Projektowanie uniwersalne i profesjonalna obsługa klienta z niepełnosprawnością

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Projektowanie uniwersalne i profesjonalna obsługa klienta z niepełnosprawnością"

Transkrypt

1 Projektowanie uniwersalne i profesjonalna obsługa klienta z niepełnosprawnością Prowadzenie: Magdalena Dunaj Instytut Kształcenia Aktywnego Niepełnosprawność: podejście analityczne I -podąża za ustaleniami medycyny (medykalizacja niepełnosprawności, profesjonalizacja pomocy ) -uwaga skierowana na deficyty, zaburzenia u jednostki -jednostka niezdolna do pełnienia ról i funkcji społecznych -jednostka zależna od sprawnych fizycznie -niepełnosprawność to tragedia osobista -niepełnosprawność jest problemem na poziomie jednostkowym (psychosomatycznym) -uwaga skupiona na indywidualnym ograniczeniu sprawności -wiedza i praktyka medyczna określają metody leczenia -osoby niepełnosprawne ukrywane w ośrodkach odosobnienia żeby nie stanowiły ciężaru dla społeczeństwa -determinizm -narzucanie psychologicznej wyobraźni opartej na domysłach pełnosprawnych jak to jest żyć z niepełnosprawnością -wychowanie przez profesjonalistów osoby niepełnosprawnej do właściwego wypełniania przypisanej jej społecznie roli osoby niepełnosprawnej -pomijanie subiektywnych odczuć osoby niepełnosprawnej - Dobrze przystosowana osoba niepełnosprawna żyje zgodnie z oczekiwaniami ludzi pełnosprawnych, okazując się dzielną, pogodną i wdzięczną, gdy niesie się jej pomoc. A znów niepełnosprawni są natychmiast krytykowania, gdy grają niezgodnie z rolą, gdy są asertywni lub się czegoś domagają. (cyt. za: C. Barnes, G. Mercer, Niepełnosprawność, przekł. P. Morawski, Warszawa 2008, s. 14)

2 podejście analityczne II Paul Hunt (1966) Stigma: The experience of disability: Problem niepełnosprawności dotyczy nie tylko upośledzenia funkcji organizmu i skutków jakie powoduje ono u nas jako jednostek, ale co bardziej istotne problem ten dotyczy naszych relacji z normalnymi ludźmi. 1 The Union of the Physically Impaired Against Segregation (UPIAS) /Związek Niepełnosprawnych Fizycznie Przeciwko Segregacji/ w swoim manifeście Foundamental Principles of Disability (1976) wskazuje na społeczeństwo jako przyczynę upośledzania osób niepełnosprawnych fizycznie: Z naszej perspektywy to społeczeństwo upośledza osoby niepełnosprawne fizycznie. Niepełnosprawność jest czymś nadbudowanym nad naszymi ułomnościami przez fakt, że jesteśmy niepotrzebnie izolowani i wykluczeni z pełnego uczestnictwa w życiu społecznym. Niepełnosprawni są zatem dyskryminowaną grupą w społeczeństwie. 2 Przyczyną odsuwania osób niepełnosprawnych od normalności jest kwestionowanie przez nich powszechnie uznanych wartości społecznych i uaktywnianie lęków normalnego społeczeństwa. Niepełnosprawni są postrzegani jako bezużyteczni ponieważ nie mogą oni angażować się w działalność głównego nurtu ekonomicznego. Konsekwencją nieudanego dopasowania się do normalności jest odsunięcia jako inny. Nowa perspektywa ujmowania niepełnosprawności perspektywa relacyjna zwraca uwagę na mechanizmy rządzące szeroko rozpowszechnionym procesem wykluczania społecznego. podejście systemowe Definicje UPIAS Uszkodzenie (upośledzenie): całkowity albo częściowy brak kończyny lub ułomność kończyny, narządu lub funkcjonowania organizmu. 1 cyt. za: C. Barnes, G. Mercer, Niepełnosprawność, przekł. P. Morawski, Warszawa 2008, s. 16, s Tamże.

3 Niepełnosprawność: niekorzyści lub ograniczenia aktywności spowodowane współczesną organizacją społeczeństwa, które nie bierze pod uwagę ludzi niepełnosprawnych fizycznie, wykluczając ich z udziału w głównym nurcie życia społecznego. Model medyczny vs. Model społeczny Model medyczny (przyczyna wewnętrzna) jednostka jest niepełnosprawna ponieważ jest zaburzona Model społeczny (przyczyna zewnętrzna) jednostka jest niepełnosprawna ponieważ działają na nią bariery społeczne i mechanizmy dyskryminacji Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia WHO Niesprawność (impariment) - każda utrata sprawności lub nieprawidłowość w budowie czy funkcjonowaniu organizmu pod względem psychologicznym, psychofizycznym lub anatomicznym; Niepełnosprawność (disability) - każde ograniczenie bądź niemożność (wynikające z niesprawności) prowadzenia aktywnego życia w sposób lub zakresie uznawanym za typowe dla człowieka; Ograniczenia w pełnieniu ról społecznych (handicap) - ułomność określonej osoby wynikająca z niesprawności lub niepełnosprawności, ograniczająca lub uniemożliwiająca pełną realizację roli społecznej odpowiadającej wiekowi, płci oraz zgodnej ze społecznymi i kulturowymi uwarunkowaniami. Argumenty krytyczne -bazowanie na definicjach medycznych, biofizjologiczne kategorie normalności -nie uwzględnianie wpływu społecznych kryteriów normalności -nie bierze pod uwagę relatywizmu społecznego i kulturowego w porządkowaniu ról społecznych -niesprawność jest definiowana jako przyczyna zarówno niepełnosprawności jak i ograniczenia w pełnieniu ról społecznych a to uprzywilejowuje medycynę, rehabilitację, edukację i... specjalistów

4 -przedstawia środowisko jako neutralne, nie bierze pod uwagę stopnia w jakim upośledzające bariery społeczne, kulturowe i ekonomiczne decydują o społecznym wykluczeniu osób niepełnosprawnych Nowa definicja WHO Niepełnosprawność to efekt złożonych związków między stanem zdrowia jednostki i cechami jej osoby (wiek, płeć, wykształcenie) a czynnikami zewnętrznymi, reprezentującymi warunki, w których jednostka żyje. Cztery prawa systemu KOHERENCJA: zachowanie systemu ulegnie zmianie jeśli dodamy lub odejmiemy elementy składowe EMERGENCJA: interakcje między elementami systemu generują własności, których nie jesteśmy w stanie zaobserwować ani zmierzyć, sumując elementy składowe ADAPTACJA: system jest użyteczny (ma cel albo wartość przystosowawczą) WZMOCNIENIE: między elementami systemu zachodzą relacje przyczynowe (pętle sprzężenia zwrotnego) Cztery zasady modelu systemowego -unikatowość osoby - traktowanie każdej osoby niepełnosprawnej i sytuacji, w której ona się znajduje, jako jedynych w swoim rodzaju -unikatowość potrzeb - nieprzyjmowanie przedwczesnych lub ogólnych założeń co do potrzeb osób niepełnosprawnych -unikatowość strategii - wykorzystywanie strategii dostosowanych do konkretnej sytuacji, w której znajduje się osoba niepełnosprawna -unikatowość rozwiązań - uwzględnianie zasady lokalnej racjonalności, zgodnie z którą każde zachowanie niezależnie od tego, jak bardzo odbiega od naszych oczekiwań ma sens z perspektywy osoby, która je realizuje Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych 6 września 2012 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej ratyfikował Konwencję Organizacji Narodów Zjednoczonych o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Konwencja nie stanowi

