KOBIETY W RODZINIE. Urszula Nowakowska, Emilia Piwnik WSTĘP

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KOBIETY W RODZINIE. Urszula Nowakowska, Emilia Piwnik WSTĘP"

Transkrypt

1 5. KOBIETY W RODZINIE Urszula Nowakowska, Emilia Piwnik WSTĘP W polskiej historii kobiety zawsze odgrywały znaczącą rolę. Były nie tylko matkami i żonami, ograniczonymi kuchnią i domowymi pracami; ale także strażniczkami polskiej tradycji i narodowej tożsamości, grały ważne role w życiu społecznym i politycznym. Historia Polski była skomplikowana i trudna; gdy mężczyźni walczyli o niepodległość, kobiety prowadziły rodzinne interesy i wychowywały dzieci w duchu patriotyzmu. Tak zwana matka-polka stała się symbolem siły i poświęcenia; oczekiwano od niej rezygnacji z osobistych aspiracji i zainteresowań w imię rodziny i narodu. Heroizm i martyrologia zawsze były uważane za narodowe cechy Polaków, jednak oczekiwania wynikające z narodowej mitologii były ściśle związane z płcią. Po mężczyznach spodziewano się, że dowiodą swojego bohaterstwa na polu bitwy lub w innych trudnych momentach historii; kobiety natomiast miały być heroinami codziennego życia. Konsekwencje takiego podziału ról były trudne do udźwignięcia, jednak kobiety rzadko widziały źródło swoich trudności w braku partnerstwa w małżeństwie; raczej skłonne były obwiniać ogólną sytuację polityczną oraz ekonomiczny niedostatek. Symboliczne znaczenie określenia matka-polka jest wciąż żywe. Od kobiet wciąż oczekuje się poświęcenia osobistych ambicji na rzecz kariery zawodowej męża oraz potrzeb dzieci. Wiele kobiet nadal akceptuje rolę matki-polki, która heroicznie i z entuzjazmem podejmuje podwójne brzemię pracy zawodowej i domowych obowiązków. Mit matki Polki wiąże się z silnie rozpowszechnionym w społeczeństwie polskim przekonaniem o silnej pozycji kobiet w domu rodzin- nym. Silna pozycja kobiet w rodzinie ma również wynikać z naturalnego podziału ról społecznych pomiędzy kobietami i mężczyznami i ma wynagradzać kobietom brak znaczącej roli w życiu publicznym. Wyznawcy tego, w pewnym stopniu słusznego poglądu zdają się jednak nie dostrzegać, że kobiety nie miały wpływu na ukształtowanie się takiego układu sił; ich pozycja w rodzinie jest wynikiem ciężkiej pracy i odpowiedzialności, którą mężczyźni spychają na swoje partnerki, by uwolnić się od nielubianych obowiązków. Jeśli zatem kobieta odgrywa istotną rolę w domu, to tylko dlatego, że jej mąż lub partner oddał jej terytorium, którego sam nie chce zajmować od gotowania i sprzątania woli rozrywki lub zajęcia dające prestiż i pieniądze. Mężczyzna powierza kobiecie prowadzenie domu i wychowanie dzieci, a jeśli nie podoba mu się sposób, w jaki wykonuje ona te obowiązki, wykorzystuje swoją dominującą pozycję w rodzinie, aby dać wyraz swojemu niezadowoleniu. Powszechnie uważa się również, że małżeństwo i szczęśliwe życie rodzinne stanowią dla przeciętnej polskiej kobiety najwyższą wartość. Tę wątpliwą prawdę często przywołuje się jako uzasadnienie poglądu, wedle którego kobiety powinny zajmować się prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci, gdyż jest to ich naturalna rola, zgodna ponadto z wyznawanym przez nie systemem wartości. Badania pokazują jednak, że rodzina jest w niemal równym stopniu ważna dla kobiet (87%), jak i dla mężczyzn (80%). Kariera zawodowa zajmuje w hierarchii wartości obydwu płci miejsce niższe niż rodzina. Z faktu, że w hierarchii wartości mężczyzn rodzina zajmuje tak wysoką pozycję, nikt nie próbuje jednak wyciągać daleko idących wniosków, że w związku z tym mężczyźni powinni zajmować się dziećmi i prowadzeniem domu. Z drugiej strony jednak, mimo wagi, jaką Polacy zdają się przywiązywać do małżeństwa i rodziny, i mimo głoszonej przez Kościół katolicki świętości rodziny, w ostatnich latach spada liczba zawieranych małżeństw i rodzi się coraz mniej dzieci. Jednocześnie rośnie liczba rozwodów i par żyjących w związkach nieformalnych. Zmiany te wynikają po części z czynników demograficznych, po części zaś są charakterystyczne dla okresu przemian, w jakim znalazła się Polska oraz zmieniających się aspiracji polskiego społeczeństwa. Zdecydowana większość kobiet pracuje poza domem, godząc pracę zawodową z obowiązkami domowymi i wychowa

2 niem dzieci. Wynikające stąd trudności, w połączeniu z nikłym wsparciem ze strony mężczyzn w tym zakresie należą z pewnością do ważnych czynników wpływających na decyzje kobiet w sprawie założenia rodziny. Coraz więcej kobiet deklaruje, że owszem, chciałoby mieć własne rodziny, ale nie kosztem pracy zawodowej. RODZINA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI Rodzina, małżeństwo i macierzyństwo to pojęcia, które znajdujemy zarówno w starej, jak i nowej Konstytucji RP. Artykuł 79 starej konstytucji stanowił, że państwo bierze w opiekę małżeństwo, macierzyństwo oraz rodzinę. Pod szczególną opieką rządu znajdują się rodziny wielodzietne. Artykuł ten określał prawa i obowiązki alimentacyjne, ustanawiał równoprawność dzieci urodzonych w małżeństwie i poza nim, a także zawierał deklarację, że priorytetem polityki państwa jest dobro rodziny. Nowa konstytucja kilkakrotnie odnosi się do spraw związanych z rodziną: W art.18 przepisów ogólnych czytamy: Małżeństwo, jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczpospolitej Polskiej. W pierwotnej wersji artykuł ten nie zawierał definicji małżeństwa, jednak w wyniku presji Kościoła katolickiego, w obawie przed próbami legalizacji związków homoseksualnych, przepis uzupełniono o definicję małżeństwa jako związku heteroseksualnego. Centrum Praw Kobiet zabiegało o zastąpienie słowa macierzyństwo słowem rodzicielstwo, które bardziej odpowiada idei równości. Poprawka została przyjęta, lecz jednocześnie zachowano słowo macierzyństwo, czego efektem jest słowny dziwoląg, macierzyństwo bowiem oddzieliło się od rodzicielstwa. Centrum prowadziło również, i to z powodzeniem, lobbying na rzecz wprowadzenia do ustawy zasadni- Stan cywilny kobiet Wyszczególnienie Ogółem* Panny Zamężne Wdowy Rozwiedzione W liczbach bezwzględnych W % ogółem Grupy wieku lat ,8 3,2 0,0 0, ,4 43,7 0,1 0, ,1 78,1 0,5 2, ,8 84,8 1,1 4, ,1 85,1 2,1 5, ,7 81,8 5,3 7, ,0 74,0 15,9 6,1 60 lat i więcej ,3 41,2 50,5 3,0 * w podziale nie uwzględniono osób o nieustalonym wieku i nieustalonym stanie cywilnym. czej przepisu o równouprawnieniu kobiet i mężczyzn w życiu rodzinnym (art. 33). Kolejnym artykułem odnoszącym się do rodziny jest artykuł 71, umieszczony w rozdziale dotyczącym praw ekonomicznych, socjalnych i kulturowych: 1. Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza rodziny wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. 2. Matka, przed i po urodzeniu dziecka, ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych, której zakres określa ustawa. Stan cywilny kobiet Wyszczególnienie Ogółem* Panny Zamężne Wdowy Rozwiedzione W liczbach bezwzględnych W % ogółem ,1 62,8 14,7 3, ,2 59,8 16,0 4,0 Artykuły 48 i 72 dotyczą praw dzieci: Artykuł

3 1. Rodzice mają prawo do wychowywania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami. Wychowanie to powinno uwzględniać stopień dojrzałości dziecka, a także wolność jego sumienia i wyznania oraz jego przekonania. 2. Ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu. Artykuł Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Każdy ma prawo żądać od organów władz publicznych ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją. 2. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. 3. W toku ustalania praw dziecka organy władzy publicznej oraz osoby odpowiedzialne za dziecko są zobowiązane do wysłuchania i w miarę możliwości uwzględnienia zdania dziecka. W trakcie prac nad nową konstytucją ówczesna opozycja parlamentarna, a zwłaszcza jej prawe skrzydło, krytykowała powyższe przepisy za to, że przyznają one zbyt wiele praw i wolności dzieciom kosztem praw rodziców. Tymczasem Polska, która zgłosiła liczne zastrzeżenia do Konwencji Praw Dziecka jest krytykowana przez Komitet Praw Dziecka ONZ (styczeń 1995). Niezgodność naszych przepisów prawnych z wymogami konwencji zauważa się zwłaszcza w regulacjach dotyczących prawa dziecka do znajomości swojego pochodzenia genetycznego, prawa dziecka do wyrażania osobistej woli, ochrony przed wyzyskiem oraz praw i wolności politycznych dziecka. PRAWO RODZINNE TEORIA I PRAKTYKA Większość przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest neutralna ze względu na płeć. Niektóre odwołują się do zasady równości praw i obowiązków obojga małżonków, ale są też takie, które można uznać za przejaw dyskryminacji ze względu na płeć. Dyskryminacyjny charakter mają, na przykład, przepisy dotyczące wieku uprawniającego do zawarcia małżeństwa oraz te, które dotyczą nazwiska małżonków i dzieci. Należy również zauważyć, że przepisy pozornie neutralne ze względu na płeć w praktyce stosowane są w sposób dyskryminujący kobiety. Sędziowie ulegają bowiem rozpowszechnionym stereotypom. Małżeństwo Prawo polskie zezwala wyłącznie na zawieranie małżeństw heteroseksualnych. Artykuł 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mówi wyraźnie, że: małżeństwo zostaje zawarte, gdy kobieta i mężczyzna jednocześnie obecni złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenie, że wstępują w związek małżeński. Od roku możliwe jest również zawarcie wyłącznie małżeństwa kościelnego, które rodzi skutki cywilne. Duchowny ma obowiązek zgłaszania zawartych w kościele małżeństw do urzędu stanu cywilnego. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące zawierania związku małżeńskiego, wbrew powszechnie utrwalonej opinii, nie są w pełni neutralne ze względu na płeć. Jednym z takich przepisów jest artykuł określający minimalny wiek uprawniający do zawarcia związku małżeńskiego. Do niedawna przepisy otwarcie różnicowały wiek uprawniający do zawierania małżeństwa. Dla kobiet wynosił on 18 lat, natomiast dla mężczyzn 21 lat. Za zgodą sądu istniała możliwość obniżenia wieku uprawniającego do zawarcia małżeństwa do 16 lat dla kobiet i 18 lat dla mężczyzn. Przepis ten, jako jawnie dyskryminujący ze względu na płeć, został zmieniony (1999 rok). Obecnie wiek uprawniający do zawarcia małżeństwa wynosi 18 lat dla obu płci (art k. r. i o.). Po zmianie przepisów utrzymano dla kobiet możliwość zawarcia małżeństwa za zgodą sądu po ukończeniu 16 roku życia, jeśli istnieją ku temu ważne powody. Utrzymanie tylko dla kobiet możliwości obniżenia wieku uprawniającego do zawarcia małżeństwa jest przejawem dyskryminacji wprost młodych mężczyzn i dyskryminacji pośredniej młodych kobiet. Zezwalanie kobietom na wcześniejsze niż mężczyznom zawieranie małżeństwa zawiera w sobie komunikat, że dla kobiet małżeństwo i rodzina, a nie samodzielność ekonomiczna i wykształcenie są priorytetem. Jeśli młoda kobieta jest w ciąży, powinna wyjść za mąż, aby dać dziecku nazwisko i ojca. Mężczyzna natomiast powinien zdobyć pewien poziom edukacji i samodzielności, zanim będzie mógł zawrzeć związek małżeński. Młody mężczyzna, który nie skończył 18 lat, nie musi więc odpowiadać za dziecko, które spłodził. Prawo nie wymaga od niego, aby uznał dziecko i dał mu swoje nazwisko. A przecież przypadki, kiedy młodzi chłopcy przed ukończeniem 18 roku życia zostają ojcami, nie należą do rzad

4 kości. Tego typu patriarchalne myślenie chociaż osłabione wciąż jest obecne w treści przepisu o wieku uprawniającym do zawarcia małżeństwa. Badania przeprowadzone przez prof. Małgorzatę Fuszarę, dyrektorkę Gender Studies na Uniwersytecie Warszawskim, pokazują, że większość społeczeństwa akceptuje małżeństwa zawierane przez bardzo młodych ludzi i nie stara się stawiać im przeszkód w założeniu rodziny. W roku 1998 za zgodą sądu opiekuńczego w związki małżeńskie wstąpiło 2,6 tysiąca kobiet w wieku lat. Małżeństwa młodocianych kobiet stanowiły 6,3% ogółu zawieranych małżeństw i najczęściej zawierane były ze względu na oczekiwanie dziecka. Według danych z Mikrospisu ludności z 1995 roku, wśród kobiet w wieku 15 lat i więcej około 20% stanowiły panny, około 60% mężatki, 16% wdowy i 4% kobiety rozwiedzione. W porównaniu z rokiem 1988 nieznacznie zwiększył się odsetek wdów i rozwiedzionych, a zmniejszył udział kobiet zamężnych. Dotyczy to zarówno ludności miast jak i wsi, chociaż na wsi jest mniejszy odsetek kobiet rozwiedzionych. Tabela 1. Kobiety w wieku 15 lat i więcej według stanu cywilnego w latach 1988 i (Kobiety w Polsce w okresie transformacji społeczno gospodarczej. Warszawa 1999 r.) W roku 1998 zawarto 209 tysięcy związków małżeńskich, tj. o 32% mniej niż w roku Spadek liczby zawieranych małżeństw jest zjawiskiem utrzymującym się od kilku lat. W roku 1980 na 1000 osób przypadało prawie dziewięć nowo zawartych związków małżeńskich, a w roku 1998 około pięciu. Od roku 1995 większa jest liczba małżeństw rozwiązanych przez rozwód lub śmierć współmałżonka niż nowo zawartych. Wśród 216,7 tysiąca małżeństw rozwiązanych w roku 1998, prawie 21% stanowiły małżeństwa zakończone rozwodem, a w blisko 59% przyczyną była śmierć męża. Tabela 2. Małżeństwa zawarte latach (Kobieta w Polsce w okresie transformacji społeczno ekonomicznej. Warszawa 1999.) Jak wynika z danych statystycznych, w latach 90 zaznacza się tendencja do późniejszego zawierania małżeństwa. Średni wiek kobiet wstępujących w związek małżeński po raz pierwszy zwiększył się w poło- wie lat 90 o ponad pół roku i wynosił w roku ,4 lata. W związku małżeńskim pozostawało: w 1980 roku 40 na 1000, zaś w 1998 roku 18 na 1000 kobiet, które nie skończyły 20 roku życia. W roku 1988 ponad połowa kobiet w wieku lata była zamężna, a w roku 1995 poniżej 44% (w miastach 40%). Nazwisko kobiety Wbrew rozpowszechnionej opinii przepisy dotyczące nazwiska nowożeńców nie są w pełni równościowe. Artykuł 25 k.r. i o. mówi, że jeśli żona chce zachować swoje rodowe nazwisko lub dodać do niego nazwisko męża, musi złożyć stosowne oświadczenie w tej kwestii przed zawarciem małżeństwa. Brak takiego oświadczenia powoduje, że kobieta automatycznie przyjmuje nazwisko męża. Mąż natomiast może dodać nazwisko żony do swojego lub zadeklarować chęć przyjęcia jej nazwiska pod warunkiem wszakże, że żona decyduje się zachować swoje nazwisko rodowe. Przepis sformułowano w sposób, który daje pierwszeństwo nazwisku męża. Mężczyzna może przyjąć nazwisko żony lub dodać jej nazwisko do swojego tylko wtedy, gdy żona pozostaje przy swoim. W Polsce upowszechnił się jednak zwyczaj, że to żona przyjmuje nazwisko męża. Jeżeli kobieta decyduje się zachować swoje nazwisko, to czyni tak najczęściej z praktycznych powodów, np. gdy jest znana pod swoim nazwiskiem w miejscu pracy lub w swoim zawodzie, albo gdy nie podoba się jej nazwisko męża. Pozornie wydaje się, że omawiany przepis dyskryminuje mężczyznę, ale w rzeczywistości jest wręcz przeciwnie: to nazwisko kobiety traktowane jest jako drugorzędne przy braku stosownego oświadczenia zostaje automatycznie anulowane i zastąpione nazwiskiem męża. Sprawy, o których tu mowa, są często bagatelizowane, trzeba jednak pamiętać, że w praktyce właśnie one przyczyniają się do umacniania stereotypów i wpływają na kształtowanie się relacji władzy i podległości w rodzinie. Nazwisko dzieci Dzieci, które urodzą się w związku małżeńskim lub przed jego zawarciem, przyjmują nazwisko ojca, jeśli tylko istnieje domniemanie, że

