ISSN EPISTEME CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ISSN 1895-4421 EPISTEME CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE"

Transkrypt

1

2 ISSN EPISTEME CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE KRAKÓW Nr 14/2012

3 EPISTEME CZASOPISMO NAUKOWO-KULTURALNE Redakcja: Zdzisław Szczepanik (red. naczelny) Katarzyna Daraż-Duda (sekretarz redakcji) Piotr Walecki Grzegorz Chajko Krzysztof Duda Rada Naukowa: Prof. dr hab. Dariusz Rott Prof. dr hab. Włodzimierz Sady Prof. dr hab. Michał Śliwa Prof. dr hab. inż. Ryszard Tadeusiewicz Prof. dr hab. Bogdan Zemanek Ks. Prof. UPJP II, dr hab. Władysław Zuziak Prof. nadzw. dr hab. Wiesław Alejziak Prof. Ignatianum i UJ, dr hab. Józef Bremer SJ Prof. dr przew. kwal. II Paweł Taranczewski Prof. dr Olga E. Kosheleva Prof. dr Aleksandr Lokshin Prof. dr Hans Jørgen Jensen Prof. dr Oleksandr Chyrkov Prof. dr Iryna Diachuk Prof. dr Luiza Arutinov Prof. dr hab. Michaił Odesskij Prof. dr hab., dr. phil. Andrzej Wiercinski Prof. dr eng. Elena Horska projekt okładki i skład: Roman Turowski Wydawca: Stowarzyszenie Twórców Nauki i Kultury Episteme ul. Okólna 28/ Kraków Stowarzyszenie Twórców Nauki i Kultury Episteme i Autorzy

4 Szanowni Państwo! Niezmiernie nam miło przekazać Państwu nowy numer naszego czasopisma, którego zawartość zapełniają teksty młodych naukowców z zakresu nauk przyrodniczych. Teksty te mają charakter nowatorski i wnoszą nową jakość do nauki. Artykuły te przeszły gruntowną recenzję specjalistów z zakresów do których się odnoszą i uzyskały ich akceptację, co ostatecznie zadecydowało o ich publikacji. Gratulując autorom tekstów opublikowanych jednocześnie życzymy czytelnikom inspiracji z nich wynikających. Redakcja

5

6 SPIS TREŚCI I. OCHRONA I INŻYNIERIA ŚRODOWISKA Łukasz Borek, Krzysztof Ostrowski, Tomasz Stachura SEZONOWA ZMIENNOŚĆ WŁAŚCIWOŚCI FIZYKO-CHEMICZNYCH WÓD OPADOWYCH I ODPŁYWAJĄCYCH ZE ZLEWNI PLANOWANEGO ZBIORNIKA MAŁEJ RETENCJI BISTUSZOWA Marta Czekaj OPINIE WYBRANYCH PRODUCENTÓW ROLNYCH DOT. STOSOWANIA NAWOZÓW NIEKONWENCJONALNYCH (ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM POPIOŁU PALENISKOWEGO) Leszek Gersztyn, Anna Karczewska SPECJACJA MIEDZI W OSADACH POFLOTACYJNYCH GÓRNICTWA MIEDZI WZBOGACONYCH W RÓŻNE DODATKI ORGANICZNE Katarzyna Kołodziejczyk, Roman Pieprzka KSZTAŁTOWANIE SIĘ ZAWARTOŚCI METALI CIĘŻKICH W GLEBACH WYBRANYCH DWÓCH OBSZARÓW CHRONIONYCH DOLNEGO ŚLĄSKA Małgorzata Koncewicz-Baran, Krzysztof Gondek, Agnieszka Ozimek ZAWARTOŚĆ NIKLU W ROŚLINACH PO ZASTOSOWANIU OSADÓW ŚCIEKOWYCH Jakub Kośmider, Magdalena Greczuk POZIOM EDUKACJI PRZYRODNICZO-LEŚNEJ DOTYCZĄCEJ GROMADY REPTILIA W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM Edyta Kruk, Kamila Dedio, Marek Ryczek OCENA ZAGROŻENIA EROZJĄ WODNĄ ZLEWNI POTOKU SMUGAWKA W BESKIDZIE MAKOWSKIM Z WYKORZYSTANIEM TECHNIK GIS Anna Lehmann, Marta Jabłońska, Magdalena Giemza-Mikoda WALORY PRZYRODNICZE PARKU PRZYPAŁACOWEGO W WOLSZTYNIE Małgorzata Leja, Agnieszka Hawryło WALORYZACJA HYDROMORFOLOGICZNA NA PRZYKŁADZIE ODCINKA RZEKI WISŁOKI OD MOKRZCA DO PUSTKOWA Agnieszka Listosz BIOMASA NADZIEMNA TRZCINNIKA PIASKOWEGO NA GRUNTACH ZDEGRAD- OWANYCH PRZY ZAKŁADACH AZOTOWYCH PUŁAWY S.A W KONTEKSCIE WYKORZYSTANIA NA CELE ENERGETYCZNE

7 spis treści Mateusz Malinowski UWARUNKOWANIA WYTWARZANIA PALIW ALTERNATYWNYCH ZE ZMIESZANYCH ODPADÓW KOMUNALNYCH Weronika Maślanko, Joanna Sender STAN EKOLOGICZNY JEZIORA KRASNE W OPARCIU O WSKAŹNIKI MAKROFITOWE ORAZ ANALIZA STRUKTURY UŻYTKOWANIA JEGO ZLEWNI Agnieszka Ozimek, Małgorzata Koncewicz-Baran WPŁYW NAWOŻENIA KOMPOSTAMI Z DODATKIEM ODPADÓW BIODE- GRADOWALNYCH NA ZAWARTOŚĆ MANGANU W GLEBIE I ROŚLINACH Krzysztof Stasiak, Karolina Piekarska, Ignacy Kitowski THE BREEDING POPULATION OF MAGPIE PICA PICA IN CHEŁM (EASTERN POLAND) A COMPARISON OF SURVEYS OF 1991 AND Ewelina Szwaj BIORÓŻNORODNOŚĆ RYJKOWCÓW (CURCULION- OIDEA) KSEROTERMICZNYCH OBSZARÓW LUBELSZCZYZNY Krzysztof Wąs ANALIZA WARUNKÓW CIEPLNO-WILGOTNOŚCIOWYCH W OKRESIE LATA W PASYWNYM PREFABRYKOWANYM BUDYNKU SZKIELETOWYM II. TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI Mariusz Adamski, Katarzyna Pisarska WYSTĘPOWANIE ENDOSYMBIOTYCZNYCH BAKTERII W KOMÓRKACH BOCZNIAKA (PLEUROTUS (FR.) P. KUMM) Iwona Cieślik, Barbara Mickowska, Katarzyna Kluz, Władysław Migdał PRÓBA ZASTOSOWANIA CHROMATOGRAFII JONOWYMIENNEJ DO ANALIZY AMIN BIOGENNYCH W MIĘSIE RYB Anna Dudzińska, Magda Filipczak-Fiutak, Jacek Domagała WPŁYW PRESURYZACJI NA PRZEŻYWALNOŚĆ MIKROFLORY JOGURTOWEJ Agnieszka Dylewska WPŁYW CZASU OGRZEWANIA ROZTWORÓW KONCENTRATU BIAŁEK SERWATKOWYCH NA NAPIĘCIE POWIERZCHNIOWE I LEPKOŚĆ

8 spis treści Agnieszka Gębusia, Ewa Cieślik, Anna Kościej, Agnieszka Siembida OCENA WIEDZY ORAZ POBRANIA KWASU FOLIOWEGO PRZEZ MIESZKANCÓW WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO Justyna Górecka WŁAŚCIWOŚCI FIZYKOCHEMICZNE MODELOWYCH PRODUKTÓW MIĘSNYCH, WYPRODUKOWANYCH Z WSTĘPNIE UTRWALONEGO MIĘŚNIA NAJDŁUŻSZEGO GRZBIETU DZIKA Dorota Kowalewska WPŁYW KULTURY STARTOWEJ NA PROCESY LIPOLIZY W SERACH MIĘKKICH Z MLEKA KROWIEGO Karolina Królikowska, Sławomir Pietrzyk, Teresa Fortuna WPŁYW WYBRANYCH SKŁADNIKÓW MINERALNYCH NA WŁAŚCI- WOŚCI FIZYKOCHEMICZNE UTLENIONEJ SKROBI KUKURYDZIANEJ Krzysztof Kucharczyk, Monika Cioch WPŁYW TEMPERATURY FERMENTACJI BRZECZKI PIWNEJ NA PROFIL WYBRANYCH ZWIĄZKÓW LOTNYCH PIWA Gabriela Kulig, Monika Halik, Anna Ptaszek WŁAŚCIWOŚCI OSMOTYCZNE WODNYCH UKŁADÓW PVP- ŻELATYNA RYB MORSKICH-WODA Karolina Malecka, Ryszard Macura, Grzegorz Fiutak, Marek Szeląg WYKORZYSTANIE KRIOKONCENTRACJI DO PRODUKCJI PREPARATÓW BARWIĄCYCH Z SOKU BURAKA ĆWIKŁO- WEGO PODDANEGO FERMENTACJI MLEKOWEJ I AKOHOLOWEJ Agnieszka Siembida, Anna Kościej, Lidia Duda, Ewa Cieślik OSZACOWANIE SPOŻYCIA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH FRUKTANY Dagmara Stangierska, Monika Świątkowska WYBRANE DETERMINANTY DECYZJI PODEJMOWANYCH PRZEZ KONSUMENTÓW NA RYNKU USŁUG GASTRONOMICZNYCH NA PRZYKŁADZIE McDONALD S Agnieszka Staszowska, Anna Litwińczuk, Monika Kędzierska, Piotr Skałecki ZAWARTOŚĆ MIKRO- I MAKROELEMENTÓW W TKANCE MIĘŚNIOWEJ WYBRANYCH GATUNKÓW RYB Z MORZA BAŁTYCKIEGO Marek Szeląg, Karolina Malecka WPŁYW PARAMETRÓW TECHNICZNYCH UKŁADU ROBOCZEGO KUTRA NA OGRANICZENIE PRZYROSTU TEMPERATURY I MIGRACJI ZUŻYTYCH CZĄSTEK DO ROZDRABNIANEGO SUROWCA PODCZAS KUTROWANIA

9 spis treści III. BIOLOGIA I BIOTECHNOLOGIA Łukasz Dyba ANALIZA SEKWENCJI INTRONÓW GENÓW IPI I CRTISO MARCHWI CHARAKTERYZUJĄCYCH SIĘ OBECNOŚCIĄ TRANSPOZONÓW TYPU MITE Agnieszka Fornal, Anna Radko OCENA POLIMORFIZMU MARKERÓW MIKROSATELITARNYCH DNA U KONIKÓW POLSKICH Marta Głogowska, Grzegorz Formicki, Bogdan Kosowski, Robert Stawarz KUMULACJA RTĘCI W LUDZKICH TKANKACH NOWOTWOROWYCH ŻOŁĄDKA I JELITA GRUBEGO W ZALEŻNOŚCI OD WIEKU I PŁCI Beata Horecka STRUKTURA GENETYCZNA POPULACJI DZIKO ŻYJĄCEJ LISA POSPOLITEGO (VULPES VULPES) Andrzej Jurkowski, Andrzej Latusek ANALIZA OBECNOŚCI MARKERA XCFD81-5D U ŻYTA OZIMEGO Agata Kapturowska, Wanda Zamojska, Izabela Stolarzewicz, Ewa Białecka-Florjańczyk SUBSTRATY HYDROFOBOWE W PODŁOŻACH STYMULUJĄCYCH AKTYWNOŚĆ LIPOLITYCZNĄ DROŻDŻY YARROWIA LIPOLYTICA Bartosz Kozak WYBÓR STARTERÓW Z NUKLEOTYDAMI SELEKCYJNYMI DO ANALIZ AFLP U ŁUBINU WĄSKOLISTNEGO (LUPINUS ANGUSTIFOLIUS L.) Iwona Kozikowska, M. Chrobaczyńska-Dyląg, K. Suprewicz, M.Czajkowska WPŁYW ILOŚCI PORODÓW NA KUMULACJĘ KADMU, MIEDZI I CYNKU W ŁOŻYSKACH KOBIET ORAZ KRWI PĘPOWINOWEJ NOWORODKÓW Anna Latacz, Paulina Szczurek, Marta Strzetelska, Krystyna Pierzchała-Koziec UDZIAŁ OPIOIDÓW W MODULOWANIU WPŁYWU RAPAMYCYNY NA STĘŻENIE BIAŁKA S6K1 SZLAKU MTORC1 W PODWZGÓRZU Małgorzata Łukasz, Aleksandra Cetera, Barbara Rusztowicz, Jerzy Świtalski ODDZIAŁYWANIE WODY ANIONOWEJ NA TEMPO WZROSTU DROBNOUSTROJÓW

