lublin położony jest w krainie, która nazywa się.. 2. Lublin uzyskał prawa miejskie w...r., nadał mu je.... 3. Herb miasta przedstawia..., skaczącego na krzew..., który

Bardziej szczegółowo

Muzeum w Łęczycy OFERTA WSPÓŁPRACY DLA FIRM I AGENCJI EVENTOWYCH. www.zamek.leczyca.pl

Muzeum w Łęczycy OFERTA WSPÓŁPRACY DLA FIRM I AGENCJI EVENTOWYCH. www.zamek.leczyca.pl Muzeum w Łęczycy OFERTA WSPÓŁPRACY DLA FIRM I AGENCJI EVENTOWYCH www.zamek.leczyca.pl MUZEUM W ŁĘCZYCY Zamek - siedziba łęczyckiego muzeum - został zbudowany przez króla Polski Kazimierza Wielkiego najprawdopodobniej

Bardziej szczegółowo

Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice

Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice Data Miejsce obchodów Forma obchodów 4 kwietnia Szkoła Policji Posadzenie Dębów Pamięci i odsłonięcie

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki Zbigniew Kręcicki Pomniki i tablice Toruń Po lewej. Plac Rapackiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika Marszałka nastąpiło 15 sierpnia 2000 r. w 80. rocznicę bitwy warszawskiej. Po prawej. Pierwszy, tymczasowy

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (0-1 pkt) Zaznacz szereg, w którym została zachowana właściwa kolejność:

Zadanie 1. (0-1 pkt) Zaznacz szereg, w którym została zachowana właściwa kolejność: Zadanie 1. (0-1 pkt) Zaznacz szereg, w którym została zachowana właściwa kolejność: A) chrzest Polski, wstąpienie na tron Mieszka I, bitwa pod Cedynią B) bitwa pod Cedynią, chrzest Polski, wstąpienie na

Bardziej szczegółowo

pręgierz herold ZACZYNAMY!

pręgierz herold ZACZYNAMY! Jest XVI wiek. Poznań rozwija się. Odnowiono ratusz - zrobił to słynny architekt Jan Baptysta di Quadro z Lugano, odnowiono kamienice. Ludzie bogacą się. Miasto się bogaci i staje się coraz większe. Do

Bardziej szczegółowo

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN

Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Warszawa Poczdam Kilonia Skagen Odense - Kopenhaga Ystad Świnoujście Warszawa: 10 do 12 dni 2800 km WYPRAWA DO DANII - SKAGEN Niemcy - Poczdam Budynek z 1685 r, początkowo jako oranżeria a następnie stajnie

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH

Bardziej szczegółowo

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE.

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. W dniach od 23.08.2014 roku do 28.09.2014 roku, w Bazylice Mniejszej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu trwać będzie wystawa, pt. Spotkania,

Bardziej szczegółowo

Poznań to miasto położne na Pojezierzu Wielkopolskim, nad Wartą, u ujścia Cybiny. To piąte pod względem ludności i siódme pod względem powierzchni

Poznań to miasto położne na Pojezierzu Wielkopolskim, nad Wartą, u ujścia Cybiny. To piąte pod względem ludności i siódme pod względem powierzchni Poznań to miasto położne na Pojezierzu Wielkopolskim, nad Wartą, u ujścia Cybiny. To piąte pod względem ludności i siódme pod względem powierzchni miasto w Polsce. Most Teatralny jednoznacznie kojarzy

Bardziej szczegółowo

Nazwa i opis przedmiotu

Nazwa i opis przedmiotu Przedwojenna fotografia przedstawiające płytę żorskiego rynku. 1. przedwojenna przedstawiająca portret zbiorowy komendantów żorskiej policji. 2. z ok XIX/XX wieku. Portret, sepia. 3. z ok XIX/XX wieku.

