DOWODY ISTNIENIA BOGA Argumenty za istnieniem Boga

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DOWODY ISTNIENIA BOGA Argumenty za istnieniem Boga"

Transkrypt

1 Wykład DOWODY ISTNIENIA BOGA Argumenty za istnieniem Boga Dowody na istnienie Boga są to, jak się je współcześnie określa, argumenty za istnieniem Boga, gdyż za dowody w sensie logicznym (i matematycznym) uważa się rozumowania konkluzywne, to znaczy takie, w których wnioski zostały wyprowadzone z przesłanek w sposób nie budzący wątpliwości. Argumenty za istnieniem Boga nie są uważane za konkluzywne i od wieków były przedmiotem krytyki jako rozumowania obarczone błędami logicznymi. Nie zmienia to jednak faktu, iż co najmniej od czasów Platona po dzień dzisiejszy, podejmowane są próby skonstruowania takich dowodów (zwłaszcza tzw. dowodów ontologicznych). Źródeł filozoficznych dowodów na istnienie Boga (bogów, bytu (-ów) doskonałego (-ych) lub najdoskonalszego) należy się dopatrywać w dziele greckiego filozofa Parmenidesa (ok p.n.e.) z Elei, twórcy podstaw metafizyki europejskiej. Twierdził on, że byt, czyli to, co naprawdę istnieje (istnieje w sposób konieczny, nie może nie istnieć), nie może się zmieniać, jest jedno, proste - nie ma części, jest pozaczasowe, idealne, doskonałe, musi zatem być kuliste, gdyż Grecy uważali kulę (a właściwie sferę) za doskonała bryłę geometryczną. Byt możemy poznawać jedynie za pomocą rozumu, ponieważ rozum bada to, co się nie zmienia, a wiedza o tym, co się nie zmienia, także nie ulega zmianie. Zatem wiedza rozumowa jest prawdziwa. Zmysły pozwalają nam poznawać to, co zmienne, a więc przedmioty materialne, które powstają, a następnie ulegają rozkładowi (zniszczeniu) wskutek naturalnego biegu rzeczy. Nie są więc one bytem, lecz niebytem, nie istnieją, lecz stają się. O zmiennych przedmiotach nie możemy mieć wiedzy prawdziwej, gdyż zdaniem Parmenidesa to, co wiemy o nich ulega szybko dezaktualizacji, co oznacza, że nie możemy dojść do prawdy, do wiedzy prawdziwej (ta bowiem musiałaby być zawsze aktualna, czyli niezmienna), lecz jedynie do mniemania lub opinii, a więc do wiedzy subiektywnej, czyli prawdopodobnej. Cechy przypisywane przez Parmenidesa bytowi: niezmienność, jedyność, prostota, pozaczasowość, doskonałość i konieczność istnienia pojawiają się w teoriach innych greckich filozofów, przede wszystkim Platona ( p.n.e.) i jego ucznia Arystotelesa ( p.n.e.), u którego są przypisywane tzw. Pierwszemu Poruszycielowi (źródłu wszelkich zmian w świecie), albo Pierwszej Przyczynie (zobacz poniżej II. Argument kosmologiczny) wszystkiego, co istnieje, czyli Bogu rozumianemu na sposób filozoficzny (tzw. Bóg filozofów), a nie religijny. Pod wpływem Parmenidesa, Platona, Arystotelesa i innych filozofów ukształtowało się pojęcie Boga jako bytu

2 doskonałego i zostało przejęte przez filozofię chrześcijańską, gdzie współwystępowało obok pojęcia Boga-Zbawiciela, a więc Boga wiary, Boga religii. W dziejach filozofii pojawiły się różne typy argumentów za istnieniem (dowodów na istnienie) Boga. Nazwy dwóch pierwszych typów argumentów pochodzą od określeń wprowadzonych przez niemieckiego filozofa Immanuela Kanta ( ), który poddał argumenty za istnieniem Boga wnikliwej krytyce. I. Argument ontologiczny. Argument ontologiczny nawiązuje do pojęcia bytu Parmenidesa, ma on charakter aprioryczny (od a priori, łac. z góry, wyprzedzając doświadczenie, zgodnie z zasadami dedukcji, rozumowo). Podstawą dowodu jest pojęcie Boga jako nieskończonej doskonałości, z której wywodzi się logicznie Jego istnienie. Ogólny schemat rozumowania przedstawia się następująco: Przesłanki: 1. Bóg jest bytem doskonałym (definicja, czyli odpowiedź na pytanie: co to jest Bóg?). 2. Jako byt najdoskonalszy musi posiadać wszystkie doskonałości (pozytywne cechy w najwyższym stopniu). 3. Gdyby Bogu brakowało istnienia (jednej z doskonałości), wówczas nie byłby doskonały. Wniosek: Ponieważ Bóg jest doskonały (przesłanka 1.), musi istnieć. W rozumowaniu stosuje się metodę nie wprost, czyli doprowadza się do sprzeczności między przesłanką 1. i 2. (reductio ad absurdum), podobnie jak to się czyni w dowodach logicznych i matematycznych. Pierwotne sformułowanie definicji pojęcia Boga, która w średniowieczu służyła za punkt wyjścia dowodu, pochodzi od św. Augustyna, biskupa Hippony i ojca Kościoła ( ): ten, nad którym nie ma żadnej wyższej istoty. Do tego sformułowania prawdopodobnie nawiązał św. Anzelm z Aosty, biskup Canterbury ( ), autor najbardziej znanego dowodu ontologicznego, zamieszczonego w dziełku Proslogion. Definicja pojęcia Boga jaką posługuje się św. Anzelm:

3 coś ponad co nic większego nie może być pomyślane (po łac. aliquid quo nihil maius cogitari possit). Ponieważ św. Anzelm przedstawił rozumowanie uzasadniające wiarę w istnienie Boga, określa się go często mianem pierwszego scholastyka, czyli przedstawiciela głównego nurtu filozofii chrześcijańskiej tzw. scholastyki, czyli filozofii szkolnej, oficjalnie nauczanej w szkołach kościelnych i uniwersytetach europejskich od mniej więcej przełomu XII i XIII w. do końca wieku XVII, opartej na zasadzie poszukiwania logicznie spójnej argumentacji dla bronionej tezy, a szczególnie dla tez mających swe źródło w wierze. Scholastyka była bardzo zróżnicowanym nurtem filozofii. Proslogion, r. 2 Fides quaerens intellectum - wiara szukająca zrozumienia. Anzelm pragnie uzyskać pomoc od Boga, by zrozumieć, że jesteś, jak w to wierzymy, i jesteś tym, w co wierzymy. Istnienie Boga i jego istota są przedmiotem wiary. A wierzymy zaiste, że jesteś czymś, ponad co niczego większego nie można pomyśleć (Et quidem credimus te esse aliquid quo nihil maius cogitari possit). Pojęcie Boga tak zdefiniowane jest obecne w umyśle każdego człowieka, nawet biblijnego głupca (niewierzącego), ponieważ ten twierdząc, iż Boga nie ma, musi posłużyć się pojęciem, którego realny (pozaumysłowy) odpowiednik (desygnat) według jego mniemania nie istnieje. A zatem pojęcie to może być punktem wyjścia argumentu za istnieniem (dowodu istnienia) Boga. l. Pojęcie Boga definiuje się jako coś, ponad co niczego większego nie można pomyśleć Rozumieć coś, to znaczy mieć w intelekcie (umyśle). Istnienie w intelekcie (umyśle) jest różne od istnienia w rzeczywistości (istnienia realnego). Istnienie realne jest czymś większym (doskonalszym) od istnienia w intelekcie (umyśle). Głupiec (niewierzący) rozumie definicję Boga, a zatem ma jego pojęcie w intelekcie (w umyśle), nawet jeśli nie pojmuje, iż tak zdefiniowany Bóg istnieje. To, ponad co niczego większego nie można pomyśleć, nie może istnieć jedynie w intelekcie, bo wówczas można by jeszcze pomyśleć, iż istnieje realnie, a więc poza intelektem, czyli jako większe (od pomyślanego), a więc doskonalsze. A zatem twierdząc, iż