10 spis treści Katarzyna Małek, Ilona Czyczyło-Mysza, Izabela Marcińska, Michał Dziurka MAPOWANIE QTL PLONU I ZAWARTOŚCI SACHAROZY W STRESIE SUSZY U PSZENICY Rafał Ogórek, Katarzyna Kalinowska, Bartosz Kozak ZRÓŻNICOWANIE GENETYCZNE IZOLATÓW CANDIDA ALBICANS ZA POMOCĄ MARKERÓW ITS Hubert Okła, Jan Słodki, Krzysztof P. Jasik ZAKAŻENIE KLESZCZY IXODES RICINUS TYPOWYMI PATOGENAMI NA TERENIE WYBRANYCH SIEDLISK WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Katarzyna Pisarska, Mariusz Adamski OCENA WPŁYWU ENDOFITYCZNEGO METHYLOBACTERIUM EXTORQUENS NA WYBRANE CECHY KUKURYDZY (ZEA MAYS L.) Jan Słodki, Hubert Okła, Krzysztof P. Jasik TRANSMISJA WERTYKALNA PIERWOTNIAKA BABESIA MICROTI U SZCZURÓW Katarzyna Stalmach, Małgorzata Borek, Katarzyna Śniegowska FIZJOLOGICZNE ASPEKTY ODPOWIEDZI ROŚLIN JĘCZMIENIA JAREGO (HORDEUM VULGARE L.) NA STRES SUSZY Marta Strzetelska, Anna Latacz, Ewa Stypka, Krystyna Pierzchała-Koziec PROTEKCYJNA ROLA MET-ENKEFALINY W CENTRALNYM UKŁADZIE NERWOWYM W WARUNKACH HIPOGLIKEMII Katarzyna Śniegowska, Katarzyna Stalmach THE COMPARISON OF HVA1 AND SRG6 GENES EXPRESSION PROFILES IN SEEDLING AND FLOWERING STAGE IN A SPRING BARLEY (HORDEUM VUL- GARE L.) CULTIVARS DURING DROUGHT TREATMENT Katarzyna Wolny-Koładka, Anna Lenart AEROZOL MIKROBIOLOGICZNY W WYBRANYCH POMIESZCZENIACH UNIWERSYTETU ROLNICZEGO W KRAKOWIE Isaura Zaleska, Marta Wawrzyszyn DYNAMIKA EKSPRESJI GENÓW FOXP3, JAK1, STAT1 W TRAKCIE ROZWOJU CIA U SZCZURÓW

11

12 I. OCHRONA I INŻYNIERIA ŚRODOWISKA

13

14 Łukasz Borek Krzysztof Ostrowski Tomasz Stachura EPISTEME 14/2012 s ISSN SEZONOWA ZMIENNOŚĆ WŁAŚCIWOŚCI FIZYKO-CHEMICZNYCH WÓD OPADOWYCH I ODPŁYWAJĄCYCH ZE ZLEWNI PLANOWANEGO ZBIORNIKA MAŁEJ RETENCJI BISTUSZOWA SEASONAL CHANGEABILITY OF THE PHYSICO-CHEMICAL PROPERTIES OF RAINWATER AND RUNOFF FROM THE CATCHMENT OF THE PLANNED OF SMALL RETENTION RESERVOIR BISTUSZOWA Abstrakt. Celem analizy było określenie istotności różnic sezonowych stężeń wybranych wskaźników zanieczyszczeń wód opadowych i odpływających ze zlewni potoku Rygliczanka, na terenie której planowana jest budowa zbiornika małej retencji. Badania wód opadowych przeprowadzono w okresie od V 2007 do XII 2010 r., a wód powierzchniowych od XI 2006 do XII 2010 r. Próbki wody opadowej i powierzchniowej pobierano systematycznie raz w miesiącu. Badane wskaźniki poddano analizie statystycznej. Istotną różnicę między wartościami stężeń zanieczyszczeń pomiędzy półroczem letnim i zimowym stwierdzono w przypadku kilku na kilkanaście oznaczanych wskaźników w wodzie opadowej i powierzchniowej. W pozostałych przypadkach różnice te były statystycznie nieistotne, przy założonym poziomie istotności 0,05. Ogólna ocena jakości wód odpływających, wykonana w oparciu o Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2008 r. wykazała, że stan jednolitych części wód powierzchniowych jest zły. Słowa kluczowe: zasoby wodne, mała retencja, wskaźniki jakości wody Summary. The aim was to determine the significance of seasonal differences in concentrations of examined indicators of pollution rainwater and the runoff from the catchment Rygliczanka stream, where a small retention reservoir is planned to be built. The examination of the rainwater was conducted from May 2007 to December 2010, and of the surface water from November 2006 to December The samples of rainwater and surface water were collected regularly once a month. The tested indicators were analyzed statistically. A significant difference between the values of concentrations of pollutants between summer and winter semester was found in the case of several indicators in some designated rainwater and surface water. In other cases the differences were not statistically significant, at the assumed level of significance 0,05. Overall assessment of the quality of the runoff water, made on the basis of the Minister of Environment s regulation from 2008 revealed, that the level of surface waters is bad. Key words: water resources, small retention, water quality indicators 13

15 Łukasz Borek, Krzysztof Ostrowski, Tomasz Stachura WSTĘP Obszar województwa małopolskiego ze względu na swoją fizjografię charakteryzuje się dość dużymi opadami atmosferycznymi, osiągającymi roczne sumy mm, a w terenach górskich i podgórskich nawet ponad 1200 mm [Mikulski 1998]. Nie zmienia to jednak faktu, że w latach suchych rejon ten zmaga się z deficytami wody, szczególnie jeśli chodzi o sektor rolniczy i zaopatrzenie ludności. Natomiast występowanie krótkich, ale obfitych deszczy, połączonych z burzami na terenach zurbanizowanych o rozbudowanej infrastrukturze technicznej jest przyczyną wezbrań tzw. flash floods, podtopień a nawet powodzi, często tragicznych w swych skutkach. Wskazuje to na potrzebę odpowiedzialnego i odpowiedniego gospodarowania wodą w skali lokalnej, w tym szczególnie w małych zlewniach podgórskich, gdzie zaczynają się formować zasoby wodne, a rzeźba terenu wpływa na szybki odpływ wód opadowych. Bez takiego podejścia w gospodarowaniu wodą tracona jest bezproduktywnie duża jej część, co w naszych warunkach klimatycznych nie powinno mieć miejsca. Jednym z działań wychodzącym naprzeciw tym potrzebom jest Program Małej Retencji Województwa Małopolskiego [Program 2003/2004]. Głównych celem Programu jest przeciwdziałanie negatywnym skutkom powodzi i suszy, poprzez zwiększanie retencyjności zlewni oraz poprawę stanu technicznego urządzeń ochrony przeciwpowodziowej. Woda dociera na powierzchnię Ziemi w postaci opadów deszczu, śniegu lub gradu. To jakimi charakteryzuje się właściwościami zależy od stanu czystości środowiska naturalnego na danym obszarze, w tym również czystości atmosfery. Wody naturalne cechuje dynamika procesów chemicznych, dlatego tak ważne jest określenie właściwości, na podstawie których możemy ocenić ich przydatność do różnych celów [Chełmicki 2002]. Celem artykułu jest analiza sezonowej zmienności właściwości fizyko-chemicznych wód opadowych i odpływających ze zlewni potoku Rygliczanka, i ich wpływu na stan jednolitej części wód powierzchniowych. MATERIAŁ I METODY Teren, na którym planowana jest budowa zbiornika wodnego małej retencji położony jest w województwie małopolskim w powiecie tarnowskim w granicach miejscowości Bistuszowa, administracyjnie należącej do gminy Ryglice. Zakres badań obejmował pomiary terenowe, prowadzone bezpośrednio w miejscu projektowanej zapory czołowej zbiornika w kilometrze cieku oraz oznaczenia laboratoryjne wybranych wskaźników jakości wody. Zlewnia ma charakter rolniczo-leśny. Oznaczenia w wodzie opadowej przeprowadzono w okresie od V 2007 r. do XII 2010 r., a w wodzie powierzchniowej od XI

16 Sezonowa zmienność właściwości fizyko-chemicznych wód... r. do XII 2010 r. Bezpośrednio w terenie w wodzie opadowej i powierzchniowej mierzono: temperaturę, ph, przewodność elektrolityczną właściwą oraz zawartość tlenu rozpuszczonego. Fitobentos do określenia wskaźnika okrzemkowego pobierano z podłoża trwale zanurzonego w wodzie głównie z otoczaków, przy pomocy nożyka [Przewodnik Metodyczny 2010]. W pobranych próbkach wody oznaczono metodami standardowymi stężenia: wapnia (Ca 2+ ), magnezu (Mg 2+ ), żelaza (Fe 2+/3+ ), manganu (Mn 2+ ), ołowiu (Pb 2+ ), niklu (Ni 2+ ), kadmu (Cd 2+ ), chromu (Cr 3+/6+ ), cynku (Zn 2+ ), miedzi (Cu 2+ ), azotu amonowego (N-NH 4+ ), azotanowego (N-NO 3- ), azotynowego (N-NO 2- ), fosforu ogólnego 3- (P og. ), fosforanów (PO 4 ), chlorków (Cl - ), zawiesiny ogólnej (ZO), substancji 2- rozpuszczonej (SR), siarczanów (SO 4 ) oraz BZT 5 i CHZT Mn [Hermanowicz i in. 1999]. Wyniki pomiarów terenowych i laboratoryjnych poddano opracowaniu statystycznemu w programie Statistica PL wersja 9. Dla badanych wskaźników określono miary: położenia i rozproszenia [Stanisz 1998]. W celu sprawdzenia istotności różnic między wartościami badanych wskaźników jakości wody pomiędzy półroczem letnim (V-X) i zimowym (XI-IV) zastosowano testy parametryczne i nieparametryczne dla poziomu istotności α = 0,05, służące odpowiednio do weryfikacji hipotez istotności różnic wartości średnich i charakteru rozkładu. Jakość wody odpływającej ze zlewni oceniono w oparciu o Rozporządzenie Ministra Środowiska (RMŚ) z 20 sierpnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych [Dz. U. z 2008 r. Nr 162, poz. 1008]. WYNIKI W analizie statystycznej wody opadowej uwzględniono 15 (Tab. 1), a w wodzie powierzchniowej 19 wskaźników [Tab. 2] W wodzie opadowej średnie stężenia ZO, ph, P og., PO 4, N-NO 2-, SR, SO 4, Ca 2+ i Mg 2+ osiągnęły większe wartości w półroczach letnich (PL), natomiast w półroczach zimowych (PZ) odnotowano wyższe średnie wartości stężeń: N-NH 4+, N-NO 3-, EC, Cl -, Fe 2+/3+ i Mn 2+. W wodzie powierzchniowej, w półroczach letnich, wyższymi średnimi wartościami odznaczały się: temperatura, ZO, ph, CHZT -Mn 3-2-, P og., PO 4, N-NO 2-, EC, SR, SO 4, Ca 2+, Mg 2+, Fe 2+/3+ i Mn 2+. W półroczach zimowych notowano natomiast wyższe średnie wartości: tlenu rozpuszczonego, BZT 5 -, N-NH 4+, N-NO 3 oraz Cl -. Na podstawie wartości testu Shapiro-Wilka, wykazano, że 3 spośród 15 wskaźników określonych w wodzie opadowej oraz 5 spośród 19 wskaźników wody powierzchniowej, charakteryzowało się przebiegiem zgodnym z krzywą Gaussa rozkładu normalnego (p>0,05), a w pozostałych przypadkach stwierdzono asymetryczność i dekoncentrację wartości wokół wartości średniej. 15

17 Łukasz Borek, Krzysztof Ostrowski, Tomasz Stachura Dość dużym zróżnicowaniem (dyspersją) i rozproszeniem wyników wokół wartości średniej, zmiennych w wodzie opadowej, charakteryzowały się stężenia: ZO, SR, SO 4 2-, Cl -, Ca 2+ i EC. W wodzie odpływającej największym zróżnicowaniem wartości cechowały się: temperatura, ZO, tlen rozpuszczony, EC, SR, SO 4 2-, Cl -, Ca 2+ i Mg 2+. W celu sprawdzenia równości średnich w dwóch populacjach, mających rozkład normalny i jednorodne wariancje skorzystano z testu T-Studenta. Sformułowano następującą hipotezę zerową (H o ) średnie z półroczy letnich i zimowych nie różnią się istotnie (m 1 = m 2 ), wobec hipotezy alternatywnej (H 1 ) średnie z półroczy letnich i zimowych nie są równe (m 1 m 2 ). W przypadkach braku jednorodności wariancji określonej testem Fishera-Sendecora, do oceny równości średnich wykorzystano parametryczną alternatywę testu T-Studenta, tj. test Cochrana-Coxa. Wskaźnik / Statystyka ZO [mg dm -3 ] Odczyn [ph] P og. [mg dm -3 ] PO 4 3- [mg dm -3 ] N-NH 4 + [mg dm -3 ] N-NO 2 - [mg dm -3 ] N-NO 3 - [mg dm -3 ] EC 20oC [µs cm -1 ] SR [mg dm -3 ] SO 4 2- [mg dm -3 ] Cl - [mg dm -3 ] Ca 2+ [mg dm -3 ] Mg 2+ [mg dm -3 ] Fe 2+/3+ [mg dm -3 ] Mn 2+ [mg dm -3 ] Podstawowe statystyki opisowe: Odch.std PZ PL 3,41 3,74 1,10 0,68 0,01 0,20 0,04 0,61 0,59 0,42 0,01 0,02 0,24 0,18 8,31 6,04 6,28 12,58 1,93 3,95 0,43 1,71 0,56 1,63 0,16 0,27 0,29 0,07 0,09 0,03 Wariancja PZ PL 11,63 14,01 1,20 0,46 0,00 0,04 0,00 0,37 0,35 0,17 0,00 0,00 0,06 0,03 69,04 36,52 39,40 158,17 3,72 15,58 0,18 2,92 0,31 2,65 0,02 0,07 0,09 0,00 0,01 0,00 Mediana PZ PL 1,55 2,00 5,38 6,20 0,01 0,03 0,03 0,10 0,74 0,75 0,01 0,01 0,60 0,40 19,00 16,00 14,00 22,00 2,47 2,57 0,85 0,41 0,52 0,57 0,10 0,14 0,20 0,06 0,02 0,02 Średnia PZ PL 2,60 3,60 4,75 5,51 0,01 0,11 0,04 0,32 0,89 0,74 0,01 0,02 0,62 0,42 20,53 17,54 15,85 25,58 2,93 3,71 0,89 0,81 0,66 1,08 0,14 0,21 0,28 0,07 0,04 0,03 16

