DOWODY ISTNIENIA BOGA Argumenty za istnieniem Boga

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DOWODY ISTNIENIA BOGA Argumenty za istnieniem Boga"

Transkrypt

1 Wykład DOWODY ISTNIENIA BOGA Argumenty za istnieniem Boga Dowody na istnienie Boga są to, jak się je współcześnie określa, argumenty za istnieniem Boga, gdyż za dowody w sensie logicznym (i matematycznym) uważa się rozumowania konkluzywne, to znaczy takie, w których wnioski zostały wyprowadzone z przesłanek w sposób nie budzący wątpliwości. Argumenty za istnieniem Boga nie są uważane za konkluzywne i od wieków były przedmiotem krytyki jako rozumowania obarczone błędami logicznymi. Nie zmienia to jednak faktu, iż co najmniej od czasów Platona po dzień dzisiejszy, podejmowane są próby skonstruowania takich dowodów (zwłaszcza tzw. dowodów ontologicznych). Źródeł filozoficznych dowodów na istnienie Boga (bogów, bytu (-ów) doskonałego (-ych) lub najdoskonalszego) należy się dopatrywać w dziele greckiego filozofa Parmenidesa (ok p.n.e.) z Elei, twórcy podstaw metafizyki europejskiej. Twierdził on, że byt, czyli to, co naprawdę istnieje (istnieje w sposób konieczny, nie może nie istnieć), nie może się zmieniać, jest jedno, proste - nie ma części, jest pozaczasowe, idealne, doskonałe, musi zatem być kuliste, gdyż Grecy uważali kulę (a właściwie sferę) za doskonała bryłę geometryczną. Byt możemy poznawać jedynie za pomocą rozumu, ponieważ rozum bada to, co się nie zmienia, a wiedza o tym, co się nie zmienia, także nie ulega zmianie. Zatem wiedza rozumowa jest prawdziwa. Zmysły pozwalają nam poznawać to, co zmienne, a więc przedmioty materialne, które powstają, a następnie ulegają rozkładowi (zniszczeniu) wskutek naturalnego biegu rzeczy. Nie są więc one bytem, lecz niebytem, nie istnieją, lecz stają się. O zmiennych przedmiotach nie możemy mieć wiedzy prawdziwej, gdyż zdaniem Parmenidesa to, co wiemy o nich ulega szybko dezaktualizacji, co oznacza, że nie możemy dojść do prawdy, do wiedzy prawdziwej (ta bowiem musiałaby być zawsze aktualna, czyli niezmienna), lecz jedynie do mniemania lub opinii, a więc do wiedzy subiektywnej, czyli prawdopodobnej. Cechy przypisywane przez Parmenidesa bytowi: niezmienność, jedyność, prostota, pozaczasowość, doskonałość i konieczność istnienia pojawiają się w teoriach innych greckich filozofów, przede wszystkim Platona ( p.n.e.) i jego ucznia Arystotelesa ( p.n.e.), u którego są przypisywane tzw. Pierwszemu Poruszycielowi (źródłu wszelkich zmian w świecie), albo Pierwszej Przyczynie (zobacz poniżej II. Argument kosmologiczny) wszystkiego, co istnieje, czyli Bogu rozumianemu na sposób filozoficzny (tzw. Bóg filozofów), a nie religijny. Pod wpływem Parmenidesa, Platona, Arystotelesa i innych filozofów ukształtowało się pojęcie Boga jako bytu

2 doskonałego i zostało przejęte przez filozofię chrześcijańską, gdzie współwystępowało obok pojęcia Boga-Zbawiciela, a więc Boga wiary, Boga religii. W dziejach filozofii pojawiły się różne typy argumentów za istnieniem (dowodów na istnienie) Boga. Nazwy dwóch pierwszych typów argumentów pochodzą od określeń wprowadzonych przez niemieckiego filozofa Immanuela Kanta ( ), który poddał argumenty za istnieniem Boga wnikliwej krytyce. I. Argument ontologiczny. Argument ontologiczny nawiązuje do pojęcia bytu Parmenidesa, ma on charakter aprioryczny (od a priori, łac. z góry, wyprzedzając doświadczenie, zgodnie z zasadami dedukcji, rozumowo). Podstawą dowodu jest pojęcie Boga jako nieskończonej doskonałości, z której wywodzi się logicznie Jego istnienie. Ogólny schemat rozumowania przedstawia się następująco: Przesłanki: 1. Bóg jest bytem doskonałym (definicja, czyli odpowiedź na pytanie: co to jest Bóg?). 2. Jako byt najdoskonalszy musi posiadać wszystkie doskonałości (pozytywne cechy w najwyższym stopniu). 3. Gdyby Bogu brakowało istnienia (jednej z doskonałości), wówczas nie byłby doskonały. Wniosek: Ponieważ Bóg jest doskonały (przesłanka 1.), musi istnieć. W rozumowaniu stosuje się metodę nie wprost, czyli doprowadza się do sprzeczności między przesłanką 1. i 2. (reductio ad absurdum), podobnie jak to się czyni w dowodach logicznych i matematycznych. Pierwotne sformułowanie definicji pojęcia Boga, która w średniowieczu służyła za punkt wyjścia dowodu, pochodzi od św. Augustyna, biskupa Hippony i ojca Kościoła ( ): ten, nad którym nie ma żadnej wyższej istoty. Do tego sformułowania prawdopodobnie nawiązał św. Anzelm z Aosty, biskup Canterbury ( ), autor najbardziej znanego dowodu ontologicznego, zamieszczonego w dziełku Proslogion. Definicja pojęcia Boga jaką posługuje się św. Anzelm:

3 coś ponad co nic większego nie może być pomyślane (po łac. aliquid quo nihil maius cogitari possit). Ponieważ św. Anzelm przedstawił rozumowanie uzasadniające wiarę w istnienie Boga, określa się go często mianem pierwszego scholastyka, czyli przedstawiciela głównego nurtu filozofii chrześcijańskiej tzw. scholastyki, czyli filozofii szkolnej, oficjalnie nauczanej w szkołach kościelnych i uniwersytetach europejskich od mniej więcej przełomu XII i XIII w. do końca wieku XVII, opartej na zasadzie poszukiwania logicznie spójnej argumentacji dla bronionej tezy, a szczególnie dla tez mających swe źródło w wierze. Scholastyka była bardzo zróżnicowanym nurtem filozofii. Proslogion, r. 2 Fides quaerens intellectum - wiara szukająca zrozumienia. Anzelm pragnie uzyskać pomoc od Boga, by zrozumieć, że jesteś, jak w to wierzymy, i jesteś tym, w co wierzymy. Istnienie Boga i jego istota są przedmiotem wiary. A wierzymy zaiste, że jesteś czymś, ponad co niczego większego nie można pomyśleć (Et quidem credimus te esse aliquid quo nihil maius cogitari possit). Pojęcie Boga tak zdefiniowane jest obecne w umyśle każdego człowieka, nawet biblijnego głupca (niewierzącego), ponieważ ten twierdząc, iż Boga nie ma, musi posłużyć się pojęciem, którego realny (pozaumysłowy) odpowiednik (desygnat) według jego mniemania nie istnieje. A zatem pojęcie to może być punktem wyjścia argumentu za istnieniem (dowodu istnienia) Boga. l. Pojęcie Boga definiuje się jako coś, ponad co niczego większego nie można pomyśleć Rozumieć coś, to znaczy mieć w intelekcie (umyśle). Istnienie w intelekcie (umyśle) jest różne od istnienia w rzeczywistości (istnienia realnego). Istnienie realne jest czymś większym (doskonalszym) od istnienia w intelekcie (umyśle). Głupiec (niewierzący) rozumie definicję Boga, a zatem ma jego pojęcie w intelekcie (w umyśle), nawet jeśli nie pojmuje, iż tak zdefiniowany Bóg istnieje. To, ponad co niczego większego nie można pomyśleć, nie może istnieć jedynie w intelekcie, bo wówczas można by jeszcze pomyśleć, iż istnieje realnie, a więc poza intelektem, czyli jako większe (od pomyślanego), a więc doskonalsze. A zatem twierdząc, iż