4 A: to, ponad co niczego większego nie można pomyśleć (czyli Bóg) istnieje jedynie w intelekcie (a więc w sposób mniej doskonały), tak jak czyni to biblijny głupiec, twierdzimy, iż ~A (nie-a): jest ono (to, ponad co niczego większego nie można pomyśleć, czyli Bóg) jednocześnie czymś, ponad co coś większego można pomyśleć (czyli pomyśleć jako istniejące także w rzeczywistości). To zaś oznacza sprzeczność: A jest ~A. Z tego zaś wynika, że to, ponad co niczego większego nie można pomyśleć istnieje bez wątpienia w intelekcie i w rzeczywistości, czyli, że Bóg istnieje realnie. Proslogion, r. 3 O Bogu nie można pomyśleć, że nie istnieje. Można pomyśleć, że jest coś, o czym nie można pomyśleć, że nie jest (nie istnieje). Jest ono większe (doskonalsze) od tego, o czym można pomyśleć, że nie jest (nie istnieje). Jeśli o tym, ponad co nic większego nie może być pomyślane (czyli Bóg), można pomyśleć, iż nie istnieje, wówczas A - to, ponad co nic większego nie może być pomyślane (czyli Bóg), ~A - nie jest tym, ponad co nic większego nie może być pomyślane (czyli Bogiem). To zaś oznacza sprzeczność: A jest ~A. Zatem coś, ponad co nic większego nie może być pomyślane, jest tak bardzo prawdziwe, że nawet nie można pomyśleć, że to nie istnieje. Argument św. Anzelma został poddany krytyce jeszcze za jego życia przez francuskiego mnicha Gaunilona. Oto jego wywód: Na przykład: Zapewniają niektórzy, że gdzieś na oceanie jest wyspa, którą z powodu trudności, albo raczej niemożliwości znalezienia czegoś, czego nie ma niektórzy nazywają [wyspą] zagubioną" i bajają, że ma ona w znacznie większej mierze, aniżeli się powszechnie mówi o wyspach szczęśliwych, obfitość bogactw i wszelkich niesłychanych rozkoszy, a nie mając żadnego właściciela ani

5 mieszkańca, przewyższa pod każdym względem nadmiarem rzeczy, które można posiąść wszystkie inne ziemie, które zamieszkują ludzie. Niechże ktoś powie mi, że tak jest, a ja z łatwością zrozumiem to, co powiedział, bo w tym nie ma żadnej trudności. Gdyby jednak potem dodał i jakby w formie wniosku powiedział: nie możesz już dalej wątpić, że owa wyspa przewyższająca wszystkie ziemie naprawdę jest gdzieś w rzeczywistości, tak jak nie wątpisz, że jest także w twoim intelekcie, i że jest ona nie tylko w intelekcie, ale także w rzeczywistości, ponieważ jest wyższa [od innych], i że dlatego konieczne jest, by była ona w ten sposób, ponieważ gdyby [w ten sposób] nie była, wówczas jakakolwiek inna ziemia, która jest w rzeczywistości, będzie wspanialsza od niej i tym samym ta, którą ty już poznałeś jako wspanialszą, wspanialsza nie będzie, jeżeli mówię tym swoim wywodem chciałby mnie o owej wyspie przekonać, że nie można już dłużej powątpiewać, że jest ona naprawdę, to albo musiałbym przyjąć, że on żartuje, albo też sam nie wiem, kogo powinienem uważać za głupszego: czy siebie, jeżeli przyznałbym mu rację, czy też jego, gdyby sądził, że ukazał z jakąś dozą pewności istotę owej wyspy, jeżeli wcześniej nie pouczył, że sama ta jej wspaniałość jest w moim intelekcie jedynie jako rzecz istniejąca naprawdę i niewątpliwie, w żadnym zaś razie jako coś fałszywego lub niepewnego (Gaunilon, Księga w obronie głupiego, r. 6). Krytyka Gaunilona nie jest przekonywająca, ponieważ nie posługuje się on pojęciem wyspy, ponad którą nic doskonalszego nie można pomyśleć, a więc analogicznie do pojęcia Boga w argumencie św. Anzelma, lecz mówi o wyspie przewyższającej wszystkie ziemie. W istocie Gaunilon powiada, że wyspa przewyższająca wszystkie ziemie, która jest, istnieje, a to jest tzw. tautologia, czyli zdanie prawdziwe na mocy znaczenia słów w nim użytych. Jeśli powiadamy, że coś jest, to znaczy to coś istnieje. Św. Anzelm odpowiadając na krytykę Gaunilona w Co na to odpowiada wydawca tej książeczki zwraca uwagę, iż nie interesuje go kwestia istnienia wyspy jako przedmiotu materialnego, zmysłowego, choćby najlepszego w świecie, lecz bytu najdoskonalszego, którego istnienie jest konieczne, czyli takiego, który nie może nie istnieć. Byt konieczny istnieje sam z siebie, jest samoistny, natomiast byt materialny, choćby najlepszy, zależy w swym istnieniu od innych fragmentów świata materialnego, a ostatecznie od źródła wszelkiego istnienia, czyli od bytu najdoskonalszego, a więc od Boga. Czy to znaczy, że zarzuty Gaunilona są zupełnie chybione? Gaunilon w gruncie zarzuca św. Anzelmowi, że posiadanie pojęcia bytu najdoskonalszego (w intelekcie) nie jest wystarczającą podstawą do uznania, iż ponad wszelką wątpliwość byt taki, odpowiadający temu pojęciu, istnieje poza naszym umysłem (pojęciu odpowiada lub nie jakiś przedmiot charakteryzowany przez to

6 pojęcie, czyli, jak mówią logicy, desygnat danego pojęcia). Innymi słowy, z tego, iż możemy o czymś pomyśleć, że istnieje, nie wynika, że to coś istnieje realnie poza naszym umysłem (w rzeczywistości idealnej lub materialnej). Co najwyżej możemy sądzić, iż istnienie czegoś takiego jest możliwe. Rozważmy przykłady. Mamy pojęcie szklanej góry, które rozumiemy, to znaczy jesteśmy w stanie pomyśleć, iż jest to pojęcie góry (pojęcie nam znane) ze szkła (pojęcie nam znane). Czy z tego, że możemy pomyśleć o szklanej górze (mieć jej pojęcie) lub sobie ją wyobrazić, a nawet namalować, wynika, że szklana góra istnieje? Jeśli już wyrośliśmy z wieku, kiedy wierzyliśmy w bajki, uznamy oczywiście, że szklana góra nie istnieje, że jest to pojęciowa fikcja, czyli pojęcie, któremu nie odpowiada żaden desygnat. Weźmy pojęcie stożka w stereometrii. Czy badając jego różne właściwości, sposób obliczania objętości, powierzchni itp. przyjmujemy równocześnie, że stożki istnieją realnie, np. w świecie materialnym? Nie, ponieważ w świecie materialnym mamy do czynienia z przedmiotami lub częściami przedmiotów, które tylko z grubsza odpowiadają właściwościom stożków w stereometrii. Mimo to nasza teoretyczna wiedza o stożkach jest niezbędna, by możliwe było praktyczne charakteryzowanie (np. obliczanie ich wymiarów) jakichś rzeczywistych stożków. Niektórzy powiedzieliby, że stereometria zajmuje się stożkami w ogóle, albo stożkami idealnymi, albo istotami stożków, a więc zdefiniowanymi zgodnie z przyjętymi w stereometrii założeniami, bez odwoływania się do pomiarów stożków istniejących w świecie materialnym. Być może, jak twierdzą niektórzy, stożki te istnieją jako idealne przedmioty w świecie, do którego mamy dostęp tylko dzięki rozumowi, a nie za pomocą zmysłów (to sugerowałby Platon pod wpływem Parmenidesa). Czy taki świat idealnych przedmiotów matematycznych istnieje jest przedmiotem sporów na gruncie filozofii matematyki po dziś dzień. Jaka jest jednak różnica między pojęciem szklanej góry a pojęciem stożka? Jeśli nasza wiedza o stożku nie budzi zastrzeżeń i nie twierdzimy, że pojęcie stożka jest fikcją, mimo, iż wcale nie musimy umieć wskazać przedmiotów (desygnatów) odpowiadających temu pojęciu, to dlaczego nie traktujemy podobnie pojęcia szklanej góry? Dlaczego szklana góra to fikcja pojęciowa? Jedna z odpowiedzi wskazuje na niemożność połączenia ze sobą górowatości i bycia szklanym, bo niczego takiego nie ma w świecie, a przynajmniej dotąd niczego takiego nie napotkano. Cechy stożka natomiast i ich wzajemne związki można rozważać, bacząc jedynie, by nie popaść w sprzeczność. To zakłada, że istnieje metoda pozwalająca upewnić się, czy nie popełniamy sprzeczności, a jest nią metoda dowodzenia dedukcyjnego, w której musimy wykazać, ze dane właściwości i ich związki wynikają z aksjomatów geometrii i z przyjętych już twierdzeń. Wówczas uznajemy, że to, co twierdzimy o stożkach jest prawdą.