18 Sezonowa zmienność właściwości fizyko-chemicznych wód... Liczebność PZ PL Zakres PZ PL 16,10 14,40 3,69 2,62 0,06 0,79 0,19 2,41 2,67 1,72 0,04 0,07 0,86 0,61 35,00 23,00 26,00 40,00 6,80 18,95 1,89 8,65 1,86 7,79 0,48 1,02 1,00 0,23 0,40 0,15 Maksimum PZ PL 16,30 15,00 7,69 7,02 0,06 0,79 0,19 2,41 3,04 1,72 0,04 0,07 1,13 0,73 43,00 32,00 30,00 48,00 7,21 18,95 1,95 8,65 1,86 7,79 0,48 1,02 1,00 0,23 0,40 0,15 Minimum PZ PL 0,20 0,60 4,00 4,40 0,00 0,00 0,00 0,00 0,37 0,00 0,00 0,00 0,27 0,12 8,00 9,00 4,00 8,00 0,41 0,00 0,06 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 Normalność rozkładów prawdopodobieństwo (p) testu: Shapiro- Wilka <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 >0,05 >0,05 >0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 Jednorodność wariancji prawdopodobieństwo (p) testu: Fishera- Sendecora ,195 0,150 0,003 * Określenie istotności różnic między wartościami wybranych wskaźników jakości wody z badanych półroczy testem: U Manna Whitnea 0,219 0,040 0,002 0,002 0,458 0, ,750 0,003 0,688 0,539 0,002 0,697 Cochrana- Coxa , T-Studenta ,003 0, Tab. 1. Analiza statystyczna wody opadowej w zlewni potoku Rygliczanka. * wartości podkreślone oznaczają, że różnice są statystycznie istotne (p < 0,05) na założonym poziomie istotności α = 0,05 17

19 Łukasz Borek, Krzysztof Ostrowski, Tomasz Stachura Na podstawie przeprowadzonych analiz można stwierdzić, że istotne różnice (p<0,05) pomiędzy półroczem letnim a zimowym w wodzie opadowej występują w przypadku: N-NO 3 - i SR, natomiast w wodzie powierzchniowej dla: temperatury, SR i Mg 2+. Modelem statystyki, będącym nieparametrycznym odpowiednikiem testu T-Studenta jest test U Mnna Whitneya. Na jego podstawie stwierdzono, że różnice stężeń pomiędzy rozpatrywanymi okresami w wodzie opadowej były statystycznie istotne w przypadku: ph, P og., PO 4 3-, Cl - i Fe 2+/3+, natomiast w wodzie powierzchniowej w odniesieniu do: tlenu rozpuszczonego, CHZT Mn, P og., PO 4 3- i N-NO 2-. Dla pozostałych wskaźników wynik prawdopodobieństwa (p) nie pozwolił odrzucić hipotezy zerowej zarówno w odniesieniu do wody opadowej jak i powierzchniowej. Wskaźnik \ Statystyka Temp. wody [ o C] ZO [mg dm -3 ] Odczyn [ph] Tlen rozpuszczony [mgo 2 dm -3 ] BZT5 [mg dm -3 ] ChZT-Mn [mg dm -3 ] P og. [mg dm -3 ] PO 4 3- [mg dm -3 ] N-NH 4 + [mg dm -3 ] N-NO 2 - [mg dm -3 ] N-NO 3 - [mg dm -3 ] EC 20oC [µs cm -1 ] SR [mg dm -3 ] SO 4 2- [mg dm -3 ] Cl - [mg dm -3 ] Ca 2+ [mg dm -3 ] Mg 2+ [mg dm -3 ] Fe 2+/3+ [mg dm -3 ] Mn 2+ [mg dm -3 ] Podstawowe statystyki opisowe: Minimum PZ PL 0,00 6,40 0,60 1,00 7,75 7,88 8,52 6,71 0,20 0,40 0,00 3,70 0,01 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,15 0,11 374,00 361,00 208,00 260,00 14,94 11,12 7,23 6,30 48,96 43,41 10,20 14,80 0,00 0,21 0,00 0,00 Odch.std PZ PL 2,90 3,42 6,58 7,41 0,17 0,14 2,00 1,12 0,65 0,53 1,27 1,88 0,03 0,07 0,01 0,02 10,43 0,005 0,65 0,02 0,28 0,19 45,74 45,67 37,84 40,98 9,82 14,08 1,89 2,26 9,03 9,32 2,34 2,60 0,19 0,51 0,06 0,10 Wariancja PZ PL 8,39 11,68 43,32 54,88 0,03 0,02 4,02 1,26 0,42 0,28 1,61 3,53 0,00 0,00 0,00 0,00 108,79 0,00 0,42 0,00 0,08 0, , , , ,24 96,53 198,25 3,57 5,11 81,45 86,89 5,47 6,76 0,04 0,26 0,00 0,01 Mediana PZ PL 4,25 14,10 2,85 3,20 8,13 8,15 11,98 8,59 0,90 0,80 3,60 4,55 0,05 0,09 0,02 0,03 0,00 0,00 0,007 0,01 0,44 0,34 446,50 477,50 315,00 341,00 40,58 43,05 9,17 9,01 63,14 68,50 17,51 19,32 0,45 0,52 0,10 0,09 Średnia PZ PL 4,27 13,91 5,57 7,03 8,08 8,12 12,00 8,81 1,00 0,90 3,28 5,38 0,05 0,11 0,02 0,03 2,24 0,002 0,13 0,02 0,51 0,39 446,96 460,63 310,62 339,25 39,85 42,11 9,70 9,38 64,01 66,16 17,33 19,15 0,45 0,68 0,09 0,11 18

20 Sezonowa zmienność właściwości fizyko-chemicznych wód... Liczebność PZ PL Zakres PZ PL 9,00 13,90 28,20 23,50 0,65 0,57 7,18 4,95 2,80 2,20 5,00 6,42 0,16 0,29 0,05 0,09 53,17 0,02 3,30 0,08 1,18 0,70 161,00 172,00 164,00 172,00 56,75 71,90 7,48 10,94 37,01 34,50 10,48 10,10 0,82 2,31 0,23 0,48 Maksimum PZ PL 9,00 20,30 28,80 24,50 8,40 8,45 15,70 11,66 3,00 2,60 5,00 10,12 0,18 0,29 0,06 0,09 53,17 0,02 3,30 0,08 1,33 0,81 535,00 533,00 372,00 432,00 71,69 83,02 14,71 17,24 85,97 77,91 20,68 24,90 0,82 2,52 0,23 0,49 Normalność rozkładów prawdopodobieństwo (p) testu: Shapiro- Wilka >0,05 <0,05 >0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 <0,05 >0,05 >0,05 <0,05 <0,05 <0,05 >0,05 <0,05 <0,05 Jednorodność wariancji prawdopodobieństwo (p) testu: Fishera- Sendecora 0,421 0,178 0,999 0,695 0, Określenie istotności różnic między wartościami wybranych wskaźników jakości wody z badanych półroczy testem: U Manna Whitneya 0,547 0,000 0,579 0,000 0,000 0,000 0,072 0,000 0,065 0,431 0,425 0,125 0,603 0,137 0,662 Cochrana- Coxa T-Studenta 0,000 * 0,385 0,296 0,013 0, Tab. 2. Analiza statystyczna wody powierzchniowej w zlewni potoku Rygliczanka. * - Wartości podkreślone oznaczają, że różnice są statystycznie istotne (p < 0,05) przy założonym poziomie istotności α = 0,05 Do oceny stanu jednolitej części wód powierzchniowych w zlewni omawianego potoku, wykorzystano 22 wskaźniki charakteryzujące stan: ekologiczny, fizyczny i chemiczny wody powierzchniowej (Tab. 3]. Stwierdzono, że stan ekologiczny wód, określony na podstawie elementu biologicznego kwalifikuje się jako umiarkowany (III klasa). Wartości wskaźników dotyczące grupy substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego spełniają wymagania stanu dobrego i wyższego niż dobry. Reasumując ocena stanu jednolitej części wód powierzchniowych na podstawie elementu ekologicznego i chemicznego wskazuje na zły stan wód. 19

21 Łukasz Borek, Krzysztof Ostrowski, Tomasz Stachura Lp. Nazwa wskaźnika jakości wód Jednostka Wartości graniczne wg Rozporządzenia 2008 Klasa I Klasa II Klasa III* Wyniki badań percentyl 50 1,90 2 lub Wielolecie Półrocza letniego Półrocza zimowego I. Element biologiczny 1 II. Wskaźnik 0,36 (III) okrzemkowy Elementy fizykochemiczne wspierające element biologiczny >0,70 0,50 0,30 2 Temperatura 3 Zawiesina ogólna o C mg dm ,3 2 (I) 17,1 2 (I) 7,8 2 (I) ,1 2 (I) 19,5 2 (I) 14,4 2 (I) 4 Tlen rozpuszczony mgo2 dm ,1 2 (I) 9,5 2 (I) 14,4 2 (I) 5 BZT ,6 2 (I) 1,4 2 (I) 1,7 2 (I) 6 CHZT-Mn ,4 2 (II) 8,6 2 (II) 4,5 2 (I) 7 Przewodność w 20 C µs cm ,2 2 (I) 508,1 2 (I) 506,5 2 (I) 8 Substancje rozpuszczone ,4 2 (I) 380,0 2 (I) 361,0 2 (I) 8 Substancje rozpuszczone ,4 2 (I) 380,0 2 (I) 361,0 2 (I) 9 Siarczany ,8 2 (I) 54,8 2 (I) 47,7 2 (I) mg dm Chlorki ,1 2 (I) 11,1 2 (I) 12,3 2 (I) 11 Wapń ,9 2 (I) 76,3 2 (I) 76,1 2 (I) 12 Magnez ,8 2 (I) 22,2 2 (I) 20,2 2 (I) 13 Odczyn 14 Azot amonowy ph 6-8, ,3 2 (I) 8,3 2 (I) 8,3 2 (I) 0,78 1,56 0,036 2 (I) 0,009 2 (I) 0,043 2 (I) mg dm Azot azotanowy 2,2 5 0,761 2 (I) 0,706 2 (I) 0,914 2 (I) 16 Fosfor ogólny 0,2 0,4 0,043 2 (I) 0,067 2 (I) 0,025 2 (I) 20

22 Sezonowa zmienność właściwości fizyko-chemicznych wód... III. Substancje szczególnie szkodliwe dla środowiska wodnego 17 Chrom 0,05 0,010 3 (+) 0,009 3 (+) 0,010 3 (+) mg dm Cynk 1 0,057 3 (+) 0,057 3 (+) 0,016 3 (+) 19 Miedź 0,05 0,004 3 (+) 0,004 3 (+) 0,003 3 (+) IV. Chemiczne wskaźniki jakości wody 20 Kadm 0,0015 0,001 3 (+) 0,001 3 (+) 0,000 3 (+) 21 Nikiel mg dm -3 0,02 0,000 1 (+) 0,003 1 (+) 0,001 1 (+) 22 Ołów 0,0072 0,000 1 (+) 0,001 1 (+) 0,001 1 (+) Przyjmuje się następujące oznaczenia w celu lepszego zobrazowania jakości wody: (I) - Klasa jakości wody, (+) - (-) - Wartość wskaźnika jakości z grupy substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego spełnia wymagania dla stanu dobrego i stanu wyższego niż dobry, a z grupy wskaźników chemicznych jakości wody spełnia stan dobry, Wartość wskaźnika jakości z grupy substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego nie spełnia wymagania dla stanu dobrego i stanu wyższego niż dobry, a z grupy wskaźników chemicznych jakości wody oznacza stan poniżej dobrego. Tab. 3. Ocena stanu jednolitej części wód powierzchniowych potoku Rygliczanka w oparciu o Rozporządzenie Ministra Środowiska z roku * - Wartości granicznej dla klas III - V nie ustala się DYSKUSJA I WNIOSKI Według Chełmickiego [2002] relacje między właściwościami fizyko-chemicznymi i biologicznymi, a środowiskiem naturalnym są bardzo złożone. W przyrodzie bowiem nie występuje woda chemicznie czysta, gdyż zawiera ona różnego rodzaju domieszki substancji mineralnych i organicznych tworząc zawiesiny i roztwory. Właściwości wody są więc uzależnione od uwarunkowań naturalnych i antropogenicznych. Na terenie zlewni można wyróżnić zanieczyszczenia punktowe, pochodzące z niekontrolowanych zrzutów 21