Bardziej szczegółowo

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu Zespół pałacowo parkowy w Dąbrówce Wielkopolskiej, gm. Zbąszynek woj. lubuskie Neorenesansowy pałac hrabiów Schwarzenau i park krajobrazowy w zespole pałacowym,

Bardziej szczegółowo

Historia Szkoły Podstawowej nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu

Historia Szkoły Podstawowej nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu Historia Szkoły Podstawowej nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu Szkoła Podstawowa nr 6 im. Juliusza Słowackiego w Sosnowcu swoją obecną siedzibę przy ul. Wawel 13 zajmuje od 1924 roku. Fragment internetowego

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to duże miasto w województwie podlaskim nad rzeką Narwią. Historia

Bardziej szczegółowo

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Monety kolekcjonerskie SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Bolesław Chrobry SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wyjątkowa seria złotych i srebrnych monet kolekcjonerskich o nominałach 500 zł i 50 zł SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Szlakiem architektury zabytkowej

Szlakiem architektury zabytkowej Wienerberger Ceramika Budowlana Sp. z o.o. ul. Ostrobramska 79 04-175 Warszawa tel.: (22) 514 20 20 www.wienerberger.pl Szlakiem architektury zabytkowej Renowacja zabytków architektury to dziedzina wymagająca

Bardziej szczegółowo

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem

Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Dzień czwarty - 2 lipca 2015r. - Historia Portugalii - dynastie portugalskie, kontakty z Europą i światem Kolejnego dnia powitało nas gorące, portugalskie słońce. W tym dniu poznać mamy związki z Europą

Bardziej szczegółowo

Etap szkolny POWODZENIA!

Etap szkolny POWODZENIA! ...SP...w... Krakowska Matematyka 2011/2012 Nie od razu Kraków zbudowano Etap szkolny POWODZENIA! Wzgórze Wawelskie Katedra Wawelska Na Wzgórzu Wawelskim znajdują się dwa zabytkowe zespoły budowlane: Zamek

Bardziej szczegółowo

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO KĄCIK JĘZYKA ANGIELSKIEGO Język angielski jest językiem międzynarodowym. Posługują się nim ludzie na całym świecie. Ty jesteś jedną z tych osób. Warto więc dowiedzieć się w jakich państwach mówi się po

Bardziej szczegółowo

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH ul. Kościelna 4 PEŁCZYCE 73-260 tel. 95 7685315 wik. 957685015 Kościół parafialny: Pw. Narodzenia NMP w Pełczycach - poświęcony: 8 IX 1946 r.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja przygotowania puzzli

Instrukcja przygotowania puzzli Instrukcja przygotowania puzzli 2 1 1. Wytnij puzzle. 2. Z wyciętych elementów ułóż mapę Polski zgodnie z zamieszczonym wzorem. Zdjęcia pochodzą ze zbiorów Archiwum Wydawnictwa (s. 1, 2) oraz agencji fotograficznych:

Bardziej szczegółowo

Kolorowe Opole z kolorowymi snami w Szkolnym Schronisku Młodzieżowym ZPO. Opracowała: mgr Katarzyna Kalita

Kolorowe Opole z kolorowymi snami w Szkolnym Schronisku Młodzieżowym ZPO. Opracowała: mgr Katarzyna Kalita Kolorowe Opole z kolorowymi snami w Szkolnym Schronisku Młodzieżowym ZPO ie w n a w ldo ku Zame Schronis nym m Szkol dzieżowy koło Mło mo y n a lizow orca PKP a k o l (z d dw ne o m łów 400 G e l KS. P

Bardziej szczegółowo

Rozdział III. Polska i jej mieszkańcy u schyłku średniowiecza

Rozdział III. Polska i jej mieszkańcy u schyłku średniowiecza Sprawdzian nr Rozdział III. Polska i jej mieszkańcy u schyłku średniowiecza GRUPA A 6 1. Wpisz datę utworzenia Akademii Krakowskiej przez Kazimierza Wielkiego i zaznacz ją na taśmie chronologicznej. Założenie

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki Zabytki Grodzisko w Starym Bielsku -pochodzące z XII wieku, pozostałość obronnej osady rolniczo-produkcyjnej. Wielka platforma - łąka (ok.3,2 ha) o kształcie zbliżonym do koła, otoczona podwójnym wałem

Bardziej szczegółowo

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Książ - Krzeszów - Wambierzyce Kłodzko - Bardo Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w Krzeszowie Krzeszów to unikatowy

Bardziej szczegółowo

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE 4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE W skład gminy wchodzą miasto Kolonowskie osiedle Fosowskie i 3 sołectwa: Spórok, Staniszcze Małe, Staniszcze Wielkie 4.1. OGÓLNA