7 W wypadku szklanej góry uważamy za nieprawdopodobne, że taki przedmiot istnieje. W wypadku stożka, ponieważ wypowiadamy o nim twierdzenia prawdziwe na mocy dowodów, uznajemy, że jeśli napotkamy w świecie stożki, to będą one musiały mieć właściwości, o których mówią twierdzenia o stożkach. Nie przesądzamy jednak, czy takie obiekty materialne rzeczywiście istnieją. Gaunilon krytykując św. Anzelma wskazuje, że do uznania istnienia jakiegoś przedmiotu nie wystarczy mieć jego pojęcie (w intelekcie). Albo pojęcie Boga jest fikcją tak jak pojęcie szklanej góry, bo nie można stwierdzić istnienia desygnatu tego pojęcia, czyli Boga, za pomocą zmysłów, albo jest ono pojęciem (w intelekcie), niesprzecznym i racjonalnym, tak jak pojęcie stożka, lecz uznanie istnienia jego desygnatu, czyli Boga, wymaga zastosowania odrębnej metody niż dedukcja. Jakiej, tego nie wiemy. Czyli, że z pojęcia Boga nie wynika Jego istnienie. W kilkaset lat później francuski filozof René Descartes, zwany Kartezjuszem ( ), powrócił do idei dowodu ontologicznego i posłużył się definicją pojęcia Boga podobną do użytej przez św. Anzelma. W swym dziele Medytacje o pierwszej filozofii Kartezjusz dowodzi istnienia Boga na dwa sposoby. Pierwszy sposób występuje w Medytacji III (patrz niżej), drugi zaś w Medytacji V. Właśnie dowód zamieszczony w Medytacji V jest dowodem ontologicznym. Kartezjusz przeprowadza analogię między pojęciami (ideami) matematycznymi a pojęciem (ideą) Boga i wskazuje, że do natury (istoty, definicji) figury czy liczby, należą te właściwości, których można dowieść o danej figurze czy liczbie i podobnie, w wypadku pojęcia (idei) Boga, przysługują mu te właściwości, które można mu przypisać jako oczywiste, czyli w języku Kartezjusza, jasno i wyraźnie pojęte. /.../ znajduję w sobie ideę Jego, to jest bytu najdoskonalszego, jak ideę jakiejkolwiek figury czy liczby; niemniej jasno i wyraźnie pojmuję, że do Jego natury należy wieczne i aktualne istnienie, jak pojmuję, że do natury figury czy liczby należy to, czego dowodzę o tej figurze czy liczbie. Jest to zatem pojęcie bytu doskonałego, do którego należy wieczne i aktualne [tzn. urzeczywistnione, a nie jedynie możliwe M.K.]. Można badać właściwości przedmiotów geometrii czy matematyki nie zaprzątając sobie głowy kwestią istnienia ich desygnatów, ponieważ prawdziwość twierdzeń matematyki nie zależy od stwierdzenia istnienia przedmiotów, o których mówią te twierdzenia, lecz od zgodności logicznej tych twierdzeń z innymi twierdzeniami i aksjomatami matematyki, czyli od jasnego (i wyraźnego) poznawania tych właściwości jako dedukcyjnie uzasadnionych. /.../ Mogę bowiem przecie wymyślić niezliczoną ilość innych figur, co do których nie może istnieć żadne podejrzenie, że zostały mi kiedykolwiek dane przy pomocy zmysłów, a mimo to wykazać rozmaite

8 ich własności, tak samo jak przy trójkącie. Wszystkie one z pewnością są prawdziwe, ponieważ jasno je poznaję i przez to samo są czymś, a nie czystym niczym. Jest bowiem oczywiste, że wszystko to, co jest prawdą, jest czymś. Na przykład mogę formułować twierdzenia o tysiącokącie bez odwoływania się do doświadczenia, które informowałoby mnie o istnieniu takiego przedmiotu. Analiza pojęcia Boga doprowadza Kartezjusza do wniosku, iż do natury (istoty) Boga należy wieczne i aktualne [rzeczywiste, a nie jedynie możliwe] istnienie, czyli że nie można oddzielić istnienia (existentia) Boga od Jego istoty (essentia), tak jak nie można od istoty trójkąta (definicji trójkąta) oddzielić sumy trzech kątów od równości dwóm kątom prostym. /.../ A teraz, jeżeli z tego jedynie, że mogę ideę jakiejś rzeczy wyprowadzić z mej myśli, wynika, iż wszystko, co ujmuję jasno i wyraźnie jako należące do owej rzeczy, rzeczywiście do niej należy, to czyż nie można by stąd zaczerpnąć dowodu wykazującego istnienie Boga? Z pewnością tak samo znajduję w sobie ideę Jego, to jest bytu najdoskonalszego, jak ideę jakiejkolwiek figury czy liczby; niemniej jasno i wyraźnie pojmuję, że do Jego natury należy wieczne i aktualne istnienie, jak pojmuję, że do natury figury czy liczby należy to, czego dowodzę o tej figurze czy liczbie. A więc, choćby nie wszystko było prawdziwe, co w tych ostatnich dniach rozważałem, to istnienie Boga powinno mieć dla mnie co najmniej ten sam stopień pewności, jaki dotychczas posiadały prawdy matematyczne. Co prawda na pierwszy rzut oka nie jest to tak całkiem widoczne; lecz ma pewien pozór sofizmatu. Przywykłszy bowiem we wszystkich innych rzeczach rozróżniać istnienie (existentia) od istoty (essentia), łatwo siebie przekonywam, że można je też oddzielić od istoty Boga i w ten sposób można myśleć o Bogu, jako o nie istniejącym aktualnie. Lecz skoro uważniej się zastanowię, to staje się oczywistym, że tak samo nie można oddzielić istnienia od istoty Boga, jak nie można od istoty trójkąta oddzielić tego, że wielkość trzech jego kątów równa się dwóm prostym, albo od idei góry ideę doliny. Tak samo więc nie można pomyśleć sobie Boga (tj. bytu najdoskonalszego), któremu brak istnienia (a więc któremu brak jakiejś doskonałości) jak pomyśleć górę bez doliny. Bóg zatem istnieje, gdyż istnienie nie może być oddzielone od istoty Boga. Myśląc o pojęciu Boga musimy uznać istnienie Boga, czyli desygnatu tego pojęcia. Twierdząc, iż nie można pomyśleć pojęcia Boga (bytu najdoskonalszego) jako nie posiadającego istnienia jako jednej z doskonałości,