23 Łukasz Borek, Krzysztof Ostrowski, Tomasz Stachura ścieków bytowych i niedostatecznie rozwiniętej infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, zanieczyszczenia obszarowe z terenów użytkowanych rolniczo (49,1% pow. zlewni) oraz zanieczyszczenia liniowe, których głównym źródłem jest szeroko rozumiany transport. Zanieczyszczenia transgeniczne również wpływają na jakość wód opadowych, co w pewnym stopniu przekłada się na właściwości wód powierzchniowych. Analiza uzyskanych wyników pozwala na sformułowanie następujących wniosków: Spośród badanych cech w wodzie opadowej rozkładem normalnym można opisać 3 wskaźniki, a w wodzie powierzchniowej 5 wskaźników. Większość badanych wskaźników zanieczyszczeń, zarówno w półroczu letnim jak i zimowym, osiągała większe wartości w wodzie odpływającej, jedynie N-NH 4 + i N-NO 3 - w obu półroczach oraz PO 4 3- i N-NO 2 - w półroczu zimowym były większe w wodzie opadowej. W wodzie opadowej kilka wskaźników wykazało istotne różnice wartości pomiędzy półroczem letnim a zimowym. Statystycznie istotnie większymi wartościami w sezonie letnim cechowały się: SR, P og. i PO 4 3-, a w sezonie zimowym: N-NO 3-, Cl -, i Fe 2+/3+. W wodzie powierzchniowej istotnie większe wartości średnie w okresie letnim wykazywały: temperatura, CHZT -Mn, P og., PO 4 3-, N-NO 2-, SR i Mg 2+, a w zimowym tylko tlen rozpuszczony. Stan ekologiczny wody oceniono jako umiarkowany, a stan chemiczny jako dobry, co klasyfikuje stan jednolitej części wód powierzchniowych jako zły. Zachodzi więc potrzeba by równolegle z budową zbiornika podjąć działania ograniczające zanieczyszczenia wód powierzchniowych w jego zlewni. LITERATURA Chełmicki W Woda. Zasoby, degradacja, ochrona. PWN. Warszawa. Hermanowicz W., Dojlido J., Dożańska W., Koziorowski B., Zerbe J Fizyczno chemiczne badania wody i ścieków. Arkady. Warszawa. Mikulski Z Gospodarka wodna. PWN. Warszawa. Program małej retencji województwa małopolskiego Nr 10. Zbiornik Bistuszowa. Hydroprojekt Kraków Sp. z o.o. 2003/2004. Program małej retencji województwa małopolskiego Załącznik nr 1 do Uchwały nr XXV/344/04 Sejmiku Województwa Małopolskiego z dnia 25 października 2004 r. 22

24 Sezonowa zmienność właściwości fizyko-chemicznych wód... Przewodnik Metodyczny. Zasady poboru i opracowania prób fitobentosu okrzemkowego z rzek i jezior, wersja Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 20 sierpnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji stanu jednolitych części wód powierzchniowych (Dz. U. Nr 162 poz. 1008). Stanisz A Przystępny kurs statyki w oparciu o program Statistica PL na przykładach z medycyny. StatSoft Polska Sp. z o.o. Kraków. Adres do korespondencji: mgr inż. Łukasz Borek, dr inż. Tomasz Stachura Katedra Melioracji i Kształtowania Środowiska Uniwersytet Rolniczy w Krakowie al. Mickiewicza 24/28, Kraków Opiekun naukowy: prof. dr hab. inż. Krzysztof Ostrowski 23

25

26 Marta Czekaj EPISTEME 14/2012 s ISSN OPINIE WYBRANYCH PRODUCENTÓW ROLNYCH DOT. STOSOWANIA NAWOZÓW NIEKONWENCJONALNYCH (ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM POPIOŁU PALENISKOWEGO) FARMERS OPINIONS ABOUT FERTILIZING USING NON- CONVENTIONAL FERTILIZERS (PARTICULARLY FLY ASH) Abstrakt. Artykuł porusza problematykę nawożenia gleby oraz możliwości zastosowania różnorodnych produktów do tego celu. Szczególną uwagę skupiono w nim na znajomości wśród rolników niekonwencjonalnych produktów wykorzystywanych do nawożenia gleby, w tym na popiele paleniskowym. Z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety zbadane zostały opinie rolników o takim nawozie. Pozyskano również informacje o poziomie wiedzy wśród producentów rolnych na temat możliwości wykorzystania do celów nawozowych takich produktów jak np. wermikompost czy wysłodki. Słowa kluczowe: produkcja rolnicza, nawożenie gleby, popioły paleniskowe jako nawóz Summary. Fertilizing can be done using non - conventional fertilizers. One of them is fly ash. The main purpose of the study was to check the farmers opinion about that solution. The studies were conducted by using an interview questionnaire in 35 farms located in Małopolska. The collected information concerned the farms situation in Obtained information about knowledge among farmers about the possibility of use for fertilizer products such as for example fly ash, vermicompost or beet pulp. Key words: agricultural production, fertilizing, fly ash as fertilizer 25

27 26 Marta Czekaj WSTĘP W sytuacji dostępności na rynku różnego rodzaju nawozów mineralnych producent rolny ma przed sobą trudną decyzję, o wyborze tego, który będzie najlepiej podnosił jakość gleby i poziom uzyskiwanych plonów. Kryterium najczęściej wykorzystywanym przez rolnika przy zakupie nawozu jest jego cena. Wobec rosnących kosztów produkcji rolniczej i znaczącego udziału kosztów zakupu nawozów mineralnych w ogóle kosztów ponoszonych przez producentów rolnych coraz częściej mówi się o wykorzystywaniu do nawożenia gleby niekonwencjonalnych produktów, których koszty zakupu są niższe niż koszty zakupu nawozów mineralnych. Produktem takim może być popiół paleniskowy pozyskiwany jako produkt uboczny w procesie spalania węgla kamiennego. Znalazł on już różnorodne zastosowania m.in. jako surowiec do produkcja cementu i betonu; jako materiał nasypowy, przy budowie wałów przeciwpowodziowych; jako surowiec do polepszanie i stabilizacji gruntów budowlanych; w górnictwie do wypełniania podziemnych pustek; w ceramice, itd. Zastosowania popiołów paleniskowych w rolnictwie do celów nawozowych dotyczy w szczególności tych popiołów, które mają zwiększoną zawartość wapnia i magnezu, dlatego mogą być one stosowane jako nawozy przeznaczone do wapnowania gleby. Użycie do nawożenia popiołów pozwala na poprawę następujących cech fizykochemicznych gleby: odczynu, kwasowości, ilości glinu pobieranego przez rośliny, pojemności kompleksu sorpcyjnego, pojemności wodnej, kwasowości hydrolitycznej [Czekaj 2012a]. Stosowanie popiołu paleniskowego do celów nawozowych w rolnictwie stoi wciąż jeszcze pod znakiem zapytania. Wynika to głównie z nowatorstwa tego rozwiązania, konieczności jego rozpropagowania wśród rolników oraz przekonania ich o jego zasadności. Z drugiej strony znane jest powszechnie zjawisko wypalania traw i ściernisk oraz przekonanie rolników o pozytywnym jego wpływie na jakość gleb ze względu na pozostające w glebie popioły. I chociaż jest to zabieg mocno krytykowany przez wiele środowisk i uznawany za szkodliwy przeżytek, w mentalności ludności wiejskiej pozostaje jako mocno utrwalone przyzwyczajenie. Sprawą wartą zbadania wydaje się więc określenie postaw producentów rolnych wobec możliwości wykorzystania nawozu jakim jest popiół paleniskowy pozyskiwany ze spalania węgla kamiennego. MATERIAŁ I METODY Materiał źródłowy do przygotowania opracowania pozyskano z wykorzystaniem kwestionariusza ankiety. Badania przeprowadzone zostały na terenie województwa małopolskiego, dobór badanych gospodarstw do próby miał charakter celowy. Dane do badań zbierane były od lutego do kwietnia 2012 roku i dotyczyły roku 2011.W pierwszym etapie badań przeprowadzone

28 Opinie wybranych producentów rolnych... zostały badania pilotażowe. Ankiety zebrane zostały w 5 gospodarstwach. Po ich uzyskaniu dokonano wstępnej analizy informacji w nich zawartych. Kwestionariusz ankiety nie został skorygowany, dlatego przystąpiono do kolejnego etapu badań zbierania właściwych danych. Pozyskano w ten sposób kolejne 30 ankiet, cała próba składała się zatem z 35 ankiet. Kwestionariusz ankiety zawierał podstawowe pytania charakteryzujące badane gospodarstwa, w tym m.in. dot. wielkości gospodarstwa, powierzchni przeznaczanej pod uprawę poszczególnych roślin, wielkości produkcji zwierzęcej. Ponadto respondentów zapytano o stosowane w gospodarstwie nawozy organiczne i mineralne. Poproszono o wskazanie rocznych wydatków ponoszonych w związku z koniecznością zakupu nawozów mineralnych. Ważną częścią ankiety były pytania pozwalające na ustalenie stopnia wiedzy ankietowanych na temat różnorodnych produktów wykorzystywanych do nawożenia gleby. Część wykorzystanych w opracowaniu danych pochodzi z Raportu opracowywanego przez autorkę artykułu w ramach projektu Wiedza, praktyka, kadry... - staże dla pracowników naukowych w przedsiębiorstwach, prowadzonego przez Małopolską Agencję Rozwoju Regionalnego w Krakowie. Projekt ten porusza tematykę oceny ekonomicznośrodowiskowych aspektów nawożenia gleby popiołem paleniskowym. W opracowaniu posłużono się metodą opisową i metodą analizy poziomej, dane zostały zaprezentowane z wykorzystaniem metody tabelarycznej i graficznej. WYNIKI Jak już wcześniej wspomniano w badanej próbie znalazło się 35 gospodarstw rolniczych. Ich przeciętna powierzchnia znacząco odbiegała od przeciętnej powierzchni gospodarstwa w województwie małopolskim (wg danych GUS jest to około 3,7 ha UR), bowiem wynosiła 8,49 ha UR. Gleby użytkowane przez ankietowanych rolników były dość dobrej jakości dominowały użytki rolne zaliczane do II (ponad 17% ogółu gospodarstw) i III (ponad 51% ogółu gospodarstw) klasy. Ankietowani rolnicy zajmowali się różnorodną produkcją rolniczą. Strukturę użytkowania ziemi przedstawiono w tab.1. Największą powierzchnię w badanych gospodarstwach rolnicy przeznaczali pod zboża, na drugim miejscu znalazły się warzywa, a na trzecim łąki. Zboża Ziemniaki Przemysłowe Warzywa Owoce Pastewne Tab. 1. Struktura użytkowania ziemi w badanych gospodarstwach [%]. Źródło: opracowanie własne na podstawie badań Łąki Pastwiska Inne Suma 27