4 A: to, ponad co niczego większego nie można pomyśleć (czyli Bóg) istnieje jedynie w intelekcie (a więc w sposób mniej doskonały), tak jak czyni to biblijny głupiec, twierdzimy, iż ~A (nie-a): jest ono (to, ponad co niczego większego nie można pomyśleć, czyli Bóg) jednocześnie czymś, ponad co coś większego można pomyśleć (czyli pomyśleć jako istniejące także w rzeczywistości). To zaś oznacza sprzeczność: A jest ~A. Z tego zaś wynika, że to, ponad co niczego większego nie można pomyśleć istnieje bez wątpienia w intelekcie i w rzeczywistości, czyli, że Bóg istnieje realnie. Proslogion, r. 3 O Bogu nie można pomyśleć, że nie istnieje. Można pomyśleć, że jest coś, o czym nie można pomyśleć, że nie jest (nie istnieje). Jest ono większe (doskonalsze) od tego, o czym można pomyśleć, że nie jest (nie istnieje). Jeśli o tym, ponad co nic większego nie może być pomyślane (czyli Bóg), można pomyśleć, iż nie istnieje, wówczas A - to, ponad co nic większego nie może być pomyślane (czyli Bóg), ~A - nie jest tym, ponad co nic większego nie może być pomyślane (czyli Bogiem). To zaś oznacza sprzeczność: A jest ~A. Zatem coś, ponad co nic większego nie może być pomyślane, jest tak bardzo prawdziwe, że nawet nie można pomyśleć, że to nie istnieje. Argument św. Anzelma został poddany krytyce jeszcze za jego życia przez francuskiego mnicha Gaunilona. Oto jego wywód: Na przykład: Zapewniają niektórzy, że gdzieś na oceanie jest wyspa, którą z powodu trudności, albo raczej niemożliwości znalezienia czegoś, czego nie ma niektórzy nazywają [wyspą] zagubioną" i bajają, że ma ona w znacznie większej mierze, aniżeli się powszechnie mówi o wyspach szczęśliwych, obfitość bogactw i wszelkich niesłychanych rozkoszy, a nie mając żadnego właściciela ani

5 mieszkańca, przewyższa pod każdym względem nadmiarem rzeczy, które można posiąść wszystkie inne ziemie, które zamieszkują ludzie. Niechże ktoś powie mi, że tak jest, a ja z łatwością zrozumiem to, co powiedział, bo w tym nie ma żadnej trudności. Gdyby jednak potem dodał i jakby w formie wniosku powiedział: nie możesz już dalej wątpić, że owa wyspa przewyższająca wszystkie ziemie naprawdę jest gdzieś w rzeczywistości, tak jak nie wątpisz, że jest także w twoim intelekcie, i że jest ona nie tylko w intelekcie, ale także w rzeczywistości, ponieważ jest wyższa [od innych], i że dlatego konieczne jest, by była ona w ten sposób, ponieważ gdyby [w ten sposób] nie była, wówczas jakakolwiek inna ziemia, która jest w rzeczywistości, będzie wspanialsza od niej i tym samym ta, którą ty już poznałeś jako wspanialszą, wspanialsza nie będzie, jeżeli mówię tym swoim wywodem chciałby mnie o owej wyspie przekonać, że nie można już dłużej powątpiewać, że jest ona naprawdę, to albo musiałbym przyjąć, że on żartuje, albo też sam nie wiem, kogo powinienem uważać za głupszego: czy siebie, jeżeli przyznałbym mu rację, czy też jego, gdyby sądził, że ukazał z jakąś dozą pewności istotę owej wyspy, jeżeli wcześniej nie pouczył, że sama ta jej wspaniałość jest w moim intelekcie jedynie jako rzecz istniejąca naprawdę i niewątpliwie, w żadnym zaś razie jako coś fałszywego lub niepewnego (Gaunilon, Księga w obronie głupiego, r. 6). Krytyka Gaunilona nie jest przekonywająca, ponieważ nie posługuje się on pojęciem wyspy, ponad którą nic doskonalszego nie można pomyśleć, a więc analogicznie do pojęcia Boga w argumencie św. Anzelma, lecz mówi o wyspie przewyższającej wszystkie ziemie. W istocie Gaunilon powiada, że wyspa przewyższająca wszystkie ziemie, która jest, istnieje, a to jest tzw. tautologia, czyli zdanie prawdziwe na mocy znaczenia słów w nim użytych. Jeśli powiadamy, że coś jest, to znaczy to coś istnieje. Św. Anzelm odpowiadając na krytykę Gaunilona w Co na to odpowiada wydawca tej książeczki zwraca uwagę, iż nie interesuje go kwestia istnienia wyspy jako przedmiotu materialnego, zmysłowego, choćby najlepszego w świecie, lecz bytu najdoskonalszego, którego istnienie jest konieczne, czyli takiego, który nie może nie istnieć. Byt konieczny istnieje sam z siebie, jest samoistny, natomiast byt materialny, choćby najlepszy, zależy w swym istnieniu od innych fragmentów świata materialnego, a ostatecznie od źródła wszelkiego istnienia, czyli od bytu najdoskonalszego, a więc od Boga. Czy to znaczy, że zarzuty Gaunilona są zupełnie chybione? Gaunilon w gruncie zarzuca św. Anzelmowi, że posiadanie pojęcia bytu najdoskonalszego (w intelekcie) nie jest wystarczającą podstawą do uznania, iż ponad wszelką wątpliwość byt taki, odpowiadający temu pojęciu, istnieje poza naszym umysłem (pojęciu odpowiada lub nie jakiś przedmiot charakteryzowany przez to

6 pojęcie, czyli, jak mówią logicy, desygnat danego pojęcia). Innymi słowy, z tego, iż możemy o czymś pomyśleć, że istnieje, nie wynika, że to coś istnieje realnie poza naszym umysłem (w rzeczywistości idealnej lub materialnej). Co najwyżej możemy sądzić, iż istnienie czegoś takiego jest możliwe. Rozważmy przykłady. Mamy pojęcie szklanej góry, które rozumiemy, to znaczy jesteśmy w stanie pomyśleć, iż jest to pojęcie góry (pojęcie nam znane) ze szkła (pojęcie nam znane). Czy z tego, że możemy pomyśleć o szklanej górze (mieć jej pojęcie) lub sobie ją wyobrazić, a nawet namalować, wynika, że szklana góra istnieje? Jeśli już wyrośliśmy z wieku, kiedy wierzyliśmy w bajki, uznamy oczywiście, że szklana góra nie istnieje, że jest to pojęciowa fikcja, czyli pojęcie, któremu nie odpowiada żaden desygnat. Weźmy pojęcie stożka w stereometrii. Czy badając jego różne właściwości, sposób obliczania objętości, powierzchni itp. przyjmujemy równocześnie, że stożki istnieją realnie, np. w świecie materialnym? Nie, ponieważ w świecie materialnym mamy do czynienia z przedmiotami lub częściami przedmiotów, które tylko z grubsza odpowiadają właściwościom stożków w stereometrii. Mimo to nasza teoretyczna wiedza o stożkach jest niezbędna, by możliwe było praktyczne charakteryzowanie (np. obliczanie ich wymiarów) jakichś rzeczywistych stożków. Niektórzy powiedzieliby, że stereometria zajmuje się stożkami w ogóle, albo stożkami idealnymi, albo istotami stożków, a więc zdefiniowanymi zgodnie z przyjętymi w stereometrii założeniami, bez odwoływania się do pomiarów stożków istniejących w świecie materialnym. Być może, jak twierdzą niektórzy, stożki te istnieją jako idealne przedmioty w świecie, do którego mamy dostęp tylko dzięki rozumowi, a nie za pomocą zmysłów (to sugerowałby Platon pod wpływem Parmenidesa). Czy taki świat idealnych przedmiotów matematycznych istnieje jest przedmiotem sporów na gruncie filozofii matematyki po dziś dzień. Jaka jest jednak różnica między pojęciem szklanej góry a pojęciem stożka? Jeśli nasza wiedza o stożku nie budzi zastrzeżeń i nie twierdzimy, że pojęcie stożka jest fikcją, mimo, iż wcale nie musimy umieć wskazać przedmiotów (desygnatów) odpowiadających temu pojęciu, to dlaczego nie traktujemy podobnie pojęcia szklanej góry? Dlaczego szklana góra to fikcja pojęciowa? Jedna z odpowiedzi wskazuje na niemożność połączenia ze sobą górowatości i bycia szklanym, bo niczego takiego nie ma w świecie, a przynajmniej dotąd niczego takiego nie napotkano. Cechy stożka natomiast i ich wzajemne związki można rozważać, bacząc jedynie, by nie popaść w sprzeczność. To zakłada, że istnieje metoda pozwalająca upewnić się, czy nie popełniamy sprzeczności, a jest nią metoda dowodzenia dedukcyjnego, w której musimy wykazać, ze dane właściwości i ich związki wynikają z aksjomatów geometrii i z przyjętych już twierdzeń. Wówczas uznajemy, że to, co twierdzimy o stożkach jest prawdą.