Bardziej szczegółowo

Imprezy okolicznościowe w Restauracji Maltańskiej w Poznaniu OFERTA

Imprezy okolicznościowe w Restauracji Maltańskiej w Poznaniu OFERTA Imprezy okolicznościowe w Restauracji Maltańskiej w Poznaniu OFERTA INFORMACJE OGÓLNE W Restauracji Maltańskiej można zorganizować każde spotkanie czy imprezę integracyjną. Powodzeniem cieszą się studniówki,

Bardziej szczegółowo

w którym pierwsze ślady osadnictwa pojawiły się już na początku drugiego tysiąclecia. Pułtusk położony jest w północnej części Mazowsza, w Dolinie

w którym pierwsze ślady osadnictwa pojawiły się już na początku drugiego tysiąclecia. Pułtusk położony jest w północnej części Mazowsza, w Dolinie PUŁTUSK Pięknekrajobrazy krajobrazy, czyste środowiskonaturalne naturalne, zabytki oraz ciekawa historia tym zachwyca i przyciąga do siebie Pułtusk, małe miasteczko na północnymmazowszu, w którym pierwsze

Bardziej szczegółowo

1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów.

1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów. 1 dzień Wylot z Polski do Delhi z przesiadką w jednym z azjatyckich portów. 2 dzień Przylot do stolicy Indii Delhi. Ten dzień poświęcimy na aklimatyzację i zapoznanie się z indyjskimi realiami. Udamy się

Bardziej szczegółowo

Dzisiejsza Praga powstała w 1784 r. z połączenia pięciu wcześniej samodzielnych, lecz powiązanych ze sobą organizmów, których początki sięgają

Dzisiejsza Praga powstała w 1784 r. z połączenia pięciu wcześniej samodzielnych, lecz powiązanych ze sobą organizmów, których początki sięgają Projekt edukacyjny Dzisiejsza Praga powstała w 1784 r. z połączenia pięciu wcześniej samodzielnych, lecz powiązanych ze sobą organizmów, których początki sięgają średniowiecza: Starego Miasta, Nowego Miasta,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r.

Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. Krasnystaw, dnia 05.10.2012 r. Sprawozdanie dotyczące wyjazdu kulturalno-edukacyjnego do Warszawy w okresie27-30.09.2012 r. W okresie 27-30.09.2012 r. w ramach realizacji projektu systemowego Aktywność

Bardziej szczegółowo

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016 Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Środa, 27 lipca 16.00 przylot na Lotnisko Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ ŻAGAŃ POI 1 Początek trasy Dworzec PKP Początki kolejnictwa na ziemi żagańskiej należy datować na 1845 rok, kiedy to podjęto decyzję o budowie głogowsko-żagańskiej linii kolejowej, przyłączonej do Dolnośląsko-Marchijskiej

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ TURNIEJU WIEDZY DLA UCZNIÓW KLAS V SZKOŁY PODSTAWOWEJ " ZABYTKI SAKRALNE CHEŁMA"

SCENARIUSZ TURNIEJU WIEDZY DLA UCZNIÓW KLAS V SZKOŁY PODSTAWOWEJ  ZABYTKI SAKRALNE CHEŁMA Źródło: http://chelm.lscdn.pl/oc/publikacje-nauczycieli/scenariusze-uroczystos/1203,scenariusz-turnieju-wiedzy-dla-uczniow-klas-v-szk OLY-PODSTAWOWEJ-quot-ZABYTKI-SA.html Wygenerowano: Wtorek, 9 lutego

Bardziej szczegółowo

ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM

ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM REZYDENCJA KRÓLÓW I RZECZYPOSPOLITEJ Apartament Wielki Galeria Owalna Niegdyś sala przejściowa, przez którą prowadziła droga do loży królewskiej w kolegiacie św. Jana.

Bardziej szczegółowo

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Głubczyce. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi

Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Głubczyce. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi Wykaz obiektów zabytkowych nieruchomych ujętych w ewidencji zabytków zlokalizowanych na terenie gm. Głubczyce. Lp. Miejscowość Obiekt Adres Uwagi 1. Bernacice kościół filialny pw. św. Trójcy 2. Bernacice

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IK-finał. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IK-finał. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IK-finał ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Piękno ulicy skończyło się wraz z końcem II wojny światowej. Jaka była to wspaniała ulica, pokazują stare fotografie oraz nieliczne odbudowane kamienice.

Bardziej szczegółowo

Moja ulica. Zapytacie, jaka to ulica?