9 Kartezjusz odwołuje się do metody dowodu nie wprost, pokazując, iż pomyślenie Boga jako nieistniejącego prowadzi do sprzeczności (reductio ad absurdum). Wydawać się mogło, że takie rozumowanie będzie przekonywające, bo konkluzywne. Jednakże współczesny Kartezjuszowi francuski filozof Pierre Gassendi ( ), po zapoznaniu się z Medytacjami o pierwszej filozofii (Kartezjusz bowiem rozesłał rękopis swej pracy teologom, filozofom i uczonym, prosząc o krytyczne uwagi) podniósł zasadniczy zarzut wobec argumentu za istnieniem Boga w Medytacji V. Wskazał, że istnienie nie jest doskonałością (właściwością, cechą orzekaną o czymś, tak jak przypisanie kształtu, barwy czy nieskończoności), lecz warunkiem posiadania doskonałości, czyli cech. Istnienie trzeba zatem stwierdzić niezależnie od przypisania czemuś istniejącemu cech. Zatem możemy uznać, że być może istnieje Bóg odpowiadający definicji pojęcia Boga, nie wynika to jednak logicznie z definicji, lecz musi być stwierdzone niezależnie od niej. Tak więc Kartezjusz nie udowodnił istnienia Boga. /.../ Następnie trzeba na to zwrócić uwagę, że istnienie umieszczasz pośród doskonałości boskich, a nie umieszczasz [go] jednak pomiędzy doskonałościami trójkąta lub góry, chociaż przecież tak samo i na swój sposób mogłoby być nazwane [i ich] doskonałością. Lecz bez wątpienia ani w Bogu, ani w żadnej innej rzeczy istnienie nie jest doskonałością, lecz tym, bez czego nie ma [żadnych] doskonałości. To bowiem, co nie istnieje, nie ma ani doskonałości, ani niedoskonałości, a to, co istnieje i ma liczne doskonałości, nie posiada istnienia jako doskonałości szczegółowej i jednej z wielu, lecz jako to, dzięki czemu zarówno ono samo jak i doskonałości istnieją, a bez czego ani ono samo [doskonałości] nie posiada, ani o doskonałościach nie można powiedzieć, by były posiadane. Stąd to ani nie powiada się, że istnienie istnieje w rzeczy tak jak doskonałości, ani też, jeżeli rzeczy brak istnienia, to nie tyle powiada się o niej, że jest niedoskonała (czyli pozbawiona doskonałości), ile że jej w ogóle nie ma. Pod koniec następnego stulecia Immanuel Kant ( ) ponownie poddał krytyce dowód ontologiczny (w wersji Kartezjusza i Leibniza) Jeśli nawet przyjmiemy, iż myśl o sumie doskonałości zawiera w sobie myśl o istnieniu, wówczas przyjęcie, ze byt najdoskonalszy istnieje i równoczesne uznanie, że nie przysługuje mu istnienie prowadziłoby do sprzeczności: byt najdoskonalszy istniejący nie istnieje. Nie wynika stąd jednak, że byt najdoskonalszy istnieje. Podobnie jak zdanie: szklana góra jest żelazna jest sprzeczne wewnętrznie, lecz nie wynika z tego, ze jest gdzieś szklana góra. Uznanie istoty najdoskonalszej (absolutnie koniecznej) za nieistniejącą nie prowadzi do sprzeczności, lecz do zakwestionowania jej istnienia, czyli, jak

10 mówi Kant, do usunięcia samej rzeczy wraz z jej cechami, czyli do usunięcia istoty absolutnie koniecznej. Jeżeli w sądzie tożsamościowym usuwam orzeczenie, a zatrzymuję podmiot, to powstaje sprzeczność i dlatego powiadam: tamto przysługuje z konieczności temu. Jeżeli jednak usuwam podmiot wraz z orzeczeniem, to nie powstaje sprzeczność, nie ma bowiem nic więcej, czemu można by przeczyć. Przyjmować [istnienie] trójkąta, a mimo to usuwać jego trzy kąty, stanowi sprzeczność, ale nie jest sprzecznością usunąć trójkąt wraz z jego trzema kątami. Właśnie tak rzecz się ma z pojęciem istoty absolutnie koniecznej. Jeżeli usuwacie jej istnienie, to usuwacie samą rzecz wraz ze wszystkimi jej cechami; skąd wówczas ma się wziąć sprzeczność? (I.Kant, Krytyka czystego rozumu, t. II, Warszawa 1957, s (B ). Kant w dalszej analizie powtarza rozumowanie Gassendiego. Kwestionuje ukryte założenie argumentu ontologicznego, głoszące iż istnienie jest cechą orzekaną (orzecznikiem), która może być włączona wraz z innymi orzecznikami do definicji jakiegoś przedmiotu. Stwierdzenie istnienia jakiegoś przedmiotu nie polega na przypisaniu mu jeszcze jednej cechy, lecz jest uznaniem w istnieniu wraz z cechami, jakie ten przedmiot posiada. Słowo jest ma dwa różne znaczenia: 1. Jest = istnieje, np. tam jest las, czyli tam znajduje się (istnieje) las, Bóg jest. 2. Jest = łącznik w zdaniu, część orzecznika: x jest p, np. las jest liściasty lub iglasty, czyli jeśli las jest (istnieje), to las ma pewną cechę: liściastość lub iglastość, Bóg jest wszechmocny, czyli jeśli Bóg jest (istnieje), to jest wszechmocny. <<Istnienie>> nie jest oczywiście realnym orzeczeniem, tzn. pojęciem czegoś, co może dołączać się do pojęcia pewnej rzeczy. Jest ono jedynie uznaniem w istnieniu (Position) pewnej rzeczy lub pewnych własności samych w sobie. W logicznym użyciu jest to jedynie copula [łącznik, np. szkło jest kruche M.K.] w pewnym sądzie. Zdanie: Bóg jest wszechmocny zawiera dwa pojęcia, które posiadają swój przedmiot: Bóg" i wszechmoc". Słówko jest" nie jest jeszcze ponadto jakimś orzeczeniem, lecz [jest] tylko tym, co odnosząc orzeczenie do podmiotu przyznaje mu je. Jeżeli tedy biorę podmiot (Boga) wraz ze wszystkimi jego orzeczeniami (Praedikate) (do których należy i wszechmoc) i powiadam Bóg istnieje (Gott ist) lub też istnieje jakiś Bóg {es ist_ein Gott), to nie dodaję żadnego nowego orzeczenia do pojęcia Boga, lecz tylko uznaję w istnieniu podmiot sam w sobie ze wszystkimi jego orzeczeniami, a mianowicie przedmiot w jego stosunku do mego pojęcia (I.Kant, Krytyka czystego rozumu, t. II, Warszawa 1957, s , B625-30)).

11 II. Argument kosmologiczny. Argument za istnieniem Boga św. Augustyna (zapowiedź drogi św. Tomasza z Akwinu, czyli dowodu na istnienie Boga ex gradibus perfectionis): Cechy mają różne stopnie natężenia i istniej stopień najwyższy. To, co stworzone posiada cechy (piękno, dobroć, istnienie) w pewnym stopniu. Istnieje coś, co posiada te cechy w stopniu najwyższym (najdoskonalszym), jest to Bóg Stwórca. Argument kosmologiczny za punkt wyjścia obiera świat (wszechświat kosmos), dokładniej naszą wiedzę o świecie, by dojść do Boga, czyli wykazać, że świat od Niego pochodzi, ma w nim źródło istnienia. Najbardziej znane argumenty kosmologiczne, tzw. drogi uzasadnienia tezy o istnieniu Boga, przedstawił św. Tomasz Akwinu ( ) w swym głównym dziele Suma teologiczna. Oparte są one na filozoficznych przesłankach zaczerpniętych z filozofii Arystotelesa. 1. Pierwsza droga wychodząca od ruchu (dowód z ruchu, ex motu). W świecie istnieje ruch (dokonują się zmiany, przechodzenie od stanu możności do stanu rzeczywistego, np. ziarno jest w możności stać się kłosem jest potencjalnie kłosem zboża, gdy wyrasta z niego kłos, możność staje się rzeczywistością, aktualizuje się). Co się porusza, czyli ulega zmianie, jest poruszane przez coś innego, a to z kolei przez coś innego, itd. Ponieważ jednak łańcuch takich powiązań nie może być nieskończenie długi, byłby to bowiem tak zwany regres do nieskończoności, uniemożliwiający zakończenie procesu rozumowania, trzeba przyjąć, że istnieje Pierwszy Poruszyciel, który nie jest przez nic poruszany. Jest nim Bóg. 2. Druga droga wychodząca od pojęcia przyczyny sprawczej (dowód z przyczyny sprawczej, ex ratione causae efficientis). W świecie wszystko ma swoją przyczynę sprawczą, nic jednak nie jest przyczyną sprawczą samego siebie, gdyż musiałoby być wcześniejsze od samego siebie (św. Tomasz zakłada, że przyczyna wyprzedza skutek w czasie). Z kolei łańcuch przyczyn sprawczych nie może ciągnąc się w nieskończoność, ponieważ w uporządkowanych szeregach przyczyn sprawczych istnieje przyczyna pierwsza, pośrednie i ostatnia. Bez przyczyny pierwszej nie byłoby ostatecznego skutku. W nieskończonym szeregu przyczyn nie ma przyczyny pierwszej, nie byłoby więc też żadnego skutku. Skoro istnieją skutki