7 W wypadku szklanej góry uważamy za nieprawdopodobne, że taki przedmiot istnieje. W wypadku stożka, ponieważ wypowiadamy o nim twierdzenia prawdziwe na mocy dowodów, uznajemy, że jeśli napotkamy w świecie stożki, to będą one musiały mieć właściwości, o których mówią twierdzenia o stożkach. Nie przesądzamy jednak, czy takie obiekty materialne rzeczywiście istnieją. Gaunilon krytykując św. Anzelma wskazuje, że do uznania istnienia jakiegoś przedmiotu nie wystarczy mieć jego pojęcie (w intelekcie). Albo pojęcie Boga jest fikcją tak jak pojęcie szklanej góry, bo nie można stwierdzić istnienia desygnatu tego pojęcia, czyli Boga, za pomocą zmysłów, albo jest ono pojęciem (w intelekcie), niesprzecznym i racjonalnym, tak jak pojęcie stożka, lecz uznanie istnienia jego desygnatu, czyli Boga, wymaga zastosowania odrębnej metody niż dedukcja. Jakiej, tego nie wiemy. Czyli, że z pojęcia Boga nie wynika Jego istnienie. W kilkaset lat później francuski filozof René Descartes, zwany Kartezjuszem ( ), powrócił do idei dowodu ontologicznego i posłużył się definicją pojęcia Boga podobną do użytej przez św. Anzelma. W swym dziele Medytacje o pierwszej filozofii Kartezjusz dowodzi istnienia Boga na dwa sposoby. Pierwszy sposób występuje w Medytacji III (patrz niżej), drugi zaś w Medytacji V. Właśnie dowód zamieszczony w Medytacji V jest dowodem ontologicznym. Kartezjusz przeprowadza analogię między pojęciami (ideami) matematycznymi a pojęciem (ideą) Boga i wskazuje, że do natury (istoty, definicji) figury czy liczby, należą te właściwości, których można dowieść o danej figurze czy liczbie i podobnie, w wypadku pojęcia (idei) Boga, przysługują mu te właściwości, które można mu przypisać jako oczywiste, czyli w języku Kartezjusza, jasno i wyraźnie pojęte. /.../ znajduję w sobie ideę Jego, to jest bytu najdoskonalszego, jak ideę jakiejkolwiek figury czy liczby; niemniej jasno i wyraźnie pojmuję, że do Jego natury należy wieczne i aktualne istnienie, jak pojmuję, że do natury figury czy liczby należy to, czego dowodzę o tej figurze czy liczbie. Jest to zatem pojęcie bytu doskonałego, do którego należy wieczne i aktualne [tzn. urzeczywistnione, a nie jedynie możliwe M.K.]. Można badać właściwości przedmiotów geometrii czy matematyki nie zaprzątając sobie głowy kwestią istnienia ich desygnatów, ponieważ prawdziwość twierdzeń matematyki nie zależy od stwierdzenia istnienia przedmiotów, o których mówią te twierdzenia, lecz od zgodności logicznej tych twierdzeń z innymi twierdzeniami i aksjomatami matematyki, czyli od jasnego (i wyraźnego) poznawania tych właściwości jako dedukcyjnie uzasadnionych. /.../ Mogę bowiem przecie wymyślić niezliczoną ilość innych figur, co do których nie może istnieć żadne podejrzenie, że zostały mi kiedykolwiek dane przy pomocy zmysłów, a mimo to wykazać rozmaite

8 ich własności, tak samo jak przy trójkącie. Wszystkie one z pewnością są prawdziwe, ponieważ jasno je poznaję i przez to samo są czymś, a nie czystym niczym. Jest bowiem oczywiste, że wszystko to, co jest prawdą, jest czymś. Na przykład mogę formułować twierdzenia o tysiącokącie bez odwoływania się do doświadczenia, które informowałoby mnie o istnieniu takiego przedmiotu. Analiza pojęcia Boga doprowadza Kartezjusza do wniosku, iż do natury (istoty) Boga należy wieczne i aktualne [rzeczywiste, a nie jedynie możliwe] istnienie, czyli że nie można oddzielić istnienia (existentia) Boga od Jego istoty (essentia), tak jak nie można od istoty trójkąta (definicji trójkąta) oddzielić sumy trzech kątów od równości dwóm kątom prostym. /.../ A teraz, jeżeli z tego jedynie, że mogę ideę jakiejś rzeczy wyprowadzić z mej myśli, wynika, iż wszystko, co ujmuję jasno i wyraźnie jako należące do owej rzeczy, rzeczywiście do niej należy, to czyż nie można by stąd zaczerpnąć dowodu wykazującego istnienie Boga? Z pewnością tak samo znajduję w sobie ideę Jego, to jest bytu najdoskonalszego, jak ideę jakiejkolwiek figury czy liczby; niemniej jasno i wyraźnie pojmuję, że do Jego natury należy wieczne i aktualne istnienie, jak pojmuję, że do natury figury czy liczby należy to, czego dowodzę o tej figurze czy liczbie. A więc, choćby nie wszystko było prawdziwe, co w tych ostatnich dniach rozważałem, to istnienie Boga powinno mieć dla mnie co najmniej ten sam stopień pewności, jaki dotychczas posiadały prawdy matematyczne. Co prawda na pierwszy rzut oka nie jest to tak całkiem widoczne; lecz ma pewien pozór sofizmatu. Przywykłszy bowiem we wszystkich innych rzeczach rozróżniać istnienie (existentia) od istoty (essentia), łatwo siebie przekonywam, że można je też oddzielić od istoty Boga i w ten sposób można myśleć o Bogu, jako o nie istniejącym aktualnie. Lecz skoro uważniej się zastanowię, to staje się oczywistym, że tak samo nie można oddzielić istnienia od istoty Boga, jak nie można od istoty trójkąta oddzielić tego, że wielkość trzech jego kątów równa się dwóm prostym, albo od idei góry ideę doliny. Tak samo więc nie można pomyśleć sobie Boga (tj. bytu najdoskonalszego), któremu brak istnienia (a więc któremu brak jakiejś doskonałości) jak pomyśleć górę bez doliny. Bóg zatem istnieje, gdyż istnienie nie może być oddzielone od istoty Boga. Myśląc o pojęciu Boga musimy uznać istnienie Boga, czyli desygnatu tego pojęcia. Twierdząc, iż nie można pomyśleć pojęcia Boga (bytu najdoskonalszego) jako nie posiadającego istnienia jako jednej z doskonałości,

9 Kartezjusz odwołuje się do metody dowodu nie wprost, pokazując, iż pomyślenie Boga jako nieistniejącego prowadzi do sprzeczności (reductio ad absurdum). Wydawać się mogło, że takie rozumowanie będzie przekonywające, bo konkluzywne. Jednakże współczesny Kartezjuszowi francuski filozof Pierre Gassendi ( ), po zapoznaniu się z Medytacjami o pierwszej filozofii (Kartezjusz bowiem rozesłał rękopis swej pracy teologom, filozofom i uczonym, prosząc o krytyczne uwagi) podniósł zasadniczy zarzut wobec argumentu za istnieniem Boga w Medytacji V. Wskazał, że istnienie nie jest doskonałością (właściwością, cechą orzekaną o czymś, tak jak przypisanie kształtu, barwy czy nieskończoności), lecz warunkiem posiadania doskonałości, czyli cech. Istnienie trzeba zatem stwierdzić niezależnie od przypisania czemuś istniejącemu cech. Zatem możemy uznać, że być może istnieje Bóg odpowiadający definicji pojęcia Boga, nie wynika to jednak logicznie z definicji, lecz musi być stwierdzone niezależnie od niej. Tak więc Kartezjusz nie udowodnił istnienia Boga. /.../ Następnie trzeba na to zwrócić uwagę, że istnienie umieszczasz pośród doskonałości boskich, a nie umieszczasz [go] jednak pomiędzy doskonałościami trójkąta lub góry, chociaż przecież tak samo i na swój sposób mogłoby być nazwane [i ich] doskonałością. Lecz bez wątpienia ani w Bogu, ani w żadnej innej rzeczy istnienie nie jest doskonałością, lecz tym, bez czego nie ma [żadnych] doskonałości. To bowiem, co nie istnieje, nie ma ani doskonałości, ani niedoskonałości, a to, co istnieje i ma liczne doskonałości, nie posiada istnienia jako doskonałości szczegółowej i jednej z wielu, lecz jako to, dzięki czemu zarówno ono samo jak i doskonałości istnieją, a bez czego ani ono samo [doskonałości] nie posiada, ani o doskonałościach nie można powiedzieć, by były posiadane. Stąd to ani nie powiada się, że istnienie istnieje w rzeczy tak jak doskonałości, ani też, jeżeli rzeczy brak istnienia, to nie tyle powiada się o niej, że jest niedoskonała (czyli pozbawiona doskonałości), ile że jej w ogóle nie ma. Pod koniec następnego stulecia Immanuel Kant ( ) ponownie poddał krytyce dowód ontologiczny (w wersji Kartezjusza i Leibniza) Jeśli nawet przyjmiemy, iż myśl o sumie doskonałości zawiera w sobie myśl o istnieniu, wówczas przyjęcie, ze byt najdoskonalszy istnieje i równoczesne uznanie, że nie przysługuje mu istnienie prowadziłoby do sprzeczności: byt najdoskonalszy istniejący nie istnieje. Nie wynika stąd jednak, że byt najdoskonalszy istnieje. Podobnie jak zdanie: szklana góra jest żelazna jest sprzeczne wewnętrznie, lecz nie wynika z tego, ze jest gdzieś szklana góra. Uznanie istoty najdoskonalszej (absolutnie koniecznej) za nieistniejącą nie prowadzi do sprzeczności, lecz do zakwestionowania jej istnienia, czyli, jak

