Bezpieczeństwo i zarządzanie kryzysowe aktualne wyzwania.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Bezpieczeństwo i zarządzanie kryzysowe aktualne wyzwania."

Transkrypt

1 PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I ZARZĄDZANIE ISSN Łódź 2009 Tom X Zeszyt 7 Bezpieczeństwo i zarządzanie kryzysowe aktualne wyzwania. Zarządzanie kryzysem w organizacjach gospodarczych Redakcja naukowa: Mirosław Włodarczyk, Andrzej Marjański Łódź, 2009

2 Recenzent: Lech Kościelecki Redakcja naukowa: Mirosław Włodarczyk, Andrzej Marjański Skład i łamanie tekstu: Barbara Lebioda Redakcja techniczna: Jadwiga Poczyczyńska Projekt okładki: Marcin Szadkowski Copyright: Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi ISSN Druk i oprawa: Drukarnia GREEN, Plac Komuny Paryskiej 4, Łódź, tel./fax , , e mail:

3 SPIS TREŚCI Mirosław Włodarczyk, Andrzej Marjański, Wprowadzenie... 5 Paweł Trippner, Wpływ kryzysu finansowego na potencjał inwestorów finansowych w Polsce... 7 Marta Beściak, Zarządzanie ryzykiem w organizacjach gospodarczych Marek Andrzejewski, Zarządzanie kryzysowe w banku komercyjnym w oparciu o doświadczenia z sanacji Banku Przemysłowego S.A. w Łodzi wybrane problemy Tomasz Andrysiak, Formalno prawne uwarunkowania zarządzania ryzykiem i sytuacjami kryzysowymi w Unii Europejskiej na przykładzie branży spożywczej Katarzyna Staniszewska, Kryzys jako determinanta rozwoju przedsiębiorstwa Stanisław Mikołajczyk, Mariusz Glinkowski, Technologie informacyjne w kreowaniu bezpiecznej struktury organizacyjnej przedsiębiorstwa Aleksy Banasiak, Fuzje i przejęcia jako element restrukturyzacji przedsiębiorstwa w walce z kryzysem Małgorzata Krajewska Nieckarz, Zarządzanie zaufaniem pracowników w sytuacji kryzysu Zinaida Żywko, Marta Kernycka, Michaylo Żywko, Zagrożenia w działalności innowacyjnej w sektorze przemysłu maszynowego Ukrainy Zinaida Żywko, Michaylo Żywko, Techniczne i prawne aspekty zarządzania ochroną informacji w działalności gospodarczej na Ukrainie Muzahim Al Noorachi, Szkodliwość marnotrawstwa w działalności przedsiębiorstw Jolanta Ignac Nowicka, Funkcjonowanie środków zabezpieczeń technicznych w nadzorowaniu bezpieczeństwa przez Agencje Ochrony Osób i Mienia Adam Kopecki, Ochrona kapitału intelektualnego a problematyka naruszenia tajemnicy przedsiębiorstwa Adam Kucharski, Czas dostawy zapasów jako zadanie najkrótszej drogi w sieci wykorzystanie symulacji

4 4

5 Wstęp Problematyka zarządzania sytuacjami kryzysowymi w dotyczy wszystkich podmiotów gospodarczych, bez względu na ich wielkość i rodzaj prowadzonej działalności. Kryzys może obejmować całość funkcjonowania przedsiębiorstwa lub dotyczyć niektórych obszarów działalności. Kryzys w przedsiębiorstwie zazwyczaj przychodzi nieoczekiwanie i jest następstwem zdarzeń nieprzewidzianych, które zakłócają normalny tryb działalności przedsiębiorstwa, trawiąc organizację od wewnątrz oraz generując problemy w otoczeniu. Bywa także, że kryzys rozwija się bardzo powoli i sypia czujność menedżerów, a następnie uderza dotkliwie objawiając się skutkami trudnymi do usunięcia. Sytuacje kryzysowe mogące stanowić zagrożenie dla egzystencji przedsiębiorstwa obejmują szerokie spektrum zdarzeń. Wszystkie kryzysy posiadają wspólną cechę utrudniają lub wręcz uniemożliwiają zdobycie lub wykorzystanie zasobów do realizacji procesów gospodarczych. Kryzys objawia się przede wszystkim w funkcjonowaniu podmiotu oraz w naruszeniu interesów określonych osób i grup interesów w różnoraki sposób związanych z przedsiębiorstwem. Zarządzanie sytuacjami kryzysowymi w organizacjach gospodarczych jest nieodłącznym składnikiem współczesnego rozwoju cywilizacyjnego. Skomplikowany i złożony charakter stworzonych instytucji i systemów jest jednym z głównych czynników występowania kryzsu wynikających z działalności człowieka. Raporty amerykańskiego Institute for Crisis Management na temat sytuacji kryzysowych występujących na rynku USA, niezmiennie od wielu lat wskazują, że większość kryzysów, bo ok. 80%, wywoływana jest przez czynniki znajdujące się wewnątrz organizacji. Są to głównie przyczyny wynikające ze sposobów zarządzania przedsiębiorstwem oraz mające swe źródło w zachowaniach i działaniach pracowników. Świadomość zagrożeń związanych z kryzysem i zrozumienie ich natury ma kluczowe znaczenie dla zdolności wyjścia przedsiębiorstwa z kryzysu obronną ręką. Skuteczne zarządzanie kryzysowe pozwala zmniejszyć ryzyko zaistnienia kryzysu oraz w przypadku jego wystąpienia ograniczać jego negatywne skutki. Nigdy nie można przewidzieć wszystkich negatywnych zdarzeń z jakimi może się spotkać przedsiębiorstwo, ale możliwe jest pod

6 6 Wstęp jęcie działań przygotowawczych oraz tworzenie mechanizmów i procedur działania na wypadek typowych zagrożeń dla branży, w której funkcjonuje przedsiębiorstwo. Wiadomym jest, że niezależnie od skali kryzysu zarządzanie antykryzysowe musi mieć charakter interdyscyplinarny, co powoduje, że staje się największym wyzwaniem dla kadr zarządzających przedsiębiorstwem. W praktyce zarządzania kryzysem menedżerowie muszą posiadać zarówno wiedzę formalną jak i doświadczenie praktyczne i umiejętności wdrażania planów antykryzysowych. Utrzymanie stabilnej pozycji przedsiębiorstwa lub odbudowanie jego wizerunku i zaufania, gdy sytuacja kryzysowa wystąpiła wymaga posiadania planu zarządzania w sytuacjach kryzysowych uwzględniającego wykorzystanie kanałów komunikacyjnych i treści kluczowych komunikatów. Problematyka zarządzania kryzysem w polskich organizacjach gospodarczych stanowi stosunkowo nowy obszar badawczy pozwalający na unikatowe połączenie wiedzy z zakresu: zarządzania, ekonomii, rachunkowości, marketingu, finansów i prawa gospodarczego. Przedstawiany tom prac naukowych zawiera rozważania odnoszące się do współczesnych aspektów zarządzania kryzysem w przedsiębiorstwach. Prezentowane artykuły ukazują szeroką problematykę począwszy od zagadnień związanych z wpływem kryzysu na potencjał inwestorów finansowych, poprzez doświadczenia zarządzania sytuacjami kryzysowymi w przedsiębiorstwach, ukazuje także kryzys jako szansę na rozwój i problemy zarządzania zasobami organizacji gospodarczych w dobie recesji. Publikacja ujmuje również zagadnienia zarządzania zaufaniem pracowników i ochroną informacji w sytuacji kryzysowej. W tomie znalazły również miejsce prace poświęcone funkcjonowaniu środków technicznych w nadzorowaniu bezpieczeństwa oraz zagadnienia ochrony tajemnic przedsiębiorstwa. Autorzy wyrażają nadzieję, że prezentowane opracowania naukowe mogą stanowić źródło inspiracji do dalszych rozważań i dyskusji przyczyniających się do rozwoju nauki i pomocnych praktykom zarządzania w kierowaniu przedsiębiorstwami w sytuacjach kryzysowych. Łódź, październik Mirosław Włodarczyk Andrzej Marjański

7 Seria SWSPiZ w Łodzi: PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ i ZARZĄDZANIE Tom X Zeszyt ss Paweł Trippner SWSPiZ w Łodzi Wpływ kryzysu finansowego na potencjał inwestorów finansowych w Polsce 1. Cykle koniunkturalne w gospodarce Cykl koniunkturalny jest to zjawisko występowania w gospodarce danego kraju lub w regionie wahań określonych mierników ekonomicznych. Charakteryzują one poziom koniunktury wokół trendu wzrostu gospodarczego, który jest analizowany w długim okresie [Burda M., Wyplosz C., 2000, s. 46.]. Do najczęściej stosowanych mierników ekonomicznych, stosowanych w ocenie aktualnego trendu zalicza się: Produkt Krajowy Brutto, Zatrudnienie, Poziom cen, Poziom eksportu, Poziom importu, Wielkość nakładów inwestycyjnych, Dochody i wydatki ludności, Zyski przedsiębiorstw, Poziom indeksów giełdowych. Fazy cyklu koniunkturalnego [Burda M., Wyplosz C., 2000, s. 79.]: 1. Faza ożywienia rosną: produkcja, zatrudnienie, inwestycje, popyt, ceny, maleje: bezrobocie. 2. Faza szczytu koniec wzrostu, ww. wielkości utrzymują się na wysokim poziomie.

8 8 Paweł Trippner 3. Faza kryzysu rośnie bezrobocie, maleją: produkcja, zatrudnienie, inwestycje, popyt, ceny. 4. Dno koniec spadku, wyżej wymienione wielkości pozostają na niskim poziomie. Cykle koniunkturalne według kryterium długości dzieli się na [Barczak R., 2006, s. 117]: krótkie (cykle Kitchina) trwają one 2 4 lata, związane są ze zmianami zapasów, cen hurtowych, jak również z rozliczaniem operacji bankowych; średnie (cykle Juglara i Kuznetsa) trwają od 8 do 23 lat, ich przyczyną są zmiany wydatków inwestycyjnych, Produktu Narodowego Brutto, inflacji oraz bezrobocia; długie (cykle Kondratiewa) trwają od 40 do 60 lat, związane są z odkryciami lub ważnymi innowacjami technicznymi oraz procesem ich rozprzestrzeniania się na świecie (elektryczność, silnik parowy, koleje, komputery, internet). 2. Inwestorzy instytucjonalni w systemie finansowym System finansowy definiuje się jako mechanizm regulujący powiązania pieniężne pomiędzy podmiotami sfery realnej, sfery budżetowej i sfery finansowej, na które składają się instytucje finansowe, instrumenty finansowe, rynki finansowe oraz zasady określające sposób ich funkcjonowania [Wypych M., 2000, s. 104]. Z punktu widzenia niniejszego opracowania najistotniejszy jest segment dotyczący instytucji finansowych, a w szczególności inwestorów instytucjonalnych, którzy pełnią jakże istotną funkcję pośredników finansowych. Wykorzystując dostępne instrumenty finansowe dokonują oni transformacji oszczędności w inwestycje. Inwestorzy instytucjonalni są instytucjami zaufania publicznego w systemie. Posiadają oni umiejętności oraz wiedzę w zakresie lokowania środków na rynkach finansowych. Gospodarstwa domowe oraz przedsiębiorstwa powierzają swoje nadwyżki finansowe (oszczędności) wyspecjalizowanym instytucjom, które je lokują w określone papiery wartościowe. Dzięki profesjonalizmowi zarządzających znacznie skuteczniejsza jest możliwość ograniczania poziomu ryzyka inwestycyjnego.