5 wyłącznie postulatu przestrzegania praw i wolności obywatelskich wobec osób niepełnosprawnych, jest bowiem aktem normatywnym wywołującym skutki prawne, a co za tym idzie, stanowi element polskiego porządku prawnego. W zakresie regulacji prawnych dokument jest jedynym aktem prawnym tak kompleksowo ujmującym tę problematykę. Z punktu widzenia źródeł prawa dokument ten jest aktem o mocy powszechnie obowiązującej, który po procesie ratyfikacji stanowi część krajowego porządku prawnego. W tym też zakresie stosowanie postanowień Konwencji nie może odbywać się w sposób fakultatywny. Organy władzy publicznej po ratyfikowaniu dokumentu zobowiązane są do realizacji jego postanowień wprost. 3 -Konwencja to pierwszy w polskim porządku prawnym dokument kompleksowo regulujący status prawny osób z dysfunkcjami zdrowia -Celem Konwencji jest wspieranie oraz ochrona praw osób z dysfunkcjami, w szczególności przez umożliwienie im równego dostępu do życia publicznego -Preambuła Konwencji zawiera definicje niepełnosprawności, osoby niepełnosprawnej, dyskryminacji i komunikacji -Konwencja wprowadza zasady: poszanowania przyrodzonej godności osoby, w tym swobody dokonywania wyborów, poszanowania niezależności jednostki, niedyskryminacji, równości szans, pełnego i skutecznego udziału w społeczeństwie, integracji społecznej oraz poszanowanie rozwijających się zdolności niepełnosprawnych dzieci i ich prawa do zachowania tożsamości. Artykuł 1 Celem niniejszej konwencji jest popieranie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności. Do osób niepełnosprawnych zalicza się te osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub w zakresie zmysłów co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym, na zasadzie równości z innymi osobami. 3 Małgorzata Szreniawska, Znaczenie ratyfikacji Konwencji o Prawach Osób Niepełnosprawnych, Niepełnosprawność zagadnienia, problemy, rozwiązania, Nr III/2012(4), s. 11.

6 Artykuł 2 Komunikacja obejmuje języki, wyświetlanie tekstu, alfabet Braille'a, komunikację przez dotyk, dużą czcionkę, dostępne multimedia, jak i sposoby, środki i formy komunikowania się na piśmie, przy pomocy słuchu, języka uproszczonego, lektora oraz formy wspomagające (augmentatywne) i alternatywne, w tym dostępną technologię informacyjno-komunikacyjną. Język obejmuje język mówiony i język migowy oraz inne formy przekazu niewerbalnego. Dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność oznacza jakiekolwiek różnicowanie, wykluczanie lub ograniczanie ze względu na niepełnosprawność, którego celem lub skutkiem jest naruszenie lub zniweczenie uznania, korzystania z lub wykonywania wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności w dziedzinie polityki, gospodarki, społecznej, kulturalnej, obywatelskiej lub w jakiejkolwiek innej, na zasadzie równości z innymi osobami. Obejmuje to wszelkie przejawy dyskryminacji, w tym odmowę racjonalnego usprawnienia. Artykuł 2 Racjonalne usprawnienie oznacza konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nie nakładające nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadzie równości z innymi osobami. Uniwersalne projektowanie oznacza projektowanie produktów, środowiska, programów i usług w taki sposób, by były użyteczne dla wszystkich, w możliwie największym stopniu, bez potrzeby adaptacji lub specjalistycznego projektowania. Uniwersalne projektowanie nie wyklucza pomocy technicznych dla szczególnych grup osób niepełnosprawnych, jeżeli jest to potrzebne. Projektowanie Uniwersalne Uniwersalne projektowanie oznacza orientację na to, by włączać w proces projektowania jak najwięcej cech, które czynią przedmiot lub obiekt przyjaznym dla użytkownika. W tym sensie projektowanie uniwersalne stanowi rodzaj agregatora, w którym koncentrują się cechy

7 dobrych użytkowych rozwiązań w zakresie projektowania przestrzeni i przedmiotów, przefiltrowane przez sieć potrzeb tak zwanych ekstremalnych użytkowników (extreme users). U podłoża idei uniwersalnego projektowania leży przekonanie, że przestrzeń i przedmioty, które potrafią sprostać oczekiwaniom najbardziej wymagających użytkowników, będą użyteczne i dostępne dla wszystkich pozostałych. 4 Siedem reguł projektowania uniwersalnego -Równe szanse dla wszystkich (equitable use), -Elastyczność w użyciu (flexibility in use), -Prostota i intuicyjność w użyciu (simple, intuitive use), -Postrzegalność informacji (perceptible information), -Tolerancja błędu (tolerance for error), -Niewielki wysiłek fizyczny podczas użycia (low physical effort), -Rozmiar i przestrzeń wystarczające do użycia (size and space for approach and use). 4 cyt za: Maciej Błaszak, Łukasz Przybylski, Rzeczy są dla ludzi. Niepełnosprawność i idea uniwersalnego projektowania, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2010, s. 55.

8 Dostępność Możliwość korzystania z otaczającej nas przestrzeni to nie przywilej, ale prawo każdego z nas. Głuchy - czyli kto? Termin głuchota można rozumieć na co najmniej trzy sposoby: medycznie, społecznie i antropologicznie. W pierwszym znaczeniu terminu tego używa się na określenie jednostki chorobowej często nieuleczalnej. Tak rozumiana głuchota pojawia się w opracowaniach dotyczących etiologii choroby, jej postępów i metod leczenia. W drugim znaczeniu głuchota to rodzaj niepełnosprawności, który uniemożliwia pełne uczestnictwo w życiu społecznym. Taki sens tego terminu dominuje w pracach poświęconych różnym rodzajom rehabilitacji: społecznej, zawodowej, zdrowotnej. W trzecim znaczeniu głuchota jest rodzajem tożsamości, pozytywnej samoidentyfikacji ufundowanej na mówieniu w języku migowym. Ten ostatni sposób rozumienia terminu głuchota sprzyja podejmowaniu badań nie tylko nad językiem migowym, ale także nad kwestiami dyskryminacji, równouprawnienia i emancypacji osób głuchych. Rozważaniom tym towarzyszą postulaty określania osób głuchych jako grupy