12 (świat, który nas otacza), to należy przyjąć jako konieczność istnienie pierwszej przyczyny sprawczej, czyli Boga. Argument za istnieniem Boga św. Augustyna (zapowiedź tzw. trzeciej drogi św. Tomasza z Akwinu, czyli dowodu na istnienie Boga ex possibili et necessario): To, co istnieje jako nie stworzone (samo z siebie) nie zmienia się (nie ma w nim, czego przedtem nie było). To, co stworzone istnieje w taki sposób, iż zmienia się. Jeśli istnieje to, co zmienia się, to istnieje to, co nie zmienia się. Niebo i ziemia musiałyby istnieć same w sobie, by wyłonić się z samych siebie, musiałyby istnieć nim zaczęły istnieć, ponieważ tak nie jest, istnieją one zmieniając się. Skoro niebo i ziemia zmieniają się, zostały stworzone. Istnieje zatem coś, co jest niestworzone i stworzyło niebo i ziemię. Tym czymś jest Bóg. 3. Trzecia droga wychodząca od tego, co możliwe, i tego, co konieczne (dowód z możliwości i konieczności, ex possibili et necessario). Byty (rzeczy) wokół nas powstają i giną, czyli mogą być i nie być. A więc kiedyś ich nie było i mogłoby ich nie być i teraz. Ponieważ jakieś rzeczy istnieją, zatem istniało coś, co nie mogło nie istnieć, czyli istniało i istnieje w sposób konieczny, dzięki czemu to, co możliwe istnieje. Gdy idzie o byty konieczne, to są konieczne same przez się lub dzięki czemuś. Ponieważ jednak nie jest możliwe cofanie się w nieskończoność w szeregu bytów koniecznych, trzeba przyjąć, że coś jest konieczne samo przez się (nie ma przyczyny swej konieczności) i jest źródłem konieczności dla innych bytów, i jest to Bóg. Św. Tomasz przyjmuje, że jeśli coś nie istnieje samo z siebie, to ostateczne źródło swego istnienia ma w czymś samoistnym, czyli istniejącym sposób konieczny. 4. Czwarta droga wychodząca ze stopni, jakie spostrzegamy w świecie rzeczy (dowód ze stopni doskonałości, ex gradibus perfectionis). Cechy rzeczy są stopniowalne (mniej, bardziej, gorzej, lepiej), musi zatem istnieć najwyższy stopień cech. To, co jest najwyższe (najlepsze) pod jakimś względem, jest przyczyną wszystkiego, co należy do zbioru przedmiotów ze względu na dana cechę. Istnieje zatem coś, coś jest przyczyną istnienia, dobra i wszelkich doskonałości (cech pozytywnych) wszystkich rzeczy. III. Argument z celowości (z projektu). Argument z celowości, argument teleologiczny (z grec. telos, cel) wskazuje na porządek i harmonię panującą w świecie (dlatego też można

13 go uznać za odmianę argumentu kosmologicznego), której nie można wyjaśnić odwołując się do procesów naturalnych, lecz trzeba przyjąć, iż są one rezultatem działania istoty postępującej celowo, która realizuje swój projekt. Ostatnia droga św. Tomasza z Akwinu to przykład argumentu z celowości. 5. Piąta droga wychodząca od rządów nad rzeczami (dowód z celowości świata, ex gubernatione rerum). Rzeczy niezdolne do myślenia działają ze względu na cel, by osiągnąć najlepszy stan. Musi się tak dziać nieprzypadkowo, lecz z zamierzenia. Byty niemyślące zmierzają do celu tylko jako kierowane przez kogoś myślącego, jak strzała przez łucznika. Istnieje zatem coś, co myśli (poznaje i rozumuje) i prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu, i to nazywamy Bogiem. Krytyka argumentu z celowości dokonana przez szkockiego filozofa Dawida Hume a ( ) wskazywała na możliwość powstania złożonych, uporządkowanych i funkcjonalnych układów w rezultacie działania procesów samorzutnych, niezaprojektowanych. Immanuel Kant skrytykował argumenty kosmologiczne, zwracając uwagę na ich zależność od argumentu ontologicznego. Skoro argument kosmologiczny zakłada konkluzywność argumentu ontologicznego, to jeśli nie posiada on tej cechy, wówczas argument kosmologiczny opiera się na fałszywej przesłance. Ponadto, argumentuje Kant, dowód kosmologiczny tylko z pozoru odwołuje się do doświadczenia, gdyż w rzeczywistości posługuje się pojęciami a priori, a więc niezwiązanymi z doświadczeniem, istoty absolutnie koniecznej i istoty najrealniejszej. W dowodzie kosmologicznym oba pojęcia są traktowane jako różne: jedno jest całkowicie niezależne od doświadczenia, drugie zaś ma odnosić się do rzeczywistej istoty najrealniejszej, czyli do obiektywnie istniejącego desygnatu. Kant wykazuje jednak, że pokrywają się ono co do znaczenia i nie mają żadnych desygnatów, które można byłoby wywieść z doświadczenia. Żeby swój fundament założyć w sposób dość bezpieczny, dowód ten [kosmologiczny M.K.] opiera się na doświadczeniu i nadaje sobie przez to taki wygląd, jak gdyby się różnił od dowodu ontologicznego, który całą swą ufność pokłada wyłącznie w czystych pojęciach a priori. Tym doświadczeniem jednak dowód kosmologiczny posługuje się tylko po to, by uczynić jeden jedyny krok, mianowicie ku istnieniu rzeczy koniecznej w ogóle. Jakie to ona posiada własności, o tym nie może [nas] pouczyć empiryczna podstawa dowodu. Rozum jednak porzuca ją zaraz i doszukuje się wyłącznie poza samymi

14 pojęciami, jakie to mianowicie w ogóle własności musi posiadać istota absolutnie konieczna, tzn. taka, która spośród wszystkich możliwych rzeczy zawiera w sobie potrzebne warunki (requisita) na konieczność absolutną. Otóż rozum mniema, że jedynie w pojęciu istoty najrealniejszej znajduje te requisita, a następnie wnioskuje: to jest oto istota bezwzględnie konieczna. Jest jednak jasne, że się przy tym zakłada, iż pojęcie istoty o najwyższej realności czyni całkowicie zadość pojęciu absolutnej konieczności istnienia, tzn. że można z tamtej wnioskować o tej. Jest to twierdzenie, które głosił dowód ontologiczny, a które zatem przyjmuje się i zakłada w dowodzie kosmologicznym, tam gdzie należało go przecież uniknąć. Albowiem absolutna konieczność jest istnieniem [wysnutym] z samych tylko pojęć. Jeżeli zaś teraz powiem: pojęcie entis realissimi [bytu najbardziej rzeczywistego M.K.]jest tego rodzaju pojęciem, i to jedynym, które jest odpowiednie dla istnienia koniecznego i jest mu adekwatne, to muszę też zgodzić się, że to istnienie może być z niego wywnioskowane. Właściwie więc jedynie dowód ontologiczny [wyprowadzony] z samych tylko pojęć zawiera w tzw. dowodzie kosmologicznym całą siłę dowodową, a rzekome doświadczenie jest całkowicie zbędne /.../. Argument przedstawiony przez Kartezjusza w Medytacji III zaliczany jest również do dowodów kosmologicznych. Ponieważ jednak nie do końca mieści się on w schemacie tego typu dowodów, określany bywa mianem dowodu antropologiczno-psychologicznego. Punktem wyjścia rozumowania Kartezjusza jest istnienie w umyśle ludzkim idei (pojęcia) Boga: Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję [substancję wieczną, niezmienną] nieskończoną, niezależną o najwyższym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, co istnieje, o ile istnieje. Idea Boga istnieje w umyśle ludzkim obok innych idei (pojęć). Rodzi się pytanie, czy umysł ludzki mógł sam wytworzyć pojęcie istoty nieskończonej. Według Kartezjusza jest to niemożliwe. Oto jego rozumowanie (wariant pierwszy): 1. Skutek nie może być doskonalszy od przyczyny. 2. Pojęcie Boga, to pojęcie istoty nieskończonej (najdoskonalszej). 3. Umysł ludzki jest skończony (niedoskonały), gdyż jego poznanie (wiedza) zmienia się, doskonali, lecz nie może osiągnąć pełnej doskonałości. [Zmienność, jak u Parmenidesa, jest nie do pogodzenia z doskonałością]. 4. Na mocy przesłanki 1. umysł ludzki nie mógł wytworzyć pojęcia istoty nieskończonej. 5. Pojęcie Boga ma przyczynę poza ludzkim umysłem.