9 WPŁYW KRYZYSU FINANSOWEGO NA POTENCJAŁ INWESTORÓW 9 Odbywa się to przy wykorzystaniu procesów dywersyfikacji składu portfeli inwestycyjnych, poprzez dobór instrumentów o zróżnicowanym poziomie ryzyka oraz potencjalnego dochodu [Owsiak S., 2002, s. 227]. Rysunek 1. Relacje między systemem finansowym a gospodarka narodową Podmioty sfery realnej SYSTEM FINANSOWY Instytucje finansowe Instrumenty finansowe Rynki finansowe Zasady funkcjonowania Podmioty sfery budżetowej Źródło: opracowanie własne. przepływy pieniężne

10 10 Paweł Trippner Rysunek 2. Mechanizm transformacji oszczędności w inwestycje Kapitałodawcy (Inwestorzy indywidualni) Oszczędności R y n e k f i n a n s o w y Pozabankowi pośrednicy finansowi Papiery wartościowe Pośrednicy finansowy (Inwestorzy zbiorowi) Instrumenty finansowe Instytucje sektora bankowego Kredyty Inwestycje Źródło: opracowanie własne. Przesłanki uzasadniające przewagę zbiorowego inwestowania nad inwestowaniem indywidualnym są następujące [Proniewski M., Niedźwiedzki A., M., 2001, s. 82.]:

11 WPŁYW KRYZYSU FINANSOWEGO NA POTENCJAŁ INWESTORÓW 11 profesjonalizm pośrednicy finansowi dysponują wysoko kwalifikowaną kadrą i mają lepsze rozpoznanie rynku finansowego oraz oferowanych na nim instrumentów, sprzyja to optymalizacji decyzji alokacyjnych, elastyczność lokowania pośrednicy finansowi mają większe możliwości różnicowania portfela inwestycyjnego w zależności od zmieniającej się sytuacji na rynku finansowym, koncentracja oszczędności pośrednicy finansowi dysponując znacznymi zasobami finansowymi mogą wykorzystywać korzyści skali i mają większą siłę przetargową, co umożliwia im nabywanie instrumentów finansowych na korzystniejszych warunkach, niż inwestorom indywidualnym, dywersyfikacja inwestycji dysponowanie większymi zasobami finansowymi stwarza większe możliwości kształtowania struktury portfela inwestycyjnego z punktu widzenia relacji ryzyko dochód, dzięki dywersyfikacji portfela inwestycyjnego pośrednicy finansowi łatwiej mogą ograniczać ryzyko inwestycyjne. Należy ponadto zwrócić uwagę na jeszcze inne aspekty związane ze zbiorowym inwestowaniem. Lokując oszczędności za pośrednictwem instytucji finansowych inwestorzy indywidualni zostają uwolnieni od konieczności stałego monitorowania sytuacji na rynku finansowym i zbierania płynących z niego informacji w celu podejmowania decyzji inwestycyjnych. Dysponowanie większym kapitałem pozwala inwestorom zbiorowym na znacznie szerszy i bezpośredni dostęp do wielu instrumentów finansowych, które nie są osiągalne dla inwestorów indywidualnych. Do najważniejszych inwestorów zbiorowych należą: banki komercyjne (zwłaszcza inwestycyjne), towarzystwa ubezpieczeniowe, fundusze emerytalne, fundusze inwestycyjne. Banki komercyjne najczęściej występującym typem banków są banki depozytowo kredytowe, które pozyskują środki finansowe od swoich klientów w formie lokat oraz depozytów. Są one jedynymi instytucjami, które mogą przyjmować na czas oznaczony środki od klientów i kierować je głównie na akcje kredytowe. Operują one również na rynku finanso

12 12 Paweł Trippner wym. Wykorzystują w tym celu część środków zebranych w formie lokat i depozytów, które nie zostały przeznaczone kredyty. Środki angażowane są głównie w niskoryzykowne instrumenty finansowe, do których należą bony skarbowe i obligacje skarbowe [Konieczny J., 1996, s. 67]. Bankami, których głównym celem działalności jest inwestowanie w papiery wartościowe są banki inwestycyjne. Są to instytucje, których podstawowy profil działalności jest ukierunkowany na rynek kapitałowy oraz występujące na nim instrumenty. Należy rozróżnić działalność banków inwestycyjnych na rynku pierwotnym oraz wtórnym. Na pierwszym przygotowują one oraz przeprowadzają emisje papierów wartościowych, połączone z doradztwem emitentom. W niektórych przypadkach banki przejmują na siebie ryzyko związane z powodzeniem emisji pełniąc rolę gwarantów. Działalność banku inwestycyjnego na rynku wtórnym może mieć dwie formy: inwestowania w papiery wartościowe (dealer) lub wykonywania zleceń klientów na zakup lub sprzedaż walorów, połączone niekiedy z ich przechowywaniem. Banki inwestycyjne spełniają poza tym również inne funkcje, takie jak doradztwo inwestycyjne, doradztwo finansowe oraz usługi świadczone w związku z fuzjami i przejęciami [Jacob A., Klein J., 1998, ss ]. Firmy ubezpieczeniowe celem działalności towarzystw ubezpieczeniowych jest zapewnianie ochrony finansowej osobom ubezpieczonym, pozwalającej na ograniczanie negatywnych skutków ryzyka. Instytucje te pozyskują środki na swoją działalność w formie składek płaconych przez klientów. Wnoszą oni składki na poczet przyszłego świadczenia emerytalnego lub w celu zabezpieczenia finansowego siebie oraz osób uposażonych w przypadku wystąpienia wypadku ubezpieczeniowego [Nowak K., 1998, ss ]. Towarzystwa ubezpieczeniowe winny być wypłacalne. Oznacza to posiadanie przez nie własnych środków na odpowiednim poziomie oraz prowadzenie działalności lokacyjnej w oparciu o ustawowe ograniczenia. Głównym celem działalności lokacyjnej jest osiąganie rentowności przy maksymalnie wysokim poziomie bezpieczeństwa i zachowaniu płynności aktywów [Sułkowska W., 2001, s. 119]. Wymóg bezpieczeństwa zebranych środków powoduje konieczność ograniczania przez zakłady ubezpieczeniowe ryzyka, poprzez dywersyfikację składu portfela lokat oraz wysoki udział w tym portfelu inwestycji bezpiecznych. Poprzez lokaty, zgroma

13 WPŁYW KRYZYSU FINANSOWEGO NA POTENCJAŁ INWESTORÓW 13 dzone kapitały ubezpieczeniowe powracają do systemu finansowego państwa i odgrywają w nim produkcyjną, podażową rolę. Najważniejszymi kategoriami lokat firm ubezpieczeniowych są hipoteki, nieruchomości, papiery wartościowe (przede wszystkim bezpieczne obligacje i bony skarbowe) oraz instytucje finansowe (depozyty bankowe). Fundusze emerytalne otwarte fundusze emerytalne są podmiotami gospodarczymi zbierającymi składki w celu przyniesienia w przyszłości określonych korzyści osobom je wnoszącym. Ponieważ wykorzystanie zainwestowanych oszczędności następuje po osiągnięciu wieku emerytalnego horyzont czasowy inwestycji dokonywanych przez fundusze emerytalne uznaje się za relatywnie odległy. W związku z ogólnym celem działalności funduszu emerytalnego na rynku finansowym portfel inwestycyjny powinien minimalizować ryzyko inwestycyjne, stąd muszą być przestrzegane określone normy ostrożnościowe, według których fundusz dokonuje lokat w instrumenty finansowe. Dotyczy to zwłaszcza otwartych funduszy emerytalnych oraz funduszy związanych z pracowniczymi programami emerytalnymi, i w nieco mniejszym zakresie, funduszy bazujących na indywidualnych kontach emerytalnych te trzy formy gromadzenia oszczędności stanowią element systemu zabezpieczenia społecznego, których działalność związana jest z polityką społeczną państwa (w przypadku otwartych funduszy emerytalnych gromadzenie oszczędności jest systemowo wymuszone) [Proniewski M., Niedźwiecki A.M., 2001, s. 88]. Fundusze inwestycyjne fundusze inwestycyjne są instytucjami najbardziej wyraziście odzwierciedlającymi ideę zbiorowego inwestowania. W odróżnieniu od pozostałych pośredników finansowych inwestycje na rynku finansowych stanowią podstawowy cel ich działalności. Klientami funduszy inwestycyjnych są głównie osoby fizyczne, które z różnych względów nie są zainteresowane samodzielnym inwestowaniem swoich oszczędności a doceniają znaczenie rynku finansowego. Z ich usług chętnie korzystają także inne podmioty (banki, firmy ubezpieczeniowe, otwarte fundusze emerytalne), ponieważ oferta lokacyjna funduszy inwestycyjnych jest bardzo zróżnicowana a sposób zarządzania zgromadzonymi przez nie zasobami pieniężnymi profesjonalny [Dziawgo D., Dziawgo L., 1994, s. 11].

14 14 Paweł Trippner Jak już zwracano uwagę inwestorzy zbiorowi wywierają wpływ na system finansowy państwa i rozwój gospodarki. Stanowią istotny element popytowej strony rynku finansowego. Zebrane środki lokują w instrumenty finansowe, przyczyniając się do rozwoju rynku pieniężnego, a zwłaszcza rynku kapitałowego. Z obu tych rynków korzystają przedsiębiorstwa, finansując swoją działalność bieżącą oraz przedsięwzięcia inwestycyjne. Zapotrzebowanie kapitałowe ze strony przedsiębiorstw zależy od wielu czynników o charakterze makroekonomicznym, branżowym i wewnętrznym. Podejmując decyzję o finansowaniu za pośrednictwem rynku finansowego przedsiębiorstwo musi brać pod uwagę fakt, że pozyskany kapitał należy zwrócić a za jego korzystanie zapłacić odsetki. Decyzja powinna być zatem poprzedzona rozpoznaniem marketingowym i oparta na rzetelnym rachunku ekonomicznym. 3. Poziom aktywów inwestorów finansowych w Polsce w latach Przedmiotem analizy jest ocena wpływu sytuacji na rynku finansowym na potencjał inwestorów instytucjonalnych w Polsce. Zawiera ona dwa obszary: ocenę posiadanych przez segment inwestorów zbiorowych aktywów oraz jego strukturę, zmianę poziomu zaangażowania funduszy inwestycyjnych oraz otwartych funduszy emerytalnych w wysokoryzykowne instrumenty finansowe. Tabela 1. Wartość indeksów WIG oraz WIG 20 w latach Indeks / / /2006 WIG , ,54 10,4 % ,64 51,1% 46,0% WIG , ,05 5,2 % 1 789,73 48,2% 45,5% Źródło: opracowanie własne na podstawie W roku 2007 wartość najważniejszych indeksów na polskim rynku kapitałowym uległa nieznacznemu wzrostowi. Był to efekt drugiej połowy roku, kiedy na rynkach finansowych zaczęły pojawiać się pierwsze