Moja ulica. Zapytacie, jaka to ulica? Moja ulica Jest w naszym pięknym mieście Poznaniu niedługa, bo licząca zaledwie 1350 m, ulica, która była kiedyś lepiej znana przez przyjezdnych, aniżeli przez rodowitych poznaniaków. Związane to było

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu

Centrum Nauki Kopernik. Jazda na rowerze praca mięśni i szkieletu 21 X 2011 21 października uczniowie klasy drugiej i szóstej byli na wycieczce w Warszawie. Dzień zaczęli od wizyty w Centrum Nauki Kopernik. Ponad 450 eksponatów w sześciu tematycznych galeriach oraz Teatr

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

ŚWIĘTY O. MAKSYMILIAN MARIA KOLBE

ŚWIĘTY O. MAKSYMILIAN MARIA KOLBE ŚWIĘTY O. MAKSYMILIAN MARIA KOLBE Rok św. ojca Maksymiliana Marii Kolbego 2011 (decyzja Senatu) W prezentacji wykorzystano materiały z książki Anny Kubajak Szlakami świętych i błogosławionych. Wielcy Polacy

Bardziej szczegółowo

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Piękno rzeczy śmiertelnych mija, lecz nie piękno sztuki. Leonardo da Vinci 1 Tabaszowa - miejscowość w powiecie nowosądeckim (województwo

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYJAZDU DZIEŃ 1. 6.30 10.15 Przejazd z Poznania do Wrocławia (3h45min, 168km, droga DK5, E261)

PROGRAM WYJAZDU DZIEŃ 1. 6.30 10.15 Przejazd z Poznania do Wrocławia (3h45min, 168km, droga DK5, E261) PROGRAM WYJAZDU Nazwa wyjazdu: Z wizytą u zachodnich sąsiadów Trasa wyjazdu: Poznań- Wrocław- Walim- Wałbrzych Szklarska Poręba- Karpacz- Kowary- Adrspach- Frydlant- Zgorzelec- Drezno Zgorzelec- Zielona

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Obiekty wpisane do GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW

Obiekty wpisane do GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW Obiekty wpisane do GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW LP. MIEJSCOWOŚĆ OBIEKT/ ZESPÓŁ OBIEKTÓW ADRES 1 Bogucice budynek mieszkalny Bogucice nr 41 2 Bogucice kapliczka Bogucice przy nr 8, Dz. nr 306/3 3 Bogucice

Bardziej szczegółowo

Obiekty zabytkowe wpisane do rejestru zabytków województwa śląskiego

Obiekty zabytkowe wpisane do rejestru zabytków województwa śląskiego Obiekty zabytkowe wpisane do rejestru zabytków województwa śląskiego Lp. Obiekt Adres uwagi 1 układ urbanistyczny patrz załącznik graficzny nr 1 2 zespól klasztorny na Jasnej Górze ul. Kordeckiego 2 3

Bardziej szczegółowo

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech MOST RĘDZIŃSKI Most Rędziński drogowy most wantowy nad Odrą, będący częścią autostrady A8. Przeprawa nad Odrą oraz nad całą Wyspą Rędzińską, przy

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny. Wycieczka krajoznawczo-turystyczna. 04 07.05. 2014 r.

Projekt edukacyjny. Wycieczka krajoznawczo-turystyczna. 04 07.05. 2014 r. Projekt edukacyjny Wycieczka krajoznawczo-turystyczna 04 07.05. 2014 r. Votivkirche to inaczej Kościół Wotywny o budowli neogotyckiej. Strzeliste wieże Votivkirche mają po 99 m wysokości. Nazwa wotywny

Bardziej szczegółowo

ZAŁOGA Nr. MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE

ZAŁOGA Nr. MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE Zestaw pytań nr 1 ZAŁOGA Nr MUZEUM POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH w LUSOWIE 1. Jaki napis znajduje się na rzeźbie przy wejściu do Muzeum? (10 pkt)...... 2. W zbiorach Muzeum mamy wiele cennych pamiątek, w tym

Bardziej szczegółowo

Turystyka historyczna 2015-06-01 14:06:34

Turystyka historyczna 2015-06-01 14:06:34 Turystyka historyczna 2015-06-01 14:06:34 2 Przez stulecia ludzie mieszkający na terenach należących do obecnego województwa świętokrzyskiego pozostawili wiele pamiątek, które dziś stanowią atrakcyjną