29 Marta Czekaj Wśród badanych gospodarstw znalazły się takie, w których utrzymywane były zwierzęta. Ponad 45% gospodarstw utrzymywało bydło mleczne średnio były to 3 sztuki w stadzie. Trzoda chlewna było utrzymywania w 43% gospodarstw, a średnia liczba tych zwierząt w gospodarstwie to 30 sztuk. Ponadto wśród respondentów znaleźli się tacy, którzy utrzymywali owce (8%), konie (14%) oraz drób (49%). Wszystkie gospodarstwa posiadające inwentarz żywy wykorzystywały wytworzony przez niego nawóz naturalny tylko 3 rolników zajmujących się wyłącznie produkcją roślinną nie stosowało takiego nawozu. Rolnikom zadano pytanie dotyczące stosowania przez nich nawozów sztucznych. W badanej grupie 66% ankietowanych odpowiedziało, iż stosuje nawozy sztuczne. Dane gromadzone na potrzeby statystyki masowej przez GUS w 2011 roku wskazują, że podobnie w zakresie stosowania nawozów mineralnych wygląda sytuacja dla całego kraju, bowiem 62,9% gospodarstw rolnych w Polsce, które posiadały użytki rolne w dobrej kulturze stosowało w roku gospodarczym 2010/2011 nawozy mineralne i wapniowe [GUS 2011]. W grupie badanych gospodarstw respondenci stosujący nawozy mineralne wskazywali, że stosują następujące nawozy: polifoska (14 gospodarstw), saletrzak (14 gospodarstw), mocznik (12 gospodarstw), saletra amonowa (10 gospodarstw). Ponadto część badanych rolników sięgała po takie nawozy jak: superfosfat, wapno tlenkowe i magnezowe, fosforany czy sól potasowa. Rolnicy zostali poproszeni o wskazanie jak wysokie wydatki ponoszą w ciągu roku w związku z zakupem nawozów mineralnych. Wśród respondentów stosujących nawożenie mineralne średni poziom wydatków na te nawozy wynosił około zł w ciągu roku, przy czym wydatki te były zróżnicowane, bowiem wybrani producenci rolni nabywali nawozy za kwotę około 100 zł rocznie, podczas gdy właściciele największych obszarowo gospodarstw wydatkowali na ten sam cel do zł (tak wysokie wydatki ponosili właściciele sadów). Bardziej miarodajnym miernikiem poziomu wydatków na nawozy sztuczne jest udział wydatków na te środki w ogólnej kwocie kosztów ponoszonych w ciągu roku przez rolnika. Respondentów poproszono o wskazanie takiego udziału. Wyniki zaprezentowane zostały na ryc. 1. W grupie producentów stosujących nawozy mineralne 26% wskazało, że udział ten wynosi poniżej 5%. Nieco ponad 1/3 ankietowanych (35% rolników) wskazała, że koszty związane z zakupem nawozów mineralnych stanowią ponad 20% ogółu ponoszonych w gospodarstwie kosztów. W związku z różnorodnością pojawiających się na rynku oraz stosowanych w praktyce rolniczej nawozów (nie zaliczanych do grupy nawozów mineralnych) rolnikom zadano pytanie dotyczące stosowania tych produktów ubocznych bądź odpadowych. Wśród respondentów 29% odpowiedziało, że stosuje w swoim gospodarstwie tego typu rozwiązania. Wśród produktów wykorzystywanych do nawożenia rolnicy wskazali: kompost (8 ankietowanych) oraz trociny (2 odpowiedzi). Zróżnicowanie 28

30 Opinie wybranych producentów rolnych... stosowanych nawozów było więc niewielkie, aczkolwiek pozyskane wyniki świadczyć mogą, iż rolnicy w przyszłości mogą być zainteresowani dalszym stosowaniem tego typu środków. Ryc. 1. Jaką część kosztów ogółem ponoszonych w gospodarstwie stanowią koszty nawozów? [%]. Źródło: opracowanie własne na podstawie badań W celu ustalenia poziomu wiedzy ankietowanych na temat różnorodnych produktów stosowanych do użyźniania gleby przedstawiono im listę takich środków z prośbą o wskazanie wśród nich tych, z którymi już wcześniej się zetknęli, bądź o których słyszeli. Rolnikom zaprezentowano do wyboru zestaw następujących produktów wykorzystywanych do nawożenia gleby: kora; trawa; liście; rozdrobnione gałęzie drzew i krzewów; roślinne odpady z targowisk; popielęgnacyjne części roślin z rabat i ogrodów; grzybnia pochodząca z hodowli pieczarek; wytłoki i inne odpady z przetwórstwa produktów roślinnych; wysłodki; odpady z przemysłu ziemniaczanego; wermikompost (odchody dżdżownic); osad biologiczny ze ścieków garbarskich; szlamy z mycia, czyszczenia, obierania, odwirowywania i oddzielania surowców; odpady węglanu wapnia i odpady z gaszenia wapna palonego; osady ściekowe; popioły ze słomy; popioły paleniskowe. Poproszono ich także o uzupełnienie tej listy o inne produkty, z którym się zetknęli, a które nie znalazły się w prezentowanym zestawieniu. Ryc. 2. O jakich produktach (oprócz nawozów mineralnych i naturalnych) wykorzystywanych do nawożenia gleby Pan(i) słyszał(a)? [%]. Źródło: opracowanie własne na podstawie badań 29

31 Marta Czekaj Respondenci w badanej grupie wykazali dość dużą znajomość w zakresie stosowania różnorodnych produktów do użyźniania gleby (ryc. 2). Najczęściej wymieniali oni trawy oraz liście jako produkty, o których słyszeli, a którymi może być nawożona gleba (odpowiednio po 77% wskazań). Na kolejnych miejscach znalazły się pozostające po pielęgnacji części roślin (49%), popioły po spaleniu słomy (49%) oraz rozdrobnione gałęzie drzew i krzewów (46%). Żaden z ankietowanych nie wskazał osadu biologicznego ze ścieków garbarskich, a tylko jeden stwierdził, że słyszał o wykorzystywaniu szlamów z mycia, czyszczenia, obierania, odwirowywania i oddzielania surowców jako produktu do użyźniania gleby. Ponadto żaden z respondentów nie wskazał innych (oprócz zawartych w pytaniu) produktów przeznaczonych do użyźniania gleby. Specyficznym produktem wykorzystywanym do użyźniania gleby jest popiół paleniskowy. O rosnącym zainteresowaniu wśród producentów rolnych możliwością wykorzystania go do celów nawozowych świadczyć mogą informacje zawarte na ryc. 2. Zgodnie z nimi 26% badanych rolników słyszało o takim kierunku wykorzystania popiołów paleniskowych. Respondentom zadano także pytanie dotyczące ich skłonności do nabycia takiego nawozu w przyszłości, gdyby pojawił się on na rynku. Wyniki uzyskanych odpowiedzi zaprezentowano na ryc. 3. Tylko 17% badanych zdecydowanie odpowiedziało, że nie nabyłoby nawozu wyprodukowanego z popiołu paleniskowego, a 1/5 ankietowanych pozytywnie odniosła się do takiego pomysłu. Pozostałe osoby nie były w stanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi na zadane pytanie. Ryc. 3. Skłonność rolników do nabycia nawozu produkowanego na bazie popiołu paleniskowego [%]. Źródło: opracowanie własne na podstawie badań W ostatnim pytaniu, które zostało skierowane do rolników poproszono ich o podanie kwoty, jaką skłonni byliby wydać, aby zakupić za nawozy produkowane z popiołu paleniskowego, a przeznaczone do wapnowania 1 ha gleby. Ponadto w pytaniu tym zawarta była informacja, że dla dostarczenia niezbędnej dawki CaO na powierzchnię 1 ha gleb ciężkich rolnik potrzebuje około 4,5 t nawozu wapniowego (46% CaO), a koszty zakupu takiej ilości nawozu to kwota około zł [Czekaj 2012b]. W badanej zbiorowości na pytanie to 8 respondentów odpowiedziało trudno powiedzieć, nie podając konkretnej kwoty, natomiast odpowiedzi pozostałych respondentów pozwoliły na określenie średniej kwoty na poziomie 830 zł/ha. 30

32 WNIOSKI Opinie wybranych producentów rolnych... Badana grupa rolników dobrana została w sposób celowy, dlatego nie można uogólniać pozyskanych w ramach badań wyników na ogół producentów rolnych działających w województwie małopolskim, można jednakże na podstawie przeprowadzonych badań poczynić spostrzeżenia o zainteresowaniu rolników z badanej zbiorowości koncepcją rolniczego wykorzystania popiołów paleniskowych. Nawozy mineralne stosowane były przez 2/3 badanych rolników. W grupie tej najwięcej respondentów (35%) wskazało, że wydatki na zakup nawozów mineralnych stanowią ponad 20% ogółu kosztów ponoszonych w gospodarstwie w ciągu roku, 26% ankietowanych na ten cel przeznaczało do 5% rocznego budżetu, 22% od 5do 10%, a pozostałe osoby od 10 do 20%. Średni poziom wydatków na nawozy mineralne został w badanej grupie (stosującej nawozy mineralne) ustalony na poziomie zł. Ankietowani rolnicy byli dobrze zorientowani w zakresie stosowania różnorodnych produktów do użyźniania gleby, wybrane osoby spotkały się bądź też słyszały o takich produktach do nawożenia gleby jak: szlamy z mycia, czyszczenia, obierania, odwirowywania i oddzielania surowców, wysłodki buraczane, wermikompost, odpady z przemysłu ziemniaczanego oraz popiół paleniskowy. Pomimo szerokiej wiedzy w zakresie stosowania różnorodnych produktów do nawożenia gleby, rolnicy wykazują stosunkowo małe zainteresowanie w tym temacie, bowiem w badanej grupie tylko nieliczni wskazali na stosowanie innych niż nawozy mineralne środków do podnoszenia żyzności gleby (były to kompost oraz trociny). Wśród badanych producentów rolnych tylko 17% zdecydowanie stwierdziło, że nie kupiłoby nawozów produkowanych na bazie popiołów paleniskowych. Wśród pozostałych 63% nie było w stanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi, natomiast 1/5 była zdecydowana nabyć takie nawozy w sytuacji, gdy pojawiłyby się one rynku. Kwota, jaką respondenci byli skłonni wydatkować za nawozy wapniowe produkowane na bazie popiołów paleniskowych przeznaczone do wapnowania 1 ha UR była dwukrotnie niższa niż cena dostępnych na rynku konwencjonalnych nawozów wapniowych przeznaczonych do nawożenia takiej samej powierzchni (przy założeniu, że w obu przypadkach ilość wprowadzanego do 1 ha UR czystego składnika CaO będzie identyczna). 31

33 Marta Czekaj LITERATURA Czekaj M. 2012a. Ekonomiczno-środowiskowe aspekty nawożenia gleby innowacyjne rozwiązania stosowane w tym zakresie. Artykuł w recenzji. Czekaj M. 2012b. Raport kwiecień. Analiza i ocena ekonomicznych aspektów rolniczego wykorzystania popiołu paleniskowego. Materiały niepublikowane: GUS Adres do korespondencji: Marta Chekaj Katedra Zarządzania i Marketingu w Agrobiznesie Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Uniwersytet Rolniczy w Krakowie al. Mickiewicza 21, Kraków 32

34 Leszek Gersztyn Anna Karczewska EPISTEME 14/2012 s ISSN SPECJACJA MIEDZI W OSADACH POFLOTACYJNYCH GÓRNICTWA MIEDZI WZBOGACONYCH W RÓŻNE DODATKI ORGANICZNE COPPER SPECIATION IN MINE TAILINGS ENRICHED WITH DIFFERENT ORGANIC MATTER ADDITIVES Abstrakt. W osadach poflotacyjnych górnictwa miedzi badano ogólną zawartość Cu oraz jej rozmieszczenie we frakcjach wydzielonych zgodnie z metodyką zaproponowaną przez Community Bureau of Reference (BCR). Badaniom poddane zostały osady poflotacyjne testowane w doświadczeniu wazonowym. Osady te, pochodzące z 2 różnych składowisk, zostały wzbogacone w materię organiczną w postaci osadów ściekowych o różnym stopniu humifikacji. Dodatek materii organicznej spowodował zmiany w rozmieszczeniu miedzi w poszczególnych frakcjach. Zmiany te zależały od właściwości osadów poflotacyjnych oraz rodzaju wprowadzonej materii organicznej. Słowa kluczowe: osady poflotacyjne, miedz, materia organiczna, specjacja, BCR Summary. Copper mine tailings obtained from two different impoundments were enriched in various kinds of organic matter and used in a pot experiment. Copper distribution in operationally defined fractions, separated according to the Community Bureau of Reference methodology (BCR), was examined thereafter. Copper speciation depended strongly on tailings origin and properties. The addition of organic matter led to changes in the distribution of copper in various fractions. Those changes depended on the characteristics of copper tailings and the properties of organic matter. Key words: mine tailings, copper, organic matter, speciation, BCR 33

35 Leszek Gersztyn, Anna Karczewska WSTĘP Składowiska osadów poflotacyjnych górnictwa miedzi stanowią olbrzymie zagrożenie dla środowiska m.in. ze względu na wywiewanie drobnych cząstek deponowanego materiału do otoczenia, co powoduje lokalne wzbogacenie gleb w metale ciężkie [Kabała i in. 2008]. W celu ograniczenia erozji wietrznej, po zakończeniu eksploatacji składowisk na ich powierzchnię powinna zostać wprowadzona roślinność okrywająca, której celem jest zmniejszenie niekorzystnego oddziaływania składowisk na środowisko. Jednakże rekultywacja tych obiektów jest utrudniona ze względu na niekorzystne właściwości fizyko-chemiczne osadów, a zwłaszcza toksyczne zawartości metali ciężkich oraz niską zasobność w składniki pokarmowe [Bogda i in. 2003; Karczewska 2008; Spiak, Gediga 2009]. Wprowadzenie na teren składowiska materii organicznej nie tylko poprawi niekorzystne właściwości rekultywowanych osadów, ale także wpłynie korzystnie na intensywność procesów biochemicznych. Źródłem substancji organicznej w rekultywacji gruntów bezglebowych, w tym osadników poflotacyjnych, są często osady ściekowe [Siuta 2005; Karczewska 2008], które stanowią źródło substancji organicznej oraz pierwiastków biogennych [Baran, Turski 1999; Siuta 2005; Rosik-Dulewska 2010]. W związku z tym użycie osadów ściekowych do procesu rekultywacji jest jednym z najbardziej uzasadnionych sposobów ich utylizacji [Kaniuczak i in. 2009]. Jednak wprowadzenie materii organicznej w postaci osadów ściekowych może spowodować zmiany w rozmieszczeniu metali ciężkich w glebach [Patorczyk-Pytlik, Gediga 2008]. Analiza specjacyjna pozwoli na określenie rozmieszczenia miedzi w poszczególnych frakcjach osadów poflotacyjnych jak i określenie toksyczności i biodostępności analizowanych metali [Quevauvuller i in. 1994]. Celem pracy jest określenie wpływu dodatku materii organicznej na specjację miedzi w osadach poflotacyjnych. MATERIAŁY I METODY Do doświadczenia wytypowano 2 osady pochodzące ze składowisk osadów poflotacyjnych Żelazny Most (ZM) oraz Iwiny III (Iw). Osady te zostały wykorzystane w doświadczeniu wazonowym, które zostało założone wiosną 2011 roku. Do wazonów o pojemności 1 kg wprowadzono osad poflotacyjny wymieszany z osadami ściekowymi, zastosowanymi w dawce 20 g s.m. Doświadczenia prowadzano w trzech powtórzeniach. Osady ściekowe pozyskane zostały z wrocławskiej oczyszczalni ścieków Janówek. Do doświadczania użyto osadów surowych (W1) oraz osadów po fermentacji metanowej (W2). Cechowały się one zróżnicowanymi właściwościami fizyko-chemicznymi. 34