10 mówi Kant, do usunięcia samej rzeczy wraz z jej cechami, czyli do usunięcia istoty absolutnie koniecznej. Jeżeli w sądzie tożsamościowym usuwam orzeczenie, a zatrzymuję podmiot, to powstaje sprzeczność i dlatego powiadam: tamto przysługuje z konieczności temu. Jeżeli jednak usuwam podmiot wraz z orzeczeniem, to nie powstaje sprzeczność, nie ma bowiem nic więcej, czemu można by przeczyć. Przyjmować [istnienie] trójkąta, a mimo to usuwać jego trzy kąty, stanowi sprzeczność, ale nie jest sprzecznością usunąć trójkąt wraz z jego trzema kątami. Właśnie tak rzecz się ma z pojęciem istoty absolutnie koniecznej. Jeżeli usuwacie jej istnienie, to usuwacie samą rzecz wraz ze wszystkimi jej cechami; skąd wówczas ma się wziąć sprzeczność? (I.Kant, Krytyka czystego rozumu, t. II, Warszawa 1957, s (B ). Kant w dalszej analizie powtarza rozumowanie Gassendiego. Kwestionuje ukryte założenie argumentu ontologicznego, głoszące iż istnienie jest cechą orzekaną (orzecznikiem), która może być włączona wraz z innymi orzecznikami do definicji jakiegoś przedmiotu. Stwierdzenie istnienia jakiegoś przedmiotu nie polega na przypisaniu mu jeszcze jednej cechy, lecz jest uznaniem w istnieniu wraz z cechami, jakie ten przedmiot posiada. Słowo jest ma dwa różne znaczenia: 1. Jest = istnieje, np. tam jest las, czyli tam znajduje się (istnieje) las, Bóg jest. 2. Jest = łącznik w zdaniu, część orzecznika: x jest p, np. las jest liściasty lub iglasty, czyli jeśli las jest (istnieje), to las ma pewną cechę: liściastość lub iglastość, Bóg jest wszechmocny, czyli jeśli Bóg jest (istnieje), to jest wszechmocny. <<Istnienie>> nie jest oczywiście realnym orzeczeniem, tzn. pojęciem czegoś, co może dołączać się do pojęcia pewnej rzeczy. Jest ono jedynie uznaniem w istnieniu (Position) pewnej rzeczy lub pewnych własności samych w sobie. W logicznym użyciu jest to jedynie copula [łącznik, np. szkło jest kruche M.K.] w pewnym sądzie. Zdanie: Bóg jest wszechmocny zawiera dwa pojęcia, które posiadają swój przedmiot: Bóg" i wszechmoc". Słówko jest" nie jest jeszcze ponadto jakimś orzeczeniem, lecz [jest] tylko tym, co odnosząc orzeczenie do podmiotu przyznaje mu je. Jeżeli tedy biorę podmiot (Boga) wraz ze wszystkimi jego orzeczeniami (Praedikate) (do których należy i wszechmoc) i powiadam Bóg istnieje (Gott ist) lub też istnieje jakiś Bóg {es ist_ein Gott), to nie dodaję żadnego nowego orzeczenia do pojęcia Boga, lecz tylko uznaję w istnieniu podmiot sam w sobie ze wszystkimi jego orzeczeniami, a mianowicie przedmiot w jego stosunku do mego pojęcia (I.Kant, Krytyka czystego rozumu, t. II, Warszawa 1957, s , B625-30)).

11 II. Argument kosmologiczny. Argument za istnieniem Boga św. Augustyna (zapowiedź drogi św. Tomasza z Akwinu, czyli dowodu na istnienie Boga ex gradibus perfectionis): Cechy mają różne stopnie natężenia i istniej stopień najwyższy. To, co stworzone posiada cechy (piękno, dobroć, istnienie) w pewnym stopniu. Istnieje coś, co posiada te cechy w stopniu najwyższym (najdoskonalszym), jest to Bóg Stwórca. Argument kosmologiczny za punkt wyjścia obiera świat (wszechświat kosmos), dokładniej naszą wiedzę o świecie, by dojść do Boga, czyli wykazać, że świat od Niego pochodzi, ma w nim źródło istnienia. Najbardziej znane argumenty kosmologiczne, tzw. drogi uzasadnienia tezy o istnieniu Boga, przedstawił św. Tomasz Akwinu ( ) w swym głównym dziele Suma teologiczna. Oparte są one na filozoficznych przesłankach zaczerpniętych z filozofii Arystotelesa. 1. Pierwsza droga wychodząca od ruchu (dowód z ruchu, ex motu). W świecie istnieje ruch (dokonują się zmiany, przechodzenie od stanu możności do stanu rzeczywistego, np. ziarno jest w możności stać się kłosem jest potencjalnie kłosem zboża, gdy wyrasta z niego kłos, możność staje się rzeczywistością, aktualizuje się). Co się porusza, czyli ulega zmianie, jest poruszane przez coś innego, a to z kolei przez coś innego, itd. Ponieważ jednak łańcuch takich powiązań nie może być nieskończenie długi, byłby to bowiem tak zwany regres do nieskończoności, uniemożliwiający zakończenie procesu rozumowania, trzeba przyjąć, że istnieje Pierwszy Poruszyciel, który nie jest przez nic poruszany. Jest nim Bóg. 2. Druga droga wychodząca od pojęcia przyczyny sprawczej (dowód z przyczyny sprawczej, ex ratione causae efficientis). W świecie wszystko ma swoją przyczynę sprawczą, nic jednak nie jest przyczyną sprawczą samego siebie, gdyż musiałoby być wcześniejsze od samego siebie (św. Tomasz zakłada, że przyczyna wyprzedza skutek w czasie). Z kolei łańcuch przyczyn sprawczych nie może ciągnąc się w nieskończoność, ponieważ w uporządkowanych szeregach przyczyn sprawczych istnieje przyczyna pierwsza, pośrednie i ostatnia. Bez przyczyny pierwszej nie byłoby ostatecznego skutku. W nieskończonym szeregu przyczyn nie ma przyczyny pierwszej, nie byłoby więc też żadnego skutku. Skoro istnieją skutki

12 (świat, który nas otacza), to należy przyjąć jako konieczność istnienie pierwszej przyczyny sprawczej, czyli Boga. Argument za istnieniem Boga św. Augustyna (zapowiedź tzw. trzeciej drogi św. Tomasza z Akwinu, czyli dowodu na istnienie Boga ex possibili et necessario): To, co istnieje jako nie stworzone (samo z siebie) nie zmienia się (nie ma w nim, czego przedtem nie było). To, co stworzone istnieje w taki sposób, iż zmienia się. Jeśli istnieje to, co zmienia się, to istnieje to, co nie zmienia się. Niebo i ziemia musiałyby istnieć same w sobie, by wyłonić się z samych siebie, musiałyby istnieć nim zaczęły istnieć, ponieważ tak nie jest, istnieją one zmieniając się. Skoro niebo i ziemia zmieniają się, zostały stworzone. Istnieje zatem coś, co jest niestworzone i stworzyło niebo i ziemię. Tym czymś jest Bóg. 3. Trzecia droga wychodząca od tego, co możliwe, i tego, co konieczne (dowód z możliwości i konieczności, ex possibili et necessario). Byty (rzeczy) wokół nas powstają i giną, czyli mogą być i nie być. A więc kiedyś ich nie było i mogłoby ich nie być i teraz. Ponieważ jakieś rzeczy istnieją, zatem istniało coś, co nie mogło nie istnieć, czyli istniało i istnieje w sposób konieczny, dzięki czemu to, co możliwe istnieje. Gdy idzie o byty konieczne, to są konieczne same przez się lub dzięki czemuś. Ponieważ jednak nie jest możliwe cofanie się w nieskończoność w szeregu bytów koniecznych, trzeba przyjąć, że coś jest konieczne samo przez się (nie ma przyczyny swej konieczności) i jest źródłem konieczności dla innych bytów, i jest to Bóg. Św. Tomasz przyjmuje, że jeśli coś nie istnieje samo z siebie, to ostateczne źródło swego istnienia ma w czymś samoistnym, czyli istniejącym sposób konieczny. 4. Czwarta droga wychodząca ze stopni, jakie spostrzegamy w świecie rzeczy (dowód ze stopni doskonałości, ex gradibus perfectionis). Cechy rzeczy są stopniowalne (mniej, bardziej, gorzej, lepiej), musi zatem istnieć najwyższy stopień cech. To, co jest najwyższe (najlepsze) pod jakimś względem, jest przyczyną wszystkiego, co należy do zbioru przedmiotów ze względu na dana cechę. Istnieje zatem coś, coś jest przyczyną istnienia, dobra i wszelkich doskonałości (cech pozytywnych) wszystkich rzeczy. III. Argument z celowości (z projektu). Argument z celowości, argument teleologiczny (z grec. telos, cel) wskazuje na porządek i harmonię panującą w świecie (dlatego też można