15 6. Przyczyna ta na mocy przesłanki 1. musi być co najmniej tak doskonała jak skutek, czyli musi być nieskończona. 7. Zatem istnieje przyczyna nieskończona, czyli Bóg. Rozumowanie (wariant drugi): 1. Skutek nie może być doskonalszy od przyczyny. 2. Jako byt posiadający pojęcie istoty doskonałej w umyśle mogę pochodzić od samego siebie lub innych bytów niedoskonałych. 3. Jeśli pochodziłbym od samego siebie, musiałbym posiadać moc podtrzymywania siebie w istnieniu. 4. Nie stwierdzam w sobie posiadania takiej mocy, a więc jestem zależny w swym istnieniu od jakiegoś innego bytu, który może być doskonały lub niedoskonały. 5. Jako byt myślący i posiadający w sobie pojęcie Boga mogę, na mocy przesłanki 1., mieć przyczynę swego istnienia w bycie co najmniej tak doskonałym jak ja, a więc myślącym i wyposażonym w pojęcie Boga. 6. Byt od którego pochodzę może sam pochodzić od innego bytu myślącego i wyposażonego w pojęcie Boga. 7. Łańcuch bytów tego rodzaju nie może być nieskończony. 8. Istnieje początek łańcucha przyczyn, czyli Bóg który mnie stworzył, wyposażając w pojęcie Boga i podtrzymuje mnie w istnieniu. Jak widać w obu wariantach Kartezjusz posługuje się argumentacją opartą na schemacie dowodu kosmologicznego, wyjaśniającym istnienie człowieka wyposażonego w pojęcie Boga działaniem pierwszej przyczyny, czyli Boga. Ponieważ jednak punktem wyjścia rozumowania nie jest świat, lecz człowiek (grec. anthropos) i jego umysł (=dusza grec. psyché), niektórzy określają dowód Kartezjusza jako antropologiczno-psychologiczny. IV. Argument moralny. Argument moralny został sformułowany przez Kanta. Ludzkie postępowanie moralne, realizowanie zasad moralnych (osiąganie cnoty) powinno prowadzić do szczęścia, choć nie może ono być motywem działania moralnego. Zauważamy, że ludzie rzadko kiedy osiągają szczęście, mimo iż postępują z godnie z zasadami moralnymi. Sprawiedliwość wymaga, by zasługi zostały nagrodzone. Należy więc przyjąć, że istnieje Bóg, który sprawiedliwie wynagradza czyny dobre, choć nagroda ta spotyka człowieka w życiu pośmiertnym. Istnienie Boga jest zatem przyjmowane jako warunek realizacji sprawiedliwości. Istnienie Boga jest postulatem rozumu, bez którego

16 wymagania moralne wobec ludzi nie mają sensu. Nie jest to natomiast dowód istnienia Boga, gdyż ma charakter warunkowy. Literatura: Hick, John, Argumenty za istnieniem Boga, Kraków 1994

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

Analiza dowodu ontologicznego na istnienie Boga u św. Anzelma z Canterbury

Analiza dowodu ontologicznego na istnienie Boga u św. Anzelma z Canterbury Uniwersytet Śląski Wydział Nauk Społecznych Instytut Filozofii Grzegorz Bułka nr albumu: 164522 Analiza dowodu ontologicznego na istnienie Boga u św. Anzelma z Canterbury Praca magisterska napisana pod

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ 1 Tezy KRZ Pewien system aksjomatyczny KRZ został przedstawiony

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA

PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA I) Problem relacji: Wiara rozum (fides ratio), Wiara Wiedza (Fides Scientia) - Czy treści przekonań religijnych można tak uzasadnić, aby stały się

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Medytacja czwarta O prawdzie i fałszu

Medytacja czwarta O prawdzie i fałszu Medytacja czwarta O prawdzie i fałszu W ciągu ostatnich dni tak bardzo przyzwyczaiłem się oddzielać swój umysł od zmysłów i tak dokładnie zrozumiałem, jak niewiele poznaję w sposób pewny na temat rzeczy

Bardziej szczegółowo

13. DOWODZENIE IV REGUŁY WPR, ELIM, ~WPR, ~ELIM

13. DOWODZENIE IV REGUŁY WPR, ELIM, ~WPR, ~ELIM 13. DOWODZENIE IV REGUŁY WPR, ELIM, ~WPR, ~ELIM Cele Umiejętność stosowania reguł pierwotnych Wpr, Elim, ~Wpr, ~Elim. Umiejętność przeprowadzania prostych dowodów z użyciem tych reguł. 13.1. Reguła Wpr

Bardziej szczegółowo

O dowodach na istnienie Absolutu z punktu widzenia logiki PODSUMOWA IE

O dowodach na istnienie Absolutu z punktu widzenia logiki PODSUMOWA IE Kordula Świętorzecka Uniwersytet Kardynała St. Wyszyńskiego w Warszawie, Instytut Filozofii, Katedra Logiki O dowodach na istnienie Absolutu z punktu widzenia logiki Civitas Christiana, 18 listopada 2010

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Z reguł wnioskowania na oddzielne traktowanie zasługują reguły Claviusa:

Z reguł wnioskowania na oddzielne traktowanie zasługują reguły Claviusa: WYKŁAD 9 Z reguł wnioskowania na oddzielne traktowanie zasługują reguły Claviusa: ( p p) p, (p p) p Mówią one, że jeżeli z zaprzeczenia jakiegoś zdania wyprowadzimy to właśnie zdanie, to musi być ono prawdziwe.

Bardziej szczegółowo

Jakość przed jakością

Jakość przed jakością Jakość przed jakością Oprogramowanie naprawdę przydatne (2) Robert Ganowski II Krajowa Konferencja Jakości Systemów Informatycznych, Warszawa, 21-22 czerwca 2005 r. 1 Teoria prawdy*

Bardziej szczegółowo

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne Logika i teoria mnogości Wykład 14 1 Sformalizowane teorie matematyczne W początkowym okresie rozwoju teoria mnogości budowana była w oparciu na intuicyjnym pojęciu zbioru. Operowano swobodnie pojęciem

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia.

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia. 1. WPROWADZENIE Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania praw logicznych do praktyki myślenia. Zreferowane będą poglądy metodologów, nie zaś samych naukowców. Na początek potrzebna

Bardziej szczegółowo

Dowody na istnienie Boga a wiara

Dowody na istnienie Boga a wiara Michał Kocoń Dowody na istnienie Boga a wiara Kwestia istnienia (bądź nie istnienia) Boga lub bogów zajmowała umysły filozofów od najdawniejszych czasów. Już jońscy filozofowie przyrody zadawali sobie

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Wstęp Zdrowie to pozytywny stan samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niedomaganie (Światowa Organizacja Zdrowia

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main.

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main. Część XVI C++ Funkcje Jeśli nasz program rozrósł się już do kilkudziesięciu linijek, warto pomyśleć o jego podziale na mniejsze części. Poznajmy więc funkcje. Szybko się przekonamy, że funkcja to bardzo

Bardziej szczegółowo

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Anna Kazimierczak-Kucharska, UKSW PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Spojrzenie profesora Gogacza na tradycję platońską wydaje się być interesujące przede wszystkim ze względu na liczne

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r.

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. BAS-WAL-923/10 Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. Opinia prawna w sprawie konsekwencji braku przepisów prawnych w Prawie budowlanym, regulujących lokalizację i budowę farm wiatrowych I. Teza opinii Brak

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm odmiany f. analitycznej: filozofia języka idealnego filozofia języka potocznego George E. Moore (1873 1958) analiza pojęciowa a filozoficzna synteza

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 289/14. Dnia 19 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Sądej

POSTANOWIENIE. Sygn. akt V KK 289/14. Dnia 19 listopada 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Sądej Sygn. akt V KK 289/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 19 listopada 2014 r. SSN Roman Sądej na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 19 listopada 2014r.,

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. MFI 2015 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY DATA: 11 maja 2015

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Maciej Witek Instytut Filozofii, Uniwersytet Szczeciński.