5 pochodzą one od męża matki (art. 88 k.r. i o.). Możliwość nadania dziecku nazwiska matki istnieje tylko wówczas, jeśli zachowała ona swoje dotychczasowe nazwisko lub dodała do niego nazwisko męża pod warunkiem złożenia przez małżonków oświadczenia podczas zawierania małżeństwa, że dzieci zrodzone z tego związku nosić będą nazwisko matki. Dzieci urodzone poza związkiem małżeńskim noszą nazwisko matki, jeśli nie ustalono dla nich ojcostwa. Jeżeli mężczyzna uznaje swoje ojcostwo, wówczas dziecko będzie nosić jego nazwisko chyba że złoży on oświadczenie, iż dziecko może przyjąć nazwisko matki, a matka wyrazi na to zgodę (art. 89 1). Przepis ten wyraźnie dyskryminuje kobiety, ponieważ większą rangę przyznaje nazwisku ojca i pozbawia matkę prawa decydowania o nazwisku, jakie będzie nosiło jej dziecko. Przyjęta treść przepisu dowodzi, że ustawodawca w ogóle nie wziął pod uwagę woli matki, która przecież mogłaby sobie życzyć, żeby dziecko nosiło jej nazwisko. Prawo przyznaje kobiecie możliwość decydowania o nazwisku swego potomka w sytuacji, gdy ojcostwo mężczyzny musi być dowiedzione przed sądem (art. 89 2). W takich przypadkach kobieta może wystąpić do sądu o przyznanie dziecku wybranego przez siebie nazwiska. Dziecko, które ukończyło 13 lat, musi wyrazić zgodę na tę decyzję. Dzieci pozamałżeńskie noszą nazwisko matki tylko wówczas, gdy ojcostwo nie zostało ustalone lub gdy ojciec jest nieznany (art. 89 3). Biorąc pod uwagę sposób traktowania dzieci urodzonych poza związkiem małżeńskim szczególnie w niedużych społecznościach, jak małe miasta i wsie matki tych dzieci starają się dać im nazwisko ojca, nawet jeśli nie wypełnia on swoich obowiązków rodzicielskich. Prawa i obowiązki małżonków Równouprawnienie małżonków stanowi w prawie rodzinnym odbicie konstytucyjnej zasady równouprawnienia kobiety i mężczyzny w życiu rodzinnym. Równouprawnienie to obejmuje odpowiedzialność za dom i wspólną własność, łożenie na utrzymanie rodziny oraz wspólne rozstrzyganie o istotnych sprawach rodziny. Każde z małżonków ma takie samo prawo do równego udziału w majątku wspólnym oraz do decydowania o tymże majątku. Artykuł 23 k.r. i o. stanowi: Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Artykuł 27 k.r. i o. zobowiązuje oboje małżonków, by według swoich sił i możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniali się do zaspokajania potrzeb rodziny. Obowiązek ten może być wypełniany w całości lub w części poprzez osobiste starania o wychowanie dzieci i poprzez pracę we wspólnym gospodarstwie domowym. Omawiana regulacja jest dla kobiet korzystna, gdyż to one przede wszystkim odpowiadają za opiekę nad dziećmi i za rodzinę. Jednak kobiety, nieświadome oparcia w przepisach prawnych, nie doceniają swojej pracy w domu i czują się bezbronne wobec zarzutów swoich mężów, którzy utrzymują, że jeśli partnerka nie pracuje zarobkowo, to nic jej się nie należy. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stawia też na równi prawa i obowiązki małżonków w stosunku do wspólnych dzieci (art.93 1 i art. 97 k.r. i o.). Z badań przeprowadzonych przez Centrum Badania Opinii Społecznej w 1996 roku wynika, że 54% ankietowanych kobiet preferuje partnerski model małżeństwa, w którym kobieta i mężczyzna równo dzielą obowiązki domowe. Znaczny procent kobiet (30%) twierdzi jednak, że najlepszy jest model tradycyjny, a 15% preferuje mieszany model rodziny, w którym oboje małżonkowie pracują poza domem, z tym że mężczyzna więcej pracuje w zakładzie pracy, a kobieta w domu. Niezależnie jednak od przepisów prawa i od badań, które pokazują, że większość kobiet opowiada się za partnerstwem w rodzinie, zasada równości płci wciąż nie jest stosowana w praktyce. Jest to szczególnie widoczne w sposobie dzielenia obowiązków domowych, gdzie wciąż dominuje tradycyjny, stereotypowy podział ról. Przeważająca część tych obowiązków łącznie z opieką nad dziećmi spoczywa na barkach kobiet. Mężczyźni zaś są wciąż postrzegani jako główni żywiciele rodziny, co automatycznie zwalnia ich z wykonywania domowych powinności. O kobiecie, której mąż pomaga w domu, mówi się, że ma szczęście,

6 a związek pomiędzy nimi określa się jako partnerstwo. Sposób, w jaki zadaje się pytania o obowiązki domowe, określa przypisywany obu płciom zakres obowiązków. Pytania zwykle nie dotyczą tego, jak w rodzinie dzieli się rozmaite powinności, ale czy mąż z dziećmi pomagają kobiecie w jej domowych pracach. Statystyki pokazują wyraźnie, że kobiety pracujące zawodowo wykonują niewiele mniej prac domowych niż kobiety, które pracują tylko w domu. Różnica przede wszystkim polega na tym, że mąż i dzieci częściej pomagają im w obowiązkach, wciąż uznawanych za przypisane matce i żonie. Przygotowany przez CBOS raport stwierdza, że w większości wypadków czynności te nie zostałyby wykonane, gdyby nie zajęły się nimi kobiety. W rodzinach wiejskich dzieci pomagają matkom znacznie częściej niż w miejskich; mężczyźni nie pomagają wprawdzie żonom w tzw. pracach kobiecych, wykonują jednak tradycyjnie męskie prace w polu; podział obowiązków domowych w rodzinach wiejskich jest zatem bardziej klarowny niż w rodzinach mieszkających w miastach. Z danych statystycznych wynika, że w polskich rodzinach generalnie utrzymuje się tradycyjny podział ról, choć warto zauważyć, że liczba mężczyzn pomagających w prowadzeniu domu wzrasta. Małżeństwa rozwiązane Ogółem* Przez śmierć Męża żony Przez rozwód Lata W liczbach bezwzględnych w odsetkach ,1 20,9 19, ,5 20,8 18, ,2 21,0 17, ,8 20,3 20,9 Miasta ,3 19,0 26, ,6 19,7 24, ,3 20,1 23, ,5 19,1 27,3 Wieś ,2 23,7 7, ,9 22,7 8, ,8 22,8 7, ,8 22,5 8,8 * w podziale na miasto i na wieś nie uwzględniono rozwodów orzeczonych z powództwa osób zamieszkałych za granicą Według społecznych oczekiwań aktywne zawodowo kobiety powinny wykonywać obowiązki domowe po powrocie z pracy. Co ciekawe, z przeprowadzonych przez CBOS w 1996 roku badań wynika że przy wykonywaniu prac domowych najbardziej osamotnione są kobiety o najwyższym statusie społecznym i materialnym, tj. najlepiej wykształcone, żyjące w rodzinach najlepiej sytuowanych. Wyszczególnienie Ogółem Okres od wniesienia powództwa do prawomocnego orzeczenia rozwodu 1 miesiąc miesięcy Media przedstawiają profesjonalistki jako zwyczajne kobiety, które po powrocie ze swoich eleganckich gabinetów zabierają się do prac domowych. W taki sposób prezentowano jedyną kobietę prezesa Rady Ministrów Hannę Suchocką, oraz kandydatkę na urząd prezydenta, prezesa Narodowego Banku Polskiego Hannę Gronkiewicz-Waltz. Na sposób prezentacji nie wpłynęło nawet to, że premier Suchocka jest osobą niezamężną i bezdzietną. Prezentowanie kobiet sukcesu jako zwykłych kobiet, które nie zaniedbują swoich podstawowych obowiązków: gotowania, sprzątania i opieki nad dziećmi, pokazuje jak 1 rok 2 lata i więcej Ogółem Z winy męża Z winy żony Z winy obu stron Bez orzeczenia o winie Z powództwa męża Z winy męża Z winy żony Z winy obu stron Bez orzeczenia o winie Z powództwa żony Z winy męża Z winy żony Z winy obu stron Bez orzeczenia o winie

7 silny jest stereotyp, wedle którego podstawową powinnością kobiety jest praca na rzecz domu i rodziny. W odróżnieniu od wizerunku kobiety sukcesu, mediom niemal nigdy nie zdarza się ukazywać mężczyzn sukcesu w ich własnych domach podczas wykonywania obowiązków domowych. Im gorsza jest sytuacja materialna kobiety i im niższe jest jej wykształcenie, tym bardziej pomagają jej w pracach domowych dzieci. Porównując dane z 1993 i 1996 roku, można jednak dostrzec, że kobiety poświęcają coraz więcej czasu na pełnienie domowych powinności zwłaszcza tych, którymi dotychczas zazwyczaj zajmowali się mężczyźni (cięższe prace domowe, załatwianie spraw urzędowych, wynoszenie śmieci).wydaje się, że Polki są nowoczesne w tym, co mówią, lecz tradycyjne w tym, co robią. Niezależnie od miejsca zamieszkania, wieku i wykształcenia godzą się na tradycyjny podział ról domowych. Mężowie aktywniej włączają się w prace domowe w większych miastach oraz w tych wypadkach, gdy ich żony mają wyższe wykształcenie, ale nawet w rodzinach, w których kobieta prowadzi swój własny business, dominuje stereotyp prac męskich i kobiecych. Polski model partnerstwa w rodzinie pozwala wprawdzie kobiecie na robienie kariery zawodowej i na znaczny udział w domowych dochodach, nie wiąże się to jednak z większym udziałem męża w prowadzeniu domu. Prawo zobowiązuje oboje małżonków do finansowego wspierania rodziny, mężczyźni jednak często uchylają się od spełniania tego obowiązku. Brakuje wprawdzie badań statystycznych na ten temat, ale z praktyki Centrum Praw Kobiet wiadomo, że bardzo często kobiety muszą sądownie dochodzić swoich praw do zabezpieczenia finansowego rodziny, przy czym nie zdają sobie sprawy z tego, że mogą żądać od męża alimentów także dla siebie, a nie tylko dla wspólnych dzieci. Lata Ogółem rozwodów Z winy męża Z winy żony Z winy obu stron Bez orzekania o winie 1994 r r r r Często wnoszą sprawę o alimenty, zanim wystąpią z pozwem o rozwód, mając wciąż nadzieję na uratowanie małżeństwa. Jeżeli mąż uporczywie odmawia finansowego wspierania rodziny, może zostać skazany na karę pozbawienia wolności do lat trzech (art. 209 k.k.). Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego małżonkowie są zobowiązani z mocy prawa do współżycia (włącznie ze współżyciem seksual- Główna przyczyna rozkładu Pożycia małżeńskiego ogółem Wina męża Wina żony Orzeczenie o winie Wina obu stron Bez orzeczenia o winie Ogółem Niedochowanie wierności małżeńskiej: wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Nadużywanie alkoholu: wyłącznie W powiązaniu z innymi przyczynami Naganny stosunek do członków rodziny: wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Trudności mieszkaniowe wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Nieporozumienia na tle finansowym: wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Niezgodność charakterów: wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Niedobór seksualny: wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Inne: wyłącznie w powiązaniu z innymi przyczynami Dłuższa nieobecność Różnice światopoglądowe