13 go uznać za odmianę argumentu kosmologicznego), której nie można wyjaśnić odwołując się do procesów naturalnych, lecz trzeba przyjąć, iż są one rezultatem działania istoty postępującej celowo, która realizuje swój projekt. Ostatnia droga św. Tomasza z Akwinu to przykład argumentu z celowości. 5. Piąta droga wychodząca od rządów nad rzeczami (dowód z celowości świata, ex gubernatione rerum). Rzeczy niezdolne do myślenia działają ze względu na cel, by osiągnąć najlepszy stan. Musi się tak dziać nieprzypadkowo, lecz z zamierzenia. Byty niemyślące zmierzają do celu tylko jako kierowane przez kogoś myślącego, jak strzała przez łucznika. Istnieje zatem coś, co myśli (poznaje i rozumuje) i prowadzi wszystkie rzeczy naturalne do celu, i to nazywamy Bogiem. Krytyka argumentu z celowości dokonana przez szkockiego filozofa Dawida Hume a ( ) wskazywała na możliwość powstania złożonych, uporządkowanych i funkcjonalnych układów w rezultacie działania procesów samorzutnych, niezaprojektowanych. Immanuel Kant skrytykował argumenty kosmologiczne, zwracając uwagę na ich zależność od argumentu ontologicznego. Skoro argument kosmologiczny zakłada konkluzywność argumentu ontologicznego, to jeśli nie posiada on tej cechy, wówczas argument kosmologiczny opiera się na fałszywej przesłance. Ponadto, argumentuje Kant, dowód kosmologiczny tylko z pozoru odwołuje się do doświadczenia, gdyż w rzeczywistości posługuje się pojęciami a priori, a więc niezwiązanymi z doświadczeniem, istoty absolutnie koniecznej i istoty najrealniejszej. W dowodzie kosmologicznym oba pojęcia są traktowane jako różne: jedno jest całkowicie niezależne od doświadczenia, drugie zaś ma odnosić się do rzeczywistej istoty najrealniejszej, czyli do obiektywnie istniejącego desygnatu. Kant wykazuje jednak, że pokrywają się ono co do znaczenia i nie mają żadnych desygnatów, które można byłoby wywieść z doświadczenia. Żeby swój fundament założyć w sposób dość bezpieczny, dowód ten [kosmologiczny M.K.] opiera się na doświadczeniu i nadaje sobie przez to taki wygląd, jak gdyby się różnił od dowodu ontologicznego, który całą swą ufność pokłada wyłącznie w czystych pojęciach a priori. Tym doświadczeniem jednak dowód kosmologiczny posługuje się tylko po to, by uczynić jeden jedyny krok, mianowicie ku istnieniu rzeczy koniecznej w ogóle. Jakie to ona posiada własności, o tym nie może [nas] pouczyć empiryczna podstawa dowodu. Rozum jednak porzuca ją zaraz i doszukuje się wyłącznie poza samymi

14 pojęciami, jakie to mianowicie w ogóle własności musi posiadać istota absolutnie konieczna, tzn. taka, która spośród wszystkich możliwych rzeczy zawiera w sobie potrzebne warunki (requisita) na konieczność absolutną. Otóż rozum mniema, że jedynie w pojęciu istoty najrealniejszej znajduje te requisita, a następnie wnioskuje: to jest oto istota bezwzględnie konieczna. Jest jednak jasne, że się przy tym zakłada, iż pojęcie istoty o najwyższej realności czyni całkowicie zadość pojęciu absolutnej konieczności istnienia, tzn. że można z tamtej wnioskować o tej. Jest to twierdzenie, które głosił dowód ontologiczny, a które zatem przyjmuje się i zakłada w dowodzie kosmologicznym, tam gdzie należało go przecież uniknąć. Albowiem absolutna konieczność jest istnieniem [wysnutym] z samych tylko pojęć. Jeżeli zaś teraz powiem: pojęcie entis realissimi [bytu najbardziej rzeczywistego M.K.]jest tego rodzaju pojęciem, i to jedynym, które jest odpowiednie dla istnienia koniecznego i jest mu adekwatne, to muszę też zgodzić się, że to istnienie może być z niego wywnioskowane. Właściwie więc jedynie dowód ontologiczny [wyprowadzony] z samych tylko pojęć zawiera w tzw. dowodzie kosmologicznym całą siłę dowodową, a rzekome doświadczenie jest całkowicie zbędne /.../. Argument przedstawiony przez Kartezjusza w Medytacji III zaliczany jest również do dowodów kosmologicznych. Ponieważ jednak nie do końca mieści się on w schemacie tego typu dowodów, określany bywa mianem dowodu antropologiczno-psychologicznego. Punktem wyjścia rozumowania Kartezjusza jest istnienie w umyśle ludzkim idei (pojęcia) Boga: Pod nazwą Boga rozumiem pewną substancję [substancję wieczną, niezmienną] nieskończoną, niezależną o najwyższym rozumie i mocy, która stworzyła mnie samego i wszystko inne, co istnieje, o ile istnieje. Idea Boga istnieje w umyśle ludzkim obok innych idei (pojęć). Rodzi się pytanie, czy umysł ludzki mógł sam wytworzyć pojęcie istoty nieskończonej. Według Kartezjusza jest to niemożliwe. Oto jego rozumowanie (wariant pierwszy): 1. Skutek nie może być doskonalszy od przyczyny. 2. Pojęcie Boga, to pojęcie istoty nieskończonej (najdoskonalszej). 3. Umysł ludzki jest skończony (niedoskonały), gdyż jego poznanie (wiedza) zmienia się, doskonali, lecz nie może osiągnąć pełnej doskonałości. [Zmienność, jak u Parmenidesa, jest nie do pogodzenia z doskonałością]. 4. Na mocy przesłanki 1. umysł ludzki nie mógł wytworzyć pojęcia istoty nieskończonej. 5. Pojęcie Boga ma przyczynę poza ludzkim umysłem.

15 6. Przyczyna ta na mocy przesłanki 1. musi być co najmniej tak doskonała jak skutek, czyli musi być nieskończona. 7. Zatem istnieje przyczyna nieskończona, czyli Bóg. Rozumowanie (wariant drugi): 1. Skutek nie może być doskonalszy od przyczyny. 2. Jako byt posiadający pojęcie istoty doskonałej w umyśle mogę pochodzić od samego siebie lub innych bytów niedoskonałych. 3. Jeśli pochodziłbym od samego siebie, musiałbym posiadać moc podtrzymywania siebie w istnieniu. 4. Nie stwierdzam w sobie posiadania takiej mocy, a więc jestem zależny w swym istnieniu od jakiegoś innego bytu, który może być doskonały lub niedoskonały. 5. Jako byt myślący i posiadający w sobie pojęcie Boga mogę, na mocy przesłanki 1., mieć przyczynę swego istnienia w bycie co najmniej tak doskonałym jak ja, a więc myślącym i wyposażonym w pojęcie Boga. 6. Byt od którego pochodzę może sam pochodzić od innego bytu myślącego i wyposażonego w pojęcie Boga. 7. Łańcuch bytów tego rodzaju nie może być nieskończony. 8. Istnieje początek łańcucha przyczyn, czyli Bóg który mnie stworzył, wyposażając w pojęcie Boga i podtrzymuje mnie w istnieniu. Jak widać w obu wariantach Kartezjusz posługuje się argumentacją opartą na schemacie dowodu kosmologicznego, wyjaśniającym istnienie człowieka wyposażonego w pojęcie Boga działaniem pierwszej przyczyny, czyli Boga. Ponieważ jednak punktem wyjścia rozumowania nie jest świat, lecz człowiek (grec. anthropos) i jego umysł (=dusza grec. psyché), niektórzy określają dowód Kartezjusza jako antropologiczno-psychologiczny. IV. Argument moralny. Argument moralny został sformułowany przez Kanta. Ludzkie postępowanie moralne, realizowanie zasad moralnych (osiąganie cnoty) powinno prowadzić do szczęścia, choć nie może ono być motywem działania moralnego. Zauważamy, że ludzie rzadko kiedy osiągają szczęście, mimo iż postępują z godnie z zasadami moralnymi. Sprawiedliwość wymaga, by zasługi zostały nagrodzone. Należy więc przyjąć, że istnieje Bóg, który sprawiedliwie wynagradza czyny dobre, choć nagroda ta spotyka człowieka w życiu pośmiertnym. Istnienie Boga jest zatem przyjmowane jako warunek realizacji sprawiedliwości. Istnienie Boga jest postulatem rozumu, bez którego

16 wymagania moralne wobec ludzi nie mają sensu. Nie jest to natomiast dowód istnienia Boga, gdyż ma charakter warunkowy. Literatura: Hick, John, Argumenty za istnieniem Boga, Kraków 1994

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 ks. XI 1. Wyznania nie informują Boga, o czym i tak wie, lecz są wyrazem miłości Augustyna do Boga jako Ojca. 2. Augustyn pragnie poznać Prawo

Bardziej szczegółowo

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie Chcę poznać Boga i duszę Filozofowie o Absolucie W jaki sposób można poznać Boga? Jak poznać Kogoś, Kto pozostaje niewidzialny i niepoznawalny? Szukając argumentów na istnienie Boga Świat (np. Teoria Wielkiego

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów.