Dr hab. Maciej Witek Instytut Filozofii, Uniwersytet Szczeciński. Dr hab. Maciej Witek Instytut Filozofii, Uniwersytet Szczeciński http://mwitek.univ.szczecin.pl pok. 174, gmach Wydziału Humanistycznego US przy ul. Krakowskiej etyka moralność etyka moralność reguły,

Bardziej szczegółowo

ODRZUCANIE WYNIKÓW POJEDYNCZYCH POMIARÓW

ODRZUCANIE WYNIKÓW POJEDYNCZYCH POMIARÓW ODRZUCANIE WYNIKÓW OJEDYNCZYCH OMIARÓW W praktyce pomiarowej zdarzają się sytuacje gdy jeden z pomiarów odstaje od pozostałych. Jeżeli wykorzystamy fakt, że wyniki pomiarów są zmienną losową opisywaną

Bardziej szczegółowo

Schemat rekursji. 1 Schemat rekursji dla funkcji jednej zmiennej

Schemat rekursji. 1 Schemat rekursji dla funkcji jednej zmiennej Schemat rekursji 1 Schemat rekursji dla funkcji jednej zmiennej Dla dowolnej liczby naturalnej a i dowolnej funkcji h: N 2 N istnieje dokładnie jedna funkcja f: N N spełniająca następujące warunki: f(0)

Bardziej szczegółowo

DOWODY ISTNIENIA BOGA ARGUMENTY ZA ISTNIENIEM BOGA

DOWODY ISTNIENIA BOGA ARGUMENTY ZA ISTNIENIEM BOGA Wykład DOWODY ISTNIENIA BOGA ARGUMENTY ZA ISTNIENIEM BOGA Dowody na istnienie Boga są to, jak się je współcześnie określa, argumenty za istnieniem Boga, gdyż za dowody w sensie logicznym (i matematycznym)

Bardziej szczegółowo

Wykład 8. Definicje. 1. Definicje normalne/równościowe i nierównościowe. Np.: Studentem jest człowiek posiadający ważny indeks wyższej uczelni

Wykład 8. Definicje. 1. Definicje normalne/równościowe i nierównościowe. Np.: Studentem jest człowiek posiadający ważny indeks wyższej uczelni Wykład 8. Definicje I. Podział definicji 1. Definicje normalne/równościowe i nierównościowe. Np.: Studentem jest człowiek posiadający ważny indeks wyższej uczelni Składa się z trzech członów Definiendum

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

PODZIAŁ LOGICZNY. Zbiór Z. Zbiór A. Zbiór B

PODZIAŁ LOGICZNY. Zbiór Z. Zbiór A. Zbiór B Fragment książki Jarosława Strzeleckiego Logika z wyobraźnią. Wszelki uwagi merytoryczne i stylistyczne proszę kierować pod adres jstrzelecki@uwm.edu.pl PODZIAŁ LOGICZNY I. DEFINICJA: Podziałem logicznym

Bardziej szczegółowo

REPREZENTACJA LICZBY, BŁĘDY, ALGORYTMY W OBLICZENIACH

REPREZENTACJA LICZBY, BŁĘDY, ALGORYTMY W OBLICZENIACH REPREZENTACJA LICZBY, BŁĘDY, ALGORYTMY W OBLICZENIACH Transport, studia I stopnia rok akademicki 2012/2013 Instytut L-5, Wydział Inżynierii Lądowej, Politechnika Krakowska Adam Wosatko Ewa Pabisek Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Semiotyka logiczna. Jerzy Pogonowski. Dodatek 4. Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl

Semiotyka logiczna. Jerzy Pogonowski. Dodatek 4. Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl Semiotyka logiczna Jerzy Pogonowski Zakład Logiki Stosowanej UAM www.logic.amu.edu.pl pogon@amu.edu.pl Dodatek 4 Jerzy Pogonowski (MEG) Semiotyka logiczna Dodatek 4 1 / 17 Wprowadzenie Plan na dziś Plan

Bardziej szczegółowo

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI PRACA BADAWCZA autor Agnieszka Duszeńko Uniwersytet Wrocławski Wydział Matematyki i Informatyki 2005 Na płaszczyźnie: Najpopularniejsza, powszechnie znana wersja twierdzenia

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Ewa Krentzel

POSTANOWIENIE. Protokolant Ewa Krentzel Sygn. akt I CSK 713/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 14 listopada 2014 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Dariusz Zawistowski Protokolant

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Patryk Rutkowski DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Problem z Dekalogiem Znacznej części katolików, zwłaszcza tej która odwiedza Kościół jedynie przy okazji większych uroczystości, wydaje się, że chrześcijaństwo

Bardziej szczegółowo

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność?

Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? Semina Nr 3 Scientiarum 2004 Twierdzenia Gödla dowody. Czy arytmetyka jest w stanie dowieść własną niesprzeczność? W tym krótkim opracowaniu chciałbym przedstawić dowody obu twierdzeń Gödla wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

V Konkurs Matematyczny Politechniki Białostockiej

V Konkurs Matematyczny Politechniki Białostockiej V Konkurs Matematyczny Politechniki iałostockiej Rozwiązania - klasy pierwsze 27 kwietnia 2013 r. 1. ane są cztery liczby dodatnie a b c d. Wykazać że przynajmniej jedna z liczb a + b + c d b + c + d a

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego WYTYCZNE DOTYCZĄCE ROZPATRYWANIA SPRAW ZWIĄZANYCH ZE WSPÓLNOTOWYMI ZNAKAMI TOWAROWYMI PRZEZ URZĄD HARMONIZACJI RYNKU WEWNĘTRZNEGO (ZNAKI TOWAROWE I WZORY) CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO

Bardziej szczegółowo

RACHUNEK ZDAŃ 5. Układ przesłanek jest sprzeczny, gdy ich koniunkcja jest kontrtautologią.

RACHUNEK ZDAŃ 5. Układ przesłanek jest sprzeczny, gdy ich koniunkcja jest kontrtautologią. Błędy popełniane przy wnioskowaniach: 1) Błąd formalny popełniamy twierdząc, że dane wnioskowanie jest dedukcyjne w sytuacji, gdy schemat tego wnioskowania jest zawodny, tj. gdy wniosek nie wynika logicznie

Bardziej szczegółowo

Notatki przygotowawcze dotyczące inwersji na warsztaty O geometrii nieeuklidesowej hiperbolicznej Wrocław, grudzień 2013

Notatki przygotowawcze dotyczące inwersji na warsztaty O geometrii nieeuklidesowej hiperbolicznej Wrocław, grudzień 2013 Notatki przygotowawcze dotyczące inwersji na warsztaty O geometrii nieeuklidesowej hiperbolicznej Wrocław, grudzień 013 3.4.1 Inwersja względem okręgu. Inwersja względem okręgu jest przekształceniem płaszczyzny

Bardziej szczegółowo

Metody wnioskowania. Wnioskowanie w przód (ang. forward chaining) Wnioskowanie w tył (ang. Backward chaining) Od przesłanki do konkluzji Np..

Metody wnioskowania. Wnioskowanie w przód (ang. forward chaining) Wnioskowanie w tył (ang. Backward chaining) Od przesłanki do konkluzji Np.. Systemy regułowe Metody wnioskowania Wnioskowanie w przód (ang. forward chaining) Od przesłanki do konkluzji Np.. CLIPS Wnioskowanie w tył (ang. Backward chaining) Czyli od konkluzji do przesłanki Np..

Bardziej szczegółowo

wypowiedzi inferencyjnych

wypowiedzi inferencyjnych Wnioskowania Pojęcie wnioskowania Wnioskowanie jest to proces myślowy, w którym na podstawie mniej lub bardziej stanowczego uznania pewnych zdań zwanych przesłankami dochodzimy do uznania innego zdania

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II UK 187/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 kwietnia 2012 r. SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Halina Kiryło SSN

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Anselm Grün Szczęście błogosławieństw Osiem dróg do udanego życia Tytuł oryginału: Glückseligkeit Der achtfache Weg zum gelingenden Leben Copyright Verlag Herder Freiburg im Breisgau 2007 Copyright for

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej Andrzej Wiśniewski Logika II Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej 1 Przedstawione na poprzednich wykładach logiki modalne możemy uznać

Bardziej szczegółowo

FUNKCJE LICZBOWE. Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y.

FUNKCJE LICZBOWE. Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y. FUNKCJE LICZBOWE Na zbiorze X określona jest funkcja f : X Y gdy dowolnemu punktowi x X przyporządkowany jest punkt f(x) Y. Innymi słowy f X Y = {(x, y) : x X oraz y Y }, o ile (x, y) f oraz (x, z) f pociąga

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII MAJ 2013 POZIOM PODSTAWOWY. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 50 WPISUJE ZDAJĄCY

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII MAJ 2013 POZIOM PODSTAWOWY. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 50 WPISUJE ZDAJĄCY Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) Sygn. akt I CSK 763/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 października 2013 r. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak

Bardziej szczegółowo

Akt administracyjny. A. Akt administracyjny

Akt administracyjny. A. Akt administracyjny Akt administracyjny A. Akt administracyjny Akt administracyjny stanowi władcze jednostronne oświadczenie woli organu wykonującego zadania z zakresu administracji, oparte na przepisach prawa administracyjnego,

Bardziej szczegółowo

ŚW. TOMASZ Z AKWINU O WIERZE. Copyright. 1. Zamysł dzieła

ŚW. TOMASZ Z AKWINU O WIERZE. Copyright. 1. Zamysł dzieła ŚW. TOMASZ Z AKWINU O WIERZE Copyright 1. Zamysł dzieła Słowo Wiecznego Ojca, ogarniające wszystko swoją niezmierzonością, aby człowieka pomniejszonego grzechami przywrócić na szczyty chwały Bożej, zechciało

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Algebra liniowa z geometrią

Algebra liniowa z geometrią Algebra liniowa z geometrią Maciej Czarnecki 15 stycznia 2013 Spis treści 1 Geometria płaszczyzny 2 1.1 Wektory i skalary........................... 2 1.2 Macierze, wyznaczniki, układy równań liniowych.........