8 nym), co oznacza, że wszelkie umowy zawarte pomiędzy małżonkami i wykluczające zasadę współżycia są niezgodne z prawem. Tak ujęta zasada rodzi potoczne przekonanie, że żona ma bezwzględny obowiązek współżycia seksualnego z mężem; co z kolei prowadzi do tego, że niewiele żon decyduje się oskarżyć swoich mężów o gwałt. Większość kobiet nie zdaje sobie sprawy z tego, że gwałt małżeński stanowi w Polsce przestępstwo; kobiety nie wiedzą, że mają prawo odmówić współżycia swoim małżonkom i że zmuszanie do współżycia jest karalne. Inna sprawa, że gwałt małżeński jest przestępstwem, które bardzo trudno udowodnić, a nadto prokuratorzy mają tendencję kwalifikowania gwałtu małżeńskiego jako przestępstwa znęcania się, za które grozi niższa kara. Rozwód Zgodnie z art. 56 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rozwód można uzyskać, jeśli pomiędzy małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego (fizycznego, duchowego i ekonomicznego). Decyzję o rozwodzie podejmuje sąd, a nie małżonkowie, do których należy jedynie inicjatywa rozwiązania małżeństwa. Sąd ma ustawowy obowiązek wniknąć w prywatne życie rodziny, jednak nawet pomimo stwierdzenia zupełnego i trwałego rozkładu pożycia może odmówić udzielenia rozwodu. Zgodnie z prawem rozwód jest jednak niedopuszczalny (art i 3 k.r. i o.) w następujących sytuacjach: 1. Jeżeli wskutek rozwodu mogłoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci; 2. Jeżeli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a drugi małżonek nie wyraził zgody na rozwód, przy czym jego odmowa nie jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego; 3. Jeżeli orzeczenie rozwodu naruszałoby zasady współżycia społecznego Dobro dzieci jest pojmowane przez sąd w konserwatywny sposób; zakłada się mianowicie, że dzieci wychowywane w pełnej rodzinie mają, bez względu na jej jakość, lepsze szanse rozwoju, niż gdy są wychowywane tylko przez matkę. Sąd może odmówić udzielenia rozwodu, jeśli stwierdzi, że w jego wyniku dziecko straci oparcie w rodzinie, w której się wychowywało. Odmowy udzielenia rozwodu na podstawie tak pojętego dobra dziecka nie są czymś wyjątkowym. Ocena stopnia rozkładu związku i winy ma zawsze charakter subiektywny. Sąd, przed wydaniem decyzji, jest zobowiązany wysłuchać wyjaśnień obu stron. Małżonek, który winien jest rozkładu pożycia, to ten, który uporczywie uchyla się od wypełniania obowiązków małżeńskich. Prawne gwarancje równości nie chronią, niestety, sędziów przed wpływem stereotypów społecznych na temat tradycyjnego podziału ról w małżeństwie. Badania oraz doświadczenia Centrum Praw Kobiet wskazują, że niezależnie od równościowych zapisów w konstytucji i w prawie rodzinnym, postępowanie rozwodowe oraz decyzje sądu zwykle odzwierciedlają stereotypowe poglądy na temat roli kobiety i mężczyzn w rodzinie. W sądach wciąż dominuje patriarchalny model stosunków społecznych. Kobiety są często pytane, czy właściwie wypełniają domowe powinności, podczas gdy mężczyzn pyta się raczej o nawyki związane z piciem. Zdarza się, że kobieta obwiniana jest o rozkład pożycia małżeńskiego, jeśli nie prowadzi domu w sposób satysfakcjonujący męża (nie gotuje, nie sprząta etc.) lub odmawia współżycia seksualnego. Centrum Praw Kobiet znany jest przypadek, w którym sąd nie chciał udzielić rozwodu, ponieważ uznał, że między mężem a żoną nie ustało pożycie seksualne, podczas gdy owo pożycie sprowadzało się do wielokrotnie powtarzanego małżeńskiego gwałtu. Tabela 4. Małżeństwa rozwiązane w latach (Kobieta w Polsce w okresie transformacji społeczno ekonomicznej. Warszawa 1999.) Drobiazgowość postępowania sądów sprawia, że sprawy rozwodowe trwają wiele miesięcy lub nawet lat. Okres od wniesienia powództwa o rozwód do prawomocnego orzeczenia rozwodu ulega dalszemu wydłużeniu. Tabela 5. Rozwody w 1997 roku według okresu od wniesienia powództwa do prawomocnego orzeczenia rozwodu oraz orzeczenia o winie. (Rocznik demograficzny, GUS. Warszawa) Przewlekłość spraw rozwodowych dodatkowo przyczynia się do wzrostu napięcia między małżonkami i często prowadzi do nasilenia przemocy wobec kobiet, zwłaszcza gdy małżonkowie mieszkają wspólnie w czasie trwania procesu, a zdarza się to bardzo często. Sytuacja często zmusza kobiety do opuszczenia własnego domu i schronienia się u rodziny, przyjaciół lub, tam gdzie to możliwe, w schronisku dla kobiet. W Polsce wciąż brakuje placówek, w których kobiety mogłyby się zatrzymać w kry

9 zysowej sytuacji. Dotkliwy jest również niedostatek przepisów, które lepiej chroniłyby kobiety będące ofiarami przemocy domowej. W Polsce dominuje przekonanie, że długa i wnikliwa ocena sytuacji w sprawach rozwodowych leży w interesie kobiety. Ponieważ jednak to kobiety zwykle ubiegają się o rozwód, a przemoc w rodzinie jest jedną z najczęstszych przyczyn wystąpienia o rozwiązanie małżeństwa, przewlekłość procesu narusza ich prawo do wolności i osobistego bezpieczeństwa. Prawo kobiet do decydowania o własnym życiu osobistym ograniczają również wysokie koszty procesowe oraz odległość miejsca zamieszkania od siedziby sądu, bowiem jak już wcześniej wspomniano- o rozwodach orzekają od 1990 roku wojewódzkie (od 1999 roku okręgowe) sądy cywilne. Większość spraw rozwodowych kończy się bez orzekania o winie. Odsetek rozwodów bez orzeczenia o winie rośnie, ponieważ postępowanie takie jest mniej skomplikowane i trwa znacznie krócej. W 1994 roku rozwody bez orzeczenia winy stanowiły 67,8%, w 1995 roku 68,3%, a w ,6%. Jak wynika z obserwacji poczynionych wśród klientek Centrum Praw Kobiet, kobiety często decydują się na proces bez orzekania o winie małżonka, nawet jeśli jego wina jest ewidentna (np. były ofiarami przemocy ze strony męża). Rozwodzącym się kobietom zależy na jak najszybszym uzyskaniu rozwodu bądź ulegają presji męża. Kobiety bywają też nakłaniane przez adwokatów do złożenia pozwu bez orzekania o winie. Rezygnacja z orzeczenia o winie daje mężczyźnie liczne i wymierne korzyści; nie musi pokryć całości kosztów procesu (jedynie ich połowę), obowiązek alimentacyjny wobec byłej żony zostanie ograniczony, a jego pozycja w postępowaniu o podział majątku i w ustalaniu spotkań z dziećmi będzie mocniejsza. Wobec powyższego trzeba przyjąć, że dane statystyczne nie w pełni odzwierciedlają realną sytuację i rzeczywiste przyczyny rozwodów. Tabela 6. Orzekanie winy w procedurach rozwodowych. (Rocznik demograficzny, 1998, GUS. Warszawa) Najczęstszym powodem rozwodów bez orzeczenia o winie była niezgodność charakterów. Orzekając o winie, sądy najczęściej wskazują na niedochowanie wierności małżeńskiej, alkoholizm, przemoc do- mową i inne naganne zachowania. Jak pokazują tabele nr 6 i 7, stroną winną najczęściej uznawano mężczyznę. Tabela 7. Rozwody w 1997 roku według przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego oraz winy stron. (Rocznik demograficzny GUS. Warszawa) W maju 1999 roku polski parlament przyjął po długiej debacie poprawkę do kodeksu rodzinnego (Ustawa z dnia 21 maja 1999 r.), która wprowadza instytucję separacji jako rozwiązanie alternatywne dla rozwodu. Zgłaszano liczne zastrzeżenia do nowego zapisu. Wiele osób, mając w pamięci naukę Kościoła katolickiego w kwestii nienaruszalności instytucji małżeństwa, wyrażało obawę, czy aby idea separacji nie jest pierwszym krokiem w kierunku delegalizacji lub ograniczenia prawa do rozwodu. Przepisy regulujące zasady udzielania zgody na separację są podobne do procedur rozwodowych (sąd może na przykład odmówić separacji, powołując się na dobro nieletnich dzieci). Orzeczenie separacji będzie pociągało za sobą takie same skutki prawne jak orzeczenie rozwodu z wyjątkiem tego, że odseparowani małżonkowie nie mogą zawrzeć nowego związku małżeńskiego. Orzekając separację, sąd będzie rozstrzygał o podziale majątku, opiece nad dziećmi, obowiązku alimentacyjnym. Nowa instytucja może jednak fatalnie zaważyć na losach ubiegających się o rozwód kobiet, nowe przepisy dają bowiem sędziom prawo do orzeczenia separacji, jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi orzeczenia rozwodu (...) i jeżeli orzeczenie rozwodu nie jest dopuszczalne, a żądanie orzeczenia separacji jest uzasadnione (art ,3). Ponieważ przepisy dotyczące separacji weszły w życie dopiero w grudniu 1999 roku, trudno już dzisiaj przewidzieć, jak się będzie kształtować orzecznictwo w tym zakresie. Można się jednak spodziewać nadużyć i odmów orzeczenia rozwodu zależnie od osobistych przekonań i poglądów sędziego. Sędziowie będą zapewne proponować separację w sprawach wnoszonych przez kobiety ofiary przemocy i innych nadużyć których mężowie odmawiają zgody na rozwód. Dodatkową przesłanką na rzecz orzekania separacji a nie rozwodu może być fakt, że prawo przewiduje łagodniejsze przesłanki separacji niż przy rozwodzie. Separacja może zostać orzeczona, gdy małżeństwo uległo rozbiciu i sąd stwierdzi zupełny rozkład pożycia. Przy rozwodzie sąd musi stwierdzić, że rozkład pożycia jest nie tylko zupełny, ale również trwały. Można przypu

10 szczać, że wielu stosujących przemoc mężów będzie w takich wypadkach domagać się orzeczenia separacji, powołując się na względy religijne, sędziowie zaś będą zapewne wybierać tę politycznie poprawną i bezpieczniejszą opcję nawet w przypadkach bardzo dobrze uzasadnionych pozwów rozwodowych (I. Porzezińska, 1999). Pewne niebezpieczeństwo może również wiązać się z tym, że po orzeczeniu separacji para będzie zobowiązana świadczyć sobie wzajemną pomoc (inne uregulowanie niż w wypadku obowiązku alimentacyjnego przy rozwodzie). Może to być nadużywane przez mężów nadużywających alkoholu, którzy np. na skutek choroby alkoholowej nie będą w stanie się sami utrzymać. Majątek wspólny i jego podział W czasie trwania małżeństwa zasadą jest, że pomiędzy małżonkami istnieje wspólność majątkowa (art. 31). Spisanie przed zawarciem lub w trakcie trwania związku małżeńskiego umowy (tzw. intercyzy), która wyłącza wspólnotę majątkową małżonków, to bardzo rzadka praktyka w Polsce. Skutkiem małżeńskiej wspólności majątkowej jest równy podział majątku wspólnego. Artykuł 43 1 Oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Artykuł 43 2 Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Artykuł 43 2 k.r. i o. stwarza możliwość nierównego podziału majątku wspólnego. Przepis ten jest rzadko wykorzystywany w praktyce. Kobiety rzadko wykorzystują możliwość ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, nawet gdy niepracujący i nadużywający alkoholu mąż nie przyczynia się do utrzymania rodziny lub pozostaje na utrzymaniu żony. W ustawodawstwie polskim przyjęto rozwiązanie, że przy ocenie wkładu małżonków sąd bierze pod uwagę osobisty wkład w wychowywanie dzieci, pracę we wspólnym gospodarstwie domowym i dochody małżonków. Jest to rozwiązanie korzystne dla kobiet, które z reguły zara- biają mniej, ale wnoszą większy wkład pracy w prowadzenie domu i wychowanie dzieci. Artykuł 43 3 Przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Władza rodzicielska Matce Ojcu Razem matce i ojcu Osobno matce i ojcu Placówce wychowawczej Rodzinie zastępczej 1994 r r r r Zdarza się, że mężowie starają się wmówić swoim niepracującym zawodowo i mniej zarabiającym lub wspierającym mężów w prowadzonej działalności gospodarczej żonom, że nic im się nie należy z majątku wspólnego, gdyż to oni go wypracowali. Kobiety często nie mają świadomości, że mają równe prawa do majątku wspólnego nawet jeśli zajmowały się tylko prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowaniem dzieci. Podział majątku może być przeprowadzony w toku procedury rozwodowej, jeśli obie strony wyrażają na to zgodę, lub jeśli sąd zadecyduje, że rozstrzygnięcie w tej sprawie nie spowoduje przedłużenia postępowania. Podział może nastąpić również w drodze umowy zawartej pomiędzy małżonkami. Jeśli małżonkowie nie mogą dojść do porozumienia w kwestii podziału majątku, wówczas po uzyskaniu rozwodu muszą zwrócić się do sądu cywilnego. Procedura jest skomplikowana i trwa często bardzo długo, zdarza się, że nawet ponad 5 lat. Sąd ma również obowiązek rozstrzygnięcia, w jaki sposób wykorzystane będzie wspólne mieszkanie małżeństwa zarówno w czasie trwania sprawy, jak i po rozwodzie (art. 58 2). Jeśli małżonkowie godzą się co do sposobu korzystania lub podziału mieszkania, wówczas rola sądu sprowadza się do zaaprobowania ugody. Częstsze są jednak sytuacje, gdy jedno z małżonków nie zgadza się na podział mieszkania w trakcie

11 sprawy rozwodowej. Trudna sytuacja mieszkaniowa w Polsce często zmusza rozwiedzionych ludzi do życia pod jednym dachem, gdzie jeden pokój jest przyznany byłej żonie, a drugi byłemu mężowi. Wspólne zamieszkiwanie w trakcie rozwodu i po jego orzeczeniu jest często źródłem ostrych napięć, które nierzadko przeradzają się w awantury i akty przemocy. Wynajęcie mieszkania na wolnym rynku jest jednak poza finansowym zasięgiem większości rozwodzących się osób. Orzekając o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, sąd powinien brać szczególnie pod uwagę potrzeby dzieci i małżonka, któremu powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej (art k.r. i o.). W wyjątkowych sytuacjach sąd może orzec eksmisję współmałżonka, który rażąco uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. W myśl nowych przepisów prawa, ofiara przemocy domowej może żądać natychmiastowej eksmisji sprawcy przemocy bez żadnych ograniczeń ochronnych wobec niego (także w okresie zimowym). Eksmisja następuje wtedy, gdy jedno z małżonków stanowi zagrożenie dla rodziny i zakłóca poczucie bezpieczeństwa jej członków. Problem polega na tym, że większość kobiet nie zdaje sobie sprawy z możliwości uzyskania eksmisji małżonka w trakcie sprawy rozwodowej, a sąd rzadko udziela tego typu informacji. Możliwość eksmisji w wyroku rozwodowym jest bardzo ważna dla kobiet, które są ofiarami przemocy. Jeżeli nie uda się orzec o eksmisji w trakcie trwania sprawy rozwodowej, trzeba czekać, aż nastąpi podział majątku, co może ciągnąć się latami. W taki oto sposób maltretowane kobiety są skazane na dalsze zamieszkiwanie ze swoimi oprawcami i nie mogą nic zrobić, by uchronić się przed ich agresją. Eksmisja powinna być orzekana znacznie częściej, niż zdarza się to obecnie. Problem nie kończy się jednak z chwilą wydania orzeczenia; wyrok trudno jest wprowadzić w życie. Komornicy niechętnie wykonują eksmisje na bruk bez zapewnienia innego lokum, szczególnie w okresie zimowym. Przepisy dotyczące spraw mieszkaniowych, a w szczególności eksmisji powinny zostać zmienione, tak aby pozwalały na szybkie usunięcie sprawcy przemocy z domu, a nie skazywały ofiary na uciekanie z domu w poszukiwaniu bezpiecznego schronienia. Z zasady małżeńskiej wspólności majątkowej wynika również inne niebezpieczeństwo, z którym często borykają się kobiety: solidarna odpo- wiedzialność żony za długi męża. Wiele kobiet narażonych jest na sytuacje, kiedy muszą spłacać długi zaciągnięte przez męża. Nie do rzadkości należą również sytuacje, gdy mężczyzna, który pozostaje sam w mieszkaniu po ucieczce żony przed przemocą, nie opłaca czynszu doprowadzając do zadłużenia i w rezultacie utraty prawa do mieszkania również przez kobietę. Opieka nad dzieckiem W trakcie sprawy rozwodowej sąd reguluje sytuację wspólnych, małoletnich dzieci. Sąd z reguły orzeka miejsce zamieszkania dziecka przy jednym z rodziców, najczęściej przy matce. Władza rodzicielska ojca jest wówczas w większości przypadków ograniczana. Ojciec uzyskuje prawo do ustalonych przez sąd kontaktów z dzieckiem oraz prawo do współdecydowania w istotnych sprawach dziecka. Zdarza się Sprawy wniesione z powództwa: Ogółem Uwzględniono w całości, w części, ponad żądanie o zasądzenie pierwszy raz o zmianę wysokości o zasądzenie pierwszy raz Zawarto ugodę o zmianę wysokości Ogółem dzieci rodziców Małżonków Małżonków i ich dzieci o ustalenie ojcostwa jednak, że sąd nie orzeka o sposobie kontaktów ojca z dzieckiem i wówczas, pomimo ustalenia miejsca pobytu przy matce, ojciec ma pełnię władzy rodzicielskiej, w tym nieograniczone prawo do kontaktów z dzieckiem. Takie rozwiązanie stwarza liczne zagrożenia dla kobiety, były mąż bowiem może wykorzystać swoje prawa jako pretekst do nachodzenia byłej żony, co z kolei może prowadzić do jej napastowania i innych form przemocy. Centrum Praw Kobiet dysponuje licznymi świadectwami kobiet, których były mąż, korzystając z prawa do wizyt lub ze swojej pełnej