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia Parmenidesa z Elei Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii 2 3 Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant

Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant Filozofia, Germanistyka, Wykład IX - Immanuel Kant 2011-10-01 Plan wykładu 1 Immanuel Kant - uwagi biograficzne 2 3 4 5 6 7 Immanuel Kant (1724-1804) Rysunek: Immanuel Kant - niemiecki filozof, całe życie

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY PRZECIW ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY ATEISTYCZNE 1 1. Argument z istnienia zła. (Argument ten jest jedynym, który ateiści przedstawiają jako

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych 2011-10-01 Plan wykładu 1 Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych 2 Podział dyscyplin filozoficznych Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych:

Bardziej szczegółowo

O argumentach sceptyckich w filozofii

O argumentach sceptyckich w filozofii O argumentach sceptyckich w filozofii - Czy cokolwiek można wiedzieć na pewno? - Czy cokolwiek można stwierdzić na pewno? Co myśli i czyni prawdziwy SCEPTYK? poddaje w wątpliwość wszelkie metody zdobywania

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA RACJONALIZM XVII WIEKU [COPLESTON] A. KARTEZJUSZ: 1. metoda matematyczna i) cel metody ii) 4 reguły iii) na czym polega matematyczność metody 2. wątpienie metodyczne i) cel wątpienia

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Podział nauk Arystoteles podzielił wszystkie dyscypliny wiedzy na trzy grupy:

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

Weronika Łabaj. Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego

Weronika Łabaj. Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego Weronika Łabaj Geometria Bolyaia-Łobaczewskiego Tematem mojej pracy jest geometria hiperboliczna, od nazwisk jej twórców nazywana też geometrią Bolyaia-Łobaczewskiego. Mimo, że odkryto ją dopiero w XIX

Bardziej szczegółowo

Spór o uniwersalia - podstawowe stanowiska i główni przedstawiciele. Filozofia scholastyczna i jej znaczenie dla filozofii zachodniej.

Spór o uniwersalia - podstawowe stanowiska i główni przedstawiciele. Filozofia scholastyczna i jej znaczenie dla filozofii zachodniej. Spór o uniwersalia - podstawowe stanowiska i główni przedstawiciele. Filozofia scholastyczna i jej znaczenie dla filozofii zachodniej. Spór o uniwersalia, to spór o status pojęć ogólnych. Wiąże się z tym

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

W epoce katedr i scholastyki

W epoce katedr i scholastyki W epoce katedr i scholastyki Scholastyka: filozoficzno-teologiczna nauka w średniowiecznym szkolnictwie Od łac. schola: szkoła. Szkoły klasztorne, katedralne, uniwersytety (1-Bolonia, 1088). Scholastyka

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

Dowody na istnienie Boga

Dowody na istnienie Boga Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna Tom I 2012 Numer 1 s. 127-132 filozofiapubliczna.amu.edu.pl ISSN 2299-1875 by Filozofia Publiczna i Edukacja Demokratyczna & Author Dowody na istnienie Boga

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

George Berkeley (1685-1753)

George Berkeley (1685-1753) George Berkeley (1685-1753) Biskup Dublina Bezkompromisowy naukowiec i eksperymentator Niekonwencjonalny teoretyk poznania Zwalczał ateizm Propagował idee wyższego szkolnictwa w Ameryce Podstawą badań

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ PIERWSZA O BOGU

CZĘŚĆ PIERWSZA O BOGU Bez tytułu 1 Strona 1 z 22 Baruch SPINOZA ETYKA W PORZĄDKU GEOMETRYCZNYM DOWIEDZIONA przełożył Ignacy Myślicki, na nowo opracował Leszek Kołakowski CZĘŚĆ PIERWSZA O BOGU DEFINICJE I. Przez przyczynę samego

Bardziej szczegółowo

KRZYSZTOF WÓJTOWICZ Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego

KRZYSZTOF WÓJTOWICZ Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego KRZYSZTOF WÓJTOWICZ Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego wojtow@uw.edu.pl 1 2 1. SFORMUŁOWANIE PROBLEMU Czy są empiryczne aspekty dowodów matematycznych? Jeśli tak to jakie stanowisko filozoficzne

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2010 KOD WPISUJE ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejk ę z kodem EGZAMIN MATURALNY

Bardziej szczegółowo

Krytyka dowodu ontologicznego na istnienie Boga według Kanta Autor tekstu: Janusz Litewka

Krytyka dowodu ontologicznego na istnienie Boga według Kanta Autor tekstu: Janusz Litewka Krytyka dowodu ontologicznego na istnienie Boga według Kanta Autor tekstu: Janusz Litewka Czyż nie wystarczy to, że prawda jest prawdą? L. Szestow, Sola fide Tylko przez wiarę. Zwietrzałe i archaiczne

Bardziej szczegółowo

Analiza dowodu ontologicznego na istnienie Boga u św. Anzelma z Canterbury

Analiza dowodu ontologicznego na istnienie Boga u św. Anzelma z Canterbury Uniwersytet Śląski Wydział Nauk Społecznych Instytut Filozofii Grzegorz Bułka nr albumu: 164522 Analiza dowodu ontologicznego na istnienie Boga u św. Anzelma z Canterbury Praca magisterska napisana pod

Bardziej szczegółowo

Baruch Spinoza ( )

Baruch Spinoza ( ) Baruch Spinoza (1632-1677) Dla jednych: najszlachetniejszy i najbardziej godny miłości z wielkich filozofów (B. Russell). Dla innych: Największy heretyk XVII wieku. Obrońca diabła. Duchowy sabotaŝysta.

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład VIII - Wprowadzenie do filozofii nowożytnej

Filozofia, Historia, Wykład VIII - Wprowadzenie do filozofii nowożytnej Filozofia, Historia, Wykład VIII - Wprowadzenie do filozofii nowożytnej 2010-10-01 Plan wykładu Epistemologia centralną dyscypliną filozoficzną W filozofii starożytnej i średniowiecznej dominującą rolę

Bardziej szczegółowo

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży.

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży. Ankieta Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży www.fundamentywiary.pl Pytania ankiety i instrukcje Informacje wstępne Wybierz datę przeprowadzenia ankiety w czasie typowego spotkania grupy młodzieżowej.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. MFI 2016 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY DATA: 11 maja 2016

Bardziej szczegółowo

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia

1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia 1. Liczby naturalne, podzielność, silnie, reszty z dzielenia kwadratów i sześcianów przez małe liczby, cechy podzielności przez 2, 4, 8, 5, 25, 125, 3, 9. 26 września 2009 r. Uwaga: Przyjmujemy, że 0 nie

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ

Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ Andrzej Wiśniewski Logika I Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 10. Twierdzenie o pełności systemu aksjomatycznego KRZ 1 Tezy KRZ Pewien system aksjomatyczny KRZ został przedstawiony

Bardziej szczegółowo

COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE. Paweł Bortkiewicz

COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE. Paweł Bortkiewicz COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE Paweł Bortkiewicz bortpa@amu.edu.pl Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie, Że ci ze złota statuę lud niesie, Otruwszy pierwej... REWOLUCJA SOKRATEJSKA uwydatnienie sprzeczności

Bardziej szczegółowo

Indukcja matematyczna

Indukcja matematyczna Indukcja matematyczna 1 Zasada indukcji Rozpatrzmy najpierw następujący przykład. Przykład 1 Oblicz sumę 1 + + 5 +... + (n 1). Dyskusja. Widzimy że dla n = 1 ostatnim składnikiem powyższej sumy jest n

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2.

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Artur Machlarz 2011-10-01 Plan wykładu 1 Czym według Platona jest wiedza prawdziwa i jak ją osiągnąć? 2 3 Protagoras - człowiek jest miarą wszechrzeczy...