9 etnicznej oraz próby definiowania, kim jest osoba głucha i czym jest kultura głuchych. Głuchota nie jest zjawiskiem czysto teoretycznym, ale przede wszystkim społecznym. Terminy głucha społeczność (ang. deaf community), kultura głuchych (ang. deaf culture) i niemające polskiego odpowiednika angielskiego deafhood odnoszą się do grup głuchych użytkowników języka migowego istniejących na całym świecie. Głuchota medycznie Nauki medyczne zajmują się zdrowiem czyli SPRAWNOŚCIĄ zarówno jeśli chodzi o budowę danej części ciała jak i funkcjonowanie.w tej perspektywie głuchota jest jednym z rodzajów uszkodzenia słuchu. Zgodnie z taką medyczną definicją w Polsce jest 696,5 tys. (313 tys. mężczyzn i 383,5 tys. kobiet) osób z uszkodzeniami i chorobami narządu słuchu. (GUS, Stan zdrowia ludności Polski w 2009r.) Wg klasyfikacji WHO (Światowej Organizacji Zdrowia): Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10, która w Polsce obowiązuje od 1996r. występują następujące typy głuchoty: -Głuchota przewodzeniowa i czuciowo-nerwowa (odbiorcza) -Głuchota przewodzeniowa obustronna -Głuchota przewodzeniowa jednostronna bez upośledzenia słuchu po stronie przeciwnej -Głuchota przewodzeniowa, nie określona -Głuchota czuciowo-nerwowa obustronna -Głuchota czuciowo-nerwowa jednostronna bez upośledzenia słuchu po stronie przeciwnej -Inne określone postacie głuchoty -Ubytek słuchu, nie określony po stronie przeciwnej -Głuchota mieszana przewodzeniowa i czuciowo-nerwowa, nie określona -Głuchota ototoksyczna -Głuchota starcza -Nagła głuchota idiopatyczna -Głuchoniemota niesklasyfikowana gdzie indziej -Inne określone postacie głuchoty -Ubytek słuchu, nie określony

10 W medycynie do wyróżnianiu różnych rodzajów głuchoty stosuje się najczęściej kryteria związane z anatomiczną lokalizacją niesprawności albo etiologią. Inny podział w zależności od stopnia utraty słuchu mierzonego w decybelach stosuje Międzynarodowe Biuro Audiofonologii (BIAP - Bureau International d'audiophonologie) Ubytek słuchu w decybelach Powyżej 20 do 40 Powyżej 40 do 70 Powyżej 70 do 90 Powyżej 90 Uszkodzenie słuchu w stopniach Lekkim Umiarkowanym Znacznym Głębokim Można jeszcze zastanawiać się nad czasem powstania głuchoty i wtedy mamy głuchotę: -prelingwalną powstała zanim dana osoba zdążyła nauczyć się mówić (do 2 roku życia) -interlingwalną powstała gdy dana osoba już zaczęła mówić ale jeszcze nie do końca (3-5 lat) -postlingwalną powstała gdy dana osoba już nauczyła się mówić (po 5 tym roku życia) Najważniejsze z medycznego punktu widzenia są dwie sprawy: 1. głuchoty nie można wyleczyć, ale można w różny sposób wspomagać słyszenie w Polsce 385,3 tyś osób korzysta z aparatu słuchowego (GUS, Stan zdrowia ludności Polski w 2009r.) 2. głęboki niedosłuch czyli właśnie GŁUCHOTA ma OGROMNE konsekwencje dla społecznego funkcjonowania jednostki Konsekwencje utraty słuchu zależą od wielu czynników: -wiek, w jakim nastąpiła utarta słuchu -rodzaj (przewodzeniowy, odbiorczy) i stopień utraty słuchu -protezowanie słuchowe -umiejętność wykorzystania posiadanych resztek słuchu -czynniki środowiskowe okresu dzieciństwa (rodzice słyszący czy głusi? czy w dzieciństwie była intensywna rewalidacja przez rodziców, poradnię, inna?) -czynniki środowiskowe wieku szkolnego (szkoła specjalna czy masowa? szkoła z internatem? czas wolny spędzany razem z dziećmi głuchymi?)

11 -aktualne warunki rodzinne (małżonek słyszący czy głuchy? dzieci słyszące czy głuche? znajomi? rodzina?) -podstawowy sposób porozumiewania się z otoczeniem (mowa, czytanie z ust, język migowy, pismo, gestykulacja, kombinacja tych elementów?) -cechy osobowości (inteligencja, czy chce się integrować ze słyszącymi) Wpływ na funkcjonowanie Poziom niedosłuchu Wpływ na funkcjonowanie Niedosłuch na poziomie 25 db poziom Trudności z usłyszeniem niektórych dźwięku emitowany przez szmer liści przy spółgłosek mogą się pojawiać błędy łagodnym wietrze, szept z odległości powyżej językowe. Trudności ze słyszeniem na 5 metrów Niedosłuch na poziomie 40 db poziom dźwięku emitowany przez darcie papieru, szmery w mieszkaniu Niedosłuch na poziomie od 50 do 70 db poziom dźwięku emitowany przez normalna rozmowę, wnętrze głośnej restauracji Niedosłuch na poziomie db poziom dźwięku emitowany przez głośną muzykę w pomieszczeniach, klakson, telefon, motocykl, włączony blender (z odległości 1 m) Niedosłuch powyżej 91 db poziom dźwięku odległość. Trudności ze słyszeniem w hałasie Trudności ze słyszeniem dźwięków cichej mowy. Trudności ze śledzeniem toku wypowiedzi zwłaszcza w sytuacji grupowej - dlatego może sprawiać wrażenie nieuważnej. Trudności w nauce związane z opóźnieniami w rozwoju języka Trudności ze słyszeniem normalnej rozmowy. Trudności ze śledzeniem toku wypowiedzi - dlatego może sprawiać wrażenie nieuważnej. Popełnianie błędów w wymowie. Konieczność bycia bliżej niż 2 m do źródła dźwięku, żeby dobrze słyszeć. Trudności w nauce związane z opóźnieniami w rozwoju języka Nie słyszy w ogóle mowy. Ich mowa może być trudna do zrozumienia. Trudności w nauce związane z opóźnieniami w rozwoju języka. Mogą w ogóle nie być świadomi, że osoba mówiąca mówi są niewrażliwi na komunikację werbalną. Nie słyszą dźwięków mowy ani innych

12 emitowany przez motocykl bez tłumika, wybuch petardy czy kosiarkę spalinową (z odległości 1 m) dźwięków. Bardzo trudno im zrozumieć mowę. Trudności w nauce związane z opóźnieniami w rozwoju języka. Nie posługują się w ogóle mową werbalną albo artykułują pojedyncze dźwięki. Uczą się poprzez pomoce wizualne albo za pomocą języka migowego. Mogą w ogóle nie być świadomi, że osoba mówiąca mówi są niewrażliwi na komunikację werbalną. Głuchota społecznie Z drugiej jednak strony bardzo łatwo daje się zauważyć, że... Konwencja Praw osób Niepełnosprawnych (ONZ, ), Art. 1 Do osób niepełnosprawnych zaliczają się osoby, z długotrwałą obniżoną sprawnością fizyczną, umysłową, intelektualną lub sensoryczną, która w interakcji z różnymi barierami może ograniczać ich pełne i efektywne uczestnictwo w życiu społecznym na równych zasadach z innymi obywatelami. Skoro zatem nikt nie może być dyskryminowany a niektórzy mogą mieć ograniczenia to mamy ZASADĘ RACJONALNEGO DOSTOSOWANIA Konwencja Praw osób Niepełnosprawnych (ONZ, ), Art. 2 Racjonalne dostosowanie oznacza konieczne i stosowne modyfikacje i adaptacje niepociągające za sobą nieproporcjonalnych i niepotrzebnych utrudnień, które to modyfikacje i adaptacje są niezbędne w określonych przypadkach dla zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości egzekwowania i korzystania z wszystkich praw człowieka i fundamentalnych swobód. Oczywiście natychmiast rodzi się pytanie o to w jaki sposób racjonalnie dostosowywać. Żeby z kolei udzielić odpowiedzi na to pytanie trzeba wcześniej WŁAŚCIWIE zdiagnozować bariery, na jakie napotyka osoba niepełnosprawna i co więcej rozstrzygnąć czy