15 WPŁYW KRYZYSU FINANSOWEGO NA POTENCJAŁ INWESTORÓW 15 symptomy kryzysu finansowego. Rok 2008 przyniósł inwestorom bardzo wysokie straty, oscylujące na poziomie przekraczającym 50% w skali roku. W analizowanym okresie dwuletnim obydwa indeksy zachowały się bardzo podobnie, przynosząc inwestorom straty przekraczające 45%. Na poniższych rysunkach oraz w tabeli zaprezentowany zostanie potencjał finansowy inwestorów zbiorowych w Polsce w latach Zilustrowany zostanie poziom posiadanych aktywów przez segment inwestorów finansowych oraz jego relacja do PKB Polski. W tabeli natomiast zaprezentowana zostanie struktura tego segmentu systemu finansowego. Rysunek 3. Aktywa inwestorów finansowych w Polsce w latach ,5 737,7 769, Aktywa (mld. PLN) Źródło: opracowanie własne na podstawie Rysunek 4. Udział aktywów inwestorów finansowych w PKB Polski w latach ,2 60,7 59, Udział (%) Źródło: opracowanie własne na podstawie i

16 16 Paweł Trippner Należy zauważyć iż pomimo panującego w 2008 r. kryzysu aktywa inwestorów finansowych w Polsce nadal wzrastały, jednakże tempo wzrostu uległo spowolnieniu (17,4% w 2007 r., 4,3% w 2008 r.). Efektem był spadek udziału aktywów segmentu inwestorów finansowych w Produkcie Krajowym Brutto Polski w 2008 r. Jest to zjawisko negatywne gdyż ich rola w systemie finansowym oraz w gospodarce narodowej uległa osłabieniu. Tabela 2. Podział rynku inwestorów finansowych w Polsce w latach (aktywa mld. PLN, udział %) Instytucja 2006 Udział 2007 Udział 2008 Udział Banki 375,6 59,8 419,4 56,8 497,4 64,7 OFE 116,6 18,5 140,0 19,0 138,3 18,0 TFI 98,8 15,7 134,8 18,3 74,2 9,6 TU 37,5 6,0 43,5 5,9 59,3 7,7 Źródło: opracowanie własne na podstawie W efekcie kryzysu finansowego w roku 2008 nastąpił wzrost zaufania inwestorów do banków. Ich udział w segmencie zwiększył się o blisko 8 punktów procentowych, zaś poziom posiadanych aktywów o ponad 18%. Odbyło się to kosztem przede wszystkim funduszy inwestycyjnych które poniosły konsekwencje słabych wyników finansowych zarządzanych przez nie funduszy (spadek aktywów o 45% oraz udziału w rynku o blisko 9 punktów procentowych). OFE i towarzystwa ubezpieczeniowe działają nieco na innych zasadach, mając zapewniony w zasadzie ustawowo strumień napływającego kapitału, dlatego też nie odczuły one w istotnym stopniu skutków kryzysu (aktywa TU zwiększyły się w 2008 roku o 36,2%, zaś aktywa OFE spadły zaledwie o 1,2% pomimo zaangażowania znacznej ich części w akcje na giełdzie). W przypadku OFE zadziałały regulacje prawne, które zapewniają im stały napływ środków do portfeli ze składek, płaconych przez przyszłych emerytów. W ostatniej części opracowania analizie poddano poziom zaangażowania w instrumenty o wysokim ryzyku przez OFE i fundusze inwestycyjne. W przypadku OFE składniki ich portfeli zostały podzielone na: akcje, skarbowe papiery wierzycielskie oraz depozyty bankowe, inne.

17 WPŁYW KRYZYSU FINANSOWEGO NA POTENCJAŁ INWESTORÓW 17 W przypadku funduszy inwestycyjnych podzielone zostały one na następujące rodzaje: agresywne (akcyjne, zrównoważone, stabilnego wzrostu); zagraniczne; bezpieczne (obligacji, rynku pieniężnego); inne. Tabela 3. Struktura portfeli lokacyjnych OFE w latach Instrument Udział (%) /2006 (p.p.) Akcje 34,2 34,9 21,6 12,6 Bezpieczne 61,1 60,0 73,6 12,5 Inne 4,7 5,1 4,8 0,1 Źródło: opracowanie własne na podstawie Powyższe zestawienie potwierdza wpływ negatywnych skutków kryzysu finansowego na poziom zaangażowania funduszy emerytalnych w akcje. Maksymalny przysługujący limit zaangażowania w ten rodzaj papierów wartościowych wynosi 40%. Fundusze nawet w okresach hossy na giełdzie nigdy go nie wykorzystywały w całości, zaś w roku 2008 akcje stanowiły zaledwie niewiele ponad 20% składu portfeli inwestycyjnych. Odbyło się to z korzyścią dla potrzeb pożyczkowych skarbu państwa, gdyż nastąpił wzrost zaangażowania w skarbowe papiery dłużne, co oznaczało łatwiejszą ich sprzedaż przez ministerstwo finansów i w efekcie tańsze finansowanie deficytu budżetowego. Tabela 4. Struktura rynku TFI w latach Fundusze Udział (%) /2006 (p.p.) Akcyjne 64,7 68,4 50,7 14,0 Zagraniczne 9,9 15,4 18,4 8,5 Bezpieczne 20,1 12,2 24,9 4,8 Inne 5,3 4,0 6,0 0,7 Źródło: opracowanie własne na podstawie

18 18 Paweł Trippner Fundusze, lokujące swoje aktywa w znacznej mierze w akcje na koniec 2008 roku nadal stanowiły ponad połowę rynku, ale w ciągu tego roku ich udział uległ obniżeniu o ponad 17 punktów procentowych. Klienci funduszy wycofywali swoje oszczędności z całego rynku funduszy, a w szczególności z tych o wysokim zaangażowaniu w instrumenty wysokoryzykowne (nie patrząc na poziom strat jakie w konsekwencji ponosili). W efekcie fundusze bezpieczne oraz zagraniczne zwiększyły swoje udziały w rynku. Szczególnie istotne jest to w przypadku tych pierwszych, gdyż pokazuje to zmianę preferencji ich klientów w kwestii podejścia do ryzyka inwestycyjnego ( udział w rynku w ciągu ostatniego roku wzrósł o ponad 12 p.p., osiągając poziom 25%). Zakończenie Efekty kryzysu finansowego są dobrze widoczne w systemie finansowym w Polsce. Szczególnie widać to w segmencie inwestorów instytucjonalnych, którzy są jakże istotnym elementem tego systemu. Tempo wzrostu ich aktywów uległo znacznemu spowolnieniu w 2008 r., a także pogorszyła się ich relacja do PKB Polski. Beneficjentami tej sytuacji okazały się banki, które powiększyły swój stan posiadania, potwierdzając, iż polscy inwestorzy traktują je jako najbardziej stabilny element w systemie. Instytucjami, które najbardziej ucierpiały na kryzysie są zdecydowanie fundusze inwestycyjne, które przyniosły niektórym swoim klientom bardzo wysokie straty. Odbudowanie zaufania prze fundusze u nacznej części inwestorów będzie wymagało dużo czasu i dobrych wyników inwestycyjnych. Literatura Barczak R. (2006), Nowe oblicza cyklu koniunkturalnego, PWE, Warszawa. Burda M., Wyplosz C. (2000), Makroekonomia podręcznik europejski, PWN, Warszawa. Dziawgo D., Dziawgo L. (1994), Fundusze powiernicze, Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierowania Dom Organizatora. Jacob A., Klein J. (1998), Investment banking, POLTEXT, Warszawa. Konieczny J. (1996), Bankowość inwestycyjna na świecie i w Polsce, OLYMPUS, Warszawa. Nowak K. (1998), Polski rynek kapitałowy, Wyższa Szkoła Bankowości, Poznań. Owsiak S. (2002), Podstawy nauki finansów, PWE, Warszawa.

19 WPŁYW KRYZYSU FINANSOWEGO NA POTENCJAŁ INWESTORÓW 19 Proniewski M., Niedźwiedzki A. M. (2001), Rynek pieniężny i kapitałowy. Podstawy teorii i praktyki, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Białystok. Sułkowska W. (20010, Ubezpieczenia, zagadnienia podstawowe, WSZiB, Kraków. Wypych M. (2000), Finanse i instrumenty finansowe, Absolwent, Łódź. Inne źródła: Financial crisis impact on collective investors potential in Poland Abstract The main purpose of the submitted article is an estimation of financial crisis influence on collective investors potential in Poland. The dynamics of their assets level in has been analyzed. The ratio between the assets and Gross National Product has been considered. An influence of the crisis on level of investments in high risk financial instruments has also been analyzed.

20

21 Seria SWSPiZ w Łodzi: PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ i ZARZĄDZANIE Tom X Zeszyt ss Marta Beściak Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Tarnowie Zarządzanie ryzykiem w organizacjach gospodarczych 1. Wprowadzenie Przyjmijmy, że organizacja gospodarcza posiada budynek biurowy wraz z zapleczem magazynowym i usługowym, gdzie prowadzi swoją działalność gospodarczą. Budynek ten oraz jego wyposażenie i osoby w nim świadczące pracę narażeni są na szereg zdarzeń losowych będących efektem działania osób trzecich, sił przyrody bądź też przypadku. Narażeni są oni więc na ryzyko, którego możliwość wystąpienia jest praktycznie niezależna ani od rodzaju prowadzonej działalności, ani od zgromadzonego sprzętu, czy maszyn. Ryzyko występuje we wszystkich rodzajach działalności: po stronie postępu technicznego i prac rozwojowych, w gospodarce środkami trwałymi, gospodarce materiałowej, gospodarce finansowej, procesach produkcji, sprzedaży i odtwarzania zużytych czynników produkcji, zarządzaniu zasobami ludzkimi. Istota ryzyka stanowi o trudności w jego zapobieganiu. Praktyka pokazuje wręcz, że pełne zabezpieczenie się przed jego występowaniem nie jest możliwe. Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na istotę ryzyka, jego postacie oraz znaczenie w funkcjonowaniu organizacji gospodarczej, a zawarty w nim case study jednego z przedsiębiorstw pozwala na analizę znaczenia ubezpieczenia w zarządzaniu ryzykiem w organizacji gospodarczej. 2. Istota pojęcia ryzyko Ryzyko towarzyszy człowiekowi od zawsze, podobnie jak walka z jego skutkami. Oznacza wystawianie się na przeciwności losu [Vaughan 1997], co skutkuje brakiem pewności o wynik postępowania, który może wywo

22 22 Marta Beściak ływać pozytywne lub negatywne skutki, które nie będą tymi oczekiwanymi. Nie oznacza to jednak, że negatywny wynik postępowania powodować będzie stratę w działalności człowieka. Może on bowiem wywoływać jedynie mniejszą korzyść, której wymiar jest indywidualnie determinowany. Ryzyko nie zawsze bezpośrednio wynika z działań podejmowanych przez człowieka, niejednokrotnie jest od niego niezależne, jednak zawsze jego realizacja pociąga za sobą określone skutki finansowe, których konsekwencje mogą się ograniczać nie tylko do jednej osoby. Straty, na jakie naraża przedsiębiorstwo jego otoczenie oraz straty, na jakie naraża się przedsiębiorstwo swoimi decyzjami wyznaczają zakres jego ryzyka [Kuchlewska 2003]. Zadania deterministyczne, w których decyzje podejmuje się w warunkach pewności (zadania nieryzykowne), tj. gdy każda alternatywa prowadzi do jednoznacznie określonych wyników, występują w rzeczywistych sytuacjach niezmiernie rzadko [Kozielecki 1975]. Ryzyko jest nieodłącznym elementem każdego przedsięwzięcia gospodarczego i niemożliwe jest jego całkowite wyeliminowanie. Kluczowym problemem dla przedsiębiorcy jest, zatem określenie źródeł powstawania tego ryzyka, jego wielkości oraz wpływu, jakie może ono mieć na prowadzoną działalność, a następnie podjęcie takich działań, by wpływ ten zminimalizować. Zarządzanie działalnością gospodarczą obejmuje swoim zakresem nie tylko procesy planowania i podejmowania decyzji, lecz także powinno uwzględniać czynnik ryzyka. Każdy zarządzający powinien traktować go jako nieodłączny element zarządzania i uwzględniać go przy podejmowaniu decyzji. Pomijanie tego czynnika jest jednoznaczne z oderwaniem się w zarządzaniu od rzeczywistości. Ryzyko próbowano definiować na bazie różnych nauk i teorii, tj. na gruncie ekonomii, nauk behawioralnych, nauk prawnych, psychologii, statystyki, teorii prawdopodobieństwa i innych [Ronka Chmielowiec 2002]. Termin ryzyko (risk) wywodzi się z języka włoskiego (risico), w którym oznacza przede wszystkim przedsięwzięcie, którego wynik jest nieznany lub niepewny, lub możliwość, że coś się uda albo nie uda [Biegański, Janca 2001]. Występuje ono, w co najmniej dwóch różnych aspektach: obiektywnym i subiektywnym. Podział ten nie jest związany z rodzajem lub charakterem danego potencjalnie zagrażającego niebezpieczeństwa, lecz wynika z okoliczności związanych z jego realizacją [Banasiński 1993].