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia

Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia VI KONFERENCJA NAUKOWA WODA - ŚRODOWISKO - OBSZARY WIEJSKIE- 2013 Ocena jakości wód powierzchniowych rzeki transgranicznej Wisznia A. Kuźniar, A. Kowalczyk, M. Kostuch Instytut Technologiczno - Przyrodniczy,

Bardziej szczegółowo

a. ph, zawartości makroskładników (P, K, Mg) w 899 próbkach gleby, b. zawartości metali ciężkich (Pb, Cd, Zn, Cu, Ni i Cr ) w 12 próbkach gleby,

a. ph, zawartości makroskładników (P, K, Mg) w 899 próbkach gleby, b. zawartości metali ciężkich (Pb, Cd, Zn, Cu, Ni i Cr ) w 12 próbkach gleby, Okręgowa Stacja Chemiczno Rolnicza w Gliwicach odebrała i wykonała badanie próbek glebowych z obszaru użytków rolnych Powiatu Raciborskiego w Gminie Krzyżanowice z powierzchni 1577ha. odebrano z terenu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 868

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 868 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 868 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3 Data wydania: 21 lipca 2009 r. Nazwa i adres organizacji

Bardziej szczegółowo

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA Opracowanie wyników i sprawozdania z wykonanych badań

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 277

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 277 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 277 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 4, Data wydania: 25 września 2009 r. Nazwa i adres organizacji

Bardziej szczegółowo

Lp. STANDARD PODSTAWA PRAWNA

Lp. STANDARD PODSTAWA PRAWNA Zestawienie standardów jakości środowiska oraz standardów emisyjnych Lp. STANDARD PODSTAWA PRAWNA STANDARDY JAKOŚCI ŚRODOWISKA (IMISYJNE) [wymagania, które muszą być spełnione w określonym czasie przez

Bardziej szczegółowo

OCENA WYNIKÓW BADAŃ W GMINIE KUŹNIA RACIBORSKA

OCENA WYNIKÓW BADAŃ W GMINIE KUŹNIA RACIBORSKA OCENA WYNIKÓW BADAŃ W GMINIE KUŹNIA RACIBORSKA Wyniki badań odczynu gleby i zawartości makroelementów w próbkach gleby przedstawiono w tabelach zasobności gleby: Zestawienie zasobności gleby na obszarze

Bardziej szczegółowo

"Metale ciężkie w osadzie z wiejskiej oczyszczalni ścieków i kompoście - ocena przydatności do rolniczego wykorzystania"

Metale ciężkie w osadzie z wiejskiej oczyszczalni ścieków i kompoście - ocena przydatności do rolniczego wykorzystania "Metale ciężkie w osadzie z wiejskiej oczyszczalni ścieków i kompoście - ocena przydatności do rolniczego wykorzystania" Agnieszka RAJMUND 1), Marta BOŻYM 2) 1) Instytut Technologiczno-Przyrodniczy, Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813

Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 199 Nr 72 poz. 813 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OCHRONY ŚRODOWISKA, ZASOBÓW NATURALNYCH I LEŚNICTWA z dnia 11 sierpnia 1999 r. w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy

Bardziej szczegółowo

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 5

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 5 Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 5 opracowanie: Kierownik DAOR OSChR mgr inż. Krzysztof Skowronek Starszy Specjalista DAOR OSChR mgr inż.. Grażyna Sroka Program szkolenia Blok 5. Zasady stosowania

Bardziej szczegółowo

Saletra amonowa. Skład: Azotu (N) 34%: Magnez (Mg) 0,2%

Saletra amonowa. Skład: Azotu (N) 34%: Magnez (Mg) 0,2% Saletra amonowa Azotu (N) 34%: Magnez (Mg) 0,2% Nawóz granulowany, klasa ziarnistości 1-3,15 mm. Saletra amonowa jest uniwersalnym nawozem azotowym. Można ją stosować pod wszystkie rośliny i na wszystkich

Bardziej szczegółowo

MONITORING PRZEGLĄDOWY

MONITORING PRZEGLĄDOWY Załącznik nr 2 Tabela 1. Zakres badań wody, ścieków, osadów i odpadów Lp Przedmiot badań Cena wykonania analizy wraz z poborem i opracowaniem wyników w formie sprawozdania dla wszystkich prób MONITORING

Bardziej szczegółowo

Poferment z biogazowni nawozem dla rolnictwa

Poferment z biogazowni nawozem dla rolnictwa Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Dr inż. Magdalena Szymańska Poferment z biogazowni nawozem dla rolnictwa Kraków, 2013 r. Masa pofermentacyjna??? Uciążliwy odpad Cenny nawóz SUBSTRATY

Bardziej szczegółowo

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/

10,10 do doradztwa nawozowego 0-60 cm /2 próbki/ 275. 20,20 Badanie azotu mineralnego 0-90 cm. 26,80 C /+ Egner/ 1 Cennik 2008 GLEBA MAKROELEMENTY Badania pełnopłatne Pozycja cennika Kwota w zł Preparatyka ( 2 mm) 2 2,20 Oznaczenie ph 5 4,50 Ekstrakcja przysw. form fosforu i potasu 18 4,50 Oznaczenie przyswajalnego

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie procesu odzysku R10 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie procesu odzysku R10 2) Dziennik Ustaw Nr 86 5299 Poz. 476 476 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie procesu odzysku R10 2) Na podstawie art. 13 ust. 2b ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 277

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 277 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 277 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13 Data wydania: 09 maja 2016 r. Nazwa i adres AB 277 OKRĘGOWA

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa o osadach ściekowych

Dyrektywa o osadach ściekowych Dyrektywa o osadach ściekowych 03.10.2006..:: Dopłaty i Fundusze - Portal Informacyjny ::. Dyrektywa 86/278/EWG w sprawie ochrony środowiska, w szczególności gleby, w przypadku wykorzystania osadów ściekowych

Bardziej szczegółowo

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie:

Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: Wykaz metod badawczych stosowanych w Pracowni w Szczecinie: L.p. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 11 12 13 14 15 16 Badane obiekty/ grupy obiektów Środki Ŝywienia zwierząt Badane cechy i metody badawcze Zawartość białka

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. Rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 -

Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Ministerstwo Środowiska Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej - 2002 - Zespół redakcyjny: Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa 1. Doc. dr hab. Irena Duer 2. Prof.

Bardziej szczegółowo

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych

Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Opłaty za przekroczenie warunków wprowadzania ścieków przemysłowych do urządzeń kanalizacyjnych Podstawa prawna: 1. rozporządzenie Ministra Budownictwa z dnia 28 czerwca 2006 roku w sprawie określenia

Bardziej szczegółowo

Ocena stanu / potencjału ekologicznego, stanu chemicznego i ocena stanu wód rzecznych.

Ocena stanu / potencjału ekologicznego, stanu chemicznego i ocena stanu wód rzecznych. Ocena stanu jednolitych części powierzchniowych wód płynących (w tym zbiorników zaporowych) w 2013 roku, z uwzględnieniem monitoringu w latach 2011 i 2012. Zgodnie z zapisami Ramowej Dyrektywy Wodnej podstawowym

Bardziej szczegółowo

Testy nieparametryczne

Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne Testy nieparametryczne możemy stosować, gdy nie są spełnione założenia wymagane dla testów parametrycznych. Stosujemy je również, gdy dane można uporządkować według określonych kryteriów

Bardziej szczegółowo

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE

SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE SEZONOWE I PRZESTRZENNE ZMIANY WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW JAKOŚCI WODY ZBIORNIKA GOCZAŁKOWICE Maciej KOSTECKI, Joanna KERNERT, Witold NOCOŃ, Krystyna JANTA-KOSZUTA Wstęp Zbiornik Zaporowy w Goczałkowicach powstał

Bardziej szczegółowo

Komunikat z dnia 2 sierpnia 2010 r.

Komunikat z dnia 2 sierpnia 2010 r. Komunikat z dnia 2 sierpnia 2010 r. Okręgowej Stacji Chemiczno-Rolniczej w Białymstoku dotyczący badań agrochemicznych w drugim półroczu 2010 roku I. Opracowywanie i opiniowanie planów nawożenia dla dużych

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z MONITORINGU SKŁADOWISKA W GDAŃSKU SZADÓŁKACH W ROKU 2009

SPRAWOZDANIE Z MONITORINGU SKŁADOWISKA W GDAŃSKU SZADÓŁKACH W ROKU 2009 SPRAWOZDANIE Z MONITORINGU SKŁADOWISKA W GDAŃSKU SZADÓŁKACH W ROKU 2009 Gdańsk, dnia 2.0.2010r. 1 SPIS TREŚCI 1. Podstawa prawna... 2. Zakres prowadzenia monitoringu... 2.1. Wody... 2.1.1. Wody powierzchniowe...

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1186

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1186 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1186 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 20 stycznia 2016 r. Nazwa i adres organizacji

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŚRODOWISKA WODNEGO LESSOWYCH OBSZARÓW ROLNICZYCH W MAŁOPOLSCE NA PRZYKŁADZIE ZLEWNI SZRENIAWY

JAKOŚĆ ŚRODOWISKA WODNEGO LESSOWYCH OBSZARÓW ROLNICZYCH W MAŁOPOLSCE NA PRZYKŁADZIE ZLEWNI SZRENIAWY 6. Konferencja Naukowa Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie 27-28 listopada 2013 roku JAKOŚĆ ŚRODOWISKA WODNEGO LESSOWYCH OBSZARÓW ROLNICZYCH W MAŁOPOLSCE NA PRZYKŁADZIE ZLEWNI SZRENIAWY dr inż. Sylwester

Bardziej szczegółowo

Program zajęć: Przedmiot CHEMIA ROLNA Kierunek: Rolnictwo (studia niestacjonarne) II rok Wykładowca: prof.dr hab. Józefa Wiater Zaliczenie

Program zajęć: Przedmiot CHEMIA ROLNA Kierunek: Rolnictwo (studia niestacjonarne) II rok Wykładowca: prof.dr hab. Józefa Wiater Zaliczenie Program zajęć: Przedmiot CHEMIA ROLNA Kierunek: Rolnictwo (studia niestacjonarne) II rok Zaliczenie przedmiotu: zaliczenie z oceną TEMATY WYKŁADÓW 20 godzin 1.Definicja chemii rolnej, gleba jako środowisko

Bardziej szczegółowo

Obieg materii w skali zlewni rzecznej

Obieg materii w skali zlewni rzecznej WODY PODZIEMNE Wody podziemne stanowią nie tylko formę retencji wody w zlewni, ale równocześnie uczestniczą w procesach przemieszczania rozpuszczonej materii w zlewni. W ramach ZMŚP na Stacjach Bazowych

Bardziej szczegółowo

Nawożenie warzyw w uprawie polowej. Dr Kazimierz Felczyński Instytut Ogrodnictwa Skierniewice

Nawożenie warzyw w uprawie polowej. Dr Kazimierz Felczyński Instytut Ogrodnictwa Skierniewice Nawożenie warzyw w uprawie polowej Dr Kazimierz Felczyński Instytut Ogrodnictwa Skierniewice Roślinom do prawidłowego wzrostu i rozwoju niezbędne są pierwiastki chemiczne pobrane z gleby i powietrza, nazywane

Bardziej szczegółowo

r. Wielkopolskie Centrum Konferencyjne w Licheniu Starym.

r. Wielkopolskie Centrum Konferencyjne w Licheniu Starym. TESTOWANIE TECHNOLOGII PRODUKCJI PSTRĄGA STOSOWANYCH W POLSCE W ŚWIETLE ROZPORZĄDZENIA KOMISJI (WE) NR 710/2009 PUNKTY KRYTYCZNE W BEZPIECZEŃSTWIE PRODUKCJI 18. 02. 2014 r. Wielkopolskie Centrum Konferencyjne

Bardziej szczegółowo

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut

Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk. Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Fundacja Naukowo Techniczna Gdańsk Dr inż. Bogdan Sedler Mgr Henryk Herbut Gdańsk, 2012 Odpady komunalne Odpady komunalne to odpady powstające w gospodarstwach domowych, a także odpady nie zawierające

Bardziej szczegółowo

Prawdziwy rozwój człowieka, zwierzęcia i roślin zależy od gleby Hipokrates

Prawdziwy rozwój człowieka, zwierzęcia i roślin zależy od gleby Hipokrates Okręgowa Stacja Chemiczno-Rolnicza w Rzeszowie Prawdziwy rozwój człowieka, zwierzęcia i roślin zależy od gleby Hipokrates Organizacja Stacji Obecnie funkcjonuje Krajowa Stacja w Warszawie podległa Ministrowi

Bardziej szczegółowo

NAWÓZ ORGANICZNY POCHODZENIA KOMUNALNEGO

NAWÓZ ORGANICZNY POCHODZENIA KOMUNALNEGO NAWÓZ ORGANICZNY POCHODZENIA KOMUNALNEGO Skład chemiczny i cechy fizykochemiczne nawozu: Azot całkowity (N) - 4,5 %; Fosfor (P) w przeliczeniu na P 2O 5-4,7 %; Potas (K) w przeliczeniu na K 2O - 0,6 %;

Bardziej szczegółowo

KALKULACJE ROLNICZE 2014r.