13 odpowiedzialność za powstanie tej bariery leży po stronie społeczeństwa czy samej osoby niepełnosprawnej. Skalę trudności we WŁAŚCIWYM identyfikowaniu barier bardzo dobrze ilustruje przykład edukacji osób G/głuchych. Głuchota w pedagogice Pedagogiczne pomysły na uczenie Głuchych na przestrzeni lat oscylowały wokół dwóch pomysłów: GŁUCHYCH trzeba uczyć z wykorzystaniem języka mówionego (bariera po stronie osoby niepełnosprawnej) GŁUCHYCH trzeba uczyć z wykorzystaniem języka migowego (bariera po stronie społeczeństwa) 1. Nauczanie w języku mówionym Nauczanie za pomocą języka mówionego NIEZMIENNIE nie przynosiło żadnych efektów pedagogicznych. Dlatego zaczęły pojawiać się różne alternatywne formy komunikacji: -język narodowy mówiony - głośna mowa -język narodowy artykułowany - wyraźna artykulacja bez użycia głosu -znaki migowe daktylograficzne - alfabet palcowy i znaki liczb pismo -fonogesty - umowne układy rąk i palców wspomagające artykulację -znaki migowe ideograficzne i daktylograficzne w systemie językowo migowym pełnym (język migany z końcówkami) -znaki migowe ideograficzne i daktylograficzne w systemie językowo migowym użytkowym (język migany bez końcówek lub z końcówkami stosowanymi wybiórczo) -mimika i pantomimika stanowiąca integralna część znaków migowych -zachowania kinetyczne nie będące konwencjonalnymi znakami migowymi - mowa ciała Głuchota społecznie Pułapka perspektywy społecznej polega na przyjęciu perspektywy społecznej czyli większościowej. W przypadku edukacji osób G/głuchych model funkcjonalny właściwie uległ wyczerpaniu i nie przyniósł oczekiwanych efektów. Dlaczego?

14 Bo barierą nie jest głuchota ale.. komunikacja (język). Innymi słowy: nie mamy do czynienia z osobą niepełnosprawną ale obcokrajowcem! W szaleńczej gonitwie za foniczną sprawnością nie rozpoznany pozostaje pewien istotny szczegół. Mowa foniczna nie jest tożsama z językiem. Umiejętność mowy fonicznej nie oznacza umiejętności posługiwania się językiem. Uszkodzenie słuchu nie narusza potencjału umysłowego dziecka, ale w przypadku nieodpowiednich metod kształcenia potencjał ten bywa niewykorzystany. Psycholingwiści zgodnie twierdzą, że języka pierwszego nie można nauczyć. Rehabilitacja polegająca na żmudnej pracy nad artykulacją lub wyuczenie na pamięć list wyrazów bądź zdań nie jest w stanie zastąpić naturalnego sposobu przyswajania języka. Agramatyzm języka, który jest opisywany w literaturze jako następstwo głuchoty, jest konsekwencją stosowania nieodpowiednich metod, które uniemożliwiają głuchym dzieciom zanurzenia w języku. 5 Głuchota antropologicznie Zmiana, która się dokonuje obecnie (za sprawą badań lingwistycznych) ma charakter rewolucyjny. Przyjęcie nowej perspektywy, którą można ująć w stwierdzeniu: JĘZYK NIE JEST TOŻSAMY Z MOWĄ WERBALNĄ, przybliża nas (ludzi) do poznania jednej z największych tajemnic ludzkości: jak to się stało, że posługujemy się językiem? O co chodzi z tym językiem? Prof. Renata Grzegorczykowa wyróżnia następujące cechy języka, które decydują o tym, że jest on niezbędnym czynnikiem kształtowania kultury: 1. za jego pomocą przekazuje się kulturę 2. za jego pomocą TWORZY się kulturę bo język umożliwia tworzenie abstrakcyjnych pojęć poprzez: -wyróżnianie klas przedmiotów (np. kot, pies, gęś można zawrzeć w jednej klasie zwierzęta) -dzięki temu, że wyróżniamy klasy możemy analizować zjawiska (np. czym różnią się zwierzęta od ludzi?) 5 Maria Wiśniewska, Język pierwszy dziecka głuchego w: Edukacja niesłyszących. Publikacja konferencyjna, Polski Związek Głuchych Oddział Łódzki, Łódź 2011, str. 149

15 -dzięki temu można przywoływać zjawiska nieobecne (przeszłość, przyszłość itd.) -dzięki językowi możemy magazynować w pamięci fakty oderwane do namacalnego konkretnego doświadczenia -za pomocą języka można dokonywać jeszcze innych bardziej skomplikowanych operacji umysłowych 6 Walka o język Najstarsze świadectwa historyczne (np. dialog Platona pt. Kratylos) mówią o tym, że Głusi istnieli i posługiwali się językiem migowym ich własnym językiem. Nie był to jakiś uproszczony system komunikacji w języku narodowym (np. polskim, greckim itd.) ale po prostu odrębny język. Tylko, że dopiero w latach 60-ych XX w. językoznawcy naukowo opisali język migowy (amerykański) i wykazali tym samym, że jest on PRAWDZIWYM językiem. Skoro tak, to Głusi zaczęli domagać się tak jak inne mniejszości językowe prawa do kształcenia i komunikowania w swoim języku. Ta swoista walka o język to pierwszy etap tworzenia się zjawiska, które określić można Kulturą Głuchych. Językoznawcy są zgodni co do jednego języka (jakiegokolwiek) nie można się nauczyć trzeba się w języku zanurzyć (nie od dzisiaj wiadomo, że najlepiej uczy się języka w kraju, w którym tym językiem się mówi). Osoby Głuche NIE MOGĄ zanurzyć się w języku mówionym bo go NIE SŁYSZĄ ale MOGĄ zanurzyć się w języku migowym bo go WIDZĄ. Głuchota antropologicznie W perspektywie antropologicznej możliwe jest przyjęcie następujących założeń: - język migowy jest jednym z wielu języków, którymi posługują się ludzie na Ziemi - użytkownicy języka migowego stanowią mniejszość językową - głuchota nie jest chorobą ale rodzajem tożsamości, sposobem bycia, życia i funkcjonowania w świecie -każda osoba Głucha powinna mieć prawo do swobodnego posługiwania się i rozwijania języka migowego jako języka PIERWSZEGO 6 Opr. na podst. R. Grzegorczykowa Rola języka w tworzeniu kultury umysłowej w: Język a Kultura, tom 1: Podstawowe pojęcia i problemy, pod red. Janusza Anusiewicza i Jerzego Bartmińskiego, Wiedza o Kulturze, Wrocław, 1991