23 ZARZĄDZANIE RYZYKIEM W ORGANIZACJACH GOSPODARCZYCH 23 Ryzyko obiektywne jest określane jako względne odchylenie straty rzeczywistej od oczekiwanej. Źródłem jego istnienia są fizyczne właściwości ubezpieczonego podmiotu lub przedmiotu. Natomiast ryzyko subiektywne jest określane jako niepewność oparta na osobistych uwarunkowaniach psychologicznych lub na nastroju duchowym. Ryzyko subiektywne jest, zatem indywidualną oceną szansy wystąpienia określonego rezultatu. Zazwyczaj tkwi ono w osobie ubezpieczonego, w jego sposobie życia i charakterze. Odzwierciedla, więc sytuacje, w których poczucie zagrożenia bierze się z indywidualnej oceny rzeczywistości i oznacza subiektywne przekonanie o istnieniu bądź nieistnieniu ryzyka. W tej postaci ryzyko jest kategorią w zasadzie niemierzalną, choć niektórzy autorzy dokonują wyróżnienia poziomów niepewności [Williams, Smith, Young 1998]. Prawna definicja ryzyka określa je jako niebezpieczeństwo powstania szkody, obciążające poszkodowanego niezależnie od jego winy [Złota Encyklopedia, PWN 2003]. W języku ogólnym ryzyko rozumiane jest jako możliwość, prawdopodobieństwo wystąpienia danego zdarzenia. W kulturze Dalekiego Wschodu pojęcie to rozpatrywane jest dwojako: pierwszy człon pojęcia identyfikuje się z zagrożeniem, niebezpieczeństwem, a drugi symbolizuje możliwości. Bardzo praktycznym rozwiązaniem przy identyfikacji ryzyka jest stosowanie metod matematyczno statystycznych, bowiem trudno jest kwestionować definiowanie ryzyka jako odchylenia od oczekiwanej wartości [Harrington, Niehaus 1999], w sytuacji, gdy ryzyko jako dyscyplina rezultatów rzeczywistych i oczekiwanych, określa stopień odchylenia wyników od pozycji średniej albo występuje jako prawdopodobieństwo wyniku innego niż oczekiwany. Prawdopodobieństwo to z kolei odnosi się do szansy nastąpienia lub relatywnej częstości pewnego zdarzenia [Greene, Trieschmann 1981]. Zdaniem niektórych autorów definicja ryzyka jest pojęciem węższym, opartym na bardziej obiektywnych podstawach, oraz wolnym od elementu zaskoczenia [Kowalewski 1994]. Zgodzić się należy ze stwierdzeniem, że często znaczenie ryzyka identyfikowane jest ze stanem niepewności. Inne są tylko źródła ryzyka, pojawiające się wszędzie tam, gdzie aktywność powoduje powstawanie potencjalnych korzyści lub strat, których nie można przewidzieć [Williams, Smith, Young 1998]. W środowisku ekonomistów bardzo popularny jest natomiast pogląd, zgodnie, z którym

24 24 Marta Beściak ryzyko to dająca się skwantyfikować niepewność powstania ujemnych odchyleń od zamierzonych efektów [Schumpeter 1955]. Mimo wieloznaczności funkcjonujących definicji, można wykazać ich cechy wspólne [Bland 1994] identyfikujące u ich podłoża pojęcie niepewności, przyjmujące założenia różnych poziomów ryzyka (występowanie określenia możliwość wskazuje na stopniowanie niepewności) oraz określające pojęcie wyniku spowodowanego jedną lub większą liczbą przyczyn. Zarządzanie ryzykiem przedsiębiorstwa to szeroko rozumiane działania zarządcze, których zadaniem jest identyfikacja i ocena ryzyka i niepewności oraz walka z ich przyczynami i wpływem na organizację [Williams, Smith, Young 1998]. Proces zarządzania ryzykiem jest bardzo ważny w przedsiębiorstwie. Zatem warto sprawdzić, jak podchodzi do niego kadra kierownica i menedżerowie w różnego rodzaju organizacjach. W artykule Jacka Górnika, pt. Zarządzam firmą czy zarządzam ryzykiem? [www.harvard.pl], czytamy, iż niewielu menedżerów i przedsiębiorców zwraca uwagę na kwestie związane z zarządzaniem ryzykiem w przedsiębiorstwie. Okazuje się, że osoby pracujące na kierowniczych stanowiskach zapytane o rolę, jaką pełnią w swoim zakładzie pracy (banku, firmie produkcyjnej lub handlowej, instytucji publicznej lub agendzie rządowej) najczęściej odpowiadają: kieruję firmą, planuję strategię, wdrażam oraz monitoruję projekty, pilnuję swoich pracowników, pilnuję interesów właścicieli, dbam żeby się nie rozsypało, pcham interes do przodu, pracuję na dywidendę dla akcjonariuszy, pilnuję realizacji budżetu, realizuję zadania rządowe, itp. Czy zatem w obliczu sytuacji, w której menedżerowie lub przedsiębiorcy są zajęci dbaniem o to, aby w realizacji zaplanowanych celów nie przeszkodziły im zaskakujące niespodzianki, możliwe jest aktywne zarządzanie ryzykiem, a jeżeli tak to, w jaki sposób? 3. Ubezpieczenie sposobem zarządzania ryzykiem w organizacjach gospodarczych Ubezpieczenie może stać się substytutem procesu zarządzania ryzykiem analizy ryzyka i niepewności, na jakie narażona jest firma, kontroli tego ryzyka, jego finansowania oraz administrowania działaniami oceniającymi skuteczność przedsięwziętych działań.

25 ZARZĄDZANIE RYZYKIEM W ORGANIZACJACH GOSPODARCZYCH 25 Wydaje się, że produkty ubezpieczeniowe za stosunkowo niewielką cenę, w porównaniu do zakresu ochrony i zaoszczędzonego czasu, pozwalają ustrzec firmę, przedsiębiorstwo przed bolesnymi niespodziankami (np. wrogim przejęciem przedsiębiorstwa lub bankructwem dobrze zapowiadającego się interesu rodzinnego, bojkotem załogi pracowniczej). Czy tak jest naprawdę? Czy rzeczywiście ubezpieczenie może pełnić rolę procesu zarządzania ryzykiem? Istnieje wiele form ubezpieczenia firmy od ryzyka. Z zasady są one dobrowolne. Mogą jednak wystąpić sytuacje, kiedy np. kontrahent wymaga posiadania przez firmę określonego ubezpieczenia. Z reguły firmy ubezpieczają ryzyko płynące z prowadzonej działalności i wypadków losowych. Oferta zakładów ubezpieczeń kierowana do przedsiębiorstw w tym zakresie jest bogata. Rozpoczyna ją standardowe ubezpieczenie przedsiębiorstwa od pożaru i innych zdarzeń losowych, rozszerza m.in. ubezpieczenie od utraty zysku, tzw. ubezpieczenie Business Interruption (BI), a kończą produkty kierowane do określonego rodzaju przedsiębiorstw. Występuje także ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej, związane z zagrożeniem, jakie oferowany przez firmę produkt lub usługa może stanowić dla ciała lub dóbr materialnych klienta. Wspomnianym wyżej rodzajem ubezpieczenia jest ubezpieczenie od utraty zysku Business Interruption (BI). Obejmuje ono zysk /zysk brutto stanowiący składową zysku operacyjnego i kosztów stałych, które firma musi ponosić/ utracony w wyniku zdarzeń niezależnych od firmy, który zostaje wówczas pokryty przez ubezpieczyciela. Jednak przykłady produktów ubezpieczeniowych dla firm pokazują, że nie ma jednego produktu lub grupy produktów ubezpieczeniowych, które chroniłyby majątek firmy, jej przyszłe zyski oraz ewentualne roszczenia klientów lub kontrahentów w sposób kompleksowy i na dodatek byłyby odpowiednie dla każdego przedsiębiorstwa. Fakt ten wynika ze specyfiki prowadzonej działalności gospodarczej przez każdego przedsiębiorcę. Przyczynia się to, zatem do niebezpieczeństwa, które dotyczy braku ochrony przed potencjalnymi ryzykami pomimo wykupienia przez firmę polisy ubezpieczeniowej. Lektura warunków ubezpieczenia poszczególnych rodzajów ryzyka w przedsiębiorstwie pozwala zauważyć, że do każdego z nich standardowo zastosowanie mają takie wyłączenia jak: szkody spowodowane przez wojnę, działanie energii jądro

26 26 Marta Beściak wej, wirusów komputerowych oraz szkody powstałe z powodu naturalnego zużycia mienia, rażącego niedbalstwa lub działania umyślnego. Interesujący przykład zagrożeń, na jakie narażone jest przedsiębiorstwo opisany został przez R. Rudnicki, członka AIRMIC, FERMY oraz współzałożyciela Polskiego Stowarzyszenia Zarządzania Ryzykiem na jego stronie internetowej [www.rudnicki.com.pl]. Jan Zabłocki prowadził prosperującą fabrykę metalowych elementów konstrukcyjnych dla przemysłu motoryzacyjnego. Rynek, choć wymagający był chłonny, zamówienia napływały regularnie a firma osiągała wysoką rentowność, zarząd myślał o jej wprowadzeniu na giełdę. Jedynym zmartwieniem Zabłockiego były jego napięte stosunki z pracownikami linii produkcyjnej i zdarzające się próby sił między nim a wiceprezesem, dyrektorem produkcji. Firma właśnie realizowała bardzo duże zamówienie elementów aluminiowych dla swojego największego klienta giganta samochodowego pracującego w systemie just in time. Kolejne wypadki, które ostatecznie przekreśliły sukces firmy, wydawały się trudne do przewidzenia. Nastąpiła złożona awaria prasy mechanicznej z wykrojnikiem, od której zależała cała produkcja. Czas wytworzenia na zamówienie, sprowadzenia i wymiany uszkodzonego tłocznika wielotaktowego wynosił minimum sześć tygodni, a taki okres bez produkcji oznaczał potężne straty i z pewnością uniemożliwiłby firmie wywiązanie się z zamówienia. Firma była dobrze ubezpieczona (wykupiła również ubezpieczenie utraty zysku) i mogła błyskawicznie wszcząć postępowanie odszkodowawcze w stosunku do ubezpieczyciela. Po kilku dniach, w trakcie analizowania przypadku przez ekspertów firmy ubezpieczeniowej, okazało się, iż przyczyną uszkodzenia mechanizmów wykrojnika było użycie przy produkcji elementów aluminiowych, smaru odpowiedniego wyłącznie do elementów stalowych, co spowodowało bardzo poważne uszkodzenia tłocznika wielotaktowego i zatarcie jego elementów roboczych. Ubezpieczyciel, powołując się na jedno z wyłączeń w umowie ubezpieczenia, odmówił wypłaty odszkodowania a Jan Zabłocki skierował sprawę przeciwko niemu na drogę sądową i jednocześnie rozpoczął negocjacje z klientem. Dyrektor produkcji doszedł w tym czasie do wniosku, że tak znaczne odstępstwo od reżimów produkcji nie mogło być zwykłą pomyłką, lecz musiało być wynikiem sabotażu dokonanego przez kogoś z załogi. Nie ustalono, kto spowodował usterkę, ale w kon