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z

W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z W okresie programowym 2009-2013 zrealizowany został przez miasto Zduńska Wola największy w dotychczasowej historii samorządu terytorialnego projekt z dofinansowaniem z funduszy unijnych. Dzięki umiejętnemu

Bardziej szczegółowo

Jaworzniacy.pl. JAWORZNO. Obelisk na terenie byłego Więzienia Progresywnego dla młodocianych, r

Jaworzniacy.pl. JAWORZNO. Obelisk na terenie byłego Więzienia Progresywnego dla młodocianych, r Miejsca Pamięci MIEJSCA PAMIĘCI DATY ODSŁONIĘCIA FORDON. Tablica Pamiątkowa na centralnym Więzieniu dla Kobiet 10.05.1992r. JAWORZNO. Obelisk na terenie byłego Więzienia Progresywnego dla młodocianych,

Bardziej szczegółowo

Konspekt do lekcji historii w klasie IV w szkole podstawowej Temat: W rycerskim świecie. Cele lekcji: OGÓLNE Ukazanie uczniom: - ideału rycerza

Konspekt do lekcji historii w klasie IV w szkole podstawowej Temat: W rycerskim świecie. Cele lekcji: OGÓLNE Ukazanie uczniom: - ideału rycerza Konspekt do lekcji historii w klasie IV w szkole podstawowej Temat: W rycerskim świecie. Cele lekcji: OGÓLNE Ukazanie uczniom: - ideału rycerza średniowiecznego, - obyczajów rycerskich w średniowieczu.

Bardziej szczegółowo

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy

PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ. mała wystawa o wielkiej rzeczy PAŁAC DZIEDUSZYCKICH W ZARZECZU WCZORAJ I DZIŚ mała wystawa o wielkiej rzeczy Od 26 listopada 2012 roku w sali wystaw Muzeum Dzieduszyckich w Zarzeczu, prezentowana jest wystawa pt. Pałac Dzieduszyckich

Bardziej szczegółowo

Szlakiem herbów Poznania

Szlakiem herbów Poznania 2014 Szlakiem herbów Poznania styczeń 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 luty 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28

Bardziej szczegółowo

Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd

Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd Strona 1 / 5 Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd Opis autor: Admin Pierwszym ważniejszym obiektem na śląskim odcinku rowerowego szlaku Szlaku Orlich Gniazd jest miejscowość Smoleń,

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru

Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru Materiały z zajęć artystycznych dla klas II Klasowy quiz wiedzy o sztuce etap I test wyboru 1.Jakiego koloru szatę miał na sobie Stefan Batory w obrazie Marcina Kobera pt.,,portret Stefana Batorego? a)

Bardziej szczegółowo

Szkoła rodziny-czas dla rodziny w Biskupinie

Szkoła rodziny-czas dla rodziny w Biskupinie Szkoła rodziny-czas dla rodziny w Biskupinie W dniach 5-9.08.2013 r. w ramach projektu systemowego Aktywność popłaca zorganizowano wyjazdowe warsztaty psychologiczno-pedagogiczne dla uczestniczek Programu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w kl. V B

Scenariusz lekcji w kl. V B Scenariusz lekcji w kl. V B Temat: Bolesław Chrobry pierwszy król Polski Treści programowe: 1. Zjazd w Gnieźnie 2. Wzrost znaczenia Polski w czasach Bolesława Chrobrego 3. Pierwsza koronacja i jej znaczenie

Bardziej szczegółowo

Podróżnik zaprasza. Świdnica stolica księstwa świdnickiego

Podróżnik zaprasza. Świdnica stolica księstwa świdnickiego Podróżnik zaprasza Świdnica stolica księstwa świdnickiego TERMIN: 27 lutego 2016, sobota WYJAZD: godz.08:30, pl. Solidarności (duży parking przy placu Solidarności okolice pl. Jana Pawła II) Miasto, które

Bardziej szczegółowo

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Urząd Gminy Jemielnica ul. Strzelecka 67 47-133 Jemielnica www.jemielnica.pl GMINA JEMIELNICA położenie Gmina

Bardziej szczegółowo

HOTELE W DAWNYM GOSTYNIU

HOTELE W DAWNYM GOSTYNIU Robert Czub HOTELE W DAWNYM GOSTYNIU Od czasów średniowiecza w Gostyniu odbywały się co najmniej raz w tygodniu targi. Prócz mieszczan przybywała na nie okoliczna szlachta i zamożniejsi chłopi. Prawdziwym