16 We wskazanych przez Paddy Ladd'a głównych tezach Głuchego dyskursu dominują te dotyczące języka migowego: -język migowy jest darem społeczności Głuchych, w którym wyrazić można wszystko czego wyrazić się nie da w języku mówionym -specyfika języka migowego polega też na tym, że może on być stosowany ponadnarodowo czego nie można powiedzieć o językach mówionych -tym samym Głusi stają się prototypowymi obywatelami świata -niemigający słyszący są osobami upośledzonymi z uwagi na miganie -język migowy jest ofiarowany słyszącym jako dar i jeżeli przyjmą ten dar to ich życie stanie się pełniejsze i bogatsze 7 Bariery edukacja -problem późnego nabywania pierwszego języka -analfabetyzm (bardzo słaba znajomość języka polskiego w piśmie) -dyskryminacyjny charakter egzaminów zawodowych -ograniczona liczba zawodów, w jakich mogą się kształcić głuche osoby -w praktyce brak finansowania tłumaczy w szkołach policealnych i na kursach zawodowych -brak wizualnych pomocy naukowych w szczególności materiałów w języku migowym -nieprzygotowanie nauczycieli do nauczania w języku migowym -język migowy traktowany jako środek pomocniczy w edukacji Bariery praca -nieświadomość lekarzy medycyny pracy i specjalistów ds. bhp -brak tłumaczy języka migowego w procesach rekrutacji i szkolenia pracowników -brak dedykowanego poradnictwa zawodowego i innych usług rynku pracy -trudności w komunikowaniu się z pracodawcą i współpracownikami -niskie i/lub zdezaktualizowane kwalifikacje zawodowe -dyskryminacja 7 Ladd, Paddy. Understending deaf culture. In search of Deafhood. Clevedon: Multilingual Matters Limited, 2002., str. 111

17 Bariery usługi -brak tłumaczy języka migowego (biura podróży, muzea, prywatne przychodnie lekarskie, stacje benzynowe, bankach...itd.) -Domofony -próby ograniczania dostępu do prawa jazdy -brak informacji wizualnej na przystankach i dworcach wyłącznie komunikaty dźwiękowe

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka

Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Rozumienie niepełnosprawności jako kwestii praw człowieka Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom Niepełnosprawnym Krok za krokiem w Zamościu 1 Konwencja ONZ/Preambuła/

Bardziej szczegółowo

KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje

KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje Seminarium dla osób pracujących w wymiarze sprawiedliwości Kraków, 3-4 września 2013 r. Rozwój międzynarodowych standardów w zakresie niepełnosprawności KPON ONZ: Cel, ogólne zasady i kluczowe koncepcje

Bardziej szczegółowo

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych Jakie prawa mają osoby niepełnosprawne? W czym Rzecznik może pomóc? Jak się skontaktować? Infolinia Obywatelska 800 676 676 BROSZURA_RPO_A5_20120927_1050.indd

Bardziej szczegółowo

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Małgorzata Joanna Adamczyk Kolegium MISH UW Collegium Invisibile m.adamczyk@ci.edu.pl Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Ewolucja czy rewolucja? Zdobywanie przez osoby

Bardziej szczegółowo

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ POJĘCIE NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W roku 1980 Światowa Organizacja Zdrowia opracowała i opublikowała definicję niepełnosprawności w Międzynarodowej klasyfikacji uszkodzeń, upośledzeń i niepełnosprawności.

Bardziej szczegółowo

Prawo równości UE i Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych

Prawo równości UE i Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych Prawo równości UE i Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych Prof. Lisa Waddington, European Disability Forum, Chair in European Disability Law, Maastricht University Struktura

Bardziej szczegółowo

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych

Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Wyzwania organizacyjne w rehabilitacji dzieci* i młodzieży* wynikające z ICF i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Maria Król POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Stowarzyszenie Pomocy Dzieciom

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Deborah Deutsch Smith - Pedagogika specjalna. T. 2. Spis treści

Księgarnia PWN: Deborah Deutsch Smith - Pedagogika specjalna. T. 2. Spis treści Księgarnia PWN: Deborah Deutsch Smith - Pedagogika specjalna. T. 2 Spis treści Rozdział 1. Niepełnosprawności fizyczno-ruchowe oraz specjalne potrzeby zdrowotne...........................................................

Bardziej szczegółowo

Zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020

Zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020 Zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020 Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych Cele Strategii Europa

Bardziej szczegółowo

Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami

Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami Bariery w dostępie do informacji i bibliotek osób z niepełnosprawnościami Każdy człowiek zdrowy, głuchy, niewidomy, słabo widzący, niedostosowany społecznie, inwalida ruchu ma prawo do: opieki, wychowania,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie Rzecznika Praw Obywatelskich z realizacji przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych

Sprawozdanie Rzecznika Praw Obywatelskich z realizacji przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych Sprawozdanie Rzecznika Praw Obywatelskich z realizacji przez Polskę zobowiązań wynikających z Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych Konferencja podsumowująca badania pt. Polityka publiczna wobec osób

Bardziej szczegółowo

Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od 2009 roku I

Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od 2009 roku I Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobie dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od 2009 roku I Komunikat Dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z dnia 1 września

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO GŁUCHYCH MAGDALENA DUNAJ

ZAGADNIENIA KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO GŁUCHYCH MAGDALENA DUNAJ ZAGADNIENIA KSZTAŁCENIA ZAWODOWEGO GŁUCHYCH MAGDALENA DUNAJ Żeby coś znaleźć, trzeba wiedzieć, czego się szuka. ks. Jan Twardowski, Elementarz księdza Twardowskiego dla najmłodszego, sredniaka i najstarszego

Bardziej szczegółowo

OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE. Z. Nowak - Kapusta

OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE. Z. Nowak - Kapusta OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNE Z. Nowak - Kapusta Osoba niepełnosprawna to osoba, która posiadała odpowiednie orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony (osoba niepełnosprawna prawnie) lub osoba, która takiego

Bardziej szczegółowo

DYSKRYMINACJA STUDENTÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH

DYSKRYMINACJA STUDENTÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH DYSKRYMINACJA STUDENTÓW NIEPEŁNOSPRAWNYCH I Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Formy, źródła i sposoby przeciwdziałania Maria Libiszewska Doradczyni edukacyjna Dział ds Osób Niepełnosprawnych UJ Plan Równe traktowanie

Bardziej szczegółowo

Polska Fundacja Osób Słabosłyszących. Działamy na rzecz pełnej dostępności przestrzeni publicznej dla osób słabosłyszących w Polsce

Polska Fundacja Osób Słabosłyszących. Działamy na rzecz pełnej dostępności przestrzeni publicznej dla osób słabosłyszących w Polsce Działamy na rzecz pełnej dostępności przestrzeni publicznej dla osób słabosłyszących w Polsce Jak obsługiwać klienta słabosłyszącego? Rozwiązania techniczne zwiększające dostępność jednostek publicznych

Bardziej szczegółowo

Prof.dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel. Osoby z niesprawnościami czytelniczymi - adresatami biblioterapii

Prof.dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel. Osoby z niesprawnościami czytelniczymi - adresatami biblioterapii Prof.dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Osoby z niesprawnościami czytelniczymi - adresatami biblioterapii What is Bibliotherapy? - YouTube 2:04 2:04 www.youtube.com/watch?v=yembbbd pgt8 Prezentacja "Biblioterapia

Bardziej szczegółowo

Spełnienie zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępność dla osób z niepełnosprawnościami.