27 ZARZĄDZANIE RYZYKIEM W ORGANIZACJACH GOSPODARCZYCH 27 sekwencji zwolniono kierownika zmiany i brygadzistów, którzy nie potrafili bądź też nie chcieli wskazać winnego. Pozostali pracownicy produkcyjni solidarnie zaczęli składać kolejno wypowiedzenia i w efekcie firma pozostała bez najbardziej doświadczonych pracowników i bez funkcjonującej linii produkcyjnej. Postępowanie sądowe przeciwko ubezpieczycielowi ciągnęło się nadal, bardzo opornie następowała rekrutacja nowego personelu produkcyjnego. Po kilku tygodniach od awarii, klient wystąpił ze spodziewanym roszczeniem o zwrot kosztów uruchomienia bardzo drogiej, zastępczej produkcji aluminiowych podzespołów oraz poinformował, że ponadto pozywa firmę o zwrot kosztów zatrzymania głównej linii montażowej samochodów. Wysokość pozwu przekraczała środki, jakimi dysponowała firma Zabłockiego, a jej bank wobec nagle niepewnej sytuacji finansowej firmy odmówił udzielenia kredytu i wszystko zapowiadało konieczność sprzedaży dużej części majątku. W krótkim czasie drugi i trzeci, co do wielkości klienci wyrazili swoje poważne zaniepokojenie sytuacją w zakładzie produkcyjnym oraz poinformowali, że w związku z tym właśnie finalizują negocjacje z największym konkurentem firmy Zabłockiego. `Wniosek, jaki podaje autor przykładu brzmi: w firmie Zabłockiego zabrakło zarządzania ryzykiem. Ubezpieczenie, choć jest głównym narzędziem w zarządzaniu ryzykiem, nie może być substytutem tego procesu. Firma Zabłockiego, choć ubezpieczona, nie potrafiła ustrzec się przed materializacją ryzyka, które, mimo, że trudne do przewidzenia, powinno zostać wcześniej zidentyfikowane. Wcześniejsza analiza zagrożeń przedsiębiorstwa pozwoliłaby podejmować ryzyko prowadzenia tego rodzaju działalności w sposób świadomy i wypracować mechanizmy mające na celu zminimalizowanie prawdopodobieństwa ich wystąpienia w przyszłości. Kontrolowanie załogi oraz przestrzegania przez nią reżimów produkcji nie zagwarantowałoby firmie pewności, iż do takiej sytuacji nie dojdzie, ale z pewnością prawdopodobieństwo takiego zagrożenia zostałoby znacząco zmniejszone. Zapytać możemy także o ubezpieczenie kluczowych pracowników w firmie. Przecież opisanej lawinie problemów mogła towarzyszyć także czasowa niezdolność do pracy Pana Zabłockiego lub dyrektora produkcji. Nieobecność kluczowych pracowników w firmie w tych trudnych dla niej dniach z pewnością doprowadziłaby przynajmniej do zwiększonej dezorganizacji i destabili

28 28 Marta Beściak zacji firmy. Powyższe rozważania oparte są o kilka założeń pozwalających je wysunąć, ale pokazują, że firma, mimo, iż ubezpieczona, nie ustrzegła się ryzyka. Gdyby jednak nie posiadała polisy ubezpieczeniowej jej sytuacja w chwili awarii prasy z wykrojnikiem byłaby jeszcze gorsza. Większość firm uważa, że zarządzanie ryzykiem polega głównie na unikaniu, czy też ubezpieczaniu go. Jak pokazuje przytoczony przykład unikanie ryzyka może być skuteczne, ale jedynie w bardzo krótkim okresie. Prowadząc działalność gospodarczą oraz rozwijając firmę bezsprzecznie narażamy się na ryzyko. A zatem unikanie ryzyka nie wydaje się strategią możliwą do zrealizowania. Pozostaje w takim razie druga możliwość ubezpieczenie ryzyka. W tym przypadku można zgodzić się z opinią firm, ale pod jednym warunkiem ubezpieczanie ryzyka może być substytutem jednego z podprocesów procesu zarządzania ryzykiem, a nie jego całego. Niedopuszczalne jest wykupienie polisy ubezpieczeniowej w zastępstwie identyfikowania ryzyka, jego analizowania, modelowania oraz kontroli przeprowadzonych działań, których celem jest zmniejszenie narażenia firmy na ryzyko. Ubezpieczenie było i prawdopodobnie pozostanie głównym narzędziem w procesie zarządzania ryzykiem. Jednym z głównych powodów, dla których menedżerowie zarządzający przedsiębiorstwem decydują się na tę metodę w zarządzaniu ryzykiem jest fakt, że pozwala ono zdjąć ryzyko z osób, związanych w jakikolwiek sposób z organizacją, dla których stanowi ono relatywnie większy koszt. Dzieje się tak dlatego, że istnieją roszczenia niemożliwe do efektywnego zdywersyfikowania, np. pochodzące od pracowników czy dostawców. Korzyści z ubezpieczenia obejmują nie tylko finansowe pokrycie roszczeń, lecz również usługi związane z administrowaniem roszczeniami. Oznacza to, że w sytuacji, kiedy przeciw firmie, która jest ubezpieczona, zostaje wniesiony roszczenie (np. z tytułu odpowiedzialności cywilnej), zapewnienie obsługi i ochrony prawnej pozostaje w zakresie obowiązków ubezpieczyciela. Przekłada się to na zapewnienie ze strony firmy ubezpieczeniowej, że pokryje ona karę zasądzoną przez sąd (do wysokości wartości polisy), w razie niekorzystnego wyroku, oraz uprzednio zobowiązuje się do zapewnienia ochrony w sądzie. Zabieg taki pozwala firmie uniknąć kosztów związanych z pozyskaniem stosownej ochrony prawnej w przypadku wniesienia pozwu przeciwko niej. Jednym z ważniejszych powodów, dla których ubezpieczenie jest tak popularnym

29 ZARZĄDZANIE RYZYKIEM W ORGANIZACJACH GOSPODARCZYCH 29 narzędziem w procesie zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie, jest monitoring ubezpieczyciela działań firmy, które zwiększają ryzyko. Po podpisaniu polisy ubezpieczeniowej, zakład ubezpieczeń ma ważne powody do monitorowania działań przedsiębiorstwa, co pozwala kontrolować decyzje menedżerów. Ci ostatni, wynagradzani najczęściej w oparciu o wysokość bieżących zysków, decydują się do podejmowania dodatkowego ryzyka lub rezygnują z wydatków na rzecz poprawy bezpieczeństwa. Wykupienie ubezpieczenia pozwala przeciwdziałać tego typu zachowaniom, motywując towarzystwo ubezpieczeniowe do monitorowania działań menedżerów. Ubezpieczenie ułatwia także obliczenie kosztów w celu ustalenia wysokości regulowanych opłat za usługi. Ubezpieczenie ryzyka jest jednym z elementów procesu zarządzania ryzykiem w firmie. Dla skutecznej ochrony przedsiębiorstwa przed negatywnymi skutkami tych ryzyk niezbędny jest bezbłędnie skonstruowany program ubezpieczeniowy, pozwalający niejako okryć przedsiębiorstwo parasolem ochronnym, uwzględniając wszystkie możliwości uzyskania odszkodowania, nie tylko z tytułu utraty mienia, ale także przerw w produkcji, utraty kontrahentów, rynku, czyli de facto wszystkich determinantów warunkujących przetrwanie firmy [Łapińska Berling 2006]. Jest to, więc zbiór kilku do kilkunastu pojedynczych ubezpieczeń, które dodatkowo zostały dopasowane do charakteru danego przedsiębiorstwa. Zabieg taki pozwala zoptymalizować składkę, wyeliminować luki w warunkach ubezpieczeń oraz dokładnie zidentyfikować zagrożenia. Efektywność zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie zależy od decydentów kierujących danym przedsiębiorstwem oraz od natury bodźców przyczyniających się do wystąpienia niekorzystnego zdarzenia. Należy jednak pamiętać, że ubezpieczenie nie może zastępować całego procesu. Jedynie uprzednio przeprowadzona identyfikacja ryzyka zagrażającego danej jednostce, pozwala na wybranie z bogatej oferty zakładów ubezpieczeń tych produktów, które dopasowane do specyfiki przedsiębiorstwa będą chronić jego majątek, pracowników, odpowiedzialność cywilną oraz przyszłe, prognozowane zyski. Ubezpieczenie jest narzędziem w zarządzaniu ryzykiem, a jego skuteczność zależy od skuteczności pozostałych elementów tego procesu. Będzie ono tak skuteczne, jak skuteczne będą pozostałe jego człony, np. identyfikacja zagrożeń dla firmy czy kontrola podejmowanych w tym temacie działań.

30 30 Marta Beściak 4. Zakończenie Zarządzanie ryzykiem staje się powoli koniecznością nie tylko dla wielkich koncernów, jak Polski Koncern Naftowy Orlen S.A., Telekomunikacja Polska S.A., czy PetroChina 1. Wraz z postępem globalizacji i integracji rynków powstają nowe rodzaje ryzyka, które dotykają wszystkie sektory przedsiębiorczości. Pierwszym etapem prac związanych z ryzykiem jest jego dokładna ocena. Zdarzenia losowe mogą spowodować wiele rodzajów szkód. Mogą to być szkody majątkowe, szkody związane z utratą zysku, szkody związane z odpowiedzialnością cywilną oraz szkody na pracownikach. Pomijając już koszty ewentualnych odszkodowań, utrata doświadczonego pracownika, specjalisty lub czołowego managera skutkować może dla organizacji poważnymi konsekwencjami. W artykule skupiono się głównie na stratach, jakie wywołać może zdarzenie losowe, będące pochodną ryzyka, dla jednostki gospodarczej. Na zakończenie, warto również zidentyfikować krótko pozycję pracownika, lub też inaczej rzecz ujmując, gospodarstwa domowego, w tym wielkim systemie gospodarki rynkowej, działającej coraz częściej w warunkach szeroko pojmowanego, jak już wcześniej zaznaczono, ryzyka. Zagrożenie ryzykiem, którego zaistnienie spowoduje stratę w posiadanych lub spodziewanych zasobach gospodarstwa domowego może przyjmować, bowiem również różne formy, począwszy od całkowitego, związanego z rozwiązaniem umowy o pracę z powodu likwidacji pracodawcy lub ogłoszenia jego upadłości, poprzez częściowe, związane z czasową niezdolnością do pracy pracownika spowodowaną np. wypadkiem przy pracy, aż po relatywne, związane np. z obniżeniem dochodów gospodarstwa domowego wskutek złej kondycji finansowej pracodawcy. Istota zdarzeń losowych stanowi o trudności w ich zapobieganiu. Praktyka pokazuje wręcz, że pełne zabezpieczenie się przed występowaniem zdarzeń losowych nie jest możliwe. Rodzaj oraz skuteczność wymienionych wyżej działań będzie zależna od specyfiki prowadzonej 1 Państwowa, największa na świecie spółka z branży naftowej, notowana na giełdzie w Szanghaju, jej kapitalizacja to około 350 mld USD.