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA

PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA PODSTAWY PROBLEMATYKI ARGUMENTACJI ZA ISTNIENIEM BOGA I) Problem relacji: Wiara rozum (fides ratio), Wiara Wiedza (Fides Scientia) - Czy treści przekonań religijnych można tak uzasadnić, aby stały się

Bardziej szczegółowo

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d C. Bagiński Materiały dydaktyczne 1 Matematyka Dyskretna /008 rozwiązania 1. W każdym z następujących przypadków podać jawny wzór na s n i udowodnić indukcyjnie jego poprawność: (a) s 0 3, s 1 6, oraz

Bardziej szczegółowo

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg.

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg. Czołowy amerykański apologeta, teolog i filozof, profesor William Lane Craig często uczestniczy w publicznych debatach powtarzając swoje argumenty dowodzące, że założenie istnienia boga jest bardziej rozsądne

Bardziej szczegółowo

Koncepcja substancji u Spinozy Autor tekstu: Łukasz Siciński. (analiza podstawowych kategorii)

Koncepcja substancji u Spinozy Autor tekstu: Łukasz Siciński. (analiza podstawowych kategorii) Koncepcja substancji u Spinozy Autor tekstu: Łukasz Siciński (analiza podstawowych kategorii) Uwagi wstępne Myśl filozoficzna Spinozy jest zjawiskiem złożonym; obejmuje ona wiele zagadnień i może być rozpatrywana

Bardziej szczegółowo

13. DOWODZENIE IV REGUŁY WPR, ELIM, ~WPR, ~ELIM

13. DOWODZENIE IV REGUŁY WPR, ELIM, ~WPR, ~ELIM 13. DOWODZENIE IV REGUŁY WPR, ELIM, ~WPR, ~ELIM Cele Umiejętność stosowania reguł pierwotnych Wpr, Elim, ~Wpr, ~Elim. Umiejętność przeprowadzania prostych dowodów z użyciem tych reguł. 13.1. Reguła Wpr

Bardziej szczegółowo

Wstęp do filozofii. wykład 8: Zagadnienia ontologii / metafizyki: co istnieje?, czyli spór o uniwersalia. dr Mateusz Hohol. sem.

Wstęp do filozofii. wykład 8: Zagadnienia ontologii / metafizyki: co istnieje?, czyli spór o uniwersalia. dr Mateusz Hohol. sem. Wstęp do filozofii wykład 8: Zagadnienia ontologii / metafizyki: co istnieje?, czyli spór o uniwersalia dr Mateusz Hohol sem. zimowy 2014/2015 Warto przeczytać Bertrand Russell, Problemy filozofii, przeł.

Bardziej szczegółowo

Czym jest zło? Materiały do lekcji z podstawowych zagadnieo z etyki

Czym jest zło? Materiały do lekcji z podstawowych zagadnieo z etyki Czym jest zło? Materiały do lekcji z podstawowych zagadnieo z etyki Rodzaje zła według Leibniza: Zło moralne grzech Czyn nieetyczny Zło Zło fizyczne cierpienie ból Zło metafizyczne niedoskonałośd Wybrakowanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

Argumenty z przeładowania przeciwko współczesnym modalnym dowodom ontologicznym na istnienie Boga

Argumenty z przeładowania przeciwko współczesnym modalnym dowodom ontologicznym na istnienie Boga Daniel Chlastawa Argumenty z przeładowania przeciwko współczesnym modalnym dowodom ontologicznym na istnienie Boga Rozprawa doktorska napisana w Zakładzie Logiki Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego

Bardziej szczegółowo

Spór o filozofię chrześcijańską

Spór o filozofię chrześcijańską Dr Kazimierz Szałata UKSW Spór o filozofię chrześcijańską Wprowadzenie do debaty w Laboratorium wiary 26 września 2014 r w Płockim Domu Darmstadt Spór o filozofię chrześcijańską trwa od ponad dwudziestu

Bardziej szczegółowo

Ziemia obraca się wokół Księżyca, bo posiadając odpowiednią wiedzę można stwierdzić, czy są prawdziwe, czy fałszywe. Zdaniami nie są wypowiedzi:

Ziemia obraca się wokół Księżyca, bo posiadając odpowiednią wiedzę można stwierdzić, czy są prawdziwe, czy fałszywe. Zdaniami nie są wypowiedzi: 1 Elementy logiki W logice zdaniem nazywamy wypowiedź oznajmującą, która (w ramach danej nauki) jest albo prawdziwa, albo fałszywa. Tak więc zdanie może mieć jedną z dwóch wartości logicznych. Prawdziwość

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tylko Jezus Chrystus, Słowo Boże, jest pełnym i najwłaściwszym imieniem Boga?

Dlaczego tylko Jezus Chrystus, Słowo Boże, jest pełnym i najwłaściwszym imieniem Boga? Czy nazwa Obraz jest właściwa dla Syna Bożego? - Dana rzecz jest obrazem innej na dwa sposoby. Po pierwsze, obraz jakiegoś bytu ma tę samą właściwą mu naturę, tak jak syn królewski jest obrazem króla.

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

Nauka & Wiara. DSW Wrocław 27 kwietnia 2013

Nauka & Wiara. DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Nauka & Wiara DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Nauka & Wiara c, TM, All rights (lefts) reserved, etc... DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Bohaterowie dramatu Bohaterowie dramatu Wiara Nauka Bohaterowie dramatu

Bardziej szczegółowo

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ EWA NOWAK-JUCHACZ AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI KANT, FICHTE, HEGEL WROCŁAW 2002 SPIS TREŚCI Przedmowa. WOLNOŚĆ I FILOZOFIA 7 Część I. KANT 13 Rozdział I. WOLA I JEJ

Bardziej szczegółowo

Medytacja czwarta O prawdzie i fałszu

Medytacja czwarta O prawdzie i fałszu Medytacja czwarta O prawdzie i fałszu W ciągu ostatnich dni tak bardzo przyzwyczaiłem się oddzielać swój umysł od zmysłów i tak dokładnie zrozumiałem, jak niewiele poznaję w sposób pewny na temat rzeczy

Bardziej szczegółowo

Czy świat istnieje w umyśle?

Czy świat istnieje w umyśle? Czy świat istnieje w umyśle? W XVIII wieku żył pewien anglikański biskup irlandzkiego pochodzenia, nazwiskiem George Berkeley (1685-1753). Ten erudyta, który za cel postawił sobie zwalczanie ateizmu, studiował

Bardziej szczegółowo

O dowodach na istnienie Absolutu z punktu widzenia logiki PODSUMOWA IE

O dowodach na istnienie Absolutu z punktu widzenia logiki PODSUMOWA IE Kordula Świętorzecka Uniwersytet Kardynała St. Wyszyńskiego w Warszawie, Instytut Filozofii, Katedra Logiki O dowodach na istnienie Absolutu z punktu widzenia logiki Civitas Christiana, 18 listopada 2010

Bardziej szczegółowo

Zajęcia nr. 6: Równania i układy równań liniowych

Zajęcia nr. 6: Równania i układy równań liniowych Zajęcia nr. 6: Równania i układy równań liniowych 13 maja 2005 1 Podstawowe pojęcia. Definicja 1.1 (równanie liniowe). Równaniem liniowym będziemy nazwyać równanie postaci: ax = b, gdzie x oznacza niewiadomą,

Bardziej szczegółowo

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy.

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy. Uważam, iż w publicystyce nawet tej bardziej naukowej nadużywany jest dosyć wieloznaczny termin wiara i to pomimo istniejących słów takich jak przekonanie lub przeświadczenie często bardziej adekwatnych

Bardziej szczegółowo

5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne.

5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne. 5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne. 78. Uprościć wyrażenia a) 4 2+log 27 b) log 3 2 log 59 c) log 6 2+log 36 9 a) 4 2+log 27 = (2 2 ) log 27 4 = 28 2 = 784 29 listopada 2008

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

W. Guzicki Zadanie IV z Informatora Maturalnego poziom rozszerzony 1

W. Guzicki Zadanie IV z Informatora Maturalnego poziom rozszerzony 1 W. Guzicki Zadanie IV z Informatora Maturalnego poziom rozszerzony 1 Zadanie IV. Dany jest prostokątny arkusz kartony o długości 80 cm i szerokości 50 cm. W czterech rogach tego arkusza wycięto kwadratowe

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK

Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK Polski Uniwersytet na Obczyźnie Filozofowie na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie ARTUR ANDRZEJUK Brano pod uwagę następujące kryteria: Publikacje z filozofii Nauczanie filozofii Założenia Artur Andrzejuk

Bardziej szczegółowo

Z reguł wnioskowania na oddzielne traktowanie zasługują reguły Claviusa:

Z reguł wnioskowania na oddzielne traktowanie zasługują reguły Claviusa: WYKŁAD 9 Z reguł wnioskowania na oddzielne traktowanie zasługują reguły Claviusa: ( p p) p, (p p) p Mówią one, że jeżeli z zaprzeczenia jakiegoś zdania wyprowadzimy to właśnie zdanie, to musi być ono prawdziwe.