Bardziej szczegółowo

Konkurs Historyczny dla Uczniów Szkół Podstawowych Województwa Podlaskiego

Konkurs Historyczny dla Uczniów Szkół Podstawowych Województwa Podlaskiego Konkurs Historyczny dla Uczniów Szkół Podstawowych Województwa Podlaskiego Eliminacje Rejonowe Witamy Cię w drugim etapie Konkursu Historycznego. Informacje dla Ucznia: 1. Przed Tobą test składający się

Bardziej szczegółowo

Grupa docelowa: rodzina

Grupa docelowa: rodzina Grupa docelowa: rodzina Źródło zdjęć: http://dziecko-i-prawo.wieszjak.pl/rodzina-zastepcza/271333,galeria,podzial-kompetencji-miedzy-rodzina-zastepcza-a-rodzicami.html Pakiet turystyczny Nazwa pakietu:

Bardziej szczegółowo

Szembek wczoraj i dziś

Szembek wczoraj i dziś Szembek wczoraj i dziś Obchodzimy dziś trzecią rocznicę nadania imienia gen. Piotra Szembeka naszej szkole. Każda rocznica jest inna. Podczas pierwszej wśród naszych gości była prezydentowa Karolina Kaczorowska.

Bardziej szczegółowo

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Malborskie mosty Bernard Jesionowski Malbork 2008 Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Tradycja istnienia stałej przeprawy przez Nogat w Malborku ma średniowieczną tradycję. Świadczą o tym cylindryczne

Bardziej szczegółowo

WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ

WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ WYWIAD Z ŚW. STANISŁAWEM KOSTKĄ Witaj Św. Stanisławie, czy mogę z Tobą przeprowadzić wywiad? - Witam. Tak bardzo chętnie udzielę wywiadu. Gdzie i kiedy się urodziłeś? - Urodziłem się w Październiku 1550r.

Bardziej szczegółowo

piątek, 15 maja program targów na scenie

piątek, 15 maja program targów na scenie piątek, 15 maja 9.00 11.30 > program targów edukacyjnych, swoje oferty zaprezentują, m.in. opolskie szkoły, uczelnie wyższe, instytucje rynku pracy, firmy doradczo-szkoleniowe 11.45 13.35 > program z okazji

Bardziej szczegółowo

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki.

Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. Studzionki 1.1. Dawne nazwy miejscowości. Studelescho (1255), Studelzco (1299), Steudelwitz (1670). Po roku 1945 Studzionki. 1.2. Etymologia nazwy wsi. Etymologia nazwy wsi bliżej nieznana. 1.3. Historia

Bardziej szczegółowo

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie

MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY. Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie MUZEUM NARODOWE W KRAKOWIE- GMACH GŁÓWNY Fot: http://culture.pl/pl/miejsce/muzeum-narodowe-w-krakowie Kilka słów na temat Muzeum Narodowego w Krakowie Muzeum jest największą instytucją muzealną w Polsce

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

Na terenie miasta i gminy Sompolno biegnie jedna droga rowerowa znakowany szlak niebieski.

Na terenie miasta i gminy Sompolno biegnie jedna droga rowerowa znakowany szlak niebieski. 2.1.4. Miasto i Gmina Sompolno Na terenie miasta i gminy Sompolno biegnie jedna droga rowerowa znakowany szlak niebieski. Rysunek 5. Mapa turystyczna miasta i gminy Sompolno z przebiegiem dróg rowerowych.

Bardziej szczegółowo

Muzeum w Łęczycy. www.zamek.leczyca.pl

Muzeum w Łęczycy. www.zamek.leczyca.pl Muzeum w Łęczycy www.zamek.leczyca.pl Zamek w Łęczycy jest największą budowlą średniowieczną w centralnej Polsce. Jest symbolem polskiej historii i polskich legend (legendy o Diable Borucie). Przebywali

Bardziej szczegółowo

Skwer przed kinem Muranów - startujemy

Skwer przed kinem Muranów - startujemy 27 IX 2014 RAJD OCHOTY ŚLADAMI POWSTANIA WARSZAWSKIEGO W 75. ROCZNICĘ UTWORZENIA POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO W sobotę, 27 września 2014 roku na terenie Śródmieścia odbył się Rajd Ochoty Śladami Powstania