Spełnienie zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępność dla osób z niepełnosprawnościami. Wymagania dotyczące: zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami, zasady równości szans kobiet i mężczyzn. Gdańsk, 19.10.2015 Spełnienie zasady równości

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Medyczna, Wydział Ogólnomedyczny Fizjoterapia Drugi Praktyczny. Pedagogika specjalna. mgr D. Wyrzykowska - Koda

Wyższa Szkoła Medyczna, Wydział Ogólnomedyczny Fizjoterapia Drugi Praktyczny. Pedagogika specjalna. mgr D. Wyrzykowska - Koda Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

Okulografia w badaniach percepcji napisów do programów audiowizualnych dla osób niesłyszących i niedosłyszących. wstępny opis badania

Okulografia w badaniach percepcji napisów do programów audiowizualnych dla osób niesłyszących i niedosłyszących. wstępny opis badania Okulografia w badaniach percepcji napisów do programów audiowizualnych dla osób niesłyszących i niedosłyszących wstępny opis badania Łukasz Dutka Lublin 2012 Zespół Agnieszka Szarkowska (ILS UW) Iza Krejtz

Bardziej szczegółowo

Wczesna interwencja. Małgorzata Czajkowska-Kisil Bartosz Marganiec. Uniwersytet Warszawski www.plm.uw.edu.pl. Konferencja.

Wczesna interwencja. Małgorzata Czajkowska-Kisil Bartosz Marganiec. Uniwersytet Warszawski www.plm.uw.edu.pl. Konferencja. + Konferencja Edukacja Głuchych Wczesna interwencja Warszawa 20 marca 2014 r. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Małgorzata Czajkowska-Kisil Bartosz Marganiec Uniwersytet Warszawski www.plm.uw.edu.pl +

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ JAKO KWESTIA SPOŁECZNA. Paulina Łajdanowicz

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ JAKO KWESTIA SPOŁECZNA. Paulina Łajdanowicz NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ JAKO KWESTIA SPOŁECZNA Paulina Łajdanowicz DEFINICJA Długotrwały stan występowania pewnych ograniczeń w prawidłowym funkcjonowaniu człowieka. Ograniczenia te spowodowane są na skutek

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

Nauczanie języków obcych w różnorodnym środowisku: uczniowie z niepełnosprawnością w szkołach ogólnodostępnych

Nauczanie języków obcych w różnorodnym środowisku: uczniowie z niepełnosprawnością w szkołach ogólnodostępnych Nauczanie języków obcych w różnorodnym środowisku: uczniowie z niepełnosprawnością w szkołach ogólnodostępnych Katarzyna Karpińska-Szaj Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań Wartośd społeczna i wartośd

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka niesłyszącego i słabosłyszącego 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr 15 Senatu UMK z dnia 24 lutego 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr 15 Senatu UMK z dnia 24 lutego 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr 15 Senatu UMK z dnia 24 lutego 2015 r. E f e k t y k s z t a ł c e n i a d l a k i e r u n k u i i c h r e l a c j e z e f e k t a m i k s z t a ł c e n i a d l a o b s z

Bardziej szczegółowo

Na podstawie 59 ust. 10 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w i sposobu ocesprawdzianów

Na podstawie 59 ust. 10 Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w i sposobu ocesprawdzianów Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z dnia 30 kwietnia 2010 r. w sprawie sposobów dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego od r. 2011 do potrzeb absolwentów

Bardziej szczegółowo

Konwencja ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Tekst przyjazny dzieciom. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej

Konwencja ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych. Tekst przyjazny dzieciom. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych Konwencja ONZ o Prawach Osób Niepełnosprawnych Tekst przyjazny dzieciom MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI

Bardziej szczegółowo

ZATRUDNIENIE WSPOMAGANE GŁUCHYCH MARZENIA A RZECZYWISTOŚĆ. Warszawa, 28 września 2010r.

ZATRUDNIENIE WSPOMAGANE GŁUCHYCH MARZENIA A RZECZYWISTOŚĆ. Warszawa, 28 września 2010r. ZATRUDNIENIE WSPOMAGANE GŁUCHYCH MARZENIA A RZECZYWISTOŚĆ Warszawa, 28 września 2010r. O czym będzie mowa? Jak rozumiem zatrudnienie wspomagane? Główne problemy osób głuchych (związane z zatrudnianiem)

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Podstawy języka migowego

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Podstawy języka migowego SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Podstawy języka migowego Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki

Bardziej szczegółowo

Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne

Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne Wychowanie fizyczne Wychowanie fizyczne specjalne Kierunek i rok studiów: Studia stacjonarne II rok, semestr 4, Studia niestacjonarne III rok, 6 semestr; II rok USM, 4 semestr. OLIGOFRENOPEDAGOGIKA 1.

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Komunikacja społeczna Kod przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

S MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ SEKRETARZ STANU PEŁNOMOCNIK RZĄDU DO SPRAW OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Jarosław Duda

S MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ SEKRETARZ STANU PEŁNOMOCNIK RZĄDU DO SPRAW OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Jarosław Duda S MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ SEKRETARZ STANU PEŁNOMOCNIK RZĄDU DO SPRAW OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Jarosław Duda BON-IV-071 2-2-2-MTK/1 4 Warszawa, Z 1 Pan Marek Michalak Rzecznik Praw Dziecka

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur

Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach. Opr. Monika Wajda-Mazur Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 w Lędzinach Opr. Monika Wajda-Mazur Klasy integracyjne w naszej szkole. Nasza szkoła jako placówka z oddziałami integracyjnymi, nie tylko edukuje w zakresie ustalonego

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej

Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej JEDNOSTKA MODUŁOWA: 322[17].Z3.01 Aktywizowanie pacjenta i jego opiekunów do korzystania z opieki protetycznej Wymagania wstępne : Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej uczeń powinien

Bardziej szczegółowo

O GŁUCHYCH SŁÓW KILKA

O GŁUCHYCH SŁÓW KILKA O GŁUCHYCH SŁÓW KILKA Głusi mogą wszystko, tylko słyszeć nie mogą te słowa głuchego rektora Uniwersytetu Gallaudeta Thomasa Hopkinsa Gallaudeta pokazują wiarę w Głuchego jako człowieka w pełnym tego słowa

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne programy nauczania szansą na awans edukacyjny

Innowacyjne programy nauczania szansą na awans edukacyjny Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA SignWriting Broszura informacyjna na temat projektu: Innowacyjne programy nauczania