12 władzy rodzicielskiej, przychodzi do domu swojej byłej żony pod pretekstem odwiedzin dziecka, a w rzeczywistości tylko po to, by móc się nad nią w dalszym ciągu znęcać. W Polsce nie powstała dotąd ani jedna placówka, w której mogłyby się odbywać spotkania rodziców z dziećmi poza domem i pod nadzorem osób trzecich, co jest szczególnie ważne w przypadku dzieci maltretowanych i wykorzystywanych seksualnie. Sąd może wprawdzie nakazać, aby nadzór nad wizytami u dziecka sprawował kurator, jednak system dozoru w Polsce nie funkcjonuje dobrze. Kuratorami bywają często osoby bez odpowiedniego przygotowania, niezdolne do przedstawienia sądowi obiektywnej i profesjonalnej oceny sytuacji. W ich opiniach można odnaleźć wiele stereotypów i przesądów na temat praw ojców i dobra małoletnich dzieci. Nierzadko, ojcowie w towarzystwie kuratora egzekwują swoje prawo do odwiedzin wbrew woli dzieci, które dobrze pamiętają długą historię przemocy w rodzinie i na widok ojca reagują przerażeniem. W najbardziej drastycznych sytuacjach zaniedbań lub znęcania się nad dziećmi sąd może pozbawić sprawcę władzy rodzicielskiej i przyznać pełną opiekę nad potomstwem drugiemu z rodziców; może się tak stać, na przykład, w przypadku molestowania seksualnego dzieci przez jednego z rodziców. W praktyce uzyskanie takiego wyroku jest trudne, nawet jeśli udowodniono ciężkie zaniedbanie obowiązków rodzicielskich, molestowanie seksualne lub znęcanie się. W Polsce ciągle dominuje przekonanie, że dobro dziecka jest najlepiej chronione w pełnej rodzinie, niezależnie od jakości rodzinnych relacji stąd niechęć sądów do odbierania ojcom praw rodzicielskich, nawet jeśli dopuszczają się przemocy i seksualnego wykorzystywania swoich dzieci. Warto zaznaczyć, że w polskim prawie rodzinnym prawa rodziców określone są przez wyrażenie władza rodzicielska. Polska wciąż podtrzymuje swoje zastrzeżenia wobec kilku punktów Konwencji o ochronie praw dziecka, a debata na temat rozszerzenia zakresu praw dzieci o gwarancje konstytucyjne wzbudziła wiele kontrowersji. Tabela 8. Rozstrzygnięcia w sprawach o opiekę nad dzieckiem w latach (Rocznik demograficzny GUS. Warszawa.) Praktyka sądowa potwierdza powszechne przekonanie, wedle którego dzieci powinny pozostać przy matce. Przeważająca liczba decyzji przyznających właśnie matkom prawo do opieki nad dziećmi pokazuje, że w odczuciu sądów to one są lepszym rodzicem. Ojcowie, którym nie przyznano prawa do opieki nad dzieckiem, powołują komitety obrony praw ojca, walczące o zmianę społecznego nastawienia i większe prawa dla ojców. Członkowie komitetów są bardzo aktywni i nierzadko skuteczni w dochodzeniu swoich praw w sądzie. Z doświadczeń Centrum wynika, że wielu ojców posuwa się do użycia niezgodnych z prawem metod, jak np. porwanie dziecka. Ojcowie zrzeszeni w Stowarzyszeniu Obrony Praw Ojców skarżą się na dyskryminację przy przyznawaniu opieki nad dziećmi. Dowodzą, że przyczyną tego niekorzystnego dla nich stanu rzeczy jest zdominowanie sądów rodzinnych przez kobiety. W praktyce, jednak, ojcowie rzadko występują o przyznanie im opieki nad dziećmi, chodzi im głównie o nieograniczone prawo do kontaktów. Prawo do kontaktów z dzieckiem bez ponoszenia codziennego trudu i odpowiedzialności za jego wychowanie to właśnie model preferowany przez większość polskich mężczyzn zrzeszonych w stowarzyszeniu. W polu ich zainteresowania nie leży partnerski model rodziny i współodpowiedzialność za wychowanie dziecka. W istocie wartości, jakim hołdują, to tradycyjny i patriarchalny model rodziny. Nie rozumieją i nie chcą zrozumieć, że równe prawa do dzieci to również równe obowiązki. Obowiązek alimentacyjny Ustalenia prawne dotyczące obowiązku alimentacyjnego zawarte są w art. 128, 129, 133 i 135 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nakładają one obowiązek dostarczania środków utrzymania na rzecz dzieci, byłego współmałżonka i/lub bliskich krewnych (rodziców, dziadków, braci i sióstr). W stosunku do innych niż dzieci członków rodziny obowiązek alimentacyjny ma pewne ograniczenia. W niniejszym opracowaniu skoncentrujemy się na obowiązku alimentacyjnym pomiędzy rodzicami i dziećmi oraz pomiędzy byłymi współmałżonkami. Rodzice zobowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (art. 133). Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Do uspra

13 wiedliwionych potrzeb dzieci zalicza się wyżywienie, mieszkanie, ubranie, koszty leczenia i wykształcenia. Uzależnienie wysokości świadczeń od zarobkowych możliwości wygląda na pewien postęp w stosunku do innych regulacji; teoretycznie może zapobiegać sytuacjom, gdy ojciec podejmuje gorzej płatną pracę, by świadczyć niższe alimenty. W praktyce sądowej takie podejście bywa jednak stosowane rzadko lub niewłaściwie. Ojcowie bardzo często korzystają z najróżniejszego rodzaju pretekstów i wybiegów, by uniknąć płacenia wyższych świadczeń na rzecz dziecka, a sąd akceptuje ich wymówki. Według orzeczenia Sądu Najwyższego, rodzice zobowiązani są utrzymywać dziecko bez względu na to, ile zarabiają. Sąd stwierdził, że żadne z rodziców nie może uchylać się od tego obowiązku, chyba że nie ma żadnych dochodów albo jest niezdolne do pracy. Sądy rzadko biorą pod uwagę artykuł 135 2, który stwierdza, że wypełnianie obowiązku alimentacyjnego może polegać na osobistych staraniach o utrzymanie i wychowanie dziecka. W praktyce, w sprawach o alimenty, sądy rzadko dokonują oszacowania wartości takiej opieki. CPK miało do czynienia z przypadkiem kobiety, która wniosła sprawę o podwyższenie alimentów, a sąd jej odmówił, twierdząc, że ona sama może znaleźć lepiej płatną pracę. Kobieta argumentowała, że bardzo chętnie poszuka innej pracy, jeżeli ojciec będzie więcej czasu poświęcał dzieciom. Ojciec propozycję odrzucił, twierdząc, że pracuje i nie może się zajmować dziećmi w ciągu tygodnia. Sędzina była zdziwiona propozycją kobiety: Jak można wymagać od mężczyzny, by zajmował się dziećmi, skoro on pracuje. Z drugiej strony za całkiem normalną uważała sytuację, w której kobieta wzięła na swoje barki podwójny ciężar pracy zawodowej i obowiązków domowych. Zgodnie z danymi Ministerstwa Sprawiedliwości z 1996 roku, w sprawach o alimenty (zasądzenie, podwyższenie) zapadło ogółem prawomocnych orzeczeń. Liczba ta uwzględnia sprawy, w których sąd ustalił, że jednemu z małżonków powinny przysługiwać świadczenia alimentacyjne, jak i również te, w których sąd orzekał o podwyższeniu istniejącej stawki alimentów. Tabela 9. Sprawy o ustalenie wysokości świadczeń alimentacyjnych w 1996 r.* * Wszelkie dane pochodzą ze statystyk sądowych z 1996 r. Jak wynika z powyższej tabeli, liczba spraw alimentacyjnych przekracza prawie czterokrotnie liczbę spraw rozwodowych. Najwięcej prawomocnych orzeczeń zapadło w sprawach wnoszonych z powództwa dzieci o zmianę wysokości alimentów. Oznacza to, że chociaż rodzice są zobowiązani utrzymywać swoje dzieci, to kwota świadczona często nie wystarcza na ich podstawowe potrzeby. Obowiązek alimentacyjny wobec małżonka podlega odmiennym regulacjom w trakcie trwania małżeństwa i po rozwodzie. Jeżeli mąż nie przyczynia się do zaspokajania potrzeb rodziny, żona może zwrócić się do sądu o nałożenie na niego takiego obowiązku. Sąd może zadecydować, że część zarobków męża będzie przekazywana bezpośrednio do rąk jego żony. Wiele kobiet nie wie nawet, że taka możliwość istnieje i ma szerszy zakres niż obowiązek alimentacyjny wobec dzieci. Alimenty mogą być przyznane byłemu współmałżonkowi wraz z rozwodem, można też wystąpić o nie później. Istotne jest, czy małżonek obciążony obowiązkiem alimentacyjnym został uznany winnym rozkładu pożycia małżeńskiego (art. 60 k.r. i o.). Małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu może żądać od drugiego małżonka dostarczenia środków utrzymania w zakresie odpowiadającym jego uzasadnionym potrzebom oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego tylko wówczas, jeśli znajduje się w niedostatku. Możliwość dochodzenia alimentów jest jednak ograniczona w czasie i wynosi 5 lat. Ten zaś, który został uznany wyłącznie winnym rozkładu pożycia, może zostać zobowiązany do płacenia alimentów także wówczas, jeśli rozwód spowodował istotne obniżenie stopy życiowej małżonka niewinnego, nawet jeśli nie znalazł się on w niedostatku. Możliwość dochodzenia alimentów nie jest ograniczona w czasie. Kobiety rzadko korzystają z tej możliwości, a sądy rzadko uwzględniają pozwy alimentacyjne kobiet. Kolejną trudnością dla rodzica sprawującego opiekę nad dzieckiem jest wyegzekwowanie świadczeń przyznanych przez sąd. Jednak zobowiązanie byłego małżonka do płacenia alimentów nie wygasa tylko dlatego, że trudno jest je wyegzekwować. Kobiety często korzystają z pomocy komornika. Nagminność występowania powyższych okoliczności spowodowała, że powołano fundusz alimentacyjny, którego

14 dysponentem jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Celem funduszu jest wspieranie finansowe uprawnionych, jeśli nie można ściągnąć alimentów od osoby zobowiązanej do ich płacenia. Statystycznie, co piąte dziecko otrzymywało świadczenia z tego funduszu. Kobieta, która chce otrzymać pieniądze z funduszu alimentacyjnego, musi złożyć stosowny wniosek. Wysokość świadczeń z Funduszu nie może przekraczać 30% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, ustalanego kwartalnie przez Ministerstwo Finansów. Teoretycznie wypłaty z funduszu mają charakter zwrotny, tzn. że wypłacane alimenty ściągane są od dłużnika. W praktyce jednak egzekucja alimentów jest nieskuteczna i coraz niższa. Stopień ściągalności alimentów od zobowiązanych do ich płacenia obniżył się z 60%, w 1988 roku, do niespełna 18% w roku Z roku na rok zwiększa się również liczba osób ubiegających się o te świadczenia. Pierwszego stycznia 1999 roku świadczenia te pobierało 403,7 tysiąca osób, którym ZUS wypłacał wówczas łącznie zł średnio 144,53 zł. W 1988 liczba osób korzystających z wypłat funduszu wynosiła niespełna 115 tysięcy. Ten wzrost interpretowany jest jako konsekwencja zniesienia w roku 1989 kryterium dochodowego przy ich przyznawaniu. W sierpniu 1999 roku rząd wystąpił z projektem nowelizacji ustawy o funduszu alimentacyjnym. Nowelizacja została przyjęta przez Sejm 7 października 1999 roku i wchodzi w życie od 1 stycznia 2000 roku. Nowelizacja przywróciła kryterium dochodowe przy przyznawaniu świadczeń. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego będą przysługiwały, jeśli przeciętny miesięczny dochód na osobę w rodzinie uprawnionego, uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym, nie przekracza kwoty odpowiadającej 60% przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonego przez prezesa GUS do celów emerytalnych. Wysokość świadczeń alimentacyjnych wypłacanych z funduszu nie może przekroczyć 30% przeciętnego wynagrodzenia ogłaszanego dla celów emerytalnych. Przywrócenie kryterium dochodowego przy wypłacaniu świadczeń z funduszu może wydawać się zasadne, gdyż budżet państwa powinien wspomagać przede wszystkim osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Z drugiej strony, jednak, ze świadczeń funduszu alimentacyjnego i tak korzystały osoby najuboższe. W praktyce wprowadzenie kryterium do- chodowego przyniesie niewielkie zmiany. Zmianie ulega przede wszystkim filozofia działania funduszu alimentacyjnego. Państwo zdejmuje z siebie częściową odpowiedzialność za ściągalność alimentów i zabezpieczenie finansowe dzieci, których matki są bardziej zaradne finansowo. W związku z małą skutecznością działań komorniczych przy egzekucji świadczeń alimentacyjnych ciężar odpowiedzialności za utrzymanie dziecka spadnie wyłącznie na matkę. Rząd zamiast działać na rzecz zwiększenia ściągalności alimentów od osób do nich zobowiązanych poszukuje rozwiązań połowicznych, nastawionych wyłącznie na Wyszczególnienie Ogółem (w tys.) Liczba dzieci na utrzymaniu i więcej Przeciętna liczba dzieci Ogółem ,5 27,4 10,1 1,52 Matki z dziećmi ,0 27,9 10,1 1,52 Zamężne ,2 30,8 10,0 1,54 Panny ,9 11,7 3,4 1,20 Wdowy ,7 28,9 14,4 1,66 Rozwiedzione ,5 30,4 10,1 1,54 Ojcowie z dziećmi 88 68,1 22,3 9,6 1,46 Żonaci 26 72,8 20,4 6,8 1,37 Kawalerowie 3 82,3 15,1 2,6 1,21 Wdowcy 34 56,6 27,7 15,7 1,66 Rozwiedzeni 25 77,2 17,9 4,9 1,29 zmniejszenie obciążeń budżetu. Szczęśliwie pomysł włączenia systemu alimentacyjnego do opieki społecznej nie został zrealizowany. Włączenie do zadań przeciążonej i niedofinansowanej opieki społecznej nowych obowiązków mogłoby spowodować z jednej strony trudności organizacyjne, z drugiej zaś niebezpieczeństwo, że pieniądze przeznaczone na alimenty będą wydatkowane na inne cele. Istniałoby również niebezpieczeństwo, że osoby uprawnione do alimentów i innych świadczeń z opieki społecznej mogłyby zostać pozbawione tych ostatnich