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08)

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08) 1 Zwolnienie z pracy w spółce energetycznej należącej do państwa kobiety pracownicy ochrony ze względu na jej płeć Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr Emel

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII MAJ 2014 POZIOM PODSTAWOWY. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 50 WPISUJE ZDAJĄCY

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII MAJ 2014 POZIOM PODSTAWOWY. Czas pracy: 120 minut. Liczba punktów do uzyskania: 50 WPISUJE ZDAJĄCY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM PODSTAWOWY

Bardziej szczegółowo

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Rafał Gruszczyński Katedra Logiki Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2011/2012 Spis treści 1 Krótkie wprowadzenie, czyli co

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

O Królowaniu królowi Cypru fragmenty

O Królowaniu królowi Cypru fragmenty œw. Tomasz z Akwinu* O Królowaniu królowi Cypru fragmenty Rozdzia³ 15: O tym, e pojêcie rz¹dów zaczerpniête zosta³o z rz¹dów boskich 15.1. I jak za³o enia miasta lub królestwa odpowiednio zaczerpniêto

Bardziej szczegółowo

METODA MEDYTACJI IGNACJAŃSKIEJ

METODA MEDYTACJI IGNACJAŃSKIEJ METODA MEDYTACJI IGNACJAŃSKIEJ Zaczynamy rekolekcje ignacjańskie, inaczej mówiąc Ćwiczenia Duchowne, wg metody św. Ignacego. Ćwiczenia duchowne, jak mówi św. Ignacy to: wszelki sposób odprawiania rachunku

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 FILOZOFIA POZIOM ROZSZERZONY

EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 FILOZOFIA POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN MATURALNY OD ROKU SZKOLNEGO 2014/2015 FILOZOFIA POZIOM ROZSZERZONY PRZYKŁADOWY ZESTAW ZADAŃ (A1) Czas pracy 180 minut GRUDZIEŃ 2013 Zadanie 1. (0 17) Na podstawie załączonego fragmentu i własnej

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA DLA CIEKAWSKICH. Dowodzenie twierdzeń przy pomocy kartki. Część I

MATEMATYKA DLA CIEKAWSKICH. Dowodzenie twierdzeń przy pomocy kartki. Część I MATEMATYKA DLA CIEKAWSKICH Dowodzenie twierdzeń przy pomocy kartki. Część I Z trójkątem, jako figurą geometryczną, uczeń spotyka się już na etapie nauczania początkowego. W czasie dalszego procesu kształcenia

Bardziej szczegółowo

III. ZMIENNE LOSOWE JEDNOWYMIAROWE

III. ZMIENNE LOSOWE JEDNOWYMIAROWE III. ZMIENNE LOSOWE JEDNOWYMIAROWE.. Zmienna losowa i pojęcie rozkładu prawdopodobieństwa W dotychczas rozpatrywanych przykładach każdemu zdarzeniu była przyporządkowana odpowiednia wartość liczbowa. Ta

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r.,

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r., Sygn. akt III KK 217/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 listopada 2013 r. SSN Michał Laskowski na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada

Bardziej szczegółowo

WSTĘP ZAGADNIENIA WSTĘPNE

WSTĘP ZAGADNIENIA WSTĘPNE 27.09.2012 WSTĘP Logos (gr.) słowo, myśl ZAGADNIENIA WSTĘPNE Logika bada proces myślenia; jest to nauka o formach poprawnego myślenia a zarazem o języku (nie mylić z teorią komunikacji czy językoznawstwem).

Bardziej szczegółowo

Analiza matematyczna - 14. Analiza zmiennych dyskretnych: ciągi i szeregi liczbowe

Analiza matematyczna - 14. Analiza zmiennych dyskretnych: ciągi i szeregi liczbowe Analiza matematyczna - 4. Analiza zmiennych dyskretnych: ciągi i szeregi liczbowe Wstęp: zmienne ciągłe i zmienne dyskretne Podczas dotychczasowych wykładów rozważaliśmy przede wszystkim zależności funkcyjne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

Logika i Teoria Mnogości Cytaty 1

Logika i Teoria Mnogości Cytaty 1 Logika i Teoria Mnogości Cytaty 1 Gdyby Biblię pisał Platon, to niewątpliwie rozpocząłby w ten sposób: Na początku Bóg stworzył matematykę, a następnie niebo i ziemię, zgodnie z prawami matematyki (Morris

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

"Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał Wszechświat." Galileusz

Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał Wszechświat. Galileusz "Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał Wszechświat." Galileusz Kraj bez matematyki nie wytrzyma współzawodnictwa z tymi, którzy uprawiają matematykę. Dobry Bóg stworzył liczby naturalne,

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

Wrocląw 80/97/2010 SOLIDARNOŚĆ: REAKTYWACJA 3 listopada 2010, na terenie wystawy Solidarny Wrocław na temat dziedzictwa Solidarności rozmawiali prof. Adam Chmielewski, dr Dariusz Gawin, prof. Jan Waszkiewicz,

Bardziej szczegółowo

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów

Logika I. Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 1. Wprowadzenie do rachunku zbiorów 1 Podstawowe pojęcia rachunku zbiorów Uwaga 1.1. W teorii mnogości mówimy o zbiorach

Bardziej szczegółowo

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy MODEL REGRESJI LINIOWEJ. METODA NAJMNIEJSZYCH KWADRATÓW Analiza regresji zajmuje się badaniem zależności pomiędzy interesującymi nas wielkościami (zmiennymi), mające na celu konstrukcję modelu, który dobrze

Bardziej szczegółowo

Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia

Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia mgr inż. Jacek Kobak Wyższa Szkoła Technologii Teleinformatycznych w Świdnicy Mikroekonomia WSTT w Świdnicy mgr inż. Jacek Kobak

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

ODWOŁANIE OD DECYZJI NACZELNIKA URZĘDU SKARBOWEGO W ZNAK NR.

ODWOŁANIE OD DECYZJI NACZELNIKA URZĘDU SKARBOWEGO W ZNAK NR. Sp. z o. o. ul... NIP:.. Dyrektor Izby Skarbowej w.. ul..... za pośrednictwem Naczelnika Urzędu Skarbowego w.. ul..... ODWOŁANIE OD DECYZJI NACZELNIKA URZĘDU SKARBOWEGO W. ZNAK NR. Działając w trybie art.

Bardziej szczegółowo

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy NGO JAKO ZAMAWIAJĄCY Julia Jarnicka aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy Mimo że organizacje pozarządowe nie zostały ujęte w pzp jako podmioty zobowiązane do stosowania ustawy, to jednak w pewnych sytuacjach

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na to pytanie możesz udzielić sobie tylko Ty, pod warunkiem że przeczytasz tę książkę (lub jej część). Oczywiście ryzykujesz Ty sam, gdyż

Odpowiedzi na to pytanie możesz udzielić sobie tylko Ty, pod warunkiem że przeczytasz tę książkę (lub jej część). Oczywiście ryzykujesz Ty sam, gdyż Wstęp Jeśli nieprzypadkowo wzięłaś czy wziąłeś do ręki tę książkę, to chyba znaczy, że: jesteś młodym człowiekiem dziewczyną lub chłopakiem. A jeśli jesteś kimś młodym, to już dużo wiesz o sobie i o relacjach

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę. Lecz skądże wiem, że poza tym, co już wymieniłem, nie ma nic innego, o czym

Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę. Lecz skądże wiem, że poza tym, co już wymieniłem, nie ma nic innego, o czym Kartezjusz O naturze umysłu ludzkiego Wczorajsze rozważania pogrążyły mnie w takich wątpliwościach, że nie mogę już o nich zapomnieć ani nie widzę, jakby je należało rozwiązać, lecz tak dalece straciłem

Bardziej szczegółowo