31 ZARZĄDZANIE RYZYKIEM W ORGANIZACJACH GOSPODARCZYCH 31 działalności, kultury organizacji, konkretnego budynku i lokalizacji oraz wielu innych czynników. Zarządzanie ryzykiem jest tematem nośnym i dostępnych jest wiele podręczników na ten temat. Wymaga ono przede wszystkim zmiany sposobu myślenia, zmian w kulturze organizacyjnej. Często bowiem najtrudniejszym etapem wdrażania jest komunikacja w firmie. Bez określenia i zakomunikowania celów zarządzania ryzykiem i jego ram, nie da się wdrożyć zarządzania ryzykiem. Potrzebne jest także udrożnienie komunikacji między pracownikami a osobami odpowiedzialnymi za zarządzanie ryzykiem. Bez tego nie może być mowy o skutecznej identyfikacji ryzyka, a później o skutecznym przeciwdziałaniu jemu. Zarządzanie ryzykiem musi być nie tylko akceptowane, ale aktywnie popierane przez management przedsiębiorstwa, a biorąc pod uwagę fakt, że jest ono procesem strategicznym, winno być konsultowane pomiędzy wszystkimi szczeblami hierarchii jednostki, od zwykłych pracowników aż po szczebel zarządu. Risk management wymaga zaakceptowania kosztów, które zarządzanie ryzykiem zawsze ze sobą niesie. Każdy pracodawca zdaje sobie sprawę z tego, iż zwiększenie zarówno podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne jak i sumy ubezpieczeń gospodarczych czy też funkcjonowanie w firmie instytucji whistleblowera, pociąga za sobą koszty, które jednak w zestawieniu ze stratami, jakie mogłyby powstać w razie wystąpienia ryzyka, nie są współmierne. Reasumując, nieobliczalny zda się przypadek, niepohamowany żywioł, co grozą napawał ludzkie pokolenia od wieków, ujęty w idealne karby prawdopodobieństwa, prawem wielkich liczb okiełznany, nie wykracza poza ramy, jakie dlań przewiduje nowocześnie urządzona, na umiejętnej statystyce, na rozdziale ubezpieczeń, na zasobach kapitałowych oparta instytucja ubezpieczeń 2. 2 Antoni Doerman, Prezes Polskiej Dyrekcji Ubezpieczeń Wzajemnych, pierwszej r ealnie ogólnopolskiej instytucji samorządowej, powołanej do życia w 1921 r.

ZŁOTA PRZYSZŁOŚĆ POSTANOWIENIA OGÓLNE

ZŁOTA PRZYSZŁOŚĆ POSTANOWIENIA OGÓLNE Zasady Działania Funduszy i Planów Inwestycyjnych Załącznik do Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Indywidualne Ubezpieczenie na Życie z Ubezpieczeniowym Funduszem Kapitałowym ZŁOTA PRZYSZŁOŚĆ POSTANOWIENIA

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU UNIOBLIGACJE HIGH YIELD FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO ZAMKNIĘTEGO Z DNIA 23 CZERWCA 2016 R. Niniejszym, Union Investment Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. ogłasza o zmianie

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe

Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe Opis Ubezpieczeniowych Funduszy Kapitałowych Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe funkcjonujące w ramach indywidualnych i grupowych ubezpieczeń na życie proponowanych

Bardziej szczegółowo

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH

TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 DO REGULAMINU TYPY MODELOWYCH STRATEGII INWESTYCYJNYCH W ramach Zarządzania, Towarzystwo oferuje następujące Modelowe Strategie Inwestycyjne: 1. Strategia Obligacji: Cel inwestycyjny: celem

Bardziej szczegółowo

Sukces. Bądź odważny, nie bój się podejmować decyzji Strach jest i zawsze był największym wrogiem Ludzi

Sukces. Bądź odważny, nie bój się podejmować decyzji Strach jest i zawsze był największym wrogiem Ludzi Sukces Każdy z nas przychodzi na świat z sekretnym zadaniem. Jak myślisz, jakie jest Twoje? Czy jesteś gotowy wykorzystać w pełni swój potencjał? Do czego masz talent? Jakie zdolności, zainteresowania

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULM3/1/2013

OPIS FUNDUSZY OF/ULM3/1/2013 OPIS FUNDUSZY OF/ULM3/1/2013 Spis treści Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2020 3 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2025 6 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I ZARZĄDZANIE TOM XI, ZESZYT 11. Debiuty doktorantów. Redakcja naukowa: Robert Seliga

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I ZARZĄDZANIE TOM XI, ZESZYT 11. Debiuty doktorantów. Redakcja naukowa: Robert Seliga PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ I ZARZĄDZANIE TOM XI, ZESZYT 11 Debiuty doktorantów Redakcja naukowa: Robert Seliga Łódź 2010 Redakcja naukowa: Robert Seliga Skład i łamanie tekstu: Ilona Marczak Projekt okładki: Marcin

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012

OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012 OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012 Spis treści Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2020 3 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2025 6 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Opis funduszy OF/ULS2/1/2015. Polityka inwestycyjna i opis ryzyka UFK Portfel Dłużny...3. UFK Portfel Konserwatywny...

Spis treści. Opis funduszy OF/ULS2/1/2015. Polityka inwestycyjna i opis ryzyka UFK Portfel Dłużny...3. UFK Portfel Konserwatywny... Opis funduszy Spis treści Opis funduszy OF/ULS2/1/2015 Rozdział 1. Rozdział 2. Rozdział 3. Rozdział 4. Rozdział 5. Rozdział 6. Rozdział 7. Rozdział 8. Rozdział 9. Rozdział 10. Postanowienia ogólne...3

Bardziej szczegółowo

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A.

USŁUGA ZARZĄDZANIA. Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych. oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. USŁUGA ZARZĄDZANIA Indywidualnym Portfelem Instrumentów Finansowych oferowana przez BZ WBK Asset Management S.A. Poznań 2013 Na czym polega usługa Zarządzania Portfelem Usługa Zarządzania Portfelem (asset

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULS2/1/2014

OPIS FUNDUSZY OF/ULS2/1/2014 OPIS FUNDUSZY OF/ULS2/1/2014 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. POSTANOWIENIA OGÓLNE 3 ROZDZIAŁ 2. POLITYKA INWESTYCYJNA I OPIS RYZYKA UFK PORTFEL DŁUŻNY 3 ROZDZIAŁ 3. POLITYKA INWESTYCYJNA I OPIS RYZYKA UFK PORTFEL

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

TEST ADEKWATNOŚCI. nie. tak

TEST ADEKWATNOŚCI. nie. tak TEST ADEKWATNOŚCI Odpowiedzi na pytania zawarte w teście zawierają informacje niezbędne do dokonania przez Towarzystwo oceny poziomu wiedzy Klienta dotyczącej inwestowania w zakresie instrumentów finansowych,

Bardziej szczegółowo

MIROSŁAWA CAPIGA. m #

MIROSŁAWA CAPIGA. m # MIROSŁAWA CAPIGA m # Katowice 2008 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 CZĘŚĆ I DWUSZCZEBLOWOŚĆ SYSTEMU BANKOWEGO W POLSCE Rozdział 1 SPECYFIKA SYSTEMU BANKOWEGO 15 1.1. System bankowy jako element rynkowego systemu finansowego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 września 2010 r. Nr 6

Warszawa, dnia 6 września 2010 r. Nr 6 DZIENNIK URZĘDOWY KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO Warszawa, dnia 6 września 2010 r. Nr 6 TREŚĆ: Poz.: KOMUNIKATY KOMISJI EGZAMINACYJNEJ DLA AGENTÓW FIRM INWESTYCYJNYCH: 27 Komunikat Nr 20 Komisji Egzaminacyjnej

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

Dobre wyniki w trudnych czasach

Dobre wyniki w trudnych czasach Warszawa, 10 marca 2009 roku Wyniki finansowe Grupy PZU w 2008 roku Dobre wyniki w trudnych czasach W 2008 roku Grupa PZU zebrała 21.515,4 mln złotych z tytułu składek ubezpieczeniowych, osiągając zysk

Bardziej szczegółowo

Rynek kapitałowopieniężny. Wykład 1 Istota i podział rynku finansowego

Rynek kapitałowopieniężny. Wykład 1 Istota i podział rynku finansowego Rynek kapitałowopieniężny Wykład 1 Istota i podział rynku finansowego Uczestnicy rynku finansowego Gospodarstwa domowe Przedsiębiorstwa Jednostki administracji państwowej i lokalnej Podmioty zagraniczne

Bardziej szczegółowo

Aktywny Portfel Funduszy praktyczne zarządzanie alokacją

Aktywny Portfel Funduszy praktyczne zarządzanie alokacją Aktywny Portfel Funduszy praktyczne zarządzanie alokacją Grudzień 2010 r. AKTYWNY PORTFEL FUNDUSZY Korzyści dla klienta - Aktywnie zarządzana strategia inwestycyjna z szansą na ponadprzeciętne zyski -

Bardziej szczegółowo

Polityka angażowania środków w inwestycje finansowe

Polityka angażowania środków w inwestycje finansowe Załącznik do Uchwały Nr 12/IV/14 Zarządu Banku Spółdzielczego w Końskich z dnia 20 lutego 2014 r. Załącznik do Uchwały Nr 13/I/14 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Końskich z dnia 21 lutego 2014 r.

Bardziej szczegółowo

TEST ODPOWIEDNIOŚCI. a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego

TEST ODPOWIEDNIOŚCI. a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego Wzór Testu Odpowiedniości, r. TEST ODPOWIEDNIOŚCI 1. Proszę zaznaczyć stwierdzenia, z którymi Pani/Pan się zgadza: a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego

Bardziej szczegółowo

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI

Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem SPIS TREŚCI Analiza inwestycji i zarządzanie portfelem Frank K. Reilly, Keith C. Brown SPIS TREŚCI TOM I Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa do wydania amerykańskiego O autorach Ramy książki CZĘŚĆ I. INWESTYCJE

Bardziej szczegółowo

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w:

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w: (Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI UWAGA: W pytaniach 1 2 należy zaznaczyć właściwą odpowiedź w każdym podpunkcie. W pozostałych pytaniach należy zaznaczyć tylko jedną odpowiedź. 1. Proszę zaznaczyć

Bardziej szczegółowo

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski

Nauka o finansach. Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Nauka o finansach Prowadzący: Dr Jarosław Hermaszewski Wykład 1 CO TO SĄ FINANSE? Definicja Finanse 1. Dziedzina nauki zajmująca się analizą, jak ludzie lokują dostępne zasoby w danym okresie. 2. Ogół

Bardziej szczegółowo

Produkty szczególnie polecane

Produkty szczególnie polecane Produkty szczególnie polecane 9 luty 2011 r. Szczegółowe informacje na temat funduszy zarządzanych przez Legg Mason TFI S.A. ( fundusze") zawarte są w prospekcie informacyjnym oraz skrócie prospektu informacyjnego,

Bardziej szczegółowo

ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH

ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH Obowiązuje od 5.11.2012 r. ROZSZERZENIE OFERTY UBEZPIECZENIOWYCH FUNDUSZY KAPITAŁOWYCH W związku z rozszerzeniem oferty Towarzystwa o nowe ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe przedstawiamy Aneks do Regulaminu

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość

Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku Finanse

Bardziej szczegółowo

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym

W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym W. - Zarządzanie kapitałem obrotowym FINANSE PRZEDSIĘBIORSTW Marek 2011 Agenda - Zarządzanie kapitałem obrotowym Znaczenie kapitału obrotowego dla firmy Cykl gotówkowy Kapitał obrotowy brutto i netto.

Bardziej szczegółowo

Rynek finansowy w Polsce

Rynek finansowy w Polsce finansowy w Polsce finansowy jest miejscem, na którym są zawierane transakcje kupna i sprzedaży różnych form kapitału pieniężnego, na różne terminy w oparciu o instrumenty finansowe. Uczestnikami rynku

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Komunikat Nr 13 Komisji Egzaminacyjnej dla agentów firm inwestycyjnych z dnia 10 lutego 2009 r.

Komunikat Nr 13 Komisji Egzaminacyjnej dla agentów firm inwestycyjnych z dnia 10 lutego 2009 r. Komunikat Nr 13 Komisji Egzaminacyjnej dla agentów firm inwestycyjnych z dnia 10 lutego 2009 r. w sprawie ustalenia zakresu tematycznego egzaminu na agenta firmy inwestycyjnej Na podstawie art. 128 ust.

Bardziej szczegółowo

Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego

Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego Katedra Inwestycji Finansowych i Zarządzania Ryzykiem Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Witold Szczepaniak Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego Rynek

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU MCI.CreditVentures 2.0. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z dnia 27 maja 2015 r.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU MCI.CreditVentures 2.0. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z dnia 27 maja 2015 r. OGŁOSZENIE O ZMIANIE STATUTU MCI.CreditVentures 2.0. Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego z dnia 27 maja 2015 r. Niniejszym, MCI Capital Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. z siedzibą w Warszawie,

Bardziej szczegółowo

Broszura informacyjna mifid. Poradnik dla Klienta

Broszura informacyjna mifid. Poradnik dla Klienta Broszura informacyjna mifid Poradnik dla Klienta Broszura Informacyjna mifid 1. MiFID informacje ogólne Niniejsza Broszura zawiera informacje przeznaczone dla Klientów Banku na temat realizowania przez

Bardziej szczegółowo

OBSŁUGA OBLIGACJI KOMUNALNYCH I KOMERCYJNYCH DLA STRATEGICZNYCH KLIENTÓW BANKÓW SPÓŁDZIELCZYCH

OBSŁUGA OBLIGACJI KOMUNALNYCH I KOMERCYJNYCH DLA STRATEGICZNYCH KLIENTÓW BANKÓW SPÓŁDZIELCZYCH OBSŁUGA OBLIGACJI KOMUNALNYCH I KOMERCYJNYCH DLA STRATEGICZNYCH KLIENTÓW BANKÓW SPÓŁDZIELCZYCH Jachranka, 19 stycznia 2010 r. www.sgb.pl PLAN PREZENTACJI Samorządy i przedsiębiorstwa strategicznymi partnerami

Bardziej szczegółowo

Fundusze nieruchomości w Polsce

Fundusze nieruchomości w Polsce Fundusze nieruchomości w Polsce Oferta funduszy inwestycyjnych zamkniętych jest liczy sobie kilka funduszy, które prowadziły subskrypcję certyfikatów w różnym czasie. Klienci, którzy poprzez nabycie certyfikatów

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wprowadzenie. Rozdział 1. System bankowy w Polsce Joanna Świderska

Spis treści: Wprowadzenie. Rozdział 1. System bankowy w Polsce Joanna Świderska Bank komercyjny w Polsce. Podręcznik akademicki., Ideą prezentowanej publikacji jest całościowa analiza działalności operacyjnej banków komercyjnych zarówno w aspekcie teoretycznym, jak i w odniesieniu

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania działalności gospodarczej

Źródła finansowania działalności gospodarczej Źródła finansowania działalności gospodarczej ŹRÓDŁA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ ISTOTA FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI PRZEDSIĘBIORSTWA FINANSOWANIE polega na: pozyskiwaniu środków pieniężnych przez

Bardziej szczegółowo

Formularz oceny adekwatności instrumentów finansowych oraz odpowiedniości usług inwestycyjnych wobec osób fizycznych

Formularz oceny adekwatności instrumentów finansowych oraz odpowiedniości usług inwestycyjnych wobec osób fizycznych PKO Bank Polski SA ul. Puławska 15 02-515 Warszawa Formularz oceny adekwatności instrumentów finansowych oraz odpowiedniości usług inwestycyjnych wobec osób fizycznych Niniejszy Formularz, zgodnie z wymogami

Bardziej szczegółowo

Wybór promotorów prac magisterskich

Wybór promotorów prac magisterskich Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Finanse i Rachunkowość studia niestacjonarne Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku Finanse

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu.

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu. SYLLABUS na rok akademicki 009/010 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr III / IV Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej

Ocena ryzyka kontraktu. Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Ocena ryzyka kontraktu Krzysztof Piłat Krajowy Rejestr Długów Biuro Informacji Gospodarczej Plan prezentacji Główne rodzaje ryzyka w działalności handlowej i usługowej przedsiębiorstwa Wpływ udzielania

Bardziej szczegółowo

PLANY FINANSOWE KRAJOWYCH BANKO W KOMERCYJNYCH NA 2015 R.

PLANY FINANSOWE KRAJOWYCH BANKO W KOMERCYJNYCH NA 2015 R. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego (DBK 1) Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, W dniu 9 kwietnia r.

Bardziej szczegółowo

Top 5 Polscy Giganci

Top 5 Polscy Giganci lokata ze strukturą Top 5 Polscy Giganci Pomnóż swoje oszczędności w bezpieczny sposób inwestując w lokatę ze strukturą Top 5 Polscy Giganci to możliwy zysk nawet do 45%. Lokata ze strukturą Top 5 Polscy

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O ZMIANĘ KATEGORII KLIENTA korzystającego z usługi zarządzania portfelami instrumentów finansowych

WNIOSEK O ZMIANĘ KATEGORII KLIENTA korzystającego z usługi zarządzania portfelami instrumentów finansowych WNIOSEK O ZMIANĘ KATEGORII KLIENTA korzystającego z usługi zarządzania portfelami instrumentów finansowych...... Imię i Nazwisko/Nazwa Klienta PESEL/REGON Korzystając z praw przysługujących Klientowi na

Bardziej szczegółowo

Asset management Strategie inwestycyjne

Asset management Strategie inwestycyjne Asset management Strategie inwestycyjne Money Makers Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A., ul. Domaniewska 39A, 02-672 Warszawa T: +48 22 463 8888, F: +48 22 463 8889, E: biuro@moneymakers.pl, W: www.moneymakers.pl

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE ZARZĄDU ASSETUS S.A.

SPRAWOZDANIE ZARZĄDU ASSETUS S.A. SPRAWOZDANIE ZARZĄDU ASSETUS S.A. ZA ROK OBROTOWY 2012 1 SPRAWOZDANIE ZARZĄDU ASSETUS S.A. ZA ROK OBROTOWY 2012 KOMENTARZ ZARZĄDU DO WYNIKÓW EMITENTA ZA 2012 ROK (Uzupełnienie sprawozdania zarządu za 2012

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zagadnienia na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) obowiązuje od 01.01.2016 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

1. Za pieniądze wpłacone do funduszu inwestycyjnego jego uczestnik nabywa:

1. Za pieniądze wpłacone do funduszu inwestycyjnego jego uczestnik nabywa: 1. Za pieniądze wpłacone do funduszu inwestycyjnego jego uczestnik nabywa: akcje, obligacje i bony skarbowe 3,92% 6 prawa poboru 0,00% 0 jednostki uczestnictwa 94,12% 144 dywidendy 1,96% 3 2. W grupie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw

Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Zarządzanie finansami przedsiębiorstw Opracowała: Dr hab. Gabriela Łukasik, prof. WSBiF I. OGÓLNE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Cele przedmiotu:: - przedstawienie podstawowych teoretycznych zagadnień związanych

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

[AMARA GALBARCZYK JOANNA ŚWIDERSKA

[AMARA GALBARCZYK JOANNA ŚWIDERSKA [AMARA GALBARCZYK JOANNA ŚWIDERSKA :Y Podręcznik akademicki Spis treś«wprowadzenie 11 Rozdział 1 System bankowy w Polsce 13 1.1. Organizacja i funkcjonowanie systemu bankowego 13 1.2. Instytucje centralne

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI GRUPA EXORIGO-UPOS S.A. ZA ROK ZAKOŃCZONY 31 GRUDNIA 2013 ROKU

SPRAWOZDANIE ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI GRUPA EXORIGO-UPOS S.A. ZA ROK ZAKOŃCZONY 31 GRUDNIA 2013 ROKU SPRAWOZDANIE ZARZĄDU Z DZIAŁALNOŚCI GRUPA EXORIGO-UPOS S.A. ZA ROK ZAKOŃCZONY 31 GRUDNIA 2013 ROKU 1. Podstawa prawna działania Spółki Grupa Exorigo-Upos S.A. ( Emitent, Spółka ) jest spółką akcyjną z

Bardziej szczegółowo

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat

Polscy Giganci BIS. Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności: Wiek: Zwrot kapitału: 18-77 lat produkt strukturyzowany Polscy Giganci BIS Forma prawna Agent: Ubezpieczyciel: indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności:

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE Z DNIA 23 GRUDNIA 2015 r. O ZMIANIE STATUTU UNIFUNDUSZE SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO

OGŁOSZENIE Z DNIA 23 GRUDNIA 2015 r. O ZMIANIE STATUTU UNIFUNDUSZE SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO OGŁOSZENIE Z DNIA 23 GRUDNIA 2015 r. O ZMIANIE STATUTU UNIFUNDUSZE SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Niniejszym, Union Investment Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. ogłasza o zmianie

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Strategie inwestycyjne na rynku kapitałowym Inwestowanie na rynku dr Piotr Stobiecki Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 13 października 2011 r. PLAN WYKŁADU I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

OMEGA KANCELARIE PRAWNE BROKER. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

OMEGA KANCELARIE PRAWNE BROKER. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sprawozdanie Zarządu z działalności OMEGA KANCELARIE PRAWNE BROKER Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością za okres od dnia 25 lipca 2014 r. do dnia 31 grudnia 2014 r. I. Podstawowe informacje o Spółce

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania rozwoju banków spółdzielczych

Uwarunkowania rozwoju banków spółdzielczych Forum Liderów Banków Spółdzielczych Model polskiej bankowości spółdzielczej w świetle zmian regulacji unijnych Uwarunkowania rozwoju banków spółdzielczych Jerzy Pruski Prezes Zarządu BFG Warszawa, 18 września

Bardziej szczegółowo

S E C U S P R E M I U M S E L E C T I O N. EUROPA FUND InReturn A B S O L U T N A S T O P A Z W R O T U

S E C U S P R E M I U M S E L E C T I O N. EUROPA FUND InReturn A B S O L U T N A S T O P A Z W R O T U S E C U S P R E M I U M S E L E C T I O N II EUROPA FUND InReturn A B S O L U T N A S T O P A Z W R O T U 27.12.2010 31.03.2011 30.09.2011 30.12.2011 25.06.2012 31.07.2012 28.09.2012 30.11.2012 31.01.2013

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

UFK SELEKTYWNY. Fundusz Inwestycyjny: ALTUS Absolutnej Stopy Zwrotu Fundusz Inwestycyjny Zamknięty GlobAl

UFK SELEKTYWNY. Fundusz Inwestycyjny: ALTUS Absolutnej Stopy Zwrotu Fundusz Inwestycyjny Zamknięty GlobAl UFK SELEKTYWNY UFK Selektywny to aktywnie zarządzany poprzez Trigon Dom Maklerski S.A. Ubezpieczeniowy Fundusz Kapitałowy, którego aktywa mogą stanowić Certyfikaty Inwestycyjne ośmiu Funduszy Inwestycyjnych

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS dr Arkadiusz Niedźwiecki

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS dr Arkadiusz Niedźwiecki SYLLABUS na rok akademicki 010/011 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr III, semestr letni (semestr szósty) Specjalność Bez specjalności

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP

INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WSTĘP INFORMACJE PODLEGAJĄCE UPOWSZECHNIENIU, W TYM INFORMACJE W ZAKRESIE ADEKWATNOŚCI KAPITAŁOWEJ EFIX DOM MALERSKI S.A. WEDŁUG STANU NA DZIEŃ 31 GRUDNIA 2011 ROKU I. WSTĘP 1. EFIX DOM MAKLERSKI S.A., z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Karta informacyjna lokaty strukturyzowanej

Karta informacyjna lokaty strukturyzowanej Karta informacyjna lokaty strukturyzowanej Lokata strukturyzowana WIGwam w pigułce: Strategia pozwalająca zyskać na wzroście indeksu WIG20 Okres inwestycji 1 rok Brak podatku od zysków kapitałowych Partycypacja

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANACH PROSPEKTU INFORMACYJNEGO COMMERCIAL UNION SPECJALISTYCZNY FUNDUSZ INWESTYCYJNY OTWARTY, z dnia 14 stycznia 2009 r.

OGŁOSZENIE O ZMIANACH PROSPEKTU INFORMACYJNEGO COMMERCIAL UNION SPECJALISTYCZNY FUNDUSZ INWESTYCYJNY OTWARTY, z dnia 14 stycznia 2009 r. OGŁOSZENIE O ZMIANACH PROSPEKTU INFORMACYJNEGO COMMERCIAL UNION SPECJALISTYCZNY FUNDUSZ INWESTYCYJNY OTWARTY, z dnia 14 stycznia 2009 r. Na podstawie 28 ust. 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 listopada

Bardziej szczegółowo

GRUPA KAPITAŁOWA NOBLE BANK S.A. PRZEGLĄD WYNIKÓW FINANSOWYCH ZA IV KWARTAŁ 2009 ROKU. 8 Marca 2010 r.

GRUPA KAPITAŁOWA NOBLE BANK S.A. PRZEGLĄD WYNIKÓW FINANSOWYCH ZA IV KWARTAŁ 2009 ROKU. 8 Marca 2010 r. GRUPA KAPITAŁOWA NOBLE BANK S.A. PRZEGLĄD WYNIKÓW FINANSOWYCH ZA IV KWARTAŁ 2009 ROKU 8 Marca 2010 r. ZASTRZEŻENIE Niniejsza prezentacja została opracowana wyłącznie w celu informacyjnym na potrzeby klientów

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ INFORMACYJNY

MATERIAŁ INFORMACYJNY MATERIAŁ INFORMACYJNY Strukturyzowane Certyfikaty Depozytowe Lokata inwestycyjna powiązana z rynkiem akcji ze 100% ochroną zainwestowanego kapitału w Dniu Wykupu Emitent Bank BPH SA Numer Serii Certyfikatów

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie a inwestowanie..

Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie to zabezpieczenie nadmiaru środków finansowych niewykorzystanych na bieżącą konsumpcję oraz czerpanie z tego tytułu korzyści w postaci odsetek. Jest to czynność

Bardziej szczegółowo

Ogłoszenie o zmianach statutu KBC BETA Specjalistycznego Funduszu Inwestycyjnego Otwartego z dnia 27 lutego 2015 r.

Ogłoszenie o zmianach statutu KBC BETA Specjalistycznego Funduszu Inwestycyjnego Otwartego z dnia 27 lutego 2015 r. Ogłoszenie o zmianach statutu KBC BETA Specjalistycznego Funduszu Inwestycyjnego Otwartego z dnia 27 lutego 2015 r. KBC Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. działające jako organ KBC BETA Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Przychody i rozchody budżetu państwa

Przychody i rozchody budżetu państwa BSiE 37 Monika Korolewska Informacja nr 1162 (IP-108G) Przychody i rozchody budżetu państwa Przepisy ustawy o finansach publicznych obok dochodów i wydatków oraz środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZMIANIE PROSPEKTU INFORMACYJNEGO IPOPEMA SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Z DNIA 11 WRZEŚNIA 2012 R.

OGŁOSZENIE O ZMIANIE PROSPEKTU INFORMACYJNEGO IPOPEMA SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Z DNIA 11 WRZEŚNIA 2012 R. OGŁOSZENIE O ZMIANIE PROSPEKTU INFORMACYJNEGO IPOPEMA SPECJALISTYCZNEGO FUNDUSZU INWESTYCYJNEGO OTWARTEGO Z DNIA 11 WRZEŚNIA 2012 R. Niniejszym, Ipopema Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A., ogłasza

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ ZGŁOSZENIA KATALIZATOR INWESTYCJI

FORMULARZ ZGŁOSZENIA KATALIZATOR INWESTYCJI FORMULARZ ZGŁOSZENIA KATALIZATOR INWESTYCJI Formularz zamówienia prosimy odesłać faksem na nr 22 314 14 10 1. Część ogólna 1.1. Podstawowe dane firmy A. WYPEŁNIA PRZEDSIĘBIORCA PROSZĘ ZAŁĄCZYĆ KOPIĘ AKTUALNEGO

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r.

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r. FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Jelenia Góra, grudzień 2014 r. I. Fundusz pożyczkowy dla kobiet... 3 1. Termin przyjmowania wniosków... 3 2. Limity

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2009 roku 1

Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2009 roku 1 Warszawa, 7 maja 2010 r. Wyniki finansowe otwartych funduszy emerytalnych i powszechnych towarzystw emerytalnych w 2009 roku 1 Zakład Ubezpieczeń Społecznych w okresie od 19.05.1999 r. do 31.12.2009 r.

Bardziej szczegółowo

Regulaminy. inwestycje. ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi

Regulaminy. inwestycje. ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi inwestycje Regulaminy ubezpieczeniowe fundusze kapitałowe oferowane do umów ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi indeks PIF/11/07/01 Spis treści Regulamin Ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

Ryzyko. w inwestycjach. zarządzanie ryzykiem

Ryzyko. w inwestycjach. zarządzanie ryzykiem Andrzej Hirsz Dyrektor Biura Inwestycji, w Grupie Ergo Hestia, z którą jest związany od stycznia 2003 roku, zajmuje się inwestycjami. Absolwent Uniwersytetu Gdańskiego. Ryzyko w inwestycjach Każda inwestycja

Bardziej szczegółowo

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej.

W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. W okresie pierwszych dwóch i pół roku istnienia funduszu ponad 50% podmiotów było lepszych od średniej. Istnieje teoria, że fundusze inwestycyjne o stosunkowo krótkiej historii notowań mają tendencję do

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych Studia stacjonarne II stopnia, rok akademicki 2012/2013. Wybór specjalności na kierunku Finanse i rachunkowość

Wydział Nauk Ekonomicznych Studia stacjonarne II stopnia, rok akademicki 2012/2013. Wybór specjalności na kierunku Finanse i rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych Studia stacjonarne II stopnia, rok akademicki 2012/2013 Wybór specjalności na kierunku Finanse i rachunkowość KIERUNEK: Finanse i rachunkowość SPECJALNOŚCI: Finanse, podatki

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA ŚWIADCZENIA USŁUG NA RZECZ KLIENTA PROFESJONALNEGO W ERSTE Securities Polska S.A. SPÓŁKA AKCYJNA Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE

PROCEDURA ŚWIADCZENIA USŁUG NA RZECZ KLIENTA PROFESJONALNEGO W ERSTE Securities Polska S.A. SPÓŁKA AKCYJNA Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE PROCEDURA ŚWIADCZENIA USŁUG NA RZECZ KLIENTA PROFESJONALNEGO W ERSTE Securities Polska S.A. SPÓŁKA AKCYJNA Z SIEDZIBĄ W WARSZAWIE 1. Sposób Klasyfikacji Klienta 1. ERSTE Securities Polska S.A.. (Firma

Bardziej szczegółowo

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA

Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP. Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Gwarancja ubezpieczeniowa PZU jako zabezpieczenie przedsięwzięcia realizowanego w ramach PPP Biuro Ubezpieczeń Finansowych PZU SA Wrocław, 22.09.2010 CZYNNIKI MAKROEKONOMICZNE Tekst [24 pkt.] [RGB 0; 0;

Bardziej szczegółowo

Twoje inwestycje. Bonus VIP. Program inwestycyjno - ubezpieczeniowy

Twoje inwestycje. Bonus VIP. Program inwestycyjno - ubezpieczeniowy Twoje inwestycje Bonus VIP Program inwestycyjno - ubezpieczeniowy 2/ Sukces jest wynikiem właściwej decyzji. / Eurypides Witamy w świecie Aviva Investors Aviva Investors to połączenie specjalistycznej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r.

Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 2016 r. Opracowanie: Wydział Analiz Sektora Bankowego Departament Bankowości Komercyjnej i Specjalistycznej oraz Instytucji Płatniczych URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, marzec 201 r. W dniu 22 marca

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość

Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów

Bardziej szczegółowo

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa

Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Monografie i Opracowania 563 Paweł Niedziółka Kredytowe instrumenty a stabilność finansowa Warszawa 2009 Szkoła Główna Handlowa w Warszawie OFICYNA WYDAWNICZA Spis treści Indeks skrótów nazw własnych używanych

Bardziej szczegółowo

Planowanie finansów osobistych

Planowanie finansów osobistych Planowanie finansów osobistych Osoby, które planują znaczne wydatki w perspektywie najbliższych kilku czy kilkunastu lat, osoby pragnące zabezpieczyć się na przyszłość, a także wszyscy, którzy dysponują

Bardziej szczegółowo

Biznesplan. Budowa biznesplanu

Biznesplan. Budowa biznesplanu BIZNESPLAN Biznesplan dokument zawierający ocenę opłacalności przedsięwzięcia gospodarczego [. Sporządzany na potrzeby wewnętrzne przedsiębiorstwa, jest także narzędziem komunikacji zewnętrznej m.in. w

Bardziej szczegółowo