15 Konkubinat W Polsce od kilku lat rośnie zainteresowanie konkubinatem jako alternatywnym modelem współżycia partnerskiego, choć liczba tych związków jest wciąż niewielka w porównaniu z krajami Zachodu. Polski kodeks rodzinny i opiekuńczy nie uznaje instytucji konkubinatu i nie określa żadnych praw czy uprawnień partnerów w stosunku do wspólnej własności czy opieki nad dziećmi. Zaistniałą lukę prawną pogłębił Sąd Najwyższy, wydając opinię, w której zalecił sądom niższej instancji, by nie rozpatrywały tego typu spraw; zwłaszcza nie powinno się stosować wobec konkubinatu przepisów odnoszących się do małżeństwa. W praktyce lukę tę próbuje się Kwestie obywatelstwa regulowane są w polskim systemie prawnym przez ustawę o obywatelstwie polskim. Naczelną zasadą decydującą o obywatelstwie dziecka jest zasada krwi, która stanowi, że dziecko otrzymuje obywatelstwo polskie wówczas, gdy takie obywatelstwo posiada którekolwiek z jego rodziców. W przypadku, gdy jedno z rodziców jest obywatelem polskim, a drugie obywatelem innego kraju, dziecko nabywa z chwilą urodzenia obywatelstwo polskie. W przepisach powołanej powyżej ustawy nie istnieją różnice ani preferencje co do obywatelstwa dziecka, wynikające z płci rodziców; obywatelstwo kobiety jest równorzędne z obywatelstwem mężczyzny. W jednym tylko przypadku przy zaprzeczeniu lub unieważnieniu uznania ojcostwa ustawodawca uzależnia obywatelstwo dziecka od obywatelstwa matki, jeśli było ono różne od obywatelstwa ojca (art. 7 2 ustawy o obywatelstwie polskim). Rozwiązaniem prawnym, które stanowi znaczne udogodnienie dla ko- Wyszczególnienie Urodzenia żywe Ogółem (w tys.) Na 1000 ludności Płodność- urodzenia żywe na 1000 kobiet w wieku ,8 19, ,7 14, ,1 11, ,6 10, Miasta ,4 18, ,5 12, ,7 9, ,1 9, Wieś ,4 21, ,2 17, ,4 13, ,5 12, wypełniać przepisami prawa cywilnego, które czasami zalicza konkubentów do tzw. osób bliskich i np. w przypadku śmiertelnej choroby jednego z parterów zobowiązuje drugiego z nich do opieki nad umierającym. Kodeks cywilny nie definiuje określenia bliska osoba, jednak pojawia się ono w wielu przepisach. Przykładowo, art (za- sady dziedziczenia) uprawnia bliską zmarłemu osobę do korzystania z jego mieszkania przez 3 miesiące od dnia śmierci jeśli osoby te wcześniej zamieszkiwały wspólnie. Rozliczenia konkubentów po ustaniu związku można regulować na podstawie artykułów k.c., odnoszących się do wspólników spółki cywilnej. Teoretycznie każdy z partnerów powinien być uprawniony do połowy wspólnej własności. W praktyce zdarza się często, że jeden z partnerów twierdzi, że wniósł większy udział we wspólną własność niż drugi i należy mu się więcej niż połowa tej własności. Jeżeli strona wnosząca roszczenie nie udowodni, że w istocie przyczyniła się bardziej niż druga strona do stanu posiadania, to przyjmuje się, że każdy z partnerów ma prawo do połowy majątku. Jeśli konkubenci mają wspólne dzieci, to mężczyzna musi przejść przez procedurę uznania ojcostwa. Jeśli mężczyzna uznaje swoje ojcostwo, wówczas oboje rodzice mają pełnię władzy rodzicielskiej, równe prawa do opieki nad dzieckiem i równe obowiązki łożenia na jego utrzymanie. Zwiększająca się liczba konkubinatów w Polsce wymaga stosownych zmian w prawie, które ułatwiłyby funkcjonowanie tych związków i ochronę praw partnerów. Obywatelstwo małżonków i dziecka

16 biet, jest właściwość prawa ojczystego dziecka w chwili uznania, a w stosunku do dzieci jeszcze nie narodzonych, jurysdykcja prawa ojczystego matki. Jest to bardzo ważne dla kobiet, których partnerzy nie przyznają się do ojcostwa; znacznie łatwiej jest im ustalić ojcostwo, mogą bowiem domagać się swoich praw w lokalnym polskim sądzie, bez konieczności podróżowania do miejsca zamieszkania ojca. W opinii Centrum Praw Kobiet, brak zorganizowanego sytemu pomocy prawnej dla osób ubogich poważnie ogranicza dostęp obywate- Dostęp do sądu Zgodnie z artykułem 45 Konstytucji RP: Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Praktyka wskazuje jednak, iż dostępność systemu prawnego jest ograniczona, zwłaszcza dla ludzi biednych, którzy nie znają swoich uprawnień i nie wiedzą, jak korzystać z przysługującej im pomocy prawnej. Bezpłatny system pomocy prawnej praktycznie w Polsce nie istnieje. Teoretycznie obywatel, który nie jest w stanie pokryć kosztów zastępstwa procesowego może złożyć do sądu wniosek o przyznanie mu adwokata z urzędu. Sąd może lecz nie musi wyznaczyć adwokata z urzędu. Ostateczna decyzja zależy od indywidualnej oceny sędziego. Poza subiektywnością takiej procedury, która uzależnia prawa obywatela od indywidualnej decyzji sędziego, istnieją jeszcze inne bariery w dostępie do systemu prawnego. Po pierwsze wielu ludzi nie wie a sędziowie nie mają obowiązku ich o tym informować że w licznych sytuacjach należy im się pomoc prawna. Po drugie uzyskanie pomocy prawnej wymaga złożenia w sądzie wniosku o jej udzielenie; jednak by to uczynić, trzeba mieć elementarną bodaj orientację w swoich prawach i trzeba umieć właściwie sformułować pismo procesowe. Wyszczególnienie Ogółem pracowników Pracowni-ków użytkując-ych gospodarstwo rolne Gospodarstwa domowe Rolników Dochód rozporządzalny (w złotych) 444,77 522,93 458,53 546,35 368,55 419,36 379,28 406,78 Dochód do dyspozycji (w złotych) 427,06 503,47 442,73 529,03 355,57 405,71 364,15 292,22 w % dochodu rozporządzalnego Pracują -cych na własny rachunek 564,52 655,11 540,65 630,68 Emerytów 537,02 614,09 507,10 580,42 Rencistów 382,84 452,69 367,70 435,12 Utrzymu-jących się z niezarob kowych źródeł 227,31 299,20 220,78 291, 64 Dochód z pracy najemnej 48,1 82,3 59,2 0,2 12,7 8,0 10,6 7,2 Dochód z indywidualnego gospodarstwa rolnego lub działki Dochód z pracy na własny rachunek Dochód z własności i wynajmu budynków i budowli 7,0 0,4 18,0 74,8 0,7 1,5 3,1 1,5 8,1 1,3 0,8 1,1 75,5 0,5 0,9 1,8 0,3 0,2 0,1 0,2 0,5 0,3 0,3 4,

17 Wyszczególnienie Świadczenia z ubezpieczeń społecznych i inne świadczenia socjalne w tym: Emerytury Renty Ogółem 31,7 17,4 7,7 pracowników 10,7 2,8 3,3 Pracowników użytkujących gospodarstwo rolne Gospodarstwa domowe li, a w szczególności kobiet, do wymiaru sprawiedliwości. Brak jasnych i obiektywnych reguł funkcjonowania systemu pomocy prawnej może być uznany za przejaw dyskryminacji kobiet, gdyż są one na ogół uboższe od mężczyzn i pozbawione możliwości korzystania z pomocy adwokata. Jest to szczególnie widoczne na rozprawach rozwodowych oraz w sądzie rodzinnym, podczas orzekania m.in. w sprawie o alimenty. Kobiety najczęściej występują samotnie, podczas gdy mężczyźni korzystają z pomocy prawnej. Z tych względów należy ocenić, że pozycja kobiet i mężczyzn w sądzie nie jest równoprawna. RODZINA W LICZBACH W roku 1996 było w Polsce rodzin. Najczęściej były to rodziny pełne: małżeństwo z dziećmi , co stanowi 59,6% ogółu rodzin. Małżeństwa bez dzieci stanowiły 23,6% ogółu rodzin ( ). Przeważają wśród nich pary, których dzieci się usamodzielniły i założyły własne rodziny, następnie małżeństwa młode, które jeszcze nie mają dzieci, a kilka procent to pary, które nie chcą lub nie mogą mieć dzieci. Stosunkowo liczną grupę stanowią matki z dziećmi rodzin (15% ogółu rodzin). Wśród ogółu rodzin z dziećmi było rodzin, które miały dzieci do 24 roku życia na utrzymaniu. Wśród nich było: małżeństw z dziećmi, matek z dziećmi i ojców z dziećmi. Tabela 10. Rodziny niepełne z dziećmi do lat 24 pozostającymi na utrzymaniu według stanu cywilnego rodzica w 1995 roku. (Kobieta w Polsce w okresie transformacji społeczno ekonomicznej. Warszawa 1999.) 18,4 6,6 6,0 Rolników 20,9 10,2 7,2 Pracują -cych na własny rachunek 7,2 2,4 2,5 Emerytów 86,3 78,5 5,0 Rencistów 79,7 4,3 48,3 Utrzymu-jących się z niezarob kowych źródeł 50,5 1,9 2,8 Dzieci w rodzinie W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych obserwuje się systematyczny spadek liczby urodzeń. Wpływ na ten stan rzeczy miał zarówno niż demograficzny jaki i świadome decyzje o zmniejszeniu liczby posiadanych dzieci. W roku 1998 urodziło się prawie 396 tysiąca dzieci, tj. o 300 tysięcy mniej niż w roku 1980, a współczynnik urodzeń obniżył się w tym okresie z 19,6 do 10,2 żywych urodzeń na 1000 ludności. Zmniejszenie liczby urodzeń dotyczy zarówno rodzin wiejskich jak i miejskich. Przeciętny wiek kobiet, które urodziły dziecko w roku 1998 wynosił 26,6 lat. Natomiast przeciętny wiek kobiet rodzących pierwsze dziecko wynosił 23,8 lat i był wyższy w porównaniu z poprzednimi latami. Na wsi częściej niż w mieście rodzą młodsze kobiety. Analizując urodzenia według wykształcenia kobiet można zauważyć, że kobiety z wyższym wykształceniem rodzą pierwsze dziecko mając średnio około 27 lat, a ostatnie w wieku 40 lat. Kobiety z wykształceniem podstawowym rodzą pierwsze dziecko w wieku 19 lat, a ich okres prokreacji trwa około 20 lat. Te tendencje utrzymują się w ostatnich latach na stałym poziomie. Tabela 11. Płodność kobiet w latach (Kobieta w Polsce w okresie transformacji społeczno ekonomicznej. Warszawa 1999.) Największą dzietnością charakteryzują się kobiety starsze i mieszkające na wsi. Czynnikiem, który wpływa na liczbę posiadanych dzieci jest również poziom wykształcenia kobiety. Kobiety, które nie ukończyły szkoły podstawowej rodziły przeciętnie dwukrotnie więcej dzieci niż kobiety z wyższym wykształceniem. Sytuacja materialna polskich rodzin Zmiana systemu gospodarczego w Polsce oraz kryzys pierwszego okresu transformacji spowodowały gwałtowne pogorszenie sytuacji na rynku pracy, a co za tym idzie spadek dochodów realnych rodzin. Przeciętne dochody w roku 1990 obniżyły się o prawie 25% w porównaniu z rokiem Spadek dochodów ludności został wprawdzie zahamowany, ale wciąż są one niższe o około 20% w porównaniu z rokiem W roku 1997 odnotowana została poprawa przeciętnej sytuacji materialnej gospodarstw domowych, przejawiająca się m.in. we wzro

18 ście realnego poziomu dochodów i wydatków. Poprawiła się jednak głównie sytuacja osób osiągających wyższe zarobki, co spowodowało wzrost zróżnicowania dochodów i wydatków gospodarstw domowych. Około połowa społeczeństwa żyje w rodzinach, w których wydatki są niższe od minimum socjalnego, którego poziom przyjmuje się jako granicę ubóstwa. W roku 1998 co szósta osoba (15,8%) żyła w sferze ubóstwa relatywnego (odnoszącego się do przeciętnego poziomu życia w kraju), natomiast 5,6% pochodziło z rodzin, w których wydatki były niższe od minimum egzystencji. Natomiast odsetek gospodarstw domowych, w których dochody były niższe od subiektywnych granic ubóstwa oscylował w latach w granicach 31%. Ponad 12% osób wchodziło w skład gospodarstw domowych, w których poziom wydatków był niższy od ustawowej granicy ubóstwa. Zróżnicowanie dochodów i wydatków ma również charakter regionalny. W wielu regionach Polski, gdzie stopa bezrobocia jest wysoka i brakuje działań aktywizujących gospodarczo, zakres ubóstwa jest szczególnie szeroki. Biedą zagrożone są przede wszystkim osoby bezrobotne. Dotyczy to głównie osób o niskim poziomie wykształcenia, pracujących na stanowiskach robotniczych. Obecność w rodzinie osoby zagrożonej bezrobociem zwiększa trzykrotnie prawdopodobieństwo popadnięcia w skrajne ubóstwo. Wśród osób utrzymujących się z rent, emerytur oraz pracy poza rolnictwem nastąpiła pewna stabilizacja bądź nawet zmniejszenie się odsetka osób ubogich, natomiast na wsi widać wzrost zagrożenia ubóstwem. To właśnie na wsi i w małych miasteczkach najwięcej rodzin żyje w ubóstwie. W 1998 w skrajnym ubóstwie w miastach żyło około 3% osób w dużych ośrodkach miejskich- powyżej 500 tysięcy mieszkańców około co setna osoba, w miastach do 20 tysięcy co 17 osoba. Natomiast na wsi poniżej granicy ubóstwa przyjętej na poziomie minimum egzystencji żyło około 9% osób. Życie na polskiej wsi jest trudne: często brakuje bieżącej wody, gazu i telefonu, a także żłobków, przedszkoli, przychodni lekarskich i szpitali Pogorszyła się sytuacja mieszkaniowa rodzin. Zwiększyła się liczba rodzin nie mających samodzielnego mieszkania. W 1995 roku niesamodzielnie mieszkało 2,7 miliona rodzin (22% ogółu), podczas gdy w ,4 miliona. Ponad 10 milionów osób żyje w mieszkaniach nie spełniających norm stanu technicznego, wyposażenia i zaludnienia. Znaczna część rodzin nie ma możliwości poprawy warunków mieszkaniowych, gdyż ich dochody są zbyt niskie. Wielu rodzin i osób żyjących samodzielnie nie stać na opłacanie czynszu za mieszkanie. W związku ze zmianą zasad odpłatności za korzystanie z usług opiekuńczych, zdrowotnych, kulturalnych i rekreacyjnych w wielu rodzinach brakuje na nie pieniędzy. Opłaty za przedszkole wynoszą często 30%-45% średnich zarobków kobiety z wyższym wykształceniem. Wiele rodzin nie zapewnia dzieciom właściwej opieki ze względu na obciążenie pracą i brak środków finansowych na korzystanie z różnego rodzaju usług społecznych. Niewiele rodzin stać na sporadyczne nawet odwiedziny w restauracji czy kinie oraz na korzystanie z pralni lub innych usług. Bardzo mało rodzin może pozwolić sobie na zatrudnienie pomocy domowej lub osoby do opieki nad dzieckiem. Tabela 13. Przeciętny miesięczny dochód w gospodarstwach domowych o najniższych dochodach w 1998 r. (Gospodarstwa domowe wybrane elementy warunków życia ludności w 1998 r. GUS. Warszawa 1999.) Tabela 14.Przeciętny miesięczny dochód w gospodarstwach domowych o najniższych dochodach miesięcznych w 1998 roku. (Gospodarstwa domowe wybrane elementy warunków życia ludności w 1999r.GUS. Warszawa 1999.) Tabela 15. Przeciętny miesięczny dochód na 1 osobę w gospodarstwach domowych. (Mały Rocznik Statystyczny. GUS. Warszawa 1999) KOBIETY W RZĄDOWYM PROGRAMIE NA RZECZ RODZINY Obie rządzące w ostatnich latach koalicje dużo uwagi poświęciły rodzinie. Każda z nich przygotowała własny raport na temat sytuacji polskich rodzin i program polityki rządu w tym zakresie. Koalicja SLD-PSL przygotowała w maju 1997 roku program polityki rodzinnej, natomiast koalicja AWS-UW w listopadzie 1999 roku przedstawiła swój Program polityki prorodzinnej. Ogólna charakterystyka sytuacji polskich rodzin w obu raportach wydaje się być pod wieloma względami zbliżona. To co je jednak różni, to sama wizja rodziny oraz rozłożenie akcentów i wnioski co do kierunków działania. W związku