Bardziej szczegółowo

Wstęp do logiki. Pytania i odpowiedzi

Wstęp do logiki. Pytania i odpowiedzi Wstęp do logiki Pytania i odpowiedzi 1 Pojęcie pytania i odpowiedzi DEF. 1. Pytanie to wyrażenie, które wskazuje na pewien brak w wiedzy subiektywnej lub obiektywnej i wskazuje na dążenie do uzupełnienia

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Przedmiot: etyka Klasy: VI Rok szkolny: 2015/2016 Szkoła: Szkoła Podstawowa im. Batalionów AK Gustaw i Harnaś w Warszawie ul. Cyrklowa 1 Nauczyciel prowadzący: mgr Piotr

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania około dwustu łatwych zadań z języków formalnych i złożoności obliczeniowej i być może jednego chyba trudnego (w trakcie tworzenia)

Rozwiązania około dwustu łatwych zadań z języków formalnych i złożoności obliczeniowej i być może jednego chyba trudnego (w trakcie tworzenia) Rozwiązania około dwustu łatwych zadań z języków formalnych i złożoności obliczeniowej i być może jednego chyba trudnego (w trakcie tworzenia) Kamil Matuszewski 20 lutego 2017 22 lutego 2017 Zadania, które

Bardziej szczegółowo

Standaryzacja i ocena wypowiedzi argumentacyjnych

Standaryzacja i ocena wypowiedzi argumentacyjnych Kultura logicznego myślenia 2016/2017 Temat 11: Standaryzacja i ocena wypowiedzi argumentacyjnych DEFINICJA: Wypowiedzią argumentacyjną jest wypowiedź, w której za pomocą jednych zdań ( przesłanek) uzasadnia

Bardziej szczegółowo

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH

5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH 5. OKREŚLANIE WARTOŚCI LOGICZNEJ ZDAŃ ZŁOŻONYCH Temat, którym mamy się tu zająć, jest nudny i żmudny będziemy się uczyć techniki obliczania wartości logicznej zdań dowolnie złożonych. Po co? możecie zapytać.

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

Logika. Michał Lipnicki. 15 stycznia Zakład Logiki Stosowanej UAM. Michał Lipnicki () Logika 15 stycznia / 37

Logika. Michał Lipnicki. 15 stycznia Zakład Logiki Stosowanej UAM. Michał Lipnicki () Logika 15 stycznia / 37 Logika Michał Lipnicki Zakład Logiki Stosowanej UAM 15 stycznia 2011 Michał Lipnicki () Logika 15 stycznia 2011 1 / 37 Wstęp Materiały na dzisiejsze zajęcia zostały opracowane na podstawie pomocy naukowych

Bardziej szczegółowo

Definicja odwzorowania ciągłego i niektóre przykłady

Definicja odwzorowania ciągłego i niektóre przykłady Odwzorowania Pojęcie odwzorowania pomiędzy dwoma zbiorami było już definiowane, ale dawno, więc nie od rzeczy będzie przypomnieć, że odwzorowaniem nazywamy sposób przyporządkowania (niekoniecznie każdemu)

Bardziej szczegółowo

Rozdział 8. Św. Augustyn i państwo Boże

Rozdział 8. Św. Augustyn i państwo Boże Słowo wstępne Rozdział 1. Filozofia i jej podstawowe zagadnienia Wstępne pojęcie filozofii Działy filozofii Filozofia a inne formy ludzkiego poznania Praktyczny wymiar filozofii Rozdział 2. Bezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Wstęp Zdrowie to pozytywny stan samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niedomaganie (Światowa Organizacja Zdrowia

Bardziej szczegółowo

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main.

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main. Część XVI C++ Funkcje Jeśli nasz program rozrósł się już do kilkudziesięciu linijek, warto pomyśleć o jego podziale na mniejsze części. Poznajmy więc funkcje. Szybko się przekonamy, że funkcja to bardzo

Bardziej szczegółowo

Anna Głąb HISTORIA FILOZOFII DZIEJE FILOZOFICZNEGO ZDZIWIENIA

Anna Głąb HISTORIA FILOZOFII DZIEJE FILOZOFICZNEGO ZDZIWIENIA Anna Głąb HISTORIA FILOZOFII DZIEJE FILOZOFICZNEGO ZDZIWIENIA Filozofia? Co to takiego? I potknąłeś się o samego siebie? Kim jestem? Dlaczego istnieję? Co to jest dusza? Czy to możliwe, że moje życie

Bardziej szczegółowo

Dowody na istnienie Boga a wiara

Dowody na istnienie Boga a wiara Michał Kocoń Dowody na istnienie Boga a wiara Kwestia istnienia (bądź nie istnienia) Boga lub bogów zajmowała umysły filozofów od najdawniejszych czasów. Już jońscy filozofowie przyrody zadawali sobie

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Lublin, 6 czerwca 2016 r. Opinia Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych do projektu z dnia 23 maja 2016 r. ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw Opiniowany

Bardziej szczegółowo

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z TRUDNY TEMAT Nauczyliśmy się słuchać łatwych kazań. Wygłaszanych, jak to się mówi, pod publiczkę. Nieraz kokieteryjnych, zalotnych, brzdąkających w bardzo serdeczną i łatwą strunę budzenia miłości do bliźniego.

Bardziej szczegółowo

Przyjaźń jako relacja społeczna w filozofii Platona i Arystotelesa. Artur Andrzejuk

Przyjaźń jako relacja społeczna w filozofii Platona i Arystotelesa. Artur Andrzejuk w filozofii Platona i Arystotelesa Artur Andrzejuk Plan Greckie pojęcie przyjaźni philia. Idealistyczna koncepcja przyjaźni u Platona. Polityczna rola platońskiej przyjaźni. Arystotelesowska koncepcja

Bardziej szczegółowo

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia.

1. WPROWADZENIE. Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania. praw logicznych do praktyki myślenia. 1. WPROWADZENIE Metody myślenia ta części logiki, która dotyczy zastosowania praw logicznych do praktyki myślenia. Zreferowane będą poglądy metodologów, nie zaś samych naukowców. Na początek potrzebna

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

LOGIKA Wprowadzenie. Robert Trypuz. Katedra Logiki KUL GG października 2013

LOGIKA Wprowadzenie. Robert Trypuz. Katedra Logiki KUL GG października 2013 LOGIKA Wprowadzenie Robert Trypuz Katedra Logiki KUL GG 43 e-mail: trypuz@kul.pl 2 października 2013 Robert Trypuz (Katedra Logiki) Wprowadzenie 2 października 2013 1 / 14 Plan wykładu 1 Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo

Dr hab. Maciej Witek Instytut Filozofii, Uniwersytet Szczeciński.

Dr hab. Maciej Witek Instytut Filozofii, Uniwersytet Szczeciński. Dr hab. Maciej Witek Instytut Filozofii, Uniwersytet Szczeciński http://mwitek.univ.szczecin.pl pok. 174, gmach Wydziału Humanistycznego US przy ul. Krakowskiej etyka moralność etyka moralność reguły,

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Tautologia (wyrażenie uniwersalnie prawdziwe - prawo logiczne)

Tautologia (wyrażenie uniwersalnie prawdziwe - prawo logiczne) Tautologia (wyrażenie uniwersalnie prawdziwe - prawo logiczne) Definicja 1: Tautologia jest to takie wyrażenie, którego wartość logiczna jest prawdą przy wszystkich możliwych wartościowaniach zmiennych

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Korzeniowski

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Korzeniowski Sygn. akt I UK 371/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 28 lutego 2011 r. SSN Zbigniew Korzeniowski w sprawie z odwołania S. P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o prawo do emerytury,

Bardziej szczegółowo

Ciała i wielomiany 1. przez 1, i nazywamy jedynką, zaś element odwrotny do a 0 względem działania oznaczamy przez a 1, i nazywamy odwrotnością a);

Ciała i wielomiany 1. przez 1, i nazywamy jedynką, zaś element odwrotny do a 0 względem działania oznaczamy przez a 1, i nazywamy odwrotnością a); Ciała i wielomiany 1 Ciała i wielomiany 1 Definicja ciała Niech F będzie zbiorem, i niech + ( dodawanie ) oraz ( mnożenie ) będą działaniami na zbiorze F. Definicja. Zbiór F wraz z działaniami + i nazywamy

Bardziej szczegółowo

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA

PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Anna Kazimierczak-Kucharska, UKSW PLATONIZM I NEOPLATONIZM W UJĘCIU PROFESORA GOGACZA Spojrzenie profesora Gogacza na tradycję platońską wydaje się być interesujące przede wszystkim ze względu na liczne

Bardziej szczegółowo