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Podstawy języka migowego

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Podstawy języka migowego SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Podstawy języka migowego Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki

Bardziej szczegółowo

i uwarunkowania prawne [9]

i uwarunkowania prawne [9] Dysleksja i uwarunkowania prawne [9] Euroface Consulting s.r.o. Dodatkowe materiały: Ian Smythe Euroface Consulting 2013 1 SPIS TREŚCI Krótkie wprowadzenie Konwencja Europejska w skrócie Dlaczego Konwencja

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PROGRAMOWO - METODYCZNA w Szkole Podstawowej nr 15 im. Polskich Olimpijczyków w Koninie MÓWIĄ PALUSZKI

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PROGRAMOWO - METODYCZNA w Szkole Podstawowej nr 15 im. Polskich Olimpijczyków w Koninie MÓWIĄ PALUSZKI INNOWACJA PEDAGOGICZNA PROGRAMOWO - METODYCZNA w Szkole Podstawowej nr 15 im. Polskich Olimpijczyków w Koninie MÓWIĄ PALUSZKI PROGRAM NAUCZANIA JĘZYKA MIGOWEGO DLA DZIECI W WIEKU WCZESNOSZKOLNYM Opracowała:

Bardziej szczegółowo

Rola zespołów do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych w zakresie dostosowaniu warunków egzaminu.

Rola zespołów do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych w zakresie dostosowaniu warunków egzaminu. Rola zespołów do spraw specjalnych potrzeb edukacyjnych w zakresie dostosowaniu warunków egzaminu. Małgorzata Kowalczyk doradca metodyczny Radomskiego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli malgorzata.kowalczyk@rodon.radom.pl

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie Pełnomocnik Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie Pełnomocnik Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych Załącznik do Zarządzenia Rektora PWSZ Nr 28/2009 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Głogowie Pełnomocnik Rektora ds. Studentów Niepełnosprawnych Kwestionariusz dla niepełnosprawnego studenta PWSZ Głogów

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika

Studia Podyplomowe. Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika Studia Podyplomowe Edukacja i rehabilitacja osób z niepełnosprawnością intelektualną - Oligofrenopedagogika I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Strona 2 z 9. a O niepełnosprawnościach sprzężonych mówimy, gdy u absolwenta niesłyszącego, słabo słyszącego, niewidomego, słabo

Strona 2 z 9. a O niepełnosprawnościach sprzężonych mówimy, gdy u absolwenta niesłyszącego, słabo słyszącego, niewidomego, słabo Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 31 sierpnia 2011 r. w sprawie sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania w roku szkolnym 2011/2012 egzaminu maturalnego do potrzeb absolwentów

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA SURDOPEDAGOGIKA

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA SURDOPEDAGOGIKA Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA SURDOPEDAGOGIKA SYLWETKA ABSOLWENTA Absolwent surdopedagogiki uzyskuje wiedzę i umiejętności w zakresie: dydaktyki

Bardziej szczegółowo

A. Niepełnosprawność: definicje pojęcia

A. Niepełnosprawność: definicje pojęcia Vademecum dla osób niepełnosprawnych - przewodnik zawodowy Część I. Podstawowe pojęcia A. Niepełnosprawność: definicje pojęcia 1 SPIS TREŚCI: 2 A. Niepełnosprawność: definicje pojęcia Czym jest niepełnosprawność?...3

Bardziej szczegółowo

Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020. Warszawa, 23 marca 2015 r.

Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020. Warszawa, 23 marca 2015 r. Wsparcie osób z niepełnosprawnościami w nowym okresie programowania 2014-2020 Warszawa, 23 marca 2015 r. Kontekst programowania 2014-2020 Konieczność zapewnienia dostępności dla osób o różnych potrzebach

Bardziej szczegółowo

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych

Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Aktywność zawodowa jako element przygotowania do życia małżeńskorodzinnego osób niepełnosprawnych Wojciech Otrębski Instytut Psychologii Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Plan wystąpienia: Skala

Bardziej szczegółowo

INTEGRACJA. Opr. Monika Wajda-Mazur

INTEGRACJA. Opr. Monika Wajda-Mazur INTEGRACJA Opr. Monika Wajda-Mazur 1 W świetle przepisów uczeń niepełnosprawny to: uczeń, który posiada orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane przez zespół orzekający publicznej poradni

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca - kierunek polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2013/2014

Edukacja włączająca - kierunek polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2013/2014 Edukacja włączająca - kierunek polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2013/2014 Joanna Wrona Dyrektor Departamentu Zwiększania Szans Edukacyjnych w Ministerstwie Edukacji Narodowej Regulacje prawne

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Monika Haligowska

Opracowała: Monika Haligowska Kwalifikacja i orzekanie odnośnie dzieci niezdolnych do nauki w szkołach masowych. Podstawy prawne, rola psychologa, rola poradni w kwalifikowaniu do szkół specjalnych. Opracowała: Monika Haligowska Podstawy

Bardziej szczegółowo

Artykuł 1 Cel Celem niniejszej konwencji jest popieranie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i

Artykuł 1 Cel Celem niniejszej konwencji jest popieranie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i Artykuł 1 Cel Celem niniejszej konwencji jest popieranie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

Tłumacz Języka Migowego Wideo On-Line

Tłumacz Języka Migowego Wideo On-Line Tłumacz Języka Migowego Wideo On-Line Informacja o dostosowaniu do ustawy ( ) Chciałbym jednocześnie zwrócić uwagę, że zapewnienie dobrej jakości tłumaczenia może odbywać się również np. przez świadczenia

Bardziej szczegółowo

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Narzędzia pracy socjalnej nr 9 Wywiad z rodziną osoby niepełnosprawnej Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Współpraca szkoły z rodzicami. Dla dobra dziecka konieczne staje się budowanie porozumienia: szkoła dom środowisko B. Bartoszewska

Współpraca szkoły z rodzicami. Dla dobra dziecka konieczne staje się budowanie porozumienia: szkoła dom środowisko B. Bartoszewska Współpraca szkoły z rodzicami Dla dobra dziecka konieczne staje się budowanie porozumienia: szkoła dom środowisko B. Bartoszewska Ważne pytania: Po co chcemy współpracować? Co chcemy osiągnąć? Na jakiej

Bardziej szczegółowo

EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych

EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych EDUKACJA WCZESNOSZKOLNA W JĘZYKU ANGIELSKIM- Założenia programowe w klasach dwujęzycznych Wstęp Program nauczania edukacji wczesnoszkolnej w języku angielskim dotyczy uczniów klas 1-3 szkoły podstawowej

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu

Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Pedagogiki, Zakład Edukacji Osób z Niepełnosprawnością 4. Kod przedmiotu / modułu OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka niewidomego i słabowidzącego 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Supporting

Bardziej szczegółowo

1. Uczniowie/słuchacze/absolwenci uprawnieni do dostosowania: Dostosowanie formy warunków

1. Uczniowie/słuchacze/absolwenci uprawnieni do dostosowania: Dostosowanie formy warunków Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 1 września 2015 r. w sprawie szczegółowych sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu kwalifikacje w zawodzie do potrzeb i możliwości

Bardziej szczegółowo

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce. Rehabilitation value for societies in Europe