19 z krótkim okresem działania niewiele z założeń programu poprzedniego rządu mogło być zrealizowanych. Nowa ekipa rządząca rozpoczęła prace ignorując dorobek poprzedników, ale jak piszą autorzy nowego programu jego treść nawiązuje do dokumentu Program polityki rodzinnej z 1997 roku. Niedobrą praktyką stosowaną przez kolejne rządy i doprowadzoną do skrajnej postaci przez obecny obóz rządzący jest odrzucanie dorobku poprzedników. Dotyczy to nie tylko szeroko rozumianej polityki społecznej, chociaż ciągłe zmiany podejścia w tym zakresie są odczuwane przez dużą część społeczeństwa. Podstawą do realizowanej przez rząd Jerzego Buzka tzw. polityki prorodzinnej oraz dokumentu przyjętego przez Radę Ministrów Polityka Prorodzinna Państwa jest w dużym stopniu Program polityki prorodzinnej AWS, opracowany przez zespół solidarnościowych ekspertów pod kierownictwem marszałek senatu Alicji Grześkowiak. Dokument AWS, wprost odwołujący do watykańskiej Karty Praw Rodziny, zawiera taką oto jej definicję: Rodzina jest podstawową komórką społeczną. Jako związek naturalny, pierwotny w stosunku do państwa czy jakiejkolwiek innej wspólnoty, posiada swoje własne, niezbywalne prawa. Prawa stanowione nie mogą w żadnej mierze naruszać niezbywalnych praw rodziny. Rzeczywisty sens tych górnolotnych sformułowań ujawnia się podczas analizy celów programu. Jego autorzy zapowiadali wprowadzenie instytucji separacji, zakazu przerywania ciąży, małżeństw prawa kanonicznego, cenzury w mediach i ulg podatkowych dla wielodzietnych rodzin. Już wtedy planowano również wycofanie wychowania seksualnego z programów szkolnych. Ostatecznym celem programu jest umocnienie ultrakatolickiego modelu rodziny, w którym nie liczą się indywidualne prawa i wolności jej członków, ich interesy i potrzeby. Rodzina jest tu rozumiana jako monolityczny kolektyw, którego abstrakcyjne interesy, określane w praktyce przez Kościół katolicki, uważane są za nadrzędne wobec interesów osób wchodzących w skład rodziny, zwłaszcza interesów i potrzeb kobiet. Główne założenia programu stały się głośne dzięki publicznym wypowiedziom jego szczególnie żarliwych rzeczników, wśród których szczególnie złą sławą cieszył się były (dymisjonowany w sierpniu 1999 r.) pełnomocnik rządu ds. rodziny Kazimierz Kapera. Przed kilku laty premier Krzysztof Bielecki odwołał tego ultrakonserwatywne- go polityka i byłego szefa Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rodzin Katolickich za obraźliwe publiczne wypowiedzi na temat osób o orientacji homoseksualnej. Kazimierz Kapera wypowiadał się również na temat instytucji małżeństwa, określając je jako nierozerwalną więź, która nie może być przerwana bez względu na okoliczności. W kilku wywiadach minister stwierdził także, że przerwanie ciąży jest absolutnie niedopuszczalne, nawet w wypadku dwunastoletniej dziewczynki, której ciąża jest wynikiem zgwałcenia. W 1998 roku rządowy pełnomocnik po raz kolejny wywołał oburzenie swoją krytyką kampanii na temat przemocy w rodzinie. Kapera stwierdził wtedy, że problem nie jest poważny, a sama kampania, prezentując mężczyzn w niekorzystny sposób, może zniechęcić młode kobiety do małżeństwa. W sierpniu 1999 roku minister Kapera złożył rezygnację po naciskach ze strony liberalnych środowisk oburzonych jego, utrzymaną w rasistowskim duchu, wypowiedzią. Zmiana na stanowisku pełnomocnika nie oznacza jednak liberalizacji polityki rządu wobec kobiet. Następcą ministra Kapery została osoba o równie fundamentalistycznych poglądach, działaczka Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rodzin Katolickich i przewodnicząca sejmowej Komisji ds. Rodziny Maria Smereczyńska. Charakterystyczne, że Kazimierz Kapera został zmuszony do dymisji dopiero, gdy ujawnił swe rasistowskie poglądy, jego liczne skrajnie seksistowskie wypowiedzi pozostawione były bez żadnej reakcji. Wyżej cytowane cele programu prorodzinnego AWS i wypowiedzi jego zwolenników pozwalają się zorientować, co do zasadniczych celów tzw. polityki prorodzinnej państwa, zwłaszcza w części dotyczącej ograniczenia praw kobiet. Tak rozumianą politykę prorodzinną premier Jerzy Buzek zapowiadał już w swoim expose w listopadzie 1997 roku. Polskie kobiety nie musiały długo czekać na konkretne decyzje wprowadzające w życie jego podstawowe idee. Najpierw, już w listopadzie 1997 roku, rząd rozwiązał Biuro Rządowego Pełnomocnika ds. Kobiet i Rodziny i powołał w to miejsce Biuro Rządowego Pełnomocnika ds. Rodziny pod kierownictwem Kazimierza Kapery. Pierwszą decyzją nowego pełnomocnika było zawieszenie realizacji programu Przeciw przemocy wyrównać szanse, przygotowanego wspólnie przez ekspertów poprzedniego rządu i Programu Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. rozwoju. Następnie przystąpiono do wycofywania z programów szkolnych wychowania seksualne

20 go i do przywrócenia zakazu przerywania ciąży. Decyzję w tej ostatniej sprawie, na wniosek grupy parlamentarzystów, podjął Trybunał Konstytucyjny, który uznał, że prawo do przerywania ciąży jest sprzeczne z konstytucją i z zasadami państwa prawnego. 22 stycznia 1998 roku pełnomocnik rządu ds. rodziny przedstawił opinii publicznej założenia do rządowego programu polityki prorodzinnej, przygotowane na podstawie przedstawionego wyżej w zarysie programu polityki prorodzinnej AWS. Wkrótce potem rząd wycofał subsydia na środki antykoncepcyjne, w wyniku czego stały się one zbyt drogie dla wielu kobiet. 21 lipca 1998 roku Rada Ministrów przyjęła Raport na temat sytuacji polskich rodzin, dokument, który zdaniem rządowych ekspertów miał decydujące znaczenie dla ostatecznego ukształtowania polityki rządu w tym zakresie. Raport, pretendujący do miana obiektywnej diagnozy, był w istocie kolejnym instrumentem ideologicznej propagandy na rzecz tradycyjnego modelu rodziny, rozumianej jako instytucja nastawiona naprokreację, którą trzeba za wszelką cenę chronić przed rozwiązaniem. Autorzy raportu wyrazili w dokumencie zaniepokojenie rosnącą liczbą rozwodów w grupie osób między 20 a 34 rokiem życia, gdyż kobiety i mężczyźni z tej grupy charakteryzują się najwyższym potencjałem prokreacyjnym. Raport stwierdza również, powołując się na niezidentyfikowane badania, że od 45% do 70% młodocianych przestępców wychowuje się w niepełnych rodzinach. Opracowanie nie wskazuje jednak przyczyn antyspołecznych zachowań pozostałych 30% do 55%, wychowywanych w rodzinach pełnych. Autorzy raportu nie dostrzegają destrukcyjnego wpływu przemocy w rodzinie na rozwój emocjonalny i społeczny dzieci. Uważają oni, że przecenia się zagrożenia związane z przemocą wobec kobiet i, że te przesadne mogą powinny wpływać na decyzje matrymonialne kobiet. Problem przemocy w rodzinie poruszany jest w raporcie w części poświęconej dzieciom i młodzieży i odnosi się przede wszystkim do stosowania kar fizycznych wobec dzieci. Autorzy raportu nie wspomnieli nawet o kazirodztwie i popełnianych wobec dzieci nadużyciach seksualnych. Ich zdaniem, jedyną formą nadużyć seksualnych wobec nieletnich jest prostytucja dziecięca, uprawiana rzekomo przede wszystkim na potrzeby tzw. seksturystów, zwłaszcza pochodzących z Niemiec. Charakterystyczne, że w części dotyczącej prostytucji dziecięcej mówi się tylko o dziewczynkach, chociaż wszystkim dobrze wiadomo, że problem dotyczy również nastolatków płci męskiej. Ta jedno- stronność raportu dowodzi, po raz kolejny, jego ideologicznego i propagandowego charakteru. Dokument ma za zadanie umacnianie stereotypowego modelu stosunków społecznych i wyidealizowanej, zgodnej z katolickim nauczaniem rodziny. Te same ukryte cele leżą u podłoża zawartej w raporcie krytyki prasy i innych mediów. Autorzy raportu skarżą się, że prezentowany w mediach obraz rzeczywistości jest niepełny i przesadnie krytyczny, co może prowadzić do podważenia wyznawanego przez czytelników systemu wartości. Według raportu, prasa kobieca w zbyt dużym stopniu koncentruje się na takich patologicznych zjawiskach, jak przemoc w rodzinie lub wykorzystywanie seksualne dzieci. Komentarza wymaga również rozdział zawierający watykańską Kartę praw rodziny, stanowiącą integralną część rządowego dokumentu. Wprawdzie autorzy raportu przyznają, że watykańska Karta praw rodziny nie jest wiążącym dokumentem prawa międzynarodowego, ale jednocześnie stwierdzają, że może być traktowana jako projekt takiego uregulowania. W raporcie nie wspomina się za to o tzw. Platformie Działania, przyjętej w 1995 roku w Pekinie, podczas IV Światowej Konferencji Narodów Zjednoczonych na temat kobiet ani o przyjętym przez polski rząd Programie działania na rzecz kobiet. Kolejny dokument Polityka prorodzinna państwa został przyjęty 3 listopada 1999 roku przez Radę Ministrów, a sam premier został upoważniony do jego zaprezentowania w toku prac parlamentarnych. Nowy program w niewielkim stopniu różni się od wcześniej omówionych dokumentów, z tym że więcej uwagi poświęca się w nim kwestiom demograficznym i problemom związanym z ochroną zdrowia. Autorów raportu niepokoi przede wszystkim spadająca liczba zawieranych małżeństw i urodzin. Wśród celów jakie stawiają sobie autorzy programu jest na pierwszym miejscu: zahamowanie spadku liczby małżeństw w grupie osób w wieku lat, zmiana postaw prokreacyjnych w kierunku zwiększenia dzietności rodzin oraz zahamowanie wzrostu liczby rozwodów. Ta niekorzystna demograficzna tendencja jest zdaniem autorów rządowego programu wynikiem rosnących aspiracji edukacyjnych młodzieży i skutkiem problemów ekonomicznych młodych rodzin Dlatego, poza standardową, konserwatywną propagandą, program zawiera szereg propozycji wprowadzenia różnych form pomocy finansowej (ulgi podatkowe, mieszkaniowe itp.), które mają na celu zachęce

Pisanie prac magisterskich SPIS TREŚCI informacji i materiałów dydaktycznych na temat pisania prac magisterskich i licencjackich

Pisanie prac magisterskich SPIS TREŚCI informacji i materiałów dydaktycznych na temat pisania prac magisterskich i licencjackich Pisanie prac magisterskich - pomoc w pisaniu prac licencjackich i prac magisterskich dla studentów i firm. Więcej prac magisterskich na stronie www.pisanie-prac.info.pl. Niniejszy fragment pracy może być

Bardziej szczegółowo

Pan Janusz Witkowski Prezes

Pan Janusz Witkowski Prezes MINISTER SPRAWIEDLIWOŚĆ! Warszawa, dnia marca 2015 r. DL-IX-454-85/15 tl ^9 Pan Janusz Witkowski Prezes 1504010007 Głównego Urzędu Statystycznego 150401000-: W odpowiedzi na pismo z dnia 16 marca 2015

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA

ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA Gdańsk, październik 2011 r. ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA Niniejsze opracowanie porusza temat postępowania rozwodowego, jego podstaw prawnych oraz związanych z nim

Bardziej szczegółowo

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 2. Prawne definicje rodziny Wspieranie rodziny w świetle ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy Dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej Prawne definicje

Bardziej szczegółowo

POZEW o rozwód. 4. Zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu według norm przepisanych. Uzasadnienie

POZEW o rozwód. 4. Zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu według norm przepisanych. Uzasadnienie ...,... miejscowość data W Z Ó R Sąd Okręgowy w...miejscowość... Wydział Cywilny. Powód: imię i nazwisko, zawód zam. miejscowość, ulica numer domu, lokalu Pozwany: imię i nazwisko, zawód zam. miejscowość,

Bardziej szczegółowo

I. W zakresie kwestii poruszanych w rozdziale 2 Małżeństwo proponuję

I. W zakresie kwestii poruszanych w rozdziale 2 Małżeństwo proponuję 1 W odniesieniu do zagadnień omówionych w podręczniku Elementy Prawa w dziale Prawo Rodzinne proponuję do wykorzystania następującą dodatkową tematykę: I. W zakresie kwestii poruszanych w rozdziale 2 Małżeństwo

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód

Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód Marlena Gilewicz Naczelnik Wydziału Statystyki w Departamencie Organizacyjnym w Ministerstwie Sprawiedliwości Podstawowe informacje o orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach o rozwód W latach 2000

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II.

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II. SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa do wydania Piątego... XI XIII XV Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające... 1 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze w systemie prawa... 3 I. Pojęcie

Bardziej szczegółowo

TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO

TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO 2. Protokół podpisuje osoba, która przyjęła oświadczenie, oraz osoba, która je złożyła, chyba że nie może ona go podpisać. Przyczynę braku podpisu należy podać w protokole.