Bardziej szczegółowo

GALERIA >>> 026 / 2011 / Turystyczne wojaże

GALERIA >>> 026 / 2011 / Turystyczne wojaże Sponsor głównej nagrody dla Moto-Turysty Roku w postaci bonu na zakupy towarów z oferty Sw-Motech o wartości 300 zł. Tomek (MT 154) AUTOR 23.06.2011 * DATA WYPRAWY * Data nadesłania relacji: 15.07.2011

Bardziej szczegółowo

Varsavianistyczna szkoła sprawozdanie. Przedszkole nr 181 Wesołe Nutki ul. Pruszyńskiego 5, 01-870 Warszawa

Varsavianistyczna szkoła sprawozdanie. Przedszkole nr 181 Wesołe Nutki ul. Pruszyńskiego 5, 01-870 Warszawa Dzieci w przedszkolu bardzo chętnie chłoną nową wiedzę, szczególnie jeśli jest dostarczana w różnorodny sposób, trzeba pamiętać jednak o tym, iż wiedzę dzieciom należy przykazywać zaczynając od tego co

Bardziej szczegółowo

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Monety kolekcjonerskie SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wacław Ii Czeski SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wyjątkowa seria złotych i srebrnych monet kolekcjonerskich o nominałach 500 zł i 50 zł SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

Bardziej szczegółowo

Przemyśl miasto na prawach powiatu w południowowschodniej

Przemyśl miasto na prawach powiatu w południowowschodniej Przemyśl miasto na prawach powiatu w południowowschodniej Polsce, w województwie podkarpackim, położone nad Sanem. W latach 1975-1998 siedziba władz województwa przemyskiego. Najstarsze miasto regionu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE WYMAGANIA EDUKACYJNE Z HISTORII DLA KLASY IV I PÓŁROCZE Uczeń przedstawia zadania muzeum wyjaśnia związki rodzinne na przykładzie swojej rodziny wyjaśnia znaczenie pojęcia: pamiątka rodzinna pokazuje na

Bardziej szczegółowo

ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH NIEPOCZTOWYCH WIDOKÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II.

ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH NIEPOCZTOWYCH WIDOKÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH NIEPOCZTOWYCH WIDOKÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. CZĘŚĆ IV. PODKARPACKIE. OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL. ZAMKOWA 2/1,

Bardziej szczegółowo

Transylwania - Śladami Vlada Drakuli

Transylwania - Śladami Vlada Drakuli Transylwania - Śladami Vlada Drakuli Na wyprawę do Rumunii wystarczy nam tylko dowód osobisty Nie trzeba chyba nikogo zapewniać o atrakcyjności i wyjątkowości tego kraju. Rumunię wybierają osoby, które

Bardziej szczegółowo

Architektura renesansu

Architektura renesansu Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II w Złotoryi Złotoryja 2008 Ulubioną formą architektów tego okresu był kościół na planie centralnym, chociaż oczywiście nie brakuje dzieł budowanych w układach podłużnych

Bardziej szczegółowo

OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22.

OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22. Kopernika 22 - Łódź OFERTA WYNAJMU LOKALI Zapraszamy do wynajęcia lokali w znanej kaŝdemu łodzianinowi nieruchomości, połoŝonej w centrum miasta przy ulicy Kopernika 22. Budynek frontowy posesji jest wpisany

Bardziej szczegółowo

Sprawiła to średniowieczna architektura Mdiny: wewnątrz jej murów zachowały się piękne kościoły, pałace i domy maltańskiej arystokracji.

Sprawiła to średniowieczna architektura Mdiny: wewnątrz jej murów zachowały się piękne kościoły, pałace i domy maltańskiej arystokracji. Środa, 08 lipca 2015 r. Nasza grupa pomału oswajała się z Maltą. Ten na pozór typowy śródziemnomorski kraj każdego dnia fascynował nas coraz bardziej, odkrywając przed nami swoje tajemnice. Po wczorajszej

Bardziej szczegółowo

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km

Trasa pałacowa 39,1 km 0,0 km Boguszyce 1,1 km 2,9 km Miodary. 3,3 km - 4,5 km 5,3 km 5,7 km Trasa pałacowa Oleśnica Spalice Boguszyce Rzędów Miodary Brzezinka Małe Brzezie Sokołowice Cieśle Wyszogród Nowoszyce Świerzna Oleśnica. Długość trasy - 39,1 km. *Trasa wskazana dla rowerów trekingowych

Bardziej szczegółowo