KALKULACJE ROLNICZE 2014r. KALKULACJE ROLNICZE 2014r. Kalkulacje rolnicze są podstawowym narzędziem rachunku ekonomicznego, które pozwalają na określenie efektywności wytwarzania określonych produktów. Kalkulacje pokazują nam nie

Bardziej szczegółowo

Aktualne problemy nawożenia roślin w kontekście ograniczenia skażenia wód. Anna Kocoń Zakład Żywienia Roślin i Nawożenia IUNG - PIB w Puławach

Aktualne problemy nawożenia roślin w kontekście ograniczenia skażenia wód. Anna Kocoń Zakład Żywienia Roślin i Nawożenia IUNG - PIB w Puławach Aktualne problemy nawożenia roślin w kontekście ograniczenia skażenia wód Anna Kocoń Zakład Żywienia Roślin i Nawożenia IUNG - PIB w Puławach Plan prezentacji Podstawy żywienia roślin Potrzeby pokarmowe

Bardziej szczegółowo

E N V I R O N SKRÓCONY OPIS PROGRAMU

E N V I R O N SKRÓCONY OPIS PROGRAMU F-01/ENV E N V I R O N SKRÓCONY OPIS PROGRAMU Edycja nr 1 z dnia 17 lutego 2014r Opracował: Zatwierdził: Imię i Nazwisko Krzysztof Jędrzejczyk Krzysztof Wołowiec Data 17 lutego 2014 17 lutego 2014 Podpis

Bardziej szczegółowo

Potencjał metanowy wybranych substratów

Potencjał metanowy wybranych substratów Nowatorska produkcja energii w biogazowni poprzez utylizację pomiotu drobiowego z zamianą substratu roślinnego na algi Potencjał metanowy wybranych substratów Monika Suchowska-Kisielewicz, Zofia Sadecka

Bardziej szczegółowo

Wyniki ekonomiczne uzyskane przez gospodarstwa rolne uczestniczące w systemie Polski FADN w 2009 roku w woj. dolnośląskim.

Wyniki ekonomiczne uzyskane przez gospodarstwa rolne uczestniczące w systemie Polski FADN w 2009 roku w woj. dolnośląskim. Wyniki ekonomiczne uzyskane przez gospodarstwa rolne uczestniczące w systemie Polski FADN w 2009 roku w woj. dolnośląskim. Przedstawione wyniki, obliczone na podstawie danych FADN zgromadzonych w komputerowej

Bardziej szczegółowo

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA Monitoring of rainfall chemistry and of the deposition of pollutants to the ground Przygotowano w oparciu o zlecone

Bardziej szczegółowo

Wanda Wołyńska Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego Oddział Cukrownictwa. IBPRS Oddział Cukrownictwa Łódź, czerwiec 2013r.

Wanda Wołyńska Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego Oddział Cukrownictwa. IBPRS Oddział Cukrownictwa Łódź, czerwiec 2013r. Wanda Wołyńska Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego Oddział Cukrownictwa Łódź, 25-26 czerwiec 2013r. 1 Badania fizyko-chemiczne wód i ścieków wykonywane są w różnych celach i w zależności

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH

CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH I DZIAŁ KONTROLI JAKOŚCI WYKAZ CZYNNOŚCI Cena netto (PLN) Analiza kwasu siarkowego Przygotowanie próby, rejestracja, uśrednianie, wyrównanie temperatury 9,00 Oznaczenie zawartości

Bardziej szczegółowo

Umowa Nr (wzór ) REGON..., NIP..., zwanym dalej Wykonawcą, reprezentowanym przez: 1..., 2...,

Umowa Nr (wzór ) REGON..., NIP..., zwanym dalej Wykonawcą, reprezentowanym przez: 1..., 2..., Załącznik nr 2 do SIWZ Umowa Nr (wzór ) zawarta w dniu w Węgrowie pomiędzy: Związkiem Midzygminnym Wodociągów i Kanalizacji Wiejskich, 07-100 Węgrów, ul Gdańska 118, REGON: 710240111 NIP: 824-000-26-81

Bardziej szczegółowo

SKRÓCONY OPIS PROGRAMU NA ROK 2017

SKRÓCONY OPIS PROGRAMU NA ROK 2017 F-01/ENV E N V I R O N SKRÓCONY OPIS PROGRAMU NA ROK 2017 Edycja nr 4 z dnia 4 stycznia Opracował: Zatwierdził: Imię i Nazwisko Krzysztof Jędrzejczyk Krzysztof Wołowiec Data 4 stycznia 4 stycznia Podpis

Bardziej szczegółowo

ZLECAJĄCY: ECO FUTURE POLAND SP. Z O.O. Ul. Puławska 270/ Warszawa

ZLECAJĄCY: ECO FUTURE POLAND SP. Z O.O. Ul. Puławska 270/ Warszawa Ocena wyników analiz prób odpadów i ścieków wytworzonych w procesie przetwarzania z odpadów żywnościowych. ZLECAJĄCY: ECO FUTURE POLAND SP. Z O.O. Ul. Puławska 270/30 02-819 Warszawa Gdynia, styczeń 2014

Bardziej szczegółowo

Badanie właściwości odpadów przemysłowych jako wstępny etap w ocenie ich oddziaływania na środowisko

Badanie właściwości odpadów przemysłowych jako wstępny etap w ocenie ich oddziaływania na środowisko Ogólnopolski konkurs dla studentów i młodych pracowników nauki na prace naukowo-badawcze dotyczące rewitalizacji terenów zdegradowanych Badanie właściwości odpadów przemysłowych jako wstępny etap w ocenie

Bardziej szczegółowo

STAWY OSADOWE INFORMACJA O STANIE ŚRODOWISKA W MIEŚCIE STALOWA WOLA. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatura w Tarnobrzegu

STAWY OSADOWE INFORMACJA O STANIE ŚRODOWISKA W MIEŚCIE STALOWA WOLA. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatura w Tarnobrzegu Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatura w Tarnobrzegu INFORMACJA O STANIE ŚRODOWISKA W MIEŚCIE STALOWA WOLA STAWY OSADOWE 2014 r. Działalność przemysłowa prowadzona na terenie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 23 stycznia 2015 r. Poz. 132 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 20 stycznia 2015 r. w sprawie procesu odzysku R10 2)

Warszawa, dnia 23 stycznia 2015 r. Poz. 132 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 20 stycznia 2015 r. w sprawie procesu odzysku R10 2) DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 23 stycznia 2015 r. Poz. 132 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 20 stycznia 2015 r. w sprawie procesu odzysku R10 2) Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

SUBSTANCJA POFERMENTACYJNA JAKO NAWÓZ. dr Alina Kowalczyk-Juśko Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Wydział Nauk Rolniczych w Zamościu

SUBSTANCJA POFERMENTACYJNA JAKO NAWÓZ. dr Alina Kowalczyk-Juśko Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Wydział Nauk Rolniczych w Zamościu SUBSTANCJA POFERMENTACYJNA JAKO NAWÓZ dr Alina Kowalczyk-Juśko Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie Wydział Nauk Rolniczych w Zamościu Komory fermentacyjne Faza ciekła: Pozostałość pofermentacyjna - związki

Bardziej szczegółowo

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE

NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE Maria Staniszewska Polski Klub Ekologiczny NIEZGODNE Z ZASADAMI OCHRONY PRZYRODY I OCHRONY ŚRODOWISKA UDZIELANIE DOFINANSOWANIA ZE ŚRODKÓW UE DLA ROLNICTWA W POLSCE BAŁTYCKI PLAN DZIAŁANIA Nasze zobowiązania:

Bardziej szczegółowo

Nawożenie borówka amerykańska

Nawożenie borówka amerykańska Nawożenie borówka amerykańska Borówka amerykańska Jeśli borykasz się z problemem nawożenia borówki jak i jagody kamczackiej napisz do nas. Przygotujemy odpowiednie zalecenia nawozowe na dowolny okres roku

Bardziej szczegółowo

RSM+S z Puław NAWÓZ XXI WIEKU

RSM+S z Puław NAWÓZ XXI WIEKU RSM+S z Puław NAWÓZ XXI WIEKU Puławy 2012 Zasobność gleb w siarkę Prawie 60% gleb w Polsce jest ubogich w siarkę. Niedobór siarki ogranicza zawartość i jakość białka i tłuszczu, ogranicza gromadzenie się

Bardziej szczegółowo

WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE

WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE WYSOKOŚĆ OPŁAT POBIERANYCH ZA ZADANIA WYKONYWANE PRZEZ OKRĘGOWE STACJE CHEMICZNO-ROLNICZE Lp. Nazwa zadania Jednostka Kwota w zł I. Analizy fizyczne, fizykochemiczne i chemiczne gleb mineralnych oraz organicznych

Bardziej szczegółowo

INNOWACYJNY SPOSÓB WAPNOWANIA PÓL

INNOWACYJNY SPOSÓB WAPNOWANIA PÓL Ekograncali Activ INNOWACYJNY SPOSÓB WAPNOWANIA PÓL Większość gleb użytkowanych w Polsce znajduje się na utworach polodowcowych, bogatych w piaski i iły. Naturalne ph tych utworów jest niskie. Dobór właściwego

Bardziej szczegółowo

Regionalne uwarunkowania produkcji rolniczej w Polsce. Stanisław Krasowicz Jan Kuś Warszawa, Puławy, 2015

Regionalne uwarunkowania produkcji rolniczej w Polsce. Stanisław Krasowicz Jan Kuś Warszawa, Puławy, 2015 Regionalne uwarunkowania produkcji rolniczej w Polsce Stanisław Krasowicz Jan Kuś Warszawa, Puławy, 2015 Hipoteza 1. Zasoby czynników produkcji (ziemi, pracy, kapitału) wyznaczają potencjał produkcyjny

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Ochrony Środowiska

Laboratorium Ochrony Środowiska ALWERNIA S. A. ul. K. Olszewskiego 25 32-566 Alwernia OFERTA LABORATORIUM Nasze laboratorium funkcjonuje w ramach firmy Alwernia S.A. Jesteśmy dostawcą usług badawczych w zakresie pomiarów czynników szkodliwych

Bardziej szczegółowo

Lista zwycięzców za okres r.

Lista zwycięzców za okres r. Lista zwycięzców za okres 4.08.2014 10.08.2014 r. MIECZYSŁAW S. PIOTR W. ANASTAZJA B. STEFAN J. IRENA K. JERZY K. HELENA R. KAZIMIERZ C. JERZY G. ZOFIA M. EDWARD B. EWA S.P. MIECZYSŁAW D. GRZEGORZ K. JOLANTA

Bardziej szczegółowo

Prowadzenie działalności rolniczej Warunki województwa lubuskiego

Prowadzenie działalności rolniczej Warunki województwa lubuskiego Prowadzenie działalności rolniczej Warunki województwa lubuskiego Krystyna Maciejak 04.10.2016 r. Spis rolny z 2010 roku - woj. Lubuskie na tle kraju Rolnictwo lubuskie na tle kraju w 2010 roku. Dane powszechnego

Bardziej szczegółowo

Potencjał produkcji biogazu w Małopolsce

Potencjał produkcji biogazu w Małopolsce Potencjał produkcji biogazu w Małopolsce Paulina Łyko Katedra Inżynierii Środowiska i Przeróbki Surowców, Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisław Staszica w Krakowie

Bardziej szczegółowo

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3)

(Ustawa z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu Art. 17 ust. 3) Załącznik nr 9 Minimalne wymogi dotyczące nawozów i środków ochrony roślin 1. Pakiet 1. Rolnictwo zrównoważone - Wymóg 4 - dotyczy 8.2.10.5.1.4.1.2. Minimum requirements for fertilisers and pesticides

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA 1. 2. 3. 4. 5. Ogólne podstawy biologicznych metod oczyszczania ścieków. Ścieki i ich rodzaje. Stosowane metody analityczne. Substancje biogenne w ściekach. Tlenowe procesy przemiany

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Przyrodnicze uwarunkowania do produkcji biomasy na cele energetyczne ze szczególnym uwzględnieniem produkcji biogazu rolniczego Dr inż. Magdalena Szymańska

Bardziej szczegółowo

Jakość wód powierzchniowych a różne typy chowu ryb

Jakość wód powierzchniowych a różne typy chowu ryb Jakość wód powierzchniowych a różne typy chowu ryb Mariusz Teodorowicz Katedra Inżynierii Ochrony Wód Wydział Nauk o Środowisku Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Cel pracy: Celem badań prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Zleceniodawca: Eco Life System Sp. z o. o., ul. Królewiecka 5 lok. 3, 11-700 Mrągowo

Zleceniodawca: Eco Life System Sp. z o. o., ul. Królewiecka 5 lok. 3, 11-700 Mrągowo UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU INSTYTUT INŻYNIERII ŚRODOWISKA Sprawozdanie z wykonania monitoringu jakości wody i osadów dennych w zbiorniku wodnym w miejscowości Modła - gmina Jerzmanowa, przed

Bardziej szczegółowo

Zwycięzcy loterii promocyjnej Kamis Smaki 25-lecia. II losowanie edycja jesienna r.