Bardziej szczegółowo

STATYSTYKA SĄDOWA SPRAWY CYWILNE O ROZWÓD, SEPARACJĘ ORAZ ALIMENTY W LATACH 2010-2015

STATYSTYKA SĄDOWA SPRAWY CYWILNE O ROZWÓD, SEPARACJĘ ORAZ ALIMENTY W LATACH 2010-2015 STATYSTYKA SĄDOWA SPRAWY CYWILNE O ROZWÓD, SEPARACJĘ ORAZ ALIMENTY W LATACH 2010-2015 WARSZAWA 2016 1 2 Wydział Statystycznej Informacji Zarządczej DEPARTAMENT STRATEGII I FUNDUSZY EUROPEJSKICH Zastrzeżenie:

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM. Czym jest władza rodzicielska?

ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM. Czym jest władza rodzicielska? Marlena Dawidowicz, Robert Cisek Recenzja: dr Grzegorz Trojanowski ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM Rozwód jako trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego skutkuje nie tylko zmianą sytuacji między samymi

Bardziej szczegółowo

Rozwód. nie stanowi więc przeszkody w uzyskaniu rozwodu. W przypadku gdy jeden z małżonków

Rozwód. nie stanowi więc przeszkody w uzyskaniu rozwodu. W przypadku gdy jeden z małżonków Rozwód Polskie prawo nie wymienia przyczyn, których zaistnienie oznacza automatyczne uzyskanie rozwodu. O uzyskaniu rozwodu nie przesądza ani alkoholizm, ani przemoc i zdrada małżeńska. Zgodnie z rozwiązaniem

Bardziej szczegółowo

do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920)

do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920) BIURO LEGISLACYJNE/ Materiał porównawczy M A T E R I A Ł P O R Ó W N AW C Z Y do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze

Bardziej szczegółowo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo Spis treści Tytuł I Małżeństwo...5 Dział I Zawarcie małżeństwa...5 Dział II Prawa i obowiązki małżonków...15 Dział III Małżeńskie ustroje majątkowe...18 Rozdział I Ustawowy ustrój majątkowy...18 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Adres redakcji: 01-042 Warszawa, ul. Okopowa 58/72 tel. (22) 530 40 40; www.gazetaprawna.pl Redakcja: Łukasz Sobiech DTP: Joanna Archacka Biuro

Adres redakcji: 01-042 Warszawa, ul. Okopowa 58/72 tel. (22) 530 40 40; www.gazetaprawna.pl Redakcja: Łukasz Sobiech DTP: Joanna Archacka Biuro Adres redakcji: 01-042 Warszawa, ul. Okopowa 58/72 tel. (22) 530 40 40; www.gazetaprawna.pl Redakcja: Łukasz Sobiech DTP: Joanna Archacka Biuro Obsługi Klienta: 05-270 Marki, ul. Okólna 40 tel. (22) 761

Bardziej szczegółowo

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ

Małżeństwa i rozwody. Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa i rozwody Materiały dydaktyczne Zakład Demografii i Gerontologii Społecznej UŁ Małżeństwa podstawowe pojęcia Zawarcie małżeństwa akt zawarcia związku między dwiema osobami płci odmiennej, pociągającego

Bardziej szczegółowo

PRAWO RODZINNE. Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert. Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp

PRAWO RODZINNE. Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert. Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp PRAWO RODZINNE Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp Rozdział I. Rodzina i powiązania rodzinne 1.Rodzina i powiązania rodzinne 2.Prawo

Bardziej szczegółowo

Rozdział II Umowne ustroje majątkowe

Rozdział II Umowne ustroje majątkowe TYTUŁ I MAŁŻEŃSTWO 3. Przepisy powyższe stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dług jednego z małżonków został zaspokojony z majątku wspólnego. Art. 46. [Stosowanie odpowiednich przepisów ustawy] W sprawach

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁAD Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny Powódka: Pozwany: POZEW O SEPARACJĘ Uzasadnienie Dowód: Dowód:

PRZYKŁAD Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny Powódka: Pozwany: POZEW O SEPARACJĘ Uzasadnienie Dowód: Dowód: PRZYKŁAD Głuchołazy, dnia.. Sąd Okręgowy w Opolu I Wydział Cywilny Powódka:... Imię i nazwisko adres.. Pozwany: Imię i nazwisko adres... POZEW O SEPARACJĘ Wnoszę o: 1. orzeczenie separacji małżonków...

Bardziej szczegółowo

Jak zostać rodzicem zastępczym?

Jak zostać rodzicem zastępczym? Jak zostać rodzicem zastępczym? AKTY PRAWNE Problematyka dotycząca rodzin zastępczych rozproszona została w kilku aktach prawnych poczynając od Konwencji o prawach dziecka, a na aktach wykonawczych kończąc.

Bardziej szczegółowo

Przesłanki. Wniesienie pozwu

Przesłanki. Wniesienie pozwu Przesłanki orzeczenia rozwodu i treść wyroku Przesłanki... 1 Wniesienie pozwu... 1 Przebieg postępowania sądowego... 2 Wyrokowanie... 2 Skutki orzeczenia winy... 3 Władza rodzicielska... 3 Mieszkanie...

Bardziej szczegółowo

Rodzeństwo dzieci pochodzące od tych samych rodziców.

Rodzeństwo dzieci pochodzące od tych samych rodziców. Wersja 03 Projekt lipiec 2013, listopad 2014 obywatelski projekt zmian ustaw w celu równego traktowania rodziców zmiany naniesiono kursywą. część. 1. KRiO W ustawie z dnia 25 lutego 1964 roku Kodeks rodzinny

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Etapy postępowania karnego 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Postępowanie przygotowawcze Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub wszczęcie postępowania

Bardziej szczegółowo

Rozwód, podział majątku, alimenty. po zmianach. e-poradnik

Rozwód, podział majątku, alimenty. po zmianach. e-poradnik e-poradnik Prawo Prawo Prawo Prawo Prawo Rozwód, podział majątku, alimenty po zmianach Przesłanki i przyczyny rozwodu Przebieg sprawy o rozwód i separację Sprawy alimentacyjne Eksmisja w wyroku sądowym

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Rozdział I. Władza rodzicielska

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Rozdział I. Władza rodzicielska Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... XIII XV XIX Rozdział I. Władza rodzicielska A. Komentarz tezowy... 3 Kodeks rodzinny i opiekuńczy.... 3 Tytuł II. Pokrewieństwo i powinowactwo... 3 Dział

Bardziej szczegółowo

Związki. nieformalne. e-poradnik

Związki. nieformalne. e-poradnik e-poradnik Prawo Prawo Prawo Prawo Prawo Związki nieformalne Stosunki majątkowe między konkubentami Mieszkanie konkubentów Jak dziedziczą konkubenci Prawa dzieci ze związków nieformalnych Prawo podatkowe

Bardziej szczegółowo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo

Spis treści Tytuł I Małżeństwo Tytuł II Pokrewieństwo i powinowactwo Spis treści Tytuł I Małżeństwo...5 Dział I Zawarcie małżeństwa...5 Dział II Prawa i obowiązki małżonków...15 Dział III Małżeńskie ustroje majątkowe...18 Rozdział I Ustawowy ustrój majątkowy...18 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Pozew o rozwód. Informacje ogólne. Rozwód. Rozwodem określa się rozwiązanie małŝeństwa przez sąd, wówczas gdy między małŝonkami

Pozew o rozwód. Informacje ogólne. Rozwód. Rozwodem określa się rozwiązanie małŝeństwa przez sąd, wówczas gdy między małŝonkami Pozew o rozwód Informacje ogólne Rozwód Rozwodem określa się rozwiązanie małŝeństwa przez sąd, wówczas gdy między małŝonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład poŝycia. Za trwały rozkład poŝycia uwaŝa się

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów

Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów Wykaz ważniejszych skrótów... 11 1. Czasopisma... 11 2. Piśmiennictwo... 12 Wprowadzenie... 13 Rozdział I Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym oraz w prawie polskim w ujęciu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2012 BS/61/2012 POTRZEBY PROKREACYJNE ORAZ PREFEROWANY I REALIZOWANY MODEL RODZINY

Warszawa, maj 2012 BS/61/2012 POTRZEBY PROKREACYJNE ORAZ PREFEROWANY I REALIZOWANY MODEL RODZINY Warszawa, maj 2012 BS/61/2012 POTRZEBY PROKREACYJNE ORAZ PREFEROWANY I REALIZOWANY MODEL RODZINY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02)

Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02) Warszawa, 2002-05-20 Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02) RPO wnosi o stwierdzenie niezgodności art. 77 w zw. z art. 84 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Omówienie najważniejszych zmian obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku

USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Omówienie najważniejszych zmian obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku USTAWA z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych Omówienie najważniejszych zmian obowiązujących od 1 stycznia 2013 roku 1. Becikowe Od 1 stycznia 2013 r. przy przyznawaniu jednorazowej zapomogi

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA. o uznawaniu rozwodów i separacji, sporządzona w Hadze dnia 1 czerwca 1970 r. (Dz. U. z dnia 28 maja 2001 r.)

KONWENCJA. o uznawaniu rozwodów i separacji, sporządzona w Hadze dnia 1 czerwca 1970 r. (Dz. U. z dnia 28 maja 2001 r.) Dz.U.01.53.561 KONWENCJA o uznawaniu rozwodów i separacji, sporządzona w Hadze dnia 1 czerwca 1970 r. (Dz. U. z dnia 28 maja 2001 r.) W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej PREZYDENT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Nowicka

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Nowicka Sygn. akt III CZP 48/07 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 czerwca 2007 r. SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Marian Kocon Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

POZEW o orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy pozwanego

POZEW o orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy pozwanego Warszawa,. Sąd Okręgowy dla Warszawy Pragi w Warszawie I Wydział Cywilny Powódka:...imię, nazwisko, adres Pozwany:...imię, nazwisko, adres POZEW o orzeczenie rozwodu z wyłącznej winy pozwanego W imieniu

Bardziej szczegółowo

Zgłoszenie urodzenia dziecka. Sporządzenie aktu urodzenia.

Zgłoszenie urodzenia dziecka. Sporządzenie aktu urodzenia. Zgłoszenie urodzenia dziecka. Sporządzenie aktu urodzenia. Zgłoszenie urodzenia dziecka. Sporządzenie aktu urodzenia. I. Podstawy prawne. 1. Ustawa z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego

Bardziej szczegółowo

Wyrok z 16 lipca 2007 r., SK 61/06 BRAK MOŻLIWOŚCI UZNANIA DZIECKA PO JEGO ŚMIERCI

Wyrok z 16 lipca 2007 r., SK 61/06 BRAK MOŻLIWOŚCI UZNANIA DZIECKA PO JEGO ŚMIERCI Wyrok z 16 lipca 2007 r., SK 61/06 BRAK MOŻLIWOŚCI UZNANIA DZIECKA PO JEGO ŚMIERCI Rodzaj postępowania: skarga konstytucyjna Inicjator: osoba fizyczna Skład orzekający: 5 sędziów Zdania odrębne: 0 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Realizacja postanowień Konwencji o prawach dziecka w świetle nowelizacji Kodeksu rodzinnego iopiekuńczego z 6 listopada 2008 r. Michał Kubalski Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Omawiane akty prawne:

Bardziej szczegółowo

USTAWA Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r.

USTAWA Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. USTAWA Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. (tekst pierwotny: Dz.U. z 1964 r., Nr 9, poz. 59) (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r., Nr 131, poz. 788) TYTUŁ I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I. Władza rodzicielska. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury...

Spis treści. Rozdział I. Władza rodzicielska. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa................................................ Wykaz skrótów............................................. Wykaz literatury............................................ XIII XV XIX Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164)

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Naturalnym środowiskiem rozwoju i dobra dziecka jest rodzina. Z tego względu powinna

Bardziej szczegółowo

FISZKA III POSZCZEGÓLNE UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE I ICH USTALENIA

FISZKA III POSZCZEGÓLNE UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE I ICH USTALENIA FISZKA III POSZCZEGÓLNE UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE I ICH USTALENIA Obowiązujące zasady dotyczą wszystkich niezależnie od wybranego małżeńskiego ustroju majątkowego i niezależnie od daty zawarcia związku

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca).

WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04. Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). WYROK Z DNIA 15 WRZEŚNIA 2004 R. SNO 33/04 Przewodniczący: sędzia Wiesław Kozielewicz. Sędziowie SN: Zbigniew Strus, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy Sąd Dyscyplinarny w Warszawie z udziałem

Bardziej szczegółowo

Spełnienie warunków do wcześniejszej emerytury pracowniczej do końca 2008 r. gwarancją przyznania świadczenia

Spełnienie warunków do wcześniejszej emerytury pracowniczej do końca 2008 r. gwarancją przyznania świadczenia Spełnienie warunków do wcześniejszej emerytury pracowniczej do końca 2008 r. gwarancją przyznania świadczenia Komu przysługuje wcześniejsza emerytura pracownicza Wcześniejsza emerytura pracownicza przysługuje

Bardziej szczegółowo

Osoby fizyczne i ich zdolność do czynności prawnych konspekt wykładu

Osoby fizyczne i ich zdolność do czynności prawnych konspekt wykładu dr Grzegorz Gorczyński Katedra Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Międzynarodowego WPiA UŚ Osoby fizyczne i ich zdolność do czynności konspekt wykładu Bibliografia: Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne

Bardziej szczegółowo

Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Kodeks rodzinny i opiekuńczy USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) Tytuł I. MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA. Art. 1. (1) 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) Tytuł I. MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA.

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) Tytuł I. MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA. USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) Tytuł I. MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA. Art. 1. (1) 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i

Bardziej szczegółowo

KARTA USŁUG NR 1/USC

KARTA USŁUG NR 1/USC KARTA USŁUG NR 1/USC Nazwa usługi: Wydanie odpisu z akt stanu cywilnego, zaświadczeń o dokonanych w księgach stanu cywilnego wpisach lub o ich braku, zaświadczeń o zaginięciu lub zniszczeniu księgi stanu

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1

Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1 Przedmowa... XI Wykaz skrótów... XV Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1 1. Pozew o ustalenie w przedmiocie zmiany płci... 3 2. Wyrok ustalający zmianę płci (1)...