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce. Rehabilitation value for societies in Europe Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce Rehabilitation value for societies in Europe Warszawa, 7 października 2014 Droga do ratyfikacji Podpisanie Konwencji 30 marca 2007 Przegląd

Bardziej szczegółowo

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA

NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ RUCHOWA Joanna Trochimowicz Definiowanie niepełnosprawności Dwojakiego rodzaju kryteria uznawania kogoś za osobę niepełnosprawną: biologiczne czyli uszkodzenia narządów i ich czynności,

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH

ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH ARKUSZ DIAGNOZY UMIEJĘTNOŚCI FUNKCJONALNYCH Ucznia... Zawiera: 1. Dane o uczniu. 2. Diagnoza lekarska. 3. Diagnoza psychologiczna. 4. Diagnoza ekologiczna. 5. Umiejętności z zakresu: a) sposobu porozumiewania

Bardziej szczegółowo

kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w przedszkolach,

kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych oraz niedostosowanych społecznie w przedszkolach, Dostosowanie warunków i formy sprawdzianu do indywidualnych potrzeb psychofizycznych i edukacyjnych uczniów Na podstawie 37 ust. 7 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r.

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO PSYCHOLOGIA GŁUCHYCH

Bardziej szczegółowo

Walka z dyskryminacją osób niepełnosprawnych jest NASZĄ wspólną sprawą.

Walka z dyskryminacją osób niepełnosprawnych jest NASZĄ wspólną sprawą. 1 EUROPEJSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH 1997 2007: 10 lat walki o prawa osób niepełnosprawnych Walka z dyskryminacją osób niepełnosprawnych jest NASZĄ wspólną sprawą. W roku 1997 europejskie i krajowe

Bardziej szczegółowo

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej.

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. AAC to w skrócie komunikacja alternatywna i wspomagająca. To wszystkie sposoby porozumiewania się, które są wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO DLA UCZNIÓW Z DYSLEKSJĄ ROZWOJOWĄ Opracowanie: Mgr Anna Borek Mgr Barbara Jakubiec Mgr Tomasz Padyjasek Spis treści: 1. Termin dysleksja. 2. Trudności

Bardziej szczegółowo

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI Oddział Fundacji powstał 1 lipca 2012 Prowadzimy projekt skierowany dla: osób z orzeczoną niepełnosprawnością niepracujących w wieku

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4

Bardziej szczegółowo

społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w ośrodkach (tekst jedn. Dz.U. 2014, poz. 392).

społecznie w specjalnych przedszkolach, szkołach i oddziałach oraz w ośrodkach (tekst jedn. Dz.U. 2014, poz. 392). Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 29 sierpnia 2014 r. w sprawie sposobu dostosowania warunków i form sprawdzianu 2015 do potrzeb uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy program "Aktywny samorząd" realizowany w 2014 r. MODUŁ I OBSZAR A LIKWIDACJA BARIERY TRANSPORTOWEJ

Pilotażowy program Aktywny samorząd realizowany w 2014 r. MODUŁ I OBSZAR A LIKWIDACJA BARIERY TRANSPORTOWEJ Pilotażowy program "Aktywny samorząd" realizowany w 2014 r. PCPR w Toruniu informuje, iż Zarząd Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych przyjął w dniu 21 stycznia 2014 r. dokument pn.

Bardziej szczegółowo

do rodzaju ich niepełnosprawności na podstawie orzeczenia o potrzebie

do rodzaju ich niepełnosprawności na podstawie orzeczenia o potrzebie Komunikat w sprawie szczegółowej informacji o sposobach dostosowania warunków przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe od roku szkolnego 2012/2013 Komunikat dyrektora CKE w sprawie

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć prawa pacjenta

Zrozumieć prawa pacjenta Zrozumieć prawa pacjenta Historia praw dziecka w pigułce 1819 r. - Wielka Brytania, Robert Owen proponuje prawem zagwarantowany zakaz zatrudnienia małych dzieci w kopalniach i fabrykach; 1908 r. zakaz

Bardziej szczegółowo

DOSTOSOWANIE WARUNKÓW I FORM PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DO INDYWIDUALNYCH POTRZEB UCZNIÓW

DOSTOSOWANIE WARUNKÓW I FORM PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DO INDYWIDUALNYCH POTRZEB UCZNIÓW DOSTOSOWANIE WARUNKÓW I FORM PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DO INDYWIDUALNYCH POTRZEB UCZNIÓW Za dostosowanie warunków i form przeprowadzania egzaminu gimnazjalnego do potrzeb uczniów odpowiada przewodniczący

Bardziej szczegółowo

-jako narzędzie badawcze dla pomiaru wyników badań, jakości życia lub czynników środowiskowych;

-jako narzędzie badawcze dla pomiaru wyników badań, jakości życia lub czynników środowiskowych; Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) należy do rodziny międzynarodowych klasyfikacji opracowanych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) i stosowanych do opisu

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r.

Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. Uchwała Nr XV/91/15 Rady Powiatu Opolskiego z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Powiatowego programu działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Powiecie Opolskim na lata 2016-2020 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

WSPIERANIE RÓWNOŚCI PRZEZ KOMUNIKACJĘ

WSPIERANIE RÓWNOŚCI PRZEZ KOMUNIKACJĘ WSPIERANIE RÓWNOŚCI PRZEZ KOMUNIKACJĘ Jasne i publiczne komunikowanie równości na zewnątrz, jako ważnej wartości organizacji, nie tylko buduje jej wizerunek, ale także wzmacnia zwrotnie poparcie i zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia

Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia Orzekanie stopnia niepełnosprawności dla osób powyżej 16 roku życia Osoba niepełnosprawna zaliczana jest do jednego z trzech stopni niepełnosprawności: 1) znacznego, 2) umiarkowanego, 3) lekkiego. Orzeczenie

Bardziej szczegółowo

7 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie warunków

7 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie warunków Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 29 sierpnia 2014 r. w sprawie szczegółowej informacji o sposobach dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu potwierdzającego kwalifikacje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH LOGOPEDIA OGÓLNA Cel studiów: Celem studiów jest przygotowanie słuchaczy do zawodu logopedy terapeuty z zakresu diagnozy, terapii mowy i wymowy pracującego z dziećmi, młodzieżą

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA O PRAWACH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

KONWENCJA O PRAWACH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Preambuła KONWENCJA O PRAWACH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Państwa Strony niniejszej konwencji, (a) przywołując zasady proklamowane w Karcie Narodów Zjednoczonych, które uznają przyrodzoną godność i wartość

Bardziej szczegółowo

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi Nowe przepisy prawa kładą duży nacisk na wzmocnienie współpracy przedszkola, szkoły i rodziców oraz zapewniają rodzicom możliwość większego wpływu na edukację

Bardziej szczegółowo

Kodeks Równego Traktowania w Publicznej Szkole Podstawowej Nr 3 im. H. Łaskiego w Staszowie

Kodeks Równego Traktowania w Publicznej Szkole Podstawowej Nr 3 im. H. Łaskiego w Staszowie Kodeks Równego Traktowania w Publicznej Szkole Podstawowej Nr