Zwycięzcy loterii promocyjnej Kamis Smaki 25-lecia. II losowanie edycja jesienna r. Zwycięzcy loterii promocyjnej Kamis Smaki 25-lecia II losowanie edycja jesienna 1.08-31.10.2016 r. Laureat nagrody I stopnia 25 000 zł Kamila G. Laureaci nagród II stopnia młynków do przypraw Maria D.

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TECHNIK KOMPUTEROWYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH

WYKORZYSTANIE TECHNIK KOMPUTEROWYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Inżynieria Rolnicza 6(131)/2011 WYKORZYSTANIE TECHNIK KOMPUTEROWYCH W GOSPODARSTWACH RODZINNYCH Sławomir Kocira, Edmund Lorencowicz Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO

BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO oczyszczanie, ścieki przemysłowe, przemysł cukierniczy Katarzyna RUCKA, Piotr BALBIERZ, Michał MAŃCZAK** BADANIA PODATNOŚCI ŚCIEKÓW Z ZAKŁADU CUKIERNICZEGO NA OCZYSZCZANIE METODĄ OSADU CZYNNEGO Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Ocena wyników badań prowadzonych w ramach monitoringu operacyjnego stanu chemicznego wód podziemnych w 2014 roku

Ocena wyników badań prowadzonych w ramach monitoringu operacyjnego stanu chemicznego wód podziemnych w 2014 roku Ocena wyników badań prowadzonych w ramach monitoringu operacyjnego stanu chemicznego wód podziemnych w 2014 roku Przepisy prawne, dotyczące wykonywania badań i oceny stanu wód podziemnych, zawarte są w

Bardziej szczegółowo

Ocena presji rolnictwa na zanieczyszczenia wód gruntowych azotanami w Polsce

Ocena presji rolnictwa na zanieczyszczenia wód gruntowych azotanami w Polsce Ocena presji rolnictwa na zanieczyszczenia wód gruntowych azotanami w Polsce Artur Łopatka Tamara Jadczyszyn Jan Jadczyszyn Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowy Instytut Badawczy Polska

Bardziej szczegółowo

MONITORING JAKOŚCI WÓD PODZIEMNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 ROKU

MONITORING JAKOŚCI WÓD PODZIEMNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 ROKU MONITORING JAKOŚCI WÓD PODZIEMNYCH W WOJEWÓDZTWIE MAZOWIECKIM W 2013 ROKU W roku 2013 w ramach monitoringu jakości śródlądowych wód podziemnych, w województwie mazowieckim realizowane były zadania: badania

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO

Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO Zagadnienia na egzamin dyplomowy inŝynierski I o kierunku ROLNICTWO KIERUNKOWE - OBLIGATORYJNE 1. Pojęcie zmiennej losowej, rozkładu prawdopodobieństwa, dystrybuanty i funkcji gęstości. 2. Sposoby weryfikacji

Bardziej szczegółowo

Oferta cenowa pobierania oraz wykonania badań próbek wody, ścieków, osadów ściekowych i biogazu

Oferta cenowa pobierania oraz wykonania badań próbek wody, ścieków, osadów ściekowych i biogazu Oferta cenowa pobierania oraz wykonania badań próbek wody, ścieków, osadów ściekowych i biogazu Zakres badań realizowanych przez: Zakres badań wody LBORTORIUM CENTRLNE BDNIE WODY ul. Wodociągowa 8, 43-356

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Możliwość zastosowania biowęgla w rolnictwie, ogrodnictwie i rekultywacji

Możliwość zastosowania biowęgla w rolnictwie, ogrodnictwie i rekultywacji Agnieszka Medyńska-Juraszek, Irmina Ćwieląg Piasecka, Magdalena Dębicka, Piotr Chohura, Cecylia Uklańska-Pusz, Wojciech Pusz 1, Agnieszka Latawiec, Jolanta Królczyk 2 1 Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu

Bardziej szczegółowo

ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER

ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA IRENA DUER Zakres prezentacji Definicja ZDPR Podstawy prawne ZDPR Jaki jest cel upowszechniania ZDPR Kto ma obowiązek przestrzegać ZDPR Zakres ZDPR Kto kontroluje ZDPR Definicja

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa

FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Załącznik nr do Regulaminu FORMULARZ OCENY GOSPODARSTWA W KATEGORII Ochrona środowiska i ekologia* Ekologiczna produkcja towarowa Imię.... Nazwisko... Nazwa gospodarstwa... Numer ewidencyjny gospodarstwa

Bardziej szczegółowo

Janusz Igras. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowy Instytut Badawczy w Puławach

Janusz Igras. Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowy Instytut Badawczy w Puławach Janusz Igras Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa Państwowy Instytut Badawczy w Puławach Początkiem wszechrzeczy jest woda Tales z Miletu (VII - VI p.n.e.) Woda nie jest produktem handlowym takim

Bardziej szczegółowo

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8

Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8 Szkolenie z zakresu stosowania nawozów BLOK 8 opracowanie: Kierownik DAOR OSChR mgr inż. Krzysztof Skowronek Starszy Specjalista DAOR OSChR mgr inż.. Grażyna Sroka Program szkolenia Blok 8. Określanie

Bardziej szczegółowo

niezbędny składnik pokarmowy zbóż

niezbędny składnik pokarmowy zbóż POTAS niezbędny składnik pokarmowy zbóż kształtujący wielkość i jakość plonu ziarna Dostępność glebowych zasobów potasu dla roślin zbożowych Gleby zawierają duże zasoby potasu (K), nawet do 50 t/ha w warstwie

Bardziej szczegółowo

O/100 g gleby na rok, czyli około 60 kg K 2

O/100 g gleby na rok, czyli około 60 kg K 2 POTAS niezbędny składnik pokarmowy rzepaku kształtujący wielkość i jakość plonu Potas w glebach Całkowita zawartość potasu w glebach wynosi od 0,1 do 3 % i z reguły jest tym niższa, im gleba jest lżejsza.

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE KOMPUTERÓW W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH RODZINNYCH LUBELSZCZYZNY

WYKORZYSTANIE KOMPUTERÓW W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH RODZINNYCH LUBELSZCZYZNY Inżynieria Rolnicza 7(105)/2008 WYKORZYSTANIE KOMPUTERÓW W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH RODZINNYCH LUBELSZCZYZNY Sławomir Kocira, Edmund Lorencowicz Katedra Eksploatacji Maszyn i Zarządzania w Inżynierii Rolniczej,

Bardziej szczegółowo

Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile

Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile Lista zwycięzców 30 zł na start z BZWBK24 mobile KRYSTYNA S. KRYSTYNA C. EDWARD F. KAROLINA C. WOJCIECH T. JANINA F. FRANCISZKA G. HENRYK H. MIROSŁAW W. JULI BARBARA H. CELINA Ł. STANISŁAW K. HELENA S.

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14, Data wydania: 24 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres: AB 325

Bardziej szczegółowo

Potrzeby pokarmowe 138 161 184 207 230

Potrzeby pokarmowe 138 161 184 207 230 Nawożenie kukurydzy Kukurydza jest rośliną mającą wysokie potrzeby pokarmowe. Najintensywniej pobiera ona azot i potas, ale w porównaniu z innymi roślinami potrzebuje także dużo wapnia i magnezu. Tempo

Bardziej szczegółowo

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM

EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI SZKOŁA NAUK TECHNICZNYCH MICHAŁ DRAB EFEKTY BIOLOGICZNEJ REKULTYWACJI BYŁEGO ZŁOŻA KRUSZYWA BUDOWLANEGO DOBROSZÓW WIELKI" W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM MONOGRAFIA Redakcja Wydawnictw

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska

Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Uwarunkowania prawne obejmujące zagadnienia dotyczące wprowadzania ścieków komunalnych do środowiska Katarzyna Kurowska Ścieki komunalne - definicja Istotnym warunkiem prawidłowej oceny wymagań, jakim

Bardziej szczegółowo

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód

Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Łukasz K. Tomasz M. Ochrona Wód Ogólne charakterystyka wód naturalnych Woda występująca w przyrodzie stanowi wodny roztwór substancji nieorganicznych i organicznych, jak również zawiera koloidy i zawiesiny.

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH

CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH 1/11 I DZIAŁ KONTROLI JAKOŚCI WYKAZ CZYNNOŚCI Cena netto (PLN) Analiza kwasu siarkowego Przygotowanie próby, rejestracja, uśrednianie, wyrównanie temperatury 9,00 Oznaczenie

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 832

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 832 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 832 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8, Data wydania: 30 lipca 2014 r. Nazwa i adres: GRUPOWA OCZYSZCZALNIA

Bardziej szczegółowo

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r.

Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska w Warszawie Warszawa 13 grudzień 2011r. Wpływ na środowisko wysokiego stężenia odprowadzanych do rzek substancji oraz zawartości tlenu w wodzie przy obecnej sytuacji hydrologicznej Adam Ludwikowski Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 WZÓR KARTY EWIDENCJI ODPADU. KARTA EWIDENCJI ODPADU 1) Nr karty Rok kalendarzowy

Załącznik nr 1 WZÓR KARTY EWIDENCJI ODPADU. KARTA EWIDENCJI ODPADU 1) Nr karty Rok kalendarzowy WZÓR KARTY EWIDENCJI ODPADU Załącznik nr 1 Kod odpadu 2) Rodzaj odpadu 2) Procentowa zawartość PCB w odpadzie 3) Posiadacz 4) KARTA EWIDENCJI ODPADU 1) Nr karty Rok kalendarzowy Adres posiadacza 5) Miejsce

Bardziej szczegółowo

Prof.dr hab. Andrzej Kowalczyk. Dr Sylwia Kulczyk Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytet Warszawski

Prof.dr hab. Andrzej Kowalczyk. Dr Sylwia Kulczyk Wydział Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytet Warszawski Ochrona i konserwacja wartości przyrodniczych Polski Wschodniej jako podstawa trwałego rozwoju Prof.dr hab. Andrzej Kowalczyk Wydział Geografii i Studiów Regionalnych, Uniwersytet Warszawski Dr Sylwia

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE DO ZŁOŻENIA OFERTY

ZAPROSZENIE DO ZŁOŻENIA OFERTY Ostrołęka, 03.03.2016 r. ZAPROSZENIE DO ZŁOŻENIA OFERTY 1. Zamawiający: Ostrołęckie Towarzystwo Budownictwa Społecznego Spółka z o.o. adres: ul. Berka Joselewicza 1, 07-410 Ostrołęka, tel. (029) 765-05-00,

Bardziej szczegółowo

epartament Kontroli na Miejscu ontrola w zakresie ONW

epartament Kontroli na Miejscu ontrola w zakresie ONW epartament Kontroli na Miejscu ontrola w zakresie ONW 2 Podstawy prawne działań kontroli na miejscu w ramach ONW w prawie polskim Ustawa z dnia 28 listopada 2003 roku o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich

Bardziej szczegółowo

Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład 2) Dariusz Gozdowski

Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład 2) Dariusz Gozdowski Statystyczna analiza danych w programie STATISTICA (wykład ) Dariusz Gozdowski Katedra Doświadczalnictwa i Bioinformatyki Wydział Rolnictwa i Biologii SGGW Weryfikacja (testowanie) hipotez statystycznych

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu zamówienia.

Opis przedmiotu zamówienia. Opis przedmiotu zamówienia. Zadanie A Przedmiot zamówienia obejmuje unieszkodliwienie (lub odzysk) ustabilizowanych komunalnych osadów ściekowych, w zakresie: - załadunku w miejscu ich magazynowania na

Bardziej szczegółowo

Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach

Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Otwarte seminaria 2014 2013 Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Katowice, 20 lutego 2014 Otwarte seminaria 2013 2014 Analiza możliwości unieszkodliwiania osadów dennych zanieczyszczonych

Bardziej szczegółowo