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 2003-2009

Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 2003-2009 Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 3-9 1. Bezdomność w Województwie pomorskim to podobnie jak w całym województwie pomorskim problem typowo męski w roku 9

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Jan Górowski Sędzia SN Marian Kocon Sąd Najwyższy w sprawie ze skarg dłużniczki Beaty

Bardziej szczegółowo

Nazwisko i imię studenta. Imię ojca. matki. Nr albumu Rok studiów Kierunek Nr konta bankowego: - - - - - -

Nazwisko i imię studenta. Imię ojca. matki. Nr albumu Rok studiów Kierunek Nr konta bankowego: - - - - - - Załącznik nr 1 do Regulaminu przyznawania pomocy materialnej dla studentów WSKS w Gdyni Dziekan Wyższej Szkoły Komunikacji Społecznej w Gdyni Nazwisko i imię studenta Adres stałego zamieszkania Telefon

Bardziej szczegółowo

Materialnoprawne podstawy rozwodu

Materialnoprawne podstawy rozwodu Część I Materialnoprawne podstawy rozwodu I. Ogólna charakterystyka rozwodu II. Przyczyny rozkładu pożycia małżeńskiego 1. Przyczyny rozkładu pożycia. Przebaczenie 2. Zawinione przyczyny rozwodu 2.1. Alkoholizm

Bardziej szczegółowo

GRUPY SPOŁECZNE Rodzina

GRUPY SPOŁECZNE Rodzina POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO pokrewieństwo wspólni przodkowie w linii prostej v jedna osoba pochodzi od drugiej np. dziadek, ojciec, syn, wnuk v wstępni ci od których się pochodzi (dziadek, ojciec) v zstępni

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO WOJSKOWEJ RENTY RODZINNEJ

WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO WOJSKOWEJ RENTY RODZINNEJ Data wpływu wniosku do WBE DYREKTOR WOJSKOWEGO BIURA EMERYTALNEGO w ZIELONEJ GÓRZE WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO WOJSKOWEJ RENTY RODZINNEJ Część I 1. Dane dotyczące zmarłego: emeryta*, rencisty*, żołnierza

Bardziej szczegółowo

POZEW W PRZEDMIOCIE PRZYCZYNIANIA SIĘ DO ZASPOKAJANIA POTRZEB RODZINY. W imieniu Powódki., stosowne pełnomocnictwo przedkładam w załączeniu wnoszę o:

POZEW W PRZEDMIOCIE PRZYCZYNIANIA SIĘ DO ZASPOKAJANIA POTRZEB RODZINY. W imieniu Powódki., stosowne pełnomocnictwo przedkładam w załączeniu wnoszę o: , dnia Sąd Rejonowy w. Wydział Rodzinny i Nieletnich.... Powódka:, zam. reprezentowana przez... Pozwany:, zamieszkały POZEW W PRZEDMIOCIE PRZYCZYNIANIA SIĘ DO ZASPOKAJANIA POTRZEB RODZINY W imieniu Powódki.,

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O PODZIAŁ MAJĄTKU WSPÓLNEGO wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych

WNIOSEK O PODZIAŁ MAJĄTKU WSPÓLNEGO wraz z wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych Biała Podlaska, dnia 21.07.2011r. Sąd Rejonowy w Białej Podlaskiej Wydział I Cywilny ul. Brzeska 20-22 Wnioskodawczyni: Bożena Kowalska Ul. Brzeska 32 PESEL 8907654321 Uczestnik postępowania: Wiesław Kowalski

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

USTAWA. z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. Nr 9, poz. 59) (Zmiany: Dz. U. z 1975 r. Nr 45, poz. 234; z 1986 r. Nr 36, poz. 180; z 1990 r. Nr 34, poz. 198; z 1995 r. Nr 83, poz.

Bardziej szczegółowo

Świadczenia rodzinne. specjalny zasiłek opiekuńczy;

Świadczenia rodzinne. specjalny zasiłek opiekuńczy; Świadczenia rodzinne Warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń określa Ustawa z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych.

Bardziej szczegółowo

1. Wśród elementów stanu cywilnego wymienić można:

1. Wśród elementów stanu cywilnego wymienić można: Część A. Testy Test 1 1. Wśród elementów stanu cywilnego wymienić można: a) wiek, b) płeć, c) kolor oczu, d) pochodzenie od określonych osób, e) pozostawanie bąd bąd nie w związku małżeńskim. 2. Gdy przed

Bardziej szczegółowo

Wartość przedmiotu sporu: 2 400 zł (dwa tysiące czterysta złotych 00/100) POZEW O OBNIŻENIE ALIMENTÓW UZASADNIENIE

Wartość przedmiotu sporu: 2 400 zł (dwa tysiące czterysta złotych 00/100) POZEW O OBNIŻENIE ALIMENTÓW UZASADNIENIE WZÓR NR 34 POZEW O OBNIŻENIE ALIMENTÓW Wałbrzych, 11 marca 2009 r. Do Sądu Rejonowego Wydział IV Rodzinny i Nieletnich w Wałbrzychu Powód: Jan Kot zam. w Wałbrzychu, ul. Młynarska 7/1 Pozwany: Alicja Kot

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda Sygn. akt III UK 54/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 18 grudnia 2014 r. SSN Józef Iwulski (przewodniczący) SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca) SSN Maciej Pacuda

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) DZIAŁ I PRZEPISY OGÓLNE DZIAŁ IA RODZICE I DZIECI

USTAWA. z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) DZIAŁ I PRZEPISY OGÓLNE DZIAŁ IA RODZICE I DZIECI USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) Tytuł II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO DZIAŁ I PRZEPISY OGÓLNE Art. 61 7. 1. Krewnymi w linii prostej są osoby,

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07 Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07 Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Joanny

Bardziej szczegółowo

Pozew o separację. jest dopuszczalne (np. wskutek rozwodu ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci

Pozew o separację. jest dopuszczalne (np. wskutek rozwodu ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci Pozew o separację Informacje ogólne Separacja Separacja oznacza uchylenie, lecz nie rozwiązanie małŝeństwa. MałŜonkowie pozostający w separacji nie mają prawa wstąpić w nowy związek małŝeński. Sąd orzeka

Bardziej szczegółowo

Młode kobiety i matki na rynku pracy

Młode kobiety i matki na rynku pracy OTTO POLSKA Młode kobiety i matki na rynku pracy Raport z badania OTTO Polska 2013-03-01 OTTO Polska przy wsparciu merytorycznym stowarzyszenia Aktywność Kobiet na Dolnym Śląsku przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA ŚWIADCZENIE PIELĘGNACYJNE, SPECJALNY ZASIŁEK OPIEKUŃCZY

INFORMACJA ŚWIADCZENIE PIELĘGNACYJNE, SPECJALNY ZASIŁEK OPIEKUŃCZY INFORMACJA ŚWIADCZENIE PIELĘGNACYJNE, SPECJALNY ZASIŁEK OPIEKUŃCZY Urząd Gminy Wilczęta na podstawie art. 11 ust. 4 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 96/09. Dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 96/09. Dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 96/09 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 26 listopada 2009 r. SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada SSN Dariusz Zawistowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

! Cotygodniowa audycja w każdą środę od godz. 11:00 w Programie I Polskiego Radia.

! Cotygodniowa audycja w każdą środę od godz. 11:00 w Programie I Polskiego Radia. CZY MAŁŻEŃSTWO SIĘ OPŁACA?! Cotygodniowa audycja w każdą środę od godz. 11:00 w Programie I Polskiego Radia. 1. Czy mój małżonek może żądać dostępu do mojego wynagrodzenia za pracę? Jeżeli jeden z małżonków

Bardziej szczegółowo

Poradnik Alimenty na dziecko

Poradnik Alimenty na dziecko Autor: Ewa Karaś Poradnik Alimenty na dziecko Rodzice mają obowiązek dostarczać środków utrzymania i wychowania dziecka. Obowiązek taki ciąży na rodzicach do momentu, kiedy nie są w stanie samodzielnie

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski

Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski Ubóstwo kobiet badanie Eurobarometru wnioski dla Polski 17% kobiet w UE znajduje się na granicy ubóstwa. Wyniki badania Eurobarometru przeprowadzonego we wrześniu 2009 roku, wskazują, że w każdej grupie

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD I ALIMENTY. Stan prawny na dzień 1.03.2007 r. Dariusz Kostyra

ROZWÓD I ALIMENTY. Stan prawny na dzień 1.03.2007 r. Dariusz Kostyra ROZWÓD I ALIMENTY Stan prawny na dzień 1.03.2007 r. Dariusz Kostyra Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie i rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione.

Bardziej szczegółowo

ZOSTAŃ RODZICEM ZASTĘPCZYM STWÓRZ DOM DZIECIOM POZBAWIONYM OPIEKI RODZICIELSKIEJ

ZOSTAŃ RODZICEM ZASTĘPCZYM STWÓRZ DOM DZIECIOM POZBAWIONYM OPIEKI RODZICIELSKIEJ ROK 2009 ROKIEM RODZICIELSTWA ZASTĘPCZEGO Tylko życie poświęcone innym warte jest przeżycia (Albert Einstein) ZOSTAŃ RODZICEM ZASTĘPCZYM STWÓRZ DOM DZIECIOM POZBAWIONYM OPIEKI RODZICIELSKIEJ Wiele dzieci

Bardziej szczegółowo

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ W świetle art. 17 3 prawa prywatnego międzynarodowego samo miejsce zamieszkiwania małżonków może mięć zasadnicze znaczenie dla istniejącego między nimi reżimu majątkowego. Tego rodzaju zależność sprawia,

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (tekst jednolity) TYTUŁ I. Małżeństwo DZIAŁ I. Zawarcie małżeństwa

USTAWA. z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (tekst jednolity) TYTUŁ I. Małżeństwo DZIAŁ I. Zawarcie małżeństwa Dz.U.2012.788 2013-01-01 zm. Dz.U.2012.1529 art. 133 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity) TYTUŁ I Małżeństwo DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Art. 1. 1. Małżeństwo

Bardziej szczegółowo

URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ?

URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ? Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ? ANNA MATYSIAK Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa MONIKA MYNARSKA

Bardziej szczegółowo

SPRZĄTA, GOTUJE, PIERZE I JESZCZE CHCE PRACOWAĆ?!!! PROJEKT KOBIETA PRACUJĄCA

SPRZĄTA, GOTUJE, PIERZE I JESZCZE CHCE PRACOWAĆ?!!! PROJEKT KOBIETA PRACUJĄCA SPRZĄTA, GOTUJE, PIERZE I JESZCZE CHCE PRACOWAĆ?!!! PROJEKT KOBIETA PRACUJĄCA Polki od wielu lat starają się zaistnieć na rynku pracy. Dokładają wszelkich starań, by dowieść, że są tak samo kompetentnymi

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów...

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Przedmowa... Wykaz skrótów... XI XV Rozdział I. Pisma procesowe i orzeczenia sądowe dotyczące małżeństwa... 1 1. Pozew o ustalenie w przedmiocie zmiany płci... 3 2. Wyrok ustalający zmianę płci (1)...

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Kancelaria Sejmu s. 1/48 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy Tytuł I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Art. 1. 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Kancelaria Sejmu s. 1/47 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy Tytuł I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Art. 1. 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie

Bardziej szczegółowo

PRZEPISY O RÓWNYM TRAKTOWANIU KOBIET I MĘŻCZYZN W ZATRUDNIENIU

PRZEPISY O RÓWNYM TRAKTOWANIU KOBIET I MĘŻCZYZN W ZATRUDNIENIU Załącznik nr 1 do Regulaminu pracy w Uniwersytecie Śląskim PRZEPISY O RÓWNYM TRAKTOWANIU KOBIET I MĘŻCZYZN W ZATRUDNIENIU 1. KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Art. 33. 1. Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

1 z 19 2009-12-20 16:27

1 z 19 2009-12-20 16:27 1 z 19 2009-12-20 16:27 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. (Dz. U. z dnia 5 marca 1964 r.) Tytuł I. MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I ZAWARCIE MAŁŻEŃSTWA. Art. 1. (1) 1. Małżeństwo zostaje

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY PRAWA RODZINNEGO Alimenty: krąg osób uprawnionych i zobowiązanych. Obliczanie wysokości świadczeń alimentacyjnych. Alimenty dla wiecznych

PODSTAWY PRAWA RODZINNEGO Alimenty: krąg osób uprawnionych i zobowiązanych. Obliczanie wysokości świadczeń alimentacyjnych. Alimenty dla wiecznych PODSTAWY PRAWA RODZINNEGO Alimenty: krąg osób uprawnionych i zobowiązanych. Obliczanie wysokości świadczeń alimentacyjnych. Alimenty dla wiecznych studentów", rodziców i byłych małżonków. Istota alimentów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 19. Słowo wstępne... 23

Spis treści. Wykaz skrótów... 19. Słowo wstępne... 23 Spis treści Spis treści Wykaz skrótów.................................................. 19 Słowo wstępne.................................................. 23 ROZDZIAŁ 1. Komentarz ogólny do spraw opiekuńczych

Bardziej szczegółowo

Kancelaria Adwokacka Andrzej Babilas

Kancelaria Adwokacka Andrzej Babilas Kancelaria Adwokacka Andrzej Babilas Obowiązek alimentacyjny wobec dzieci, wnuków i rodziców Rybnik 18 III 2013 r. Osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym 1. Krewni w linii prostej: a) zstępni (dzieci,

Bardziej szczegółowo

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa do odebrania dziecka rodzinie przez Policję lub jej udziału w tej czynności może dojść w sytuacjach:

Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa do odebrania dziecka rodzinie przez Policję lub jej udziału w tej czynności może dojść w sytuacjach: Odebranie dziecka Odebranie dziecka rodzinie i umieszczenie go w obcym środowisku to dla niego sytuacja traumatyczna. Od wszystkich podmiotów uprawnionych do odebrania dziecka rodzinie wymagana jest wyjątkowa

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO Kancelaria Sejmu s. 1/52 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Opracowano na podstawie: tj. Dz. U. z 2012 r. poz. 788, 1529, z 2013 r. poz. 1439. Kodeks rodzinny i opiekuńczy Tytuł I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I Zawarcie

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy Tytuł I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Art. 1. 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie

Bardziej szczegółowo

Rodzina i jej społeczne znaczenie. Tomasz A. Winiarczyk

Rodzina i jej społeczne znaczenie. Tomasz A. Winiarczyk Rodzina i jej społeczne znaczenie Tomasz A. Winiarczyk 1 rodzina grupa społeczna złożona z osób połączonych stosunkiem małżeństwa (ewentualnie kohabitacyjnym) i krewniaczym (w tym rodzicielskim) oraz stosunkiem

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 17 grudnia 2014 r. Druk nr 757 S SPRAWOZDANIE KOMISJI USTAWODAWCZEJ, KOMISJI PRAW CZŁOWIEKA, PRAWORZĄDNOŚCI I PETYCJI, KOMISJI RODZINY, POLITYKI

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa

USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Tytuł I MAŁŻEŃSTWO. DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Kancelaria Sejmu s. 1/51 USTAWA z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy Tytuł I MAŁŻEŃSTWO DZIAŁ I Zawarcie małżeństwa Art. 1. 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie

Bardziej szczegółowo

Zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego. Wysokość zasiłku rodzinnego wynosi miesięcznie:

Zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego. Wysokość zasiłku rodzinnego wynosi miesięcznie: Zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego Wysokość zasiłku rodzinnego wynosi miesięcznie: 77 zł miesięcznie na dziecko w wieku do ukończenia 5 roku życia 106 zł miesięcznie na dziecko w wieku powyżej

Bardziej szczegółowo

Kodeks rodzinny i opiekuńczy Ustawa z dnia 25.02.1964 r. z późn. zmianami

Kodeks rodzinny i opiekuńczy Ustawa z dnia 25.02.1964 r. z późn. zmianami Kodeks rodzinny i opiekuńczy Ustawa z dnia 25.02.1964 r. z późn. zmianami Tytuł I Małżeństwo Dział I Zawarcie małżeństwa Art. 1. 1. Małżeństwo zostaje zawarte, gdy mężczyzna i kobieta jednocześnie obecni

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Sygn. akt V CSK 35/08 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 czerwca 2008 r. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca) w sprawie z urzędu J.

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD aspekty proceduralne i materialnoprawne.

ROZWÓD aspekty proceduralne i materialnoprawne. Marta Witoszyńska Sędzia Sądu Okręgowego w Łodzi KONSPEKT WYKŁADU Z ZAKRESU PRAWA RODZINNEGO NA SZKOLENIE ORGANIZOWANE W SŁOKU W DNIACH 27-29 LISTOPADA 2009r. PRZEZ OKRĘGOWĄ IZBĘ RADCÓW PRAWNYCH W ŁODZI

Bardziej szczegółowo