Wildlife Consulting Adres: Twardorzeczka 229, Lipowa Telefon:

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wildlife Consulting Adres: Twardorzeczka 229, 34-324 Lipowa Telefon: 788 795 353 E-mail: info@wildlifeconsulting.pl www.wildlifeconsulting."

Transkrypt

1 Wildlife Consulting Adres: Twardorzeczka 229, Lipowa Telefon: Ekspertyza w zakresie dużych drapieżników niedźwiedzia brunatnego, rysia euroazjatyckiego i wilka, na potrzeby planu zadań ochronnych dla SOO Beskid Żywiecki PLH Autorzy Dr inż. Robert W. Mysłajek Dr Sabina Pierużek-Nowak Ekspertyza wykonana zgodnie z umową nr WOF-I Twardorzeczka, styczeń 2012

2 Spis treści Wstęp Weryfikacja występowania przedmiotu ochrony Niedźwiedź brunatny Ryś euroazjatycki Wilk Weryfikacja oceny stanu ochrony Niedźwiedź brunatny Ryś euroazjatycki Wilk Zależności pomiędzy działaniami niezbędnymi do utrzymania właściwego stanu ochrony dużych drapieżników a ochroną innych gatunków Diagnoza warunków zachowania właściwego stanu ochrony dużych drapieżników w obszarze Wskazanie sieci powiązań ekologicznych z populacjami zasiedlającymi obszary sąsiadujące z SOO Beskid Żywiecki Charakterystyka istniejących i potencjalnych zagrożeń dla zachowania we właściwym stanie ochrony populacji dużych drapieżników Istniejące i potencjalne zagrożenia dla zachowania we właściwym stanie populacji niedźwiedzia brunatnego Istniejące i potencjalne zagrożenia dla zachowania we właściwym stanie populacji rysia Istniejące i potencjalne zagrożenia dla zachowania we właściwym stanie populacji wilka Zalecenia w odniesieniu do gospodarki przestrzennej, rolnej, leśnej i łowieckiej prowadzonej na terenie SOO Beskid Żywiecki Zalecenia w odniesieniu do gospodarki przestrzennej Zalecenia w odniesieniu do gospodarki rolnej Zalecenia w odniesieniu do gospodarki leśnej Zalecenia w odniesieniu do gospodarki łowieckiej Inne zalecenia Określenie wskazań dotyczących rozwiązywania sytuacji konfliktowych i ograniczenia szkód wyrządzanych przez duże drapieżniki, w tym określenie metod ochrony zwierząt hodowlanych Pasterskie psy stróżujące Ogrodzenia siatkowe Ogrodzenia elektryczne 77 2

3 8.4. Fladry Zabezpieczanie pasiek przed niedźwiedziami Wytyczne dotyczące postępowania w przypadku stwierdzenia osobników zsynantopizowanych, chorych, rannych i innych o nietypowym zachowaniu Osobniki zsynantropizowane Osobniki chore i ranne Odnalezione osobniki młodociane Odnalezienie osobników martwych Ustalenie zakresu i zalecanej metodyki prowadzenia monitoringu w stosunku do dużych drapieżników Monitoring niedźwiedzia Monitoring rysia Monitoring wilka Propozycje uzupełnienia monitoringu Ustalenie działań ochronnych Działania ochronne dla niedźwiedzia brunatnego Działania ochronne dla rysia euroazjatyckiego Działania ochronne dla wilka 110 Literatura. 117 Załącznik 1. Protokół z oględzin martwego dużego drapieżnika. 122 Załącznik 2. Karta dokumentacji fotograficznej Załącznik 3. Instrukcja zbioru prób genetycznych z martwych zwierząt. 124 Załącznik 4. Karta obserwacji dużych drapieżników

4 Wstęp Ekspertyza zoologiczna w zakresie dużych drapieżników niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos, rysia euroazjatyckiego Lynx lynx i wilka Canis lupus została wykonana na potrzeby sporządzenia planu zadań ochronnych dla specjalnego obszaru ochrony siedlisk Natura 2000 Beskid Żywiecki (kod obszaru PLH240006), zwanego dalej SOO Beskid Żywiecki. 1. Weryfikacja występowania przedmiotu ochrony 1.1. Niedźwiedź brunatny Niedźwiedzie żyjące w SOO Beskid Żywiecki należą do karpackiej populacji tego gatunku liczącej na obszarze Polski około 95 osobników (Selva i in. 2011). W innych regionach kraju ten największy drapieżnik w ogóle nie występuje. Rozmieszenie niedźwiedzia w polskiej części Karpat nie jest jednak ciągłe. Pomimo obecności potencjalnie przydatnych siedlisk w całym obszarze polskich Karpat (Fernandez i in. w przygotowaniu), bytująca tu populacja dzieli się na dwa segmenty: segment zachodni - obejmujący Tatry i Beskid Żywiecki i rozciągający się na całą centralną Słowację i wschodni skrawek Czech, oraz segment wschodni obejmujący Bieszczady i mający swoją kontynuację w karpackiej części wschodniej Słowacji, Ukrainy, Rumunii i Serbii. W obszarze pomiędzy Tatrami a Bieszczadami (Beskid Sądecki i Beskid Niski) obecność niedźwiedzi jest mniej regularna. W całych Polskich Karpatach miejsca rozrodu niedźwiedzi występują jedynie w trzech obszarach: w Bieszczadach, Tatrach i Beskidzie Żywieckim (Selva i in. 2011, Jakubiec i in. 2007, Nowak i Mysłajek, niepubl.). Może to 4

5 świadczyć o istnieniu istotnych barier migracyjnych pomiędzy tymi obszarami. Wymaga to jednak szerzej zakrojonych badań genetycznych, włączających także obszar SOO Beskid Żywiecki. Regularnie potwierdzany rozród niedźwiedzi w Beskidzie Żywieckim wskazuje na bardzo istotną rolę obszaru SOO Beskid Żywiecki w ochronie tego gatunku w skali naszego kraju. Badania nad liczebnością niedźwiedzia brunatnego w Beskidzie Żywieckim prowadzone są od kilkudziesięciu lat. Opierają się one jednak w głównej mierze na ankietach i wyrywkowych obserwacjach (Jakubiec i Buchalczyk 1987, Jamrozy 1989, Jakubiec 1990, 1996a, 1996b, 2001, Jamrozy 1994), co w świetle współczesnej wiedzy na temat ekologii niedźwiedzi może doprowadzać do błędów w ocenie liczebności (Selva i in. 2011). Brak jest dobrej oceny struktury wiekowej i płciowej oraz parametrów demograficznych populacji, a także składu pokarmu. Istnieje natomiast liczna literatura poświęcona problemom ochrony gatunku w SOO Beskid Żywiecki (Parusel 1982, Jakubiec 1996a, 1996b, 2001, Mysłajek i Nowak 2011). SOO Beskid Żywiecki jest najdalej na zachód wysuniętym fragmentem polskich Karpat na stałe zasiedlonym przez niedźwiedzia brunatnego (Jakubiec 1996b, 2001, Mysłajek i Nowak 2011, Selva i in. 2011). W sąsiednich masywach Beskidzie Śląskim i Beskidzie Małym niedźwiedzie pojawiają się sporadycznie (Dembniok 1967, Kotajny 1967, Jakubiec 1996a), choć od 2011 r. stwierdza się stałą obecność (i gawrowanie) dwóch osobników w SOO Beskid Śląski (Nowak i Mysłajek, niepubl.). Do 1999 roku, liczebność niedźwiedzi w całym Beskidzie Żywieckim, obejmującym zarówno obszar SOO Beskid Żywiecki, jak i Babiogórski Park Narodowy i pasmo Polic, szacowano na 4-6 osobników (Jakubiec 1996a, 1996b, 2001). W Standardowym Formularzu Danych dla SOO Beskid Żywiecki (Natura 2000 Public Viewer, 5

6 dostęp ) liczebność populacji dla obszaru oceniono na <5 osobników. Obserwacje zebrane przez Stowarzyszenie dla Natury Wilk z lat , wskazują na występowanie na obszarze SOO Beskid Żywiecki 3-5 osobników (R. W. Mysłajek i S. Nowak, niepubl.). Obserwacje z lat wskazują na stosunkowo niską liczbę młodych prowadzonych przez matki w Beskidzie Żywieckim, wartość ta wynosiła średnio 1,31 młodego/matkę (Jakubiec 2001). W latach obserwowano tu kilkakrotnie samice wiodące od 1 do 3 młodych, średnia liczba wynosiła 2,0 młodego/matkę (n=7, SD=0,82; Nowak i Mysłajek, niepubl.). Ponieważ nie są to dane opublikowane, dla weryfikacji stanu ochrony gatunku przyjęto wartości podane wcześniej w pracy Jakubca (2001). Z Beskidu Żywieckiego brak jest opracowań dotyczących składu pokarmu niedźwiedzi, dostępne są jedynie wyrywkowe dane jakościowe (Parusel 1984, 1986, 1987, Jakubiec 1996a). Wśród rodzajów pokarmu zjadanych przez niedźwiedzie w tym regionie znalazły się: błonkówki (pszczoły i osy), owoce (maliny, jarzębiny, gruszki, śliwki, jabłka), kłącza i części zielne roślin, odpadki ze śmietników, ziarno owsa oraz bukiew. Szkody wśród inwentarza i rodzin pszczelich są sporadyczne. W latach niedźwiedzie zabiły w granicach SOO Beskid Żywiecki oraz w jego sąsiedztwie 31 owiec i 43 króliki, zniszczyły także 10 uli (Selva i in. 2011, dane z Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach). Szkody są szacowane przez pracowników Wydziału Ochrony Przyrody i Obszarów Natura 2000 w Bielsku-Białej Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w 6

7 Katowicach, i na bieżąco rekompensowane przez Skarb Państwa. W latach wypłacono łącznie 1250 zł odszkodowań z tytułu szkód od niedźwiedzi. Słabo poznane są czynniki śmiertelności niedźwiedzi w analizowanym obszarze. Dotychczas w granicach ostoi stwierdzono przypadek śmierci młodego niedźwiedzia w gawrze, po tym, gdy samica została przepłoszona przez ludzi (Jakubiec 1996a). W sąsiedztwie ostoi, w paśmie Polic, doszło również do przypadku skłusowania niedźwiedzia (Parusel 1982). Ponieważ niedźwiedzie zamieszkujące SOO Beskid Żywiecki penetrują również tereny położone po stronie słowackiej, są one narażone na odstrzały prowadzone co roku na Słowacji. W 2010 r. zastrzelono w Słowackiej części Karpat, na południe od Beskidu Żywieckiego oraz Tatr - 49 niedźwiedzi, z czego 6 osobników w odległości do 25 km od granicy Beskidu Żywieckiego. Wyznaczenie stref funkcjonalnych dla niedźwiedzi brunatnych na obszarze SOO Beskid Żywiecki jest bardzo trudne, ponieważ nie prowadzono tu intensywnych badań nad tym gatunkiem. Wiedza o użytkowaniu Beskidu Żywieckiego przez niedźwiedzie opiera się na wyrywkowych obserwacjach (Jakubiec 2001), a doniesienia o miejscach zimowania są nieliczne (Jakubiec i in. 2007). Zebrane w latach obserwacje terenowe wskazują, że niedźwiedzie użytkują cały główny obszar SOO Beskid Żywiecki, z wyjątkiem dwóch niewielkich enklaw obejmujących Grojec oraz niewielki fragment Beskidu Makowskiego (Nowak i Mysłajek, niepubl.). Zatem główną część obszaru SOO Beskid Żywiecki należy uznać za obszar regularnego występowania gatunku, w tym obszar żerowania. Niedźwiedzie są szczególnie wrażliwe na niepokojenie przez ludzi podczas snu zimowego, którego celem jest maksymalne oszczędzanie energii w okresie niedoboru 7

8 pokarmu (Linnell i in. 2000; Petram i in. 2008). Szczególnie wrażliwe na niepokojenie są samice będące w ciąży, lub z młodymi urodzonymi tej samej zimy. Opuszczenie gawry przez obudzoną ze snu samicę w 60% przypadków prowadzi do poronienia lub śmierci nowonarodzonych młodych (Swenson i in. 1997). Z tej przyczyny polskie prawo wymaga tworzenia 500 metrowych stref ochronnych wokół gawr. Także dorosłe samce oraz samice z rocznymi młodymi są wrażliwe na obecność ludzi. Podczas łagodniejszych zim mogą one opuszczać gawry i odbywać kilkukilometrowe wędrówki w poszukiwania pokarmu. Zachowania takie były rejestrowane w grudniu, styczniu, lutym i marcu w Beskidzie Żywieckim, m.in. w rejonie Romanki i Rysianki (Nowak i Mysłajek, dane niepubl.). Wędrówki te odbywały się zarówno w nocy jak i podczas dnia. Aktywność ludzi w rejonach gawrowania może także przyczyniać się do przepłaszania żerujących niedźwiedzi i niebezpiecznego wzrostu zużycia energii przez te zwierzęta, szczególnie przez młodociane osobniki, które nie posiadają tak dużej warstwy nagromadzonego tłuszczu jak dorosłe. Niekorzystny bilans energetyczny zmniejsza szanse na przetrwanie zimy. Z tego powodu niedźwiedzie starają się wybierać na gawry miejsca maksymalnie oddalone o centrów ludzkiej aktywności, w terenie trudnodostępnym, na stromych zboczach, jak najdalej od odśnieżanych dróg, które umożliwiają dostęp ludzi w pobliże gawr (Petram i in. 2008; Elfstrom i in. 2008). Badania telemetryczne w Szwecji wykazały, że także w okresach poza zimowych drapieżniki te unikają ośrodków aktywności ludzi. Ponad 92% aktywności dorosłych samców i 74% aktywności samic odbywało się w obszarach odległych o więcej niż 10 km od centrów rekreacyjnych i miejscowości. Natomiast bliżej tych ośrodków przebywały częściej tylko osobniki młodociane (poniżej 4 roku życia), podlegające dyspersji (Nellemann i in. 2007). 8

9 Zatem kluczowa z punktu widzenia ochrony gatunku jest ochrona przed antropopresją stref zawierających aktualne i najbardziej prawdopodobne miejsca gawrowania niedźwiedzi, oraz znajdujących się w sąsiedztwie miejsc żerowania. Odnalezione dotychczas gawry w SOO Beskid Żywiecki znajdowały się w gęstych młodnikach świerkowych, pod wykrotami, w wypróchniałych drzewach oraz w niszach skalnych, położonych na północnych stokach Wielkiej Raczy, w szczytowych partiach Romanki oraz na północnych stokach Pilska (Jakubiec 1996a, 2001, S. Nowak, niepubl.). Miejsca te są odległe o co najmniej 2,5 3 km od zamieszkałych na stałe budynków. W ostatnich latach gawry zinwentaryzowano w następujących miejscach (według Jakubca i in. 2007): (dane wrażliwe) Mapa 1. Występowanie niedźwiedzia w Beskidzie Żywieckim. (dane wrażliwe) Mapa 2. Rozmieszczenie obszarów gawrowania w SOO Beskid Żywiecki Ryś euroazjatycki Rysie zamieszkujące Beskid Żywiecki stanowią część znacznie większej karpackiej populacji rysia obejmującej drapieżniki zamieszkujące karpackie obszary Polski, Czech, Słowacji, Ukrainy, Rumuni i wschodniej Serbii, liczącej około osobników (Linnell i in. 9

10 2008). Wielkość ta, z uwagi na mało wiarygodne dane pochodzące z inwentaryzacji łowieckich w Rumunii i Ukrainy, może być jednak zawyżona. Część polska populacji liczy około rysi, część osobników ma jednak areały transgraniczne. (http://www.zbs.bialowieza.pl/artykul/552.html). Jak wykazały badania genetyczne jest to populacja znacząco różniąca się genetycznie od populacji nizinnych, np. rysi z północno-wschodniej Polski, czy rysi z krajów bałtyckich (Schmidt i in. 2009a, 2011). Charakterystyczna jest dla niej znacznie mniejsza zmienność zarówno mitochondrialnego jaki mikrosatelitarnego DNA. Co bardzo ciekawe, dotychczas w populacji karpackiej wyróżniono zaledwie jeden, unikalny dla tej populacji haplotyp - tzw. H4 (Schmidt i in. 2011). Autorzy badań wśród prawdopodobnych czynników wpływających na tą odrębność wskazują izolację obszaru Karpat od innych regionów zamieszkałych przez rysie, ale także czynniki klimatyczne, takie jak wysokość i trwałość pokrywy śnieżnej, powodujące specjalizację rysi i przystosowanie się do warunków lokalnych. Skutkuje to preferencją podobnych obszarów podczas dyspersji młodych osobników. Niewielka zmienność genetyczna tej populacji stanowi o jej znacznej wrażliwości na niekorzystne zmiany w środowisku i podatność na fragmentację i izolację siedlisk. Z tego względu wymaga ona szczególnego podejścia w ramach programów ochrony, uwzględniającego, poza standardowymi działaniami, także monitoring zmian różnorodności genetycznej w obrębie danej populacji (Schmidt i in. 2011). Dane łowieckie, pochodzące z okresu przed wprowadzeniem ochrony gatunkowej, wskazują, iż rysie w Beskidzie Żywieckim należą do najokazalszych w kraju. W zestawieniach najcenniejszych trofeów skór rysi, które otrzymały złoty medal, osobniki zabite w Sopotni Wielkiej, Jeleśni i Ujsołach zajmują miejsca od drugiego do piątego (Morow 1994). Wśród rysi zastrzelonych w latach w tym obszarze (Jeleśnia, 10

11 Sopotnia Wielka, Ujsoły, Węgierska Górka, Cięcina i Sucha Beskidzka) aż 7 osobników miało złoto-medalowe czaszki i skóry, 3 srebrno-medalowe czaszki, a 2 osobniki srebromedalowe skóry. Pokazuje to też, jak intensywna była w tym czasie eksploatacja łowiecka tej populacji, i to szczególnie dorosłych, rozmnażających się samców. Ostatnie 2 złotomedalowe rysie zostały zastrzelone w 1991 r. w Jeleśni i w Węgierskiej Górce. W 1994 r. w ówczesnym woj. bielskim skrócono okres polowań na rysie do 1 dnia, a w 1995 r. objęto je ścisłą ochroną w całym kraju. Badania nad rysiami w SOO Beskid Żywiecki, obejmujące ocenę rozmieszczenia, liczebności, parametrów demograficznych populacji, składu pokarmu i preferencji środowiskowych, prowadzone są od 1997 roku (Jędrzejewski i in. 2002, Mysłajek i Nowak 2003, 2004, Niedziałkowska i in. 2006, Orysiak 2007, 2009, Huck i in. 2010, Mysłajek 2011, Schmidt 2011, baza Ogólnopolskiej Inwentaryzacji Wilka i Rysia). Natomiast z lat wcześniejszych dostępne są przede wszystkim informacje o rozmieszczeniu i szacunki liczebności oparte na inwentaryzacjach łowieckich oraz ankietach (Jamrozy 1990, 1994, Bieniek i in. 1998,). (dane wrażliwe) Mapa. 3. Rozmieszczenie areałów rysi w Beskidzie Żywieckim W Standardowym Formularzu Danych dla SOO Beskid Żywiecki (Natura 2000 Public Viewer, dostęp ) liczebność populacji dla obszaru nie została podana. Na obszarze tym 11

12 inwentaryzowano jednak w latach od 9 do 20 rysi (Jędrzejewski i in. 2002, dane Ogólnopolskiej Inwentaryzacji Wilka i Rysia Nowak i Mysłajek, dane niepubl.). Ich areały mają charakter transgraniczny, o czym świadczą regularne przejścia tropionych osobników ze strony polskiej na słowacką i z powrotem (Tab. 1). Młode rysie rodzą się w Beskidzie Żywieckim na przełomie kwietnia i maja. U kotek prowadzących kocięta rejestrowano tu najczęściej 1-2 młode, stwierdzono jednak przypadek kotki prowadzącej 3 młode na początku zimy (Nowak i Mysłajek, dane niepubl.). Generalnie średnia liczba kociąt rejestrowanych w Beskidzie Żywieckim na początku zimy jest mniejsza, niż na terenach nizinnych. Może to wynikać z większej śmiertelności młodych w pierwszych miesiącach życia, wynikających z trudnych warunków klimatycznych, intensywnej penetracji lasu w okresie wiosennym i letnim oraz prawdopodobnie także śmierci matek. Potwierdzeniem, może być fakt, iż na terenie ostoi (nadleśnictwo Ujsoły, 2000 r.) oraz w obszarze sąsiednim (nadleśnictwa Sucha Beskidzka oraz Myślenice, 2007 r.) odnajdowano w pobliżu osiedli ludzkich młode rysie martwe lub w złej kondycji zdrowotnej. W sąsiednich obszarach odnajdowano także martwe dorosłe rysie (Babiogórski Park Narodowy, 2011 r. czaszka dużego samca) lub w złej kondycji (Sucha Beskidzka, styczeń 2008 r., ryś wyjadający karmę dla drobiu w obrębie gospodarstwa). Niestety nie są znane przyczyny ich śmierci lub choroby. Ze względu na brak badań, nie jest znany stopień zapasożycenia populacji rysia w Beskidach. Należy przypuszczać, że w związku z powszechną obecnością w lasach kotów i psów, rysie mogą zarażać się od tych zwierząt domowych zarówno chorobami bateryjnymi i wirusowymi, jak i pasożytami. Koty są często nosicielami wirusa FIV (wirusa nabytego niedoboru immunologicznego) oraz nicienia Eucoleus aerophilus, który wywołuje niebezpieczne 12

13 zapalenie płuc u kotów. Nicienia tego odnaleziono już u wilków w Beskidzie Żywieckim (Popiołek i in. 2007). Dla oceny zagrożeń dla populacji rysi w SOO Beskid Żywiecki należałoby zatem przeprowadzić stosowne badania nad pasożytami wewnętrznymi i czynnikami chorobotwórczymi u rysi. Rysie odżywiają się tu głównie sarną Capreolus capreolus, a także jeleniem Cervus elaphus (Mysłajek i Nowak 2003, 2004, niepubl.). W trakcie polowań preferują zróżnicowane strukturalnie i wiekowo drzewostany, w których łatwo się ukryć, by podejść blisko do ofiary (Orysiak 2009). Przypadki ataków na zwierzęta hodowlane są skrajnie nieliczne i nie istotne z punktu widzenia gospodarki hodowlanej (Mysłajek i Nowak 2003, 2004). Żaden z ataków rysi na inwentarz nie został zgłoszony do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach. Obecność rysi stwierdzano na całym obszarze SOO Beskid Żywiecki, z wyjątkiem dwóch wyodrębnionych enklaw obejmujących górę Grojec oraz fragment Beskidu Makowskiego. Uznać więc można, że główna część ostoi stanowi strefę funkcjonalną, w obrębie której rysie przebywają na stałe i żerują. Dotychczasowe badania wskazują, że legowiska rysi w SOO Beskid Żywiecki zlokalizowane były powyżej 740 m n.p.m., w reglu dolnym oraz reglu górnym (Orysiak 2007). Badania z Puszczy Białowieskiej wskazują, że na miejsca odpoczynku rysie wybierają miejsca bardzo ukryte i o słabej widoczności, np. gęste młodniki (Schmidt i in. 2007, Podgórski i in. 2008). Badania te nie dostarczyły jednak informacji o miejscach rozrodu rysi. Tym bardziej trudno jest zidentyfikować miejsca rozrodu rysi w Beskidzie Żywieckim, gdzie w okresie bezśnieżnym długodystansowe tropienia są praktycznie niemożliwe. Tropienia rysi odbywają się zimą, kiedy kotka prowadzi już podrośnięte kocięta, a obszary penetrowane wówczas w poszukiwaniu ofiar 13

14 nie są tożsame z miejscami rozrodu. Rysie są drapieżnikami polującymi głównie na sarny, ewentualnie młode jelenie, oraz zające. Sarny zimą często przebywają w niższych położeniach górskich, żerując w pobliżu wsi. Rysie szukając pokarmu, podążają za sarnami w sąsiedztwo ludzkich osad. Z uwagi jednak na ograniczoną dostępność spokojnych miejsc w poddanym dużej antropopresji Beskidzie Żywickim, na czas dziennego odpoczynku wracają dość często do stref rozrodu także w zimie. Badania telemetryczne prowadzone w różnych częściach Europy wskazują, że rysie są tolerancyjne w stosunku do obecności ludzi, zwłaszcza w obszarach o wysokim zagęszczeniu saren (Sunde i in. 1998, Bassile i in. 2009). Jednak kotki w pierwszym okresie wychowu potomstwa unikają obszarów sąsiadujących z ludźmi (Bunnefeld i in. 2006). Na podstawie tych doświadczeń oraz wyników tropień zimowych można założyć, że strefą rozrodu rysi w SOO Beskid Żywiecki są górne położenia regla dolnego oraz regiel górny. Dotychczasowe dane z rejestracji samic z kociętami wskazują, że strefa ta obejmuje przede wszystkim Romankę i Rysiankę wraz z przylegającymi do niej obszarami oraz Wielką Raczę i jej sąsiedztwo, a także rezerwat Oszast z przylegającymi oddziałami leśnymi. Zdefiniowanie dokładnych obszarów rozrodu rysi wymagałoby jednak przeprowadzenia szczegółowych badań, z wykorzystaniem bardziej zaawansowanych technik. 14

15 1.3. Wilk Badania dotyczące struktury genetycznej populacji wilka w całej Polsce wskazują, iż podobnie jak w przypadku rysi, karpacka populacja tego drapieżnika ma odrębną strukturę genetyczną od populacji wilków żyjących w nizinnej części kraju (Pilot i in. 2006, Pilot i in. 2011, Czarnomska i in. w druku). Odrębność ta uzasadniana jest istnieniem barier migracyjnych, a także specjalizacją pokarmową. Polska część tej populacji liczy około 50 grup rodzinnych (w tym 25 watah trans-granicznych), w których żyje około 250 osobników. Jest ona fragmentem większej karpackiej populacji bytującej na Słowacji, Ukrainie, Rumunii. Jej liczebność jest oceniana na 3-4 tys. osobników (Linnell i in. 2008), jednak z uwagi na mało wiarygodne dane z Rumunii i Ukrainy wydaje się, iż jest to wielkość zawyżona. Analizy DNA wilków z Beskidu Żywieckiego i Śląskiego oparte na próbie ponad 100 odchodów z lat wykazały, iż w Beskidach osiedlają się osobniki m.in. z Tatr i Bieszczadów, a wilki dorastające w tym obszarze wędrują m.in. do Babiogórskiego PN, w Tatry, Bieszczady i Beskid Sądecki (S. Czarnomska, S. Nowak i R. Mysłajek, niepubl.). Zatem dyspersja tych drapieżników odbywa się głównie w obrębie łuku Karpat. Ponadto analizy pokrewieństwa pomiędzy wilkami z grup rodzinnych w obu Beskidach wykazały wysokie pokrewieństwo (na poziomie co najmniej kuzynostwa, a nawet rodzic/potomek) pomiędzy watahami bytującymi w Beskidzie Żywieckim i Śląskim, co wskazuje na dość swobodną wymianę osobników pomiędzy oboma obszarami. Wilk jest najlepiej poznanym gatunkiem dużych ssaków drapieżnych zamieszkującym SOO Beskid Żywiecki. Dotychczasowe badania objęły omówioną wcześniej genetykę, dynamikę liczebności, demografię, śmiertelność i rozrodczość populacji (Nowak i in. 2008), skład pokarmu i drapieżnictwo na zwierzętach dzikich i 15

16 gospodarskich (Nowak i in. 2005), aktywność wokalną (Nowak i in. 2007), pasożyty wewnętrzne (Popiołek i in. 2007), preferencje siedliskowe (Jędrzejewski i in. 2005, 2008, Huck i in. 2010, 2011), a także kwestie wykorzystania różnych metod ochrony inwentarza przed atakami wilków (Nowak i Mysłajek 2005, 2006). W latach , w obszarze SOO Beskid Żywiecki notowano trzy grupy rodzinne (watahy) wilków. Są to: licząca 4-6 osobników wataha mająca swoje terytorium na stokach Pilska, Kotarnicy, Romanki, Rysianki Lipowskiej i Boraczej. Ponadto grupa rodzinna licząca 2-3 osobniki obejmująca swym terytorium stoki gór Muńcoł, Wiertalówka, Rycerzowa, Oszast, Kaniówki i Smereków Wielki oraz wataha 2-4 wilków bytująca w paśmie Wielkiej Raczy, Bendoszki i Praszywki (Nowak i in. 2008, Nowak i Mysłajek, niepubl.). Ich rozległe terytoria, mające średnią powierzchnię ok. 156 km 2, obejmują zarówno obszary położone w Polsce, jak i po słowackiej stronie granicy państwowej. W latach zagęszczenie populacji wynosiło średnio 2,1 osobnika na 100 km 2. Całkowita liczba wilków wahała się od 9 do 14 osobników (Tab. 1). Obecne zagęszczenia są zbliżone, ulegają jednak rocznym wahaniom z uwagi na odstrzały wilków po stronie słowackiej (Nowak i Mysłajek, niepubl.) Szczenięta rodzą się na przełomie kwietnia i maja (Nowak i in. 2008). Przeżywalność młodych do zimy jest niewielka i wynosi rocznie średnio 1,3 szczenięcia na grupę rodzinną. Wynika to z braku możliwości kopania nor w górach (zbyt cienka warstwa gleby) i niesprzyjających warunków pogodowych w wysokich położeniach górskich we wczesnym okresie rozwoju szczeniąt. Ponadto odstrzały wilków na Słowacji mogą przyczyniać się do zwiększonej śmiertelności szczeniąt w sytuacji znacznego zmniejszenia liczby członków watahy, a tym samym liczby osobników dostarczających pokarm szczeniętom. Co roku w bezpośrednim sąsiedztwie tzw. Worka Raczańskiego, w strefie o szerokości 8 km od 16

17 granicy zabijanych jest 4-6 wilków. Problem ten dotyczy wszystkich watah o transgranicznych terytoriach w polskich Karpatach. Praktyka ta powoduje też, że wilki wychowane po polskiej stronie wędrują na stronę słowacką, by tam zająć areały zwolnione w wyniku odstrzałów (Nowak i in. 2008). Można przypuszczać, że przy obecnym poziomie odstrzałów na Słowacji (150 wilków na rok), populacja słowacka bez zasilania z populacji polskiej uległaby w krótkim czasie załamaniu. (dane wrażliwe) Mapa 4. Grupy rodzinne wilków w Beskidzie Żywieckim. Podczas badań nad pasożytami wewnętrznymi, ich jaja obserwowano w 63,3% przebadanych odchodów (n=30) wilków z Beskidu Żywieckiego (Popiołek i in. 2007). Wśród zarejestrowanych pasożytów znalazły się: przywra Alaria alata (3,3%), tasiemce (6,6%), glista psia Toxocara canis (6,6%), nicień Eucoleus aerophilus (23,3%), tęgoryjec psi Ancylostoma caninum (16,6%) oraz tęgoryjec Uncinaria stenocephala (36,6%). Prewelencja zakażeniem pasożytami wśród wilków w Beskidach była niższa, niż na nizinach. Podczas, gdy w Polsce nizinnej wilki zwykle były nosicielami od 2 do aż 6 różnych pasożytów, to w Beskidach zwykle tylko jednego. Natomiast po raz pierwszy w Polsce stwierdzono u wilków w Beskidach częstego u kotów nicienia Eucoleus aerophilus, który wywołuje niebezpieczne odpasożytnicze zapalenie płuc u kotów, a może powodować podobne objawy u wilków. Fakt ten wskazuje, iż psy i koty powszechnie penetrujące lasy beskidzkie mogą stanowić zagrożenie dla populacji dzikich zwierząt drapieżnych. Ponadto w Beskidzie Żywieckim obserwowano kilkakrotnie wilki z zaawansowaną infekcją świerzbowcem. Jednego z nich, 11. miesięczną waderę znaleziono 17

18 martwą na zboczach Romanki (Nowak i in. 2008). Pasożyty wewnętrzne i świerzb mogą być istotnym czynnikiem śmiertelności wilków. Przykładem jest niedawna sytuacja w Puszczy Rominckiej, gdzie na początku 2012 r. znaleziono dwa martwe wilki (samca i samicę) ze świerzbowcem. U wilków bieszczadzkich stwierdzono ponadto zakażenie Mycobacterium tuberculosis, bakterią wywołującą gruźlicę u ludzi i bydła (Salwa i in. 2011). Źródłem zarażenia może być drapieżnictwo na bydle lub żerowanie na padlinie zwierząt gospodarskich, wykładanej na nęciskach pod ambonami. Dotychczas oceniona śmiertelność wilków w Beskidzie Żywieckim jest wysoka, wynosi średnio 1,5 osobnika na każdą grupę rodzinną w roku. Główną przyczyną śmiertelności okazały się odstrzały tych drapieżników w słowackiej części terytoriów (83% śmiertelności), a także kolizje z pojazdami, po słowackiej stronie granicy (11%). Śmiertelność od pasożytów (głównie świerzbowca) wyniosła 6%, ale może być znacznie większa z uwagi na trudność w odnajdywaniu martwych zwierząt. Wilki odżywiają się tu głównie dzikimi ssakami kopytnymi (95,4% biomasy zjadanego pokarmu), wśród których dominuje sarna Capreolus capreolus i jeleń Cervus elaphus (Nowak i in. 2005). Przypadki ataków na zwierzęta hodowlane występują przede wszystkim na obrzeżach SOO Beskid Żywiecki. Rocznie rejestruje się tu średnio 5 ataków, w których ginie łącznie ok. 25 zwierząt hodowlanych/rok. Wśród zabijanych zwierząt hodowlanych dominują owce, zdarzają się także ataki na bydło i kozy. Sprawnie działający system wypłaty odszkodowań, a także różnorodne metody ochrony zwierząt hodowlanych (Nowak i Mysłajek 2002, 2005) pozwalają ograniczać konflikty z gospodarką hodowlaną. W latach wypłacano średnio zł na rok za szkody od wilków, przy czym największą kwotę wypłacono w 2008 r. a potem sumy te sukcesywnie malały, aż do zł w roku

19 Badania nad składem pokarmu wilków oparte na analizie zawartości odchodów wskazują, że wilki zabijają również koty i psy, co może się przyczyniać do wzrostu zainfekowania pasożytami, których nosicielami są zwierzęta domowe (Nowak i in. 2005, niepubl.). Wilki użytkują cały obszar SOO Beskid Żywiecki, z wyjątkiem dwóch niewielkich enklaw obejmujących górę Grojec oraz fragment Beskidu Makowskiego. Obszar ten można więc uznać za strefę funkcjonalną, gdzie drapieżnik ten żeruje. Miejsca odpoczynku wilków rejestrowano przede wszystkim w wyższych partiach gór. Podobnie było z miejscami rozrodu, które odnajdywano na wysokości pomiędzy 880 a 1290 m n.p.m. W latach rozród wilków w Beskidzie Żywieckim stwierdzano w masywie Romanki (rez. Romanka i jego bezpośrednie sąsiedztwo), w masywie Kołyski i Bugaja w tzw. Worku Raczańskim, a także w masywie Muńcoła (Nowak i in. 2008, Nowak i Mysłajek, niepubl.). Obecnie miejsca wychowu młodych potwierdzono w rez. Romanka oraz w paśmie Jaworzyny i Oszastu w tzw. Worku Raczańskim (Nowak i Mysłajek, niepubl.). (dane wrażliwe) Mapa 5. Rozmieszczenie aktualnych stref rozrodu wilków w SOO Beskid Żywiecki. 19

20 Tabela. 1. Syntetyczny opis statusu niedźwiedzia, wilka i rysia na terenie specjalnego obszaru ochrony siedlisk Beskid Żywiecki PLH Opis wykonany zgodnie z Decyzją Wykonawczą Komisji z dnia 11 lipca 2011 r. w sprawie formularza zawierającego informacje o terenach Natura 2000 (notyfikowana jako dokument nr C(2011) 4892) (2011/484/EU). Gatunek Populacja Ocena znaczenia obszaru Grupa Kod Kategoria Nazwa Wielkość Jakość Stan Ocena S NP Rodzaj Jednostka występowania Populacja Izolacja naukowa danych zachowania ogólna Min Max C R V P M 1352 Canis lupus - - p 9 14 i R G C B B B M 1361 Lynx lynx - - p 9 20 i R G B B B B M 1354 Ursus arctos - - p 3 5 i R M B C B C Objaśnienia użytych symboli: Gatunek Grupa: M ssaki. Populacja Rodzaj: p gatunki osiadłe, znajdujące się na terenie przez cały rok. Jednostka: i osobniki. Kategoria występowania: R gatunek rzadki. Jakość danych: G wysoka (np. na podstawie badań); M przeciętna (np. na podstawie częściowych danych i ekstrapolacji). Ocena znaczenia obszaru Populacja (udział procentowy, wynikający ze stosunku populacji w SOO Beskid Żywiecki do populacji krajowej: B 15% p 2%. C 2% p 0%. Stan zachowania: B (dobry stan zachowania) elementy dobrze zachowane, niezależnie od klasyfikacji możliwości odtworzenia lub elementy w średnim lub częściowo zdegradowanym stanie oraz łatwe do odtworzenia; C (przeciętny lub zdegradowany stan zachowania) wszystkie inne kombinacje. Izolacja: B populacja nieizolowana, ale występująca na peryferiach zasięgu gatunku. Ocena ogólna: B dobra; C znacząca. 20

21 2. Weryfikacja oceny stanu ochrony Ocenę stanu ochrony gatunków w SOO Beskid Żywiecki wykonano zgodnie z Przewodnikiem Metodycznym wydanym przez Inspekcję Ochrony Środowiska, w części poświęconej niedźwiedziowi brunatnemu (Jakubiec 2010), rysiowi (Jędrzejewski i in. 2010a) i wilkowi (Jędrzejewski i in. 2010b). Do obliczeń parametrów środowiskowych wykorzystano mapy topograficzne w skali 1: oraz mapę pokrycia terenu CORINE Land Cover 2006 o minimalnej wielkości płatu siedliska 25 ha, dla której dokonano przekształcenia (tzw. gridding) do siatki o rozdzielczości m. Do analiz zastosowano oprogramowanie ArcMap (ArcInfo Version 10.0), SAGA (Version: 2.0.6) i Fragstats (Version: 3.3) Niedźwiedź brunatny Na ogólną ocenę stanu ochrony niedźwiedzia brunatnego w SOO Beskid Żywiecki składały się cztery oceny cząstkowe wykonane odrębnie dla populacji, siedliska, relacji człowiek-niedźwiedź oraz perspektyw zachowania populacji. Wskaźniki referencyjne podano w Tabeli 2. Ocena dla populacji zawierała wskaźniki dotyczące liczebności populacji (całkowitej liczby osobników w obszarze), rozrodu (liczby samic prowadzących młode) oraz płodności samic (średniej liczby młodych przypadających na samicę). Wskaźnikiem kardynalnym (tzn. najważniejszym) była liczebność populacji. Przy ocenie siedliska wzięto pod uwagę lesistość obszaru, fragmentację powierzchni leśnej wyrażonej wskaźnikiem LD (landscape division określa prawdopodobieństwo, że dwa losowo wybrane punkty w krajobrazie znajdą się w jednym płacie danego typu użytkowania terenu (Jaeger 2000), gęstość sieci drogowej, gęstość zaludnienia oraz liczbę miejsc hotelowych. Wskaźnikiem

22 kardynalnym było w tym wypadku zalesienie. Relacje człowiek-niedźwiedź oceniono biorąc pod uwagę liczbę szkód w gospodarstwach rolnych, przypadki agresji niedźwiedzi w stosunku do ludzi oraz przypadki synantropizacji. Wskaźnikiem kardynalnym była liczba przypadków synantropizacji. Dla oceny perspektyw zachowania brano pod uwagę istniejące i prognozowane zagrożenia, ze szczególnym uwzględnieniem synantropizacji niedźwiedzi, fragmentacji lasów, urbanizacji, utrzymania dotychczasowej liczebności i właściwych parametrów demograficznych populacji, a także istniejących form ochrony przyrody. Tabela 2. Wskaźniki referencyjne stanu ochrony niedźwiedzia brunatnego w ostojach Natura 2000 wg Jakubca (2010). Ocena Wskaźnik FV stan właściwy U1 stan niezadawalający U2 stan zły Populacja Liczebność (n osobników) > <10 Rozród (n samic prowadzących młode) >4 2-3 Brak lub sporadyczny Płodność (średnia liczba 2,0 1,51-1,99 1,50 młodych/samicę) Siedlisko Zalesienie (%) >80% 70-80% <70% Fragmentacja siedliska 0,5 0,5-0,75 0,75 (wskaźnik LD landscape division) Sieć drogowa (km/km 2 ) <1/1 1-3/1 >3/1 Zaludnienie gmin (osób/km 2 ) < >70 Turystyka (miejsc hotelowych/km 2 ) < >20 Relacje niedźwiedź-człowiek Szkody brak <20 >20 Przypadki agresji brak <3 >3 Przypadki synantropizacji brak <2 >2 Stan populacji oceniono na zły (U2), ze względu na bardzo niską liczebność lokalnej populacji niedźwiedzia, a co za tym idzie niewielką liczbę samic prowadzących młode, a także niską liczbę młodych przypadającą na samicę. 22

23 Stan siedliska oceniono na niezadawalający. W największym stopniu przyczyniło się do tego bardzo wysokie zaludnienie lokalnych gmin, stosunkowo duża liczba miejsc noclegowych i zalesienie na poziomie 79%. Z uwagi na proces masowego zamierania świerczyn i ich intensywne usuwanie, faktyczne pokrycie obszaru lasem jest znacznie niższe (na poziomie 30-40%). Stan taki będzie się utrzymywał do czasu osiągnięcia przez odnowienia sztuczne i naturalne wysokości ok. 2-3 m. Należy także wspomnieć, że oceny stopnia fragmentacji siedliska oraz zagęszczenia sieci drogowej zgodnie z kryteriami zaproponowanymi w obowiązującym Przewodniku Metodycznym (Jakubiec 2010) wydają się nieodpowiednie dla tego gatunku. Wskaźniki referencyjne zagęszczenia sieci drogowej są dziesięciokrotne wyższe w wypadku niedźwiedzia, niż w wypadku rysia oraz wilka, i wydają się nieuzasadnione. Graniczna wartość tego wskaźnika referencyjnego dla właściwego stanu siedliska (FV) w przypadku wilka i rysia to 0,1 km/km 2 (Jędrzejewski i in. 2010a, 2010b), podczas gdy dla niedźwiedzia aż 1 km/km 2 (Jakubiec 2010). Podobnie nieuzasadnione wydają się wartości graniczne wskaźnika fragmentacji środowiska. Dla niedźwiedzia zastosowana skala powoduje, że ocena fragmentacji pozostaje na poziomie stanu właściwego (FV). Tymczasem wskaźniki fragmentacji siedliska zaproponowane dla pozostałych dwóch gatunków dają ocenę niższą (U1 stan niezadawalający). Naszym zdaniem należy ujednolicić wskaźniki oceny obu omówionych parametrów i przyjąć je za metodyką zaproponowaną dla rysia i wilka (Jędrzejewski i in. 2010a, 2010b). Relacje człowiek-niedźwiedź oceniono na właściwe (FV). Związane jest to przede wszystkim z brakiem przypadków synantropizacji niedźwiedzi w SOO Beskid Żywiecki oraz bardzo niskim poziomem szkód w gospodarstwach rolnych. Ocena tego parametru jest w dużym stopniu uzależniona od właściwych praktyk związanych z zabezpieczaniem zwierząt hodowlanych oraz uli przed ewentualnymi atakami niedźwiedzi, a także z odpowiednim 23

24 rozwiązaniem kwestii odpadków, które skłaniają niedźwiedzie do odwiedzin siedzib ludzkich. Obecność pokarmu pochodzenia antropogenicznego w odchodach niedźwiedzi zebranych w Beskidzie Żywieckim pozwala sądzić, że może to być kluczowy problem. Perspektywy zachowania populacji niedźwiedzia w SOO Beskid Żywiecki oceniono na złe (U2). Związane jest to przede wszystkim z ogromną presją turystyczną na ostoje niedźwiedzi. Lokalne gminy w swoich programach rozwoju planują tworzenie kolejnych i rozbudowę istniejących ośrodków turystycznych, które niejednokrotnie wkraczają w centralne części ważnych ostoi niedźwiedzi (np. stoki Wielkiej Raczy, pasmo Rysianki i Lipowskiej, stoki Romanki, oraz Pilsko). Gminy przykładają dużą wagę do rozbudowy centrów turystyki zimowej wyciągów narciarskich oraz tras zjazdowych, które będą negatywnie wpływać na ważne miejsca gawrowania niedźwiedzi i to w najbardziej newralgicznym okresie snu zimowego (Mysłajek i Nowak 2011). Negatywnym czynnikiem jest też intensyfikacja agresywnych form rekreacji wykorzystanie na masową skalę samochodów terenowych, motocykli crossowych, quadów oraz skuterów śnieżnych, które towarzyszą także schroniskom i ośrodkom narciarskim, rozszerzając ich negatywne oddziaływanie. Postępuje izolacja obszaru SOO Beskid Żywiecki od sąsiednich fragmentów Karpat. Pomiędzy Beskidem Żywieckim a Beskidem Śląskim powstała droga ekspresowa S69 (ukończono odcinek Milówka-Laliki, a w najbliższych latach realizowany będzie odcinek Przybędza- Milówka). Cała ta droga, z uwagi na szczelne ogrodzenia stanowi nieprzekraczalną barierę dla zwierząt lądowych, jednakże dla ochrony łączności ekologicznej, przewidziano i częściowo już zrealizowano przejścia dla zwierząt na odcinkach najbardziej kolidujących ze szlakami migracji. Od północy odgradza ostoję od Beskidu Małego droga wojewódzka nr 946 (Żywiec Sucha Beskidzka), natomiast od zachodu biegnie droga wojewódzka 945 prowadząca z Żywca do przejścia granicznego ze Słowacją na Przełęczy Glinne w Korbielowie. 24

25 Ruch pojazdów na obu drogach nasila się, powodując powstanie bariery w środowisku oraz zagrożenie wzrostem śmiertelności zwierząt. Fragmentację obszaru wzmogło otwarcie w 2001 roku przejścia granicznego ze Słowacją na Przełęczy Glinne w Glince, co spowodowało wzrost ruch na drodze prowadzącej do przejścia. Dodatkowym aspektem obniżającym ocenę jest masowe zamieranie drzewostanów świerkowych i związana z tym intensyfikacja prac leśnych oraz renowacja istniejących i budowa nowych dróg leśnych ułatwiających penetrację lasów przez pojazdy silnikowe. Na podstawie ocen cząstkowych dokonano oceny ogólnej (Tabela 3), która została ustalona na poziomie U2 (stan zły), zgodnie z przyjętą w metodyce zasadą, że ocena ogólna odpowiada najniższej ocenie któregokolwiek z rozpatrywanych parametrów (Jakubiec 2010). 25

26 Tabela 3. Ocena stanu ochrony niedźwiedzia w obszarze Natura 2000 Beskid Żywiecki PLH Metodyka oceny wg Jakubiec Parametr Wskaźniki Wartość wskaźnika i komentarz Ocena Populacja Liczebność 3-5 (Jakubiec 2001, Nowak i Mysłajek, niepubl) U2 Rozród 1-2 U1 Płodność 1,31 (Jakubiec 2001) U2 Siedlisko Zalesienie [%] 79% Obszar o wysokiej lesistości, jednak obszary leśne są zdegradowane (czasowo odlesione) w związku z masowym zamieraniem świerka. Fragmentacja siedliska [wskaźnik LD] 0,4522 FV Sieć drogowa [km/km 2 ] Drogi krajowe i wojewódzkie < 0,1 km/km 2 Drogi powiatowe i gminne >0,2 km/km 2 Zagęszczenie dróg krajowych i wojewódzkich w obrębie obszaru jest niskie, jednak bardzo wysokie jest zagęszczenie dróg powiatowych i gminnych. Wysokie jest również zagęszczenie dróg lokalnych nieutwardzonych, które biegną przez kompleksy leśne prowadząc do oddalonych przysiółków, pojedynczych gospodarstw rolnych oraz schronisk turystycznych. Gęsta jest sieć dróg leśnych. Zaludnienie [liczba >100 osób/km 2 mieszkańców/km 2 ] U2 Turystyka [liczba miejsc ok. 13/km 2 hotelowych/km 2 ] U1 Relacje człowiekniedźwiedź Szkody w gospodarstwach rolnych Przypadki agresji sporadyczne 0 U1 FV Przypadki synantropizacji 0 FV Perspektywy zachowania Objaśnienia w tekście. U2 Ocena ogólna FV stan właściwy, U1 stan niezadowalający, U2 stan zły. U1 FV U2 U2 U1 FV

27 2.2. Ryś euroazjatycki Na ogólną ocenę stanu ochrony rysia w SOO Beskid Żywiecki składały się trzy oceny cząstkowe wykonane odrębnie dla populacji, siedliska oraz perspektyw zachowania populacji. Wskaźniki referencyjne podano w Tabeli 4. Ocena dla populacji zawierała wskaźniki dotyczące zagęszczenia populacji, liczby samic prowadzących młode oraz średniej liczby młodych przypadających na samicę. Wszystkie wskaźniki traktowano jako równocenne. Ocena stanu populacji odpowiada najniższej ocenie któregokolwiek z parametrów. Przy ocenie siedliska wzięto pod uwagę lesistość obszaru, fragmentację powierzchni leśnej, dostępność bazy pokarmowej (łącznie jeleń, sarna i dzik, kg/km 2 ), gęstość sieci drogowej (km/km 2 ) oraz stopień izolacji siedlisk. Wszystkie wskaźniki traktowano jako równocenne. Ocena stanu siedliska odpowiada najniższej ocenie któregokolwiek z parametrów. Dla oceny perspektyw zachowania brano pod uwagę: możliwość rozwoju populacji gatunku w obrębie ostoi; łączność z sąsiednimi kompleksami leśnymi, możliwość migracji osobników i zagrożenia dla drożności korytarzy ekologicznych; obecność i stan populacji rysia w sąsiednich kompleksach leśnych; planowane inwestycje mające wpływ na populacje rysia; inne zagrożenia (kłusownictwo, antropopresja, transmisja chorób od gatunków domowych; śmiertelność); zagrożenia dla populacji dzikich kopytnych. Stan populacji oceniono na niezadawalający (U1), ze względu na przeciętną liczbę młodych przypadającą na dorosłą samicę. Pozostałe parametry (zagęszczenie populacji oraz liczba samic prowadzących młode) była właściwa. Trzeba jednak wziąć pod uwagę, że w górach liczba kociąt prowadzonych przez samicę jest zazwyczaj niższa niż w populacjach nizinnych (dane Ogólnopolskiej Inwentaryzacji Wilka i Rysia), co wynika prawdopodobnie z trudniejszych warunków klimatycznych, ale także z nieumyślnego niepokojenia przez

28 turystów samic z małymi kociętami, które w tym okresie są szczególnie mało tolerancyjne na obecność człowieka (Schmidt 1998, Bunnefeld i in. 2006). Prowadzi to do zwiększonej śmiertelności kociąt w pierwszych miesiącach życia. Tabela 4. Wskaźniki referencyjne stanu ochrony rysia w ostojach Natura 2000 wg Jędrzejewskiego i in. (2010a). Ocena Wskaźnik FV stan właściwy U1 stan niezadawalający U2 stan zły Populacja Zagęszczenie populacji (n/100 km 2 ) >2 1-2 <1 Liczba samic prowadzących młode >0,5 0,3-0,5 <0,3 (n/100 km 2 ) Średnia liczba młodych na dorosłą >2 1-2 <1 samicę Siedlisko Zalesienie (%) > <20 Fragmentacja siedliska <3 3-5 >5 (km/km 2 ) Dostępność bazy pokarmowej (jeleń > <50 i sarna) (kg/km 2 ) Zagęszczenie dróg (km/km 2 ) <0,1 0,1-0,2 >0,2 Stopień izolacji siedlisk Stan siedliska oceniono na niezadawalający. W największym stopniu przyczyniło się do tego wysokie zagęszczenie dróg lokalnych. Pozostałe parametry wskazują na stan właściwy. Perspektywy zachowania populacji rysia w SOO Beskid Żywiecki oceniono na niezadawalające (U1). Wpływa na to duża presja turystyczna na ostoje rysi; plany rozwoju ośrodków turystycznych, w tym wyciągów narciarskich i tras zjazdowych w ważnych ostojach rysi (np. stoki Wielkiej Raczy, pasmo Rysianki i Lipowskiej, stoki Romanki, czy też Pilsko); powszechne wykorzystanie samochodów terenowych, motocykli crossowych, quadów oraz skuterów śnieżnych. Z uwagi na to, że rysie polują głównie na sarny, żerujące często w pobliżu ludzkich siedzib, są one dość tolerancyjne w stosunku do codziennej umiarkowanej 28

29 aktywności ludzi (Basille i in. 2009). Drapieżniki te muszą mieć jednak swobodny dostęp do zasobów pokarmowych, co mogą znacząco utrudniać znajdujące się po drodze obszary mocno wylesione, gęsto zabudowane, lub intensywnie użytkowane przez ludzi. A zatem pas wyciągów wraz z trasami narciarskimi może w zimie odstraszać rysie i stanowić barierę w swobodnym ich przemieszczaniu, tak jak to stwierdzono w rejonie wyciągu na Jaworzynie Krynickiej (Jamrozy i in. 2000). Natomiast intensyfikacja nielegalnej rekreacji motorowej oraz penetracja turystyczna lasów w okresie wiosennym i letnim może przyczynić się (jak wspomniano powyżej) do większej śmiertelności kociąt. Ze względu na rozbudowę i modernizację infrastruktury drogowej (S-69, drogi wojewódzkie 945 i 946) postępuje izolacja obszaru SOO Beskid Żywiecki. Coraz trudniejsze jest przemieszczanie się rysi do Beskidu Śląskiego, Beskidu Małego i wschodniej części Beskidu Żywieckiego, obejmującego Babiogórski PN i pasmo Polic. Wynika to nie tylko z rozwoju infrastruktury drogowej, ale także z liniowej rozbudowy wsi i kolonii domków weekendowych (wzdłuż główniejszych dróg i cieków), która prowadzi do stopniowego stykania się wiosek, bez pozostawienia luk w postaci obszarów niezabudowanych. W efekcie powstają wielokilometrowe liniowe bariery tworzone przez ciągi budynków stojących na szczelnie ogrodzonych działkach. Ocalałe luki są często niezalesione, co z uwagi na niechęć rysi do poruszania się po terenach otwartych, dodatkowo potęguje problem. Fragmentację siedlisk rysi wewnątrz ostoi pogłębia rozwój dróg lokalnych, zwiększanie się ruchu samochodowego oraz podobnie jak na zewnątrz ostoi liniowy rozwój obszarów zabudowanych. W lasach SOO Beskid Żywiecki nastąpiło masowe zamieraniem drzewostanów świerkowych, otwarte tereny sprzyjają wprawdzie rozwojowi populacji sarny podstawowej ofiary rysia i co za tym idzie może to sprzyjać bytowaniu rysi, jednak usuwanie zamierających świerczyn związane jest z intensywnymi pracami leśnymi oraz renowacją istniejących i budową nowych dróg leśnych, co prowadzi do niepokojenia rysi 29

30 w ostojach, szczególnie w miejscach wychowu młodych. Powstające rozległe zręby są w zimie rozjeżdżane poza wszelkimi drogami przez skutery śnieżne, wyłączając te tereny z użytkowania przez rysie. Na podstawie ocen cząstkowych dokonano oceny ogólnej (Tabela 5), która została ustalona na poziomie U1 (stan niezadawalający). 30

31 Tabela 5. Ocena stanu ochrony rysia w obszarze Natura 2000 Beskid Żywiecki PLH Metodyka oceny wg Jędrzejewski i in. 2010a. Parametr Wskaźniki Wartość wskaźnika i komentarz Ocena Populacja Zagęszczenie populacji [n/100 km 2 ] >2,6 osobnika/100 km 2 FV Liczba samic prowadzących młode 0,9 samicy z młodymi/100 km 2 [n/100 km 2 ] FV Średnia liczba młodych na dorosłą 1-2 kocięta na dorosłą samicę samicę U1 Siedlisko Lesistość [%] 79% Obszar o wysokiej lesistości, jednak obszary leśne są zdegradowane (czasowo odlesione) w związku z masowym FV zamieraniem świerka. Fragmentacja siedliska [km/km 2 ] 2,2 km/km 2 We wnętrzu kompleksów leśnych wiele izolowanych przysiółków, FV kolonii domków letniskowych oraz schronisk turystycznych. Dostępność bazy pokarmowej (jeleń 270 kg/km 2 i sarna) [kg/km 2 ] Obszar charakteryzujący się wysoką biomasą dużych ssaków FV kopytnych. Dominującymi gatunkami są sarna i jeleń. Zagęszczenie dróg [km/km 2 ] Drogi krajowe i wojewódzkie < 0,1 km/km 2 Drogi powiatowe i gminne >0,2 km/km 2 Zagęszczenie dróg krajowych i wojewódzkich w obrębie obszaru jest niskie, jednak bardzo wysokie jest zagęszczenie dróg powiatowych i gminnych. Wysokie jest również zagęszczenie dróg U1 lokalnych nieutwardzonych, które biegną przez kompleksy leśne prowadząc do oddalonych przysiółków, pojedynczych gospodarstw rolnych oraz schronisk turystycznych. Gęsta jest sieć dróg leśnych. Stopień izolacji siedlisk 1 Obszar bezpośrednio połączony z sąsiednimi fragmentami polskich i słowackich Karpat, zamieszkałych przez ciągłą karpacką populację FV rysia. Perspektywy zachowania Objaśnienia w tekście. U1 Ocena ogólna U1 FV stan właściwy, U1 stan niezadowalający, U2 stan zły. U1 U1

32 2.3. Wilk Na ogólną ocenę stanu ochrony wilka w SOO Beskid Żywiecki składały się trzy oceny cząstkowe wykonane odrębnie dla populacji, siedliska oraz perspektyw zachowania populacji. Wskaźniki referencyjne podano w Tabeli 6. Ocena dla populacji zawierała wskaźniki dotyczące zagęszczenia populacji oraz liczbę watah. Oba wskaźniki traktowano jako równocenne. Ocena stanu populacji odpowiada najniższej ocenie któregokolwiek z parametrów. Przy ocenie siedliska wzięto pod uwagę lesistość obszaru, fragmentację powierzchni leśnej, dostępność bazy pokarmowej (łącznie jeleń, sarna i dzik, kg/km 2 ), gęstość sieci drogowej (km/km 2 ) oraz stopień izolacji siedlisk. Wszystkie wskaźniki traktowano jako równocenne. Ocena stanu populacji odpowiada najniższej ocenie któregokolwiek z parametrów. Dla oceny perspektyw zachowania brano pod uwagę: możliwość rozwoju populacji gatunku w obrębie ostoi; łączność z sąsiednimi kompleksami leśnymi, możliwość migracji osobników i zagrożenia dla drożności korytarzy ekologicznych; obecność i stan populacji wilka w sąsiednich kompleksach leśnych; planowane inwestycje mające wpływ na populacje wilka; inne zagrożenia (kłusownictwo, antropopresja, transmisja chorób od gatunków domowych; śmiertelność); zagrożenia dla populacji dzikich kopytnych. Stan populacji oceniono na niezadawalający (U1), ze względu na średnie zagęszczenie populacji. Liczba watah była na poziomie właściwym (FV). Zagęszczenie populacji tego gatunku jest ograniczane przede wszystkim przez transgraniczne negatywne oddziaływanie polowań na wilki prowadzonych na Słowacji, gdzie znajdują się rozległe fragmenty terytoriów bytujących w Beskidzie Żywieckim rodzin wilczych (Nowak i in. 2008). Stan siedliska oceniono na niezadawalający. W największym stopniu przyczyniło się do tego wysokie zagęszczenie dróg lokalnych. Pozostałe parametry wskazują na stan właściwy.

1354 Niedźwiedź Ursus arctos

1354 Niedźwiedź Ursus arctos 1354 Niedźwiedź Ursus arctos Liczba i lokalizacja obszarów monitoringowych Gatunek występuje wyłącznie w regionie alpejskim. Prowadzony od roku 1982 monitoring gatunku obejmuje cały zasięg jego występowania,

Bardziej szczegółowo

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników

Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Znaczenie monitoringu populacji ssaków kopytnych w ochronie dużych drapieżników Krzysztof Schmidt Instytut Biologii Ssaków PAN, Białowieża Duże ssaki drapieżne występujące w Polsce Fot. H. Schmidt Fot.

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim. Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S.

Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim. Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S. Inwentaryzacja i monitoring populacji wilka w województwie zachodnio-pomorskim Borowik T., Jędrzejewski W., Nowak S. Terytoria wilczych watah w Puszczy Białowieskiej (jesień-zima 1997/98) Rozmieszczenie

Bardziej szczegółowo

Wilk w Polsce ekologia, zagrożenia, działania ochronne

Wilk w Polsce ekologia, zagrożenia, działania ochronne Wilk w Polsce ekologia, zagrożenia, działania ochronne Sabina Nowak i Robert W. Mysłajek Stowarzyszenie dla Natury Wilk Fot. W. Bena STATUS PRAWNY Od 1998 r. wilk jest gatunkiem ściśle chronionym w całej

Bardziej szczegółowo

Best for Biodiversity

Best for Biodiversity W tym miejscu realizowany jest projekt LIFE + Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk Best for Biodiversity NAJLEPSZE PRAKTYKI

Bardziej szczegółowo

Best for Biodiversity

Best for Biodiversity W tym miejscu realizowany jest projekt LIFE + Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk Best for Biodiversity NAJLEPSZE PRAKTYKI

Bardziej szczegółowo

Monitoring przejść dla zwierząt

Monitoring przejść dla zwierząt Monitoring przejść dla zwierząt Rafał T. Kurek Zakres, metodyka oraz harmonogram realizacji 2 Podstawy prawne W obowiązującym prawie krajowym a także europejskim, brak szczegółowych zapisów odnoszących

Bardziej szczegółowo

4003 Świstak Marmota marmota latirostris

4003 Świstak Marmota marmota latirostris 4003 Świstak Marmota marmota latirostris Liczba i lokalizacja obszarów i stanowisk monitoringowych Gatunek występuje wyłącznie w regionie alpejskim. Monitoring obejmuje cały teren występowania świstaka

Bardziej szczegółowo

Wilk w Polsce: sytuacja gatunku i strategia ochrony

Wilk w Polsce: sytuacja gatunku i strategia ochrony Wilk w Polsce: sytuacja gatunku i strategia ochrony Henryk Okarma Instytut Ochrony Przyrody PAN fot. Andrzej Adamczewski Status prawny gatunku Dyrektywa Siedliskowa 1. Wilk znajduje się w załączniku II

Bardziej szczegółowo

Najlepsze praktyki w zakresie ochrony wilka, niedźwiedzia i rysia

Najlepsze praktyki w zakresie ochrony wilka, niedźwiedzia i rysia Najlepsze praktyki w zakresie ochrony wilka, niedźwiedzia i rysia Prowadzący dr inż. Tomasz Kałamarz Hoczew 17-18.10.2013 r. Ryś (Felis lynx L. 1758) Fot. R. Maczyszyn Ryś jest gatunkiem, który stanowi

Bardziej szczegółowo

SSAKI. projekt Planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska PLH200006. FPP Consulting

SSAKI. projekt Planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska PLH200006. FPP Consulting SSAKI projekt Planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Ostoja Knyszyńska PLH200006 dr Karol Zub Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży FPP Consulting Przedmioty ochrony Mopek zachodni Barbastella

Bardziej szczegółowo

Problemy ochrony korytarzy ekologicznych dla duŝych ssaków w Polsce

Problemy ochrony korytarzy ekologicznych dla duŝych ssaków w Polsce Problemy ochrony korytarzy ekologicznych dla duŝych ssaków w Polsce Dr Sabina PieruŜek-Nowak i mgr inŝ. Robert W. Mysłajek Stowarzyszenie dla Natury WILK DuŜe ssaki leśne o dalekich zasięgach migracji

Bardziej szczegółowo

Seminarium Planowanie przestrzenne a ochrona ciągłości ekologicznej w północno-wschodniej Polsce" Białowieża, 7-8 kwietnia 2011 roku

Seminarium Planowanie przestrzenne a ochrona ciągłości ekologicznej w północno-wschodniej Polsce Białowieża, 7-8 kwietnia 2011 roku Seminarium Planowanie przestrzenne a ochrona ciągłości ekologicznej w północno-wschodniej Polsce" Białowieża, 7-8 kwietnia 2011 roku wpływ inwestycji na duże ssaki drapieżne Robert Mysłajek Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych

Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Olsztynie Maria Mellin Polityka Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska wobec inwestycji infrastrukturalnych Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA RADA OCHRONY PRZYRODY THE STATE COUNCIL FOR NATURE CONSERVATION CONSEIL NATIONAL POUR LA PROTECTION DE LA NATURE

PAŃSTWOWA RADA OCHRONY PRZYRODY THE STATE COUNCIL FOR NATURE CONSERVATION CONSEIL NATIONAL POUR LA PROTECTION DE LA NATURE PAŃSTWOWA RADA OCHRONY PRZYRODY THE STATE COUNCIL FOR NATURE CONSERVATION CONSEIL NATIONAL POUR LA PROTECTION DE LA NATURE Member of IUCN The World Conservation Union Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa, e-mail:

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w GORZOWIE WIELKOPOLSKIM. z dnia 2015 r.

ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w GORZOWIE WIELKOPOLSKIM. z dnia 2015 r. Projekt ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w GORZOWIE WIELKOPOLSKIM z dnia 2015 r. zmieniające zarządzenie w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych dla obszaru Natura 2000 Lasy

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony

Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach ochrony Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko Podstawowe informacje o Naturze 2000 i planach

Bardziej szczegółowo

Wilk - opis. rolę w komunikacji i utrzymaniu. 1/3 długości ciała (pełni istotną. puszysty ogon stanowi prawie

Wilk - opis. rolę w komunikacji i utrzymaniu. 1/3 długości ciała (pełni istotną. puszysty ogon stanowi prawie ubarwienie bardzo zróżnicowane od białego, przez żółto-pomarańczowe, brązowe, szare do czarnego puszysty ogon stanowi prawie 1/3 długości ciała (pełni istotną rolę w komunikacji i utrzymaniu równowagi)

Bardziej szczegółowo

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Informacja na temat wdrażania rekomendacji 137 (2008) w zakresie zarządzania populacjami dużych drapieżników

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Informacja na temat wdrażania rekomendacji 137 (2008) w zakresie zarządzania populacjami dużych drapieżników Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Informacja na temat wdrażania rekomendacji 137 (2008) w zakresie zarządzania populacjami dużych drapieżników Warszawa, 2011 rok Poniższy raport został opracowany

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Miłosz Włodzimierz Jędrzejewski

Małgorzata Miłosz Włodzimierz Jędrzejewski Małgorzata Miłosz Włodzimierz Jędrzejewski W prezentacji wykorzystano fotografie autorstwa: W. Jędrzejewski, S. Nowak, R. Mysłajek, R. Kurek, M. Miłosz Spis treści 1. Wpływ rozbudowy sieci transportowej

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH FORMULARZ DANYCH 1 NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

Ochrona nietoperzy w ramach specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 - problemy, szanse i wyzwania

Ochrona nietoperzy w ramach specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 - problemy, szanse i wyzwania Ochrona nietoperzy w ramach specjalnych obszarów ochrony siedlisk Natura 2000 - problemy, szanse i wyzwania Robert Mysłajek Stowarzyszenie dla Natury Wilk Źródło: Natura 2000 viewer http://natura2000.eea.europa.eu

Bardziej szczegółowo

Monitoring ssaków kopytnych oraz drapieżników w Bieszczadzkim Parku Narodowym i otulinie

Monitoring ssaków kopytnych oraz drapieżników w Bieszczadzkim Parku Narodowym i otulinie Monitoring ssaków kopytnych oraz drapieżników w Bieszczadzkim Parku Narodowym i otulinie Ustrzyki Górne, 23.01.2015 Przedmioty monitoringu Kopytne baza żerowa drapieżników: Drapieżniki: - żubr - jeleń

Bardziej szczegółowo

ŻUBR W BIESZCZADACH JAKO PRZYKŁAD UDANEJ RESTYTUCJI

ŻUBR W BIESZCZADACH JAKO PRZYKŁAD UDANEJ RESTYTUCJI JAKO PRZYKŁAD UDANEJ RESTYTUCJI Maciej Januszczak Stacja Badawcza Fauny Karpat MiIZ PAN Ustrzyki Dolne Warsztaty realizowane są w ramach projektu Ochrona żubrów in situ w województwie zachodniopomorskim

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Dziennik Ustaw Nr 64 5546 Poz. 401 401 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie sporządzania projektu planu ochrony dla obszaru Natura 2000 Na podstawie art. 29 ust. 10 ustawy

Bardziej szczegółowo

Ile zjadają duże drapieżniki?

Ile zjadają duże drapieżniki? Ile zjadają duże drapieżniki? Krzysztof Schmidt 1, Rafał Kowalczyk 1,Włodzimierz Jędrzejewski 1, Henryk Okarma 2 1 Zakład Badania Ssaków PAN w Białowieży 2 Instytut Ochrony Przyrody PAN Ustalanie planu

Bardziej szczegółowo

Założenia i efekty projektu Ochrona gatunkowa rysia, wilka i niedźwiedzia w Polsce Stefan Jakimiuk, Natalia Kryt WWF Polska Warszawa, 1.10.

Założenia i efekty projektu Ochrona gatunkowa rysia, wilka i niedźwiedzia w Polsce Stefan Jakimiuk, Natalia Kryt WWF Polska Warszawa, 1.10. Założenia i efekty projektu Ochrona gatunkowa rysia, wilka i niedźwiedzia w Polsce Stefan Jakimiuk, Natalia Kryt WWF Polska Warszawa, 1.10.2014 Projekt realizowany przy wsparciu ze środków Norweskiego

Bardziej szczegółowo

Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej

Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej korytarze migracyjne Projekt KIK/53 Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej korytarze migracyjne Stowarzyszenie Pro Carpathia Instytucja Realizująca PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Najlepsze praktyki w zakresie ochrony wilka, niedźwiedzia i rysia

Najlepsze praktyki w zakresie ochrony wilka, niedźwiedzia i rysia Najlepsze praktyki w zakresie ochrony wilka, niedźwiedzia i rysia Prowadzący dr inż. Tomasz Kałamarz Hoczew 17-18.10.2013 r. Wilk (Canis lupus L. 1758) Fot. E. Marszałek Portret bohatera SGGW w Warszawie;

Bardziej szczegółowo

4070 *Zarośla kosodrzewiny

4070 *Zarośla kosodrzewiny 4070 *Zarośla kosodrzewiny Liczba i lokalizacja powierzchni monitoringowych W roku 2006 przeprowadzono badania terenowe (monitoring podstawowy) na 11 stanowiskach, w 3 obszarach Natura 2000, przez 2 specjalistów

Bardziej szczegółowo

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska

Zielona infrastruktura w Polsce. Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura w Polsce Anna Liro Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Zielona infrastruktura priorytet nowej strategii Realizacja Strategii UE ochrony różnorodności biologicznej na lata 2020

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANO W RAMACH KAMPANII

PRZYGOTOWANO W RAMACH KAMPANII PRZYGOTOWANO W RAMACH KAMPANII PROMUJĄCEJ SIEĆ NATURA 2000 POD HASŁEM NATURA SIĘ O(D)PŁACA. PROJEKT REALIZOWANY W RAMACH PROGRAMU OPERACYJNEGO INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO, FINANSOWANY ZE ŚRODKÓW EUROPEJSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Best for Biodiversity

Best for Biodiversity W tym miejscu realizowany jest projekt LIFE + Ochrona różnorodności biologicznej na obszarach leśnych, w tym w ramach sieci Natura 2000 promocja najlepszych praktyk Best for Biodiversity NAJLEPSZE PRAKTYKI

Bardziej szczegółowo

Ocena obecnego systemu ochrony gatunku i koncepcje zarządzania populacją bobra w Polsce

Ocena obecnego systemu ochrony gatunku i koncepcje zarządzania populacją bobra w Polsce Ocena obecnego systemu ochrony gatunku i koncepcje zarządzania populacją bobra w Polsce Departament Ochrony Przyrody Ochrona prawna - bóbr europejski Konwencja Berneńska - umieszczony w III załączniku,

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH dla obszarów specjalnej ochrony (OSO), proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (pozw), obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (OZW) oraz specjalnych

Bardziej szczegółowo

Badania genetyczne nad populacją jelenia w północno-wschodniej Polsce

Badania genetyczne nad populacją jelenia w północno-wschodniej Polsce Badania genetyczne nad populacją jelenia w północno-wschodniej Polsce Magdalena Niedziałkowska, Bogumiła Jędrzejewska, Jan Marek Wójcik Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży Cele badań 1) Poznanie

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum. sala wyposażona w rzutnik multimedialny, ekran i komputer lub odtwarzacz multimedialny,

Gimnazjum. sala wyposażona w rzutnik multimedialny, ekran i komputer lub odtwarzacz multimedialny, Scenariusz 18 autor: Karolina Dobrowolska temat: Ochrona wilka w Polsce. Cele ogólne: zapoznanie z formami ochrony gatunków, zapoznanie z problemami ochrony wilka w Polsce, wskazanie sposobów i możliwości

Bardziej szczegółowo

Minimalizacja oddziaływania linii kolejowych na dziko żyjące zwierzęta

Minimalizacja oddziaływania linii kolejowych na dziko żyjące zwierzęta Minimalizacja oddziaływania linii kolejowych na dziko żyjące zwierzęta Metody, doświadczenia i problemy Rafał T. Kurek fot. Krzysztof Czechowski 1 Oddziaływanie infrastruktury liniowej Formy negatywnego

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia dla korytarzy ekologicznych w Polsce

Zagrożenia dla korytarzy ekologicznych w Polsce Zagrożenia dla korytarzy ekologicznych w Polsce Program Budowy Dróg Krajowych na lata 2011 2015 Rafał T. Kurek Cel strategicznej OOS 2 Określenie oddziaływania skutków realizacji Programu Budowy Dróg Krajowych

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH FORMULARZ DANYCH 1 NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce

Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce Gospodarka łowiecka w północno-wschodniej Polsce Piotr Wawrzyniak Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Białymstoku RDLP Białystok w zasięgu terytorialnym ma 2 632 747ha, gdzie zarządza powierzchnią

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja Canis lupus metodą tropieo zimowych (zima 2012) Szczecin, 27 września 2012 r.

Inwentaryzacja Canis lupus metodą tropieo zimowych (zima 2012) Szczecin, 27 września 2012 r. Inwentaryzacja Canis lupus metodą tropieo zimowych (zima 2012) Szczecin, 27 września 2012 r. Dane o występowaniu gatunku wilku Kto posiada informację o występowaniu gatunku? Tu jestem! RDLP (Nadleśnictwa)

Bardziej szczegółowo

Metody, formy i zakres międzysektorowej współpracy przy planowaniu inwestycji liniowych

Metody, formy i zakres międzysektorowej współpracy przy planowaniu inwestycji liniowych Metody, formy i zakres międzysektorowej współpracy przy planowaniu inwestycji liniowych Udział organizacji pozarządowych w poszczególnych etapach planowania inwestycji i jego znacznie dla skutecznej ochrony

Bardziej szczegółowo

Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej - korytarze migracyjne (KIK/53)

Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej - korytarze migracyjne (KIK/53) Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej - korytarze migracyjne (KIK/53) Lutowiska 2013-02-07 Pirga Bartosz Wasiak Przemysław Raport techniczny z dotychczasowej realizacji działań przez Bieszczadzki

Bardziej szczegółowo

Aktywna ochrona populacji nizinnej rysia w Polsce

Aktywna ochrona populacji nizinnej rysia w Polsce Aktywna ochrona populacji nizinnej rysia w Polsce Stefan Jakimiuk, WWF Polska Grudziądz, 9 maja 2014 r. Fot. Archiwum WWF 13 May 2014-1 Zaangażowanie WWF Polska w działania na rzecz ochrony rysia Głównie

Bardziej szczegółowo

Dom przyrody, park ludzi - przez edukację do zrównoważonego korzystania z ekosystemów Tatr

Dom przyrody, park ludzi - przez edukację do zrównoważonego korzystania z ekosystemów Tatr Dom przyrody, park ludzi - przez edukację do zrównoważonego korzystania z ekosystemów Tatr Międzynarodowa konferencja Razem ku zielonej przyszłości Fundusze Norweskie i EOG na rzecz edukacji ekologicznej

Bardziej szczegółowo

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek

Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne. Karolina Wieczorek Fauna Rudniańskiego Parku Krajobrazowego: Podsumowanie inwentaryzacji Zagrożenia Działania ochronne Karolina Wieczorek Wyniki inwentaryzacji i waloryzacji fauny Rudniańskiego PK Grupa liczba gatunków:

Bardziej szczegółowo

Przepisy o ochronie przyrody

Przepisy o ochronie przyrody Przepisy o ochronie przyrody Paulina Kupczyk kancelaria Ochrona Środowiska i działalno inwestycyjna Konsulting Szkolenie Interwencje ekologiczne w obronie ostoi Natura 2000 w ramach projektu Ogólnopolskiego

Bardziej szczegółowo

Bednarka PLH 120033. II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012.

Bednarka PLH 120033. II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012. Bednarka PLH 120033 II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy Bednarka, 10.09.2012. Położenie i zasięg Położenie administracyjne: woj. małopolskie, powiat gorlicki, gmina Lipinki; woj. podkarpackie, powiat

Bardziej szczegółowo

Krajowa strategia ochrony wilka Canis lupus warunkująca trwałość populacji gatunku w Polsce

Krajowa strategia ochrony wilka Canis lupus warunkująca trwałość populacji gatunku w Polsce Krajowa strategia ochrony wilka Canis lupus warunkująca trwałość populacji gatunku w Polsce Henryk Okarma - Instytut Ochrony Przyrody PAN Roman Gula - Muzeum i Instytut Zoologii PAN Piotr Brewczyński -

Bardziej szczegółowo

Załącznik Program ochrony wilka Canis lupus w Polsce (wybrane zagadnienia)

Załącznik Program ochrony wilka Canis lupus w Polsce (wybrane zagadnienia) Załącznik Program ochrony wilka Canis lupus w Polsce (wybrane zagadnienia) Krajowa strategia ochrony wilka warunkująca trwałość populacji gatunku w Polsce Henryk Okarma Instytut Ochrony Przyrody PAN Roman

Bardziej szczegółowo

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce

Dyrektywa Siedliskowa NATURA 2000. Dyrektywa Ptasia N2K - UE. N2K w Polsce. N2K w Polsce NATURA 2000 Dyrektywa Siedliskowa Sieć obszarów chronionych na terenie Unii Europejskiej Celem wyznaczania jest ochrona cennych, pod względem przyrodniczym i zagrożonych, składników różnorodności biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja wilków i rysi w nadleśnictwach i parkach narodowych Polski

Inwentaryzacja wilków i rysi w nadleśnictwach i parkach narodowych Polski Inwentaryzacja wilków i rysi w nadleśnictwach i parkach narodowych Polski Projekt koordynowany przez: Zakład Badania Ssaków PAN, 17-230 Białowieża, ul. Waszkiewicza 1c; prof. dr hab. Włodzimierz Jędrzejewski,

Bardziej szczegółowo

Programy łowieckie w zakresie regulacji i zarzadzania populacją dzika. Bartłomiej Popczyk

Programy łowieckie w zakresie regulacji i zarzadzania populacją dzika. Bartłomiej Popczyk Programy łowieckie w zakresie regulacji i zarzadzania populacją dzika Bartłomiej Popczyk Populacja dzika w Europie i Polsce od szeregu lat nieustannie wzrasta obecnie krajowa populacja dzika przekroczyła

Bardziej szczegółowo

Ekologiczne i techniczne uwarunkowania wykorzystania przejść przez wybrane grupy zwierząt

Ekologiczne i techniczne uwarunkowania wykorzystania przejść przez wybrane grupy zwierząt Ekologiczne i techniczne uwarunkowania wykorzystania przejść przez wybrane grupy zwierząt Sabina Pierużek-Nowak i Robert W. Mysłajek Stowarzyszenie dla Natury Wilk www.polskiwilk.org.pl KONFERENCJA 17

Bardziej szczegółowo

Czynniki kształtujące płodność samic jelenia (Cervus elaphus) w północno-wschodniej Polsce

Czynniki kształtujące płodność samic jelenia (Cervus elaphus) w północno-wschodniej Polsce Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii Tomasz Borowik Czynniki kształtujące płodność samic jelenia (Cervus elaphus) w północno-wschodniej Polsce Autoreferat rozprawy doktorskiej wykonanej w Instytucie

Bardziej szczegółowo

Opinia ornitologiczna dotycząca planowanej budowy elektrowni wiatrowych w gminie Osiek Jasielski.

Opinia ornitologiczna dotycząca planowanej budowy elektrowni wiatrowych w gminie Osiek Jasielski. PARUS PRACOWNIA EKSPERTYZ ŚRODOWISKOWYCH ul. Heweliusza3/35 60-281 Poznań NIP: 781-175-36-42 REGON: 301577956 Tel. +48 607-781-904 Opinia ornitologiczna dotycząca planowanej budowy elektrowni wiatrowych

Bardziej szczegółowo

Wildlife Consulting Adres: Twardorzeczka 229, 34-324 Lipowa Telefon: 788 795 353 E-mail: info@wildlifeconsulting.pl www.wildlifeconsulting.

Wildlife Consulting Adres: Twardorzeczka 229, 34-324 Lipowa Telefon: 788 795 353 E-mail: info@wildlifeconsulting.pl www.wildlifeconsulting. Wildlife Consulting Adres: Twardorzeczka 229, 34-324 Lipowa Telefon: 788 795 353 E-mail: info@wildlifeconsulting.pl www.wildlifeconsulting.pl Ekspertyza przyrodnicza w zakresie wilka Canis lupus na potrzeby

Bardziej szczegółowo

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych

Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Znaczenie obszarów NATURA 2000 ze szczególnym uwzględnieniem siedlisk łęgowych Leśny Bank Genów Kostrzyca, 26.06.2014 r. Dr hab. Paweł Rutkowski Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Wydział Leśny Katedra

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy DUŻE DRAPIEŻNIKI W POLSCE

Konkurs wiedzy DUŻE DRAPIEŻNIKI W POLSCE Konkurs wiedzy DUŻE DRAPIEŻNIKI W POLSCE Organizator: Bytomskie Koło Terenowe Katowickiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Geograficznego Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 5 im. J.F. Kennedy ego, ul. Nickla

Bardziej szczegółowo

Zwierzęta i drogi. Ochrona zwierząt przy drogach szybkiego ruchu w Polsce

Zwierzęta i drogi. Ochrona zwierząt przy drogach szybkiego ruchu w Polsce Zwierzęta i drogi Ochrona zwierząt przy drogach szybkiego ruchu w Polsce Droga ekspresowa B33 w Niemczech. Fot. R. Kurek Wstęp Przerywanie ciągłości korytarzy ekologicznych przez infrastrukturę liniową

Bardziej szczegółowo

Wnioski wynikające z potrzeb ochrony innych gatunków

Wnioski wynikające z potrzeb ochrony innych gatunków Wnioski wynikające z potrzeb ochrony innych gatunków Wnioski dotyczące gospodarki wodnej w zakresie ochrony kumaka nizinnego oraz traszki grzebieniastej Zespół autorski: Adam Hermaniuk, Katarzyna Siwak,

Bardziej szczegółowo

Szacowanie i wycena szkód wyrządzanych przez zwierzęta prawnie chronione. Skuteczność stosowanych zabezpieczeń

Szacowanie i wycena szkód wyrządzanych przez zwierzęta prawnie chronione. Skuteczność stosowanych zabezpieczeń Działania podejmowane przez Regionalną Dyrekcję Ochrony Środowiska w Olsztynie zmierzające do ograniczania szkód i łagodzenia skutków działalności bobra europejskiego w województwie warmińskomazurskim

Bardziej szczegółowo

Bydgoszcz, dnia 21 lutego 2014 r. Poz. 578. ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w BYDGOSZCZY. z dnia 17 lutego 2014 r.

Bydgoszcz, dnia 21 lutego 2014 r. Poz. 578. ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w BYDGOSZCZY. z dnia 17 lutego 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO Bydgoszcz, dnia 21 lutego 2014 r. Poz. 578 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA w BYDGOSZCZY w sprawie ustanowienia planu zadań ochronnych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3. RAPORT część III. przeprowadzonego w ramach projektu

Załącznik nr 3. RAPORT część III. przeprowadzonego w ramach projektu RAPORT część III Delimitacja obszarów kryzysowych, sfery i dziedziny współpracy, SWOT, wdrażanie i komunikacja społeczna przeprowadzonego w ramach projektu Diagnoza społecznego zapotrzebowania na usługi

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIK NAJLEPSZYCH PRAKTYK OCHRONY WILKA, RYSIA I NIEDŹWIEDZIA BRUNATNEGO

PODRĘCZNIK NAJLEPSZYCH PRAKTYK OCHRONY WILKA, RYSIA I NIEDŹWIEDZIA BRUNATNEGO Robert W. Mysłajek, Sabina Nowak PODRĘCZNIK NAJLEPSZYCH PRAKTYK OCHRONY WILKA, RYSIA I NIEDŹWIEDZIA BRUNATNEGO www.bestpractice-life.pl Robert W. Mysłajek, Sabina Nowak PODRĘCZNIK NAJLEPSZYCH PRAKTYK OCHRONY

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.)

ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 1 kwietnia 2003 r. (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Dz.U.03.65.599 ROZPORZĄDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 1 kwietnia 2003 r. w sprawie Tatrzańskiego Parku Narodowego (Dz. U. z dnia 16 kwietnia 2003 r.) Na podstawie art.14 ust. 7 ustawy z dnia 16 października

Bardziej szczegółowo

JAK POSTĘPOWAĆ, ABY POGODZIĆ OCHRONĘ NAJCENNIEJSZYCH WALORÓW PRZYRODNICZYCH Z ROZWOJEM INFRASTRUKTURY DROGOWEJ?

JAK POSTĘPOWAĆ, ABY POGODZIĆ OCHRONĘ NAJCENNIEJSZYCH WALORÓW PRZYRODNICZYCH Z ROZWOJEM INFRASTRUKTURY DROGOWEJ? XIX Sesja N-T pod hasłem POLSKIE DROGI od pomysłu do pozwolenia na budowę SGP, GIG, SPKD, GDDKIA Oddział w Warszawie Rafał T. Kurek Referat Nr 6 JAK POSTĘPOWAĆ, ABY POGODZIĆ OCHRONĘ NAJCENNIEJSZYCH WALORÓW

Bardziej szczegółowo

Strategia gospodarowania zwierzyną płową, a problem szkód w odnowieniach leśnych. Karnieszewice 12 września 2013r.

Strategia gospodarowania zwierzyną płową, a problem szkód w odnowieniach leśnych. Karnieszewice 12 września 2013r. Strategia gospodarowania zwierzyną płową, a problem szkód w odnowieniach leśnych Karnieszewice 12 września 2013r. Szkody łowieckie Na polach myśliwi są zobowiązani zrekompensować szkody ( wypłacone w 2011/12

Bardziej szczegółowo

Drapieżnictwo. Ochrona populacji zwierząt

Drapieżnictwo. Ochrona populacji zwierząt Drapieżnictwo Ochrona populacji zwierząt Ochrona populacji zwierząt Czy drapieżniki ograniczają liczebność ofiar? Kontrola z góry czy z dołu? Spektakularne przykłady wpływu drapieżnictwa na populacje:

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH dla specjalnych obszarów ochrony (OSO), proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (pozw), obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (OZW) oraz specjalnych

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH FORMULARZ DANYCH 1 NATURA 2000 STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH DLA OBSZARÓW SPECJALNEJ OCHRONY (OSO) DLA OBSZARÓW SPEŁNIAJĄCYCH KRYTERIA OBSZARÓW O ZNACZENIU WSPÓLNOTOWYM (OZW) I DLA SPECJALNYCH OBSZARÓW

Bardziej szczegółowo

Koegzystencja czy konflikt hodowli lasu oraz łowiectwa

Koegzystencja czy konflikt hodowli lasu oraz łowiectwa Koegzystencja czy konflikt hodowli lasu oraz łowiectwa Janusz Mikoś Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Zbigniew Borowski Instytut Badawczy Leśnictwa VI sesja Zimowej Szkoły Leśnej przy IBL w 2014

Bardziej szczegółowo

BAZA NOCLEGOWA 6. BAZA NOCLEGOWA

BAZA NOCLEGOWA 6. BAZA NOCLEGOWA Marian Jeleśniański, Krzysztof Jamrozowicz BAZA NOCLEGOWA 6. BAZA NOCLEGOWA Schronisko PTTK na Hali Miziowej (1330 m n.p.m.) 34-335 Krzyżowa tel.: +48 (33) 488 72 54 Do schroniska doprowadzają szlaki z

Bardziej szczegółowo

Widłoząb zielony Dicranum viride (1381)

Widłoząb zielony Dicranum viride (1381) Widłoząb zielony Dicranum viride (1381) Koordynator: Adam Stebel Eksperci: Anna Rusińska, Mirosław Szczepański, Robert Zubel, Beata Cykowska Gatunek był objęty monitoringiem w latach 2009 i 2010. Strona

Bardziej szczegółowo

Tomasz Borowik, Bogumiła Jędrzejewska. Instytut Biologii Ssaków PAN. Piotr Wawrzyniak. Lipowy Most 14.06.2011

Tomasz Borowik, Bogumiła Jędrzejewska. Instytut Biologii Ssaków PAN. Piotr Wawrzyniak. Lipowy Most 14.06.2011 Seminarium Monitorowanie populacji zwierząt łownych i zrównoważone łowiectwo Doświadczenia z inwentaryzacji ssaków kopytnych metodą pędzeń próbnych w północno-wschodniej Polsce Tomasz Borowik, Bogumiła

Bardziej szczegółowo

II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy dla obszaru Natura 2000 Kościół w Nowosielcach PLH180035. Kościół w Nowosielcach PLH180035

II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy dla obszaru Natura 2000 Kościół w Nowosielcach PLH180035. Kościół w Nowosielcach PLH180035 II spotkanie Zespołu Lokalnej Współpracy dla obszaru Natura 2000 Średnia temperatura dobowa (wąsy: min-max) dla stacji Krosno, notowane w okresie obserwacji. (NOAA Satelite and Information Service) Średnie

Bardziej szczegółowo

OPIS GRANIC i MAPA OBSZARU NATURA 2000 Zalew Wiślany PLB280010

OPIS GRANIC i MAPA OBSZARU NATURA 2000 Zalew Wiślany PLB280010 Załączniki do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia (poz. ) OPIS GRANIC i MAPA OBSZARU NATURA 2000 Zalew Wiślany PLB280010 Załącznik nr 1 I. Opis granic w postaci wykazu współrzędnych punktów załamania

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH

NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH NATURA 2000 - STANDARDOWY FORMULARZ DANYCH dla obszarów specjalnej ochrony (OSO), proponowanych obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (pozw), obszarów mających znaczenie dla Wspólnoty (OZW) oraz specjalnych

Bardziej szczegółowo

1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny)

1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny) 1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny) Przedmiotowe siedlisko przyrodnicze składa się z dwóch podtypów: 1150-1 Zalewy 1150-2 Jeziora przybrzeżne W roku 2008 prowadzono badania jezior przybrzeżnych,

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia z PZO obszarów ptasich

Doświadczenia z PZO obszarów ptasich Doświadczenia z PZO obszarów ptasich Przemysław Chylarecki Muzeum i Instytut Zoologii PAN Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków Co ja tutaj robię? Moje związki z PZO PZO dla OSO Puszcza Białowieska

Bardziej szczegółowo

Nowo powstające inwestycje liniowe, przerywające ciągłość korytarzy ekologicznych, są obecnie głównym zagrożeniem dla unikalnych wartości

Nowo powstające inwestycje liniowe, przerywające ciągłość korytarzy ekologicznych, są obecnie głównym zagrożeniem dla unikalnych wartości Nowo powstające inwestycje liniowe, przerywające ciągłość korytarzy ekologicznych, są obecnie głównym zagrożeniem dla unikalnych wartości przyrodniczych Polski. Rozwiązanie tego problemu jest kluczowe

Bardziej szczegółowo

Natura 2000. Fundacja EkoRozwoju. Krzysztof Smolnicki Sabina Lubaczewska

Natura 2000. Fundacja EkoRozwoju. Krzysztof Smolnicki Sabina Lubaczewska Natura 2000 Fundacja EkoRozwoju Krzysztof Smolnicki Sabina Lubaczewska W prezentacji wykorzystano materiały: z arch. dr Krzysztofa Świerkosza, Uniwersytet Wroclawski, prezentację Marzeny Zblewskiej Europejska

Bardziej szczegółowo

NATURA 2000. www.ek-kom.pl. Janusz Bohatkiewicz. EKKOM Sp. z o.o. Regietów, 21 stycznia 2010

NATURA 2000. www.ek-kom.pl. Janusz Bohatkiewicz. EKKOM Sp. z o.o. Regietów, 21 stycznia 2010 DROGI SAMORZĄDOWE X LAT AKTUALNE PROBLEMY ZWIĄZANE Z OBSZARAMI NATURA 2000 Janusz Bohatkiewicz EKKOM Sp. z o.o. www.ek-kom.pl Regietów, 21 stycznia 2010 Krótka informacja nt. obszarów NATURA 2000 SYSTEM

Bardziej szczegółowo

RAJD GÓRSKI 24 maja 2015r. Beskid Żywiecki

RAJD GÓRSKI 24 maja 2015r. Beskid Żywiecki ŁACZĄ NAS GÓRY Cykl imprez turystycznych w Beskidach organizowanych przez Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania Żywiecki Raj (rajd górski na terenach należących do gmin: Jeleśnia, Węgierska Górka, Milówka,

Bardziej szczegółowo

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r.

Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU. z dnia 19 grudnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO Gdańsk, dnia 22 grudnia 2014 r. Poz. 4493 ZARZĄDZENIE REGIONALNEGO DYREKTORA OCHRONY ŚRODOWISKA W GDAŃSKU z dnia 19 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia planu

Bardziej szczegółowo

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne)

Drapieżnictwo II. (John Stuart Mill 1874, tłum. własne) Drapieżnictwo II Jeżeli w ogóle są jakikolwiek świadectwa celowego projektu w stworzeniu (świata), jedną z rzeczy ewidentnie zaprojektowanych jest to, by duża część wszystkich zwierząt spędzała swoje istnienie

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE

KONSULTACJE SPOŁECZNE Projekt nowej Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2014-2020 ANALIZA SWOT + CELE Spotkania konsultacyjne współfinansowane są przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, Europa inwestująca w obszary wiejskie w ramach działania 19 Wsparcie dla Rozwoju Lokalnego

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie populacji nocka wąsatka w Karpatach Zachodnich. Korneliusz Kurek

Funkcjonowanie populacji nocka wąsatka w Karpatach Zachodnich. Korneliusz Kurek Funkcjonowanie populacji nocka wąsatka w Karpatach Zachodnich Korneliusz Kurek cel pracy poznanie ekologii populacji nocka wąsatka w Karpatach Zachodnich: 1. preferencje środowiskowe gatunku (żerowiska,

Bardziej szczegółowo

Wilki Puszczy Knyszyńskiej

Wilki Puszczy Knyszyńskiej Wilki Puszczy Knyszyńskiej mgr inż. Krzysztof Bozik Alfred Wierusz-Kowalski, Wilki (W lutym na Litwie), 74,5 x 100 cm 1 K. Machczyński Mozaika wilcza 2 1 Trochę historii Alfred Wierusz-Kowalski, Wilk,

Bardziej szczegółowo

METODYKA NR 1 dla projektu Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej korytarze migracyjne

METODYKA NR 1 dla projektu Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej korytarze migracyjne METODYKA NR 1 dla projektu Ochrona ostoi karpackiej fauny puszczańskiej korytarze migracyjne Główne zagrożenie dla fauny puszczańskiej, której siedliskiem są duże i w miarę zwarte kompleksy leśne, to wylesienia

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Dąbrowska, Marcin Bukowski

Katarzyna Dąbrowska, Marcin Bukowski Katarzyna Dąbrowska, Marcin Bukowski Co to jest GIS? Źródła danych GIS System Informacji Geograficznej Pod pojęciem GIS rozumie się zestaw narzędzi sprzętowych, oprogramowania, bazę danych oraz ludzi obsługujących

Bardziej szczegółowo

Tomasz Borowik i Krzysztof Schmidt. Instytut Biologii Ssaków PAN

Tomasz Borowik i Krzysztof Schmidt. Instytut Biologii Ssaków PAN Raport z inwentaryzacji wilków i rysi metodą tropień zimowych oraz ocena stanu zachowania populacji tych gatunków w dużych kompleksach leśnych na terenie województwa podlaskiego Tomasz Borowik i Krzysztof

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Załącznik nr 1 do SIWZ Załącznik nr 1 do Umowy Nr.../2014 Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Wykonanie prac w ramach projektu nr POIŚ.05.03.00-00-186/09 pn. `Opracowanie planów zadań ochronnych dla

Bardziej szczegółowo

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa

Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Zbigniew Borowski & Jakub Borkowski Instytut Badawczy Leśnictwa Populacja bobra w Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, w ostatnich 30 latach odnotowała nagły wzrost liczebności z 270 do ponad???

Bardziej szczegółowo

Obszary N2000 w Gorcach. Jan Loch Pracownia Naukowo-Edukacyjna GPN

Obszary N2000 w Gorcach. Jan Loch Pracownia Naukowo-Edukacyjna GPN Obszary N2000 w Gorcach Jan Loch Pracownia Naukowo-Edukacyjna GPN Natura 2000 w Małopolsce Płożenie obszarów Natura 2000 w Gorcach (PLB 120001, PLH 20018) na tle obszarów leśnych. OSO Gorce PLB 120001

Bardziej szczegółowo

Dynamika wielu populacji

Dynamika wielu populacji Dynamika wielu populacji Ochrona zwierząt często wymaga rozważenia zarówno procesów wewnątrz- jak i międzypopulacyjnych Co może się zdarzyć, gdy podzielimy populację na kilka mniejszych, odizolowanych

Bardziej szczegółowo

Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia

Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Dziewięćsił popłocholistny Carlina onopordifolia Informacja o zakresie przeprowadzonych prac W ramach prac terenowych przeprowadzono obserwacje gatunku i jego siedliska we wszystkich czterech obszarach

Bardziej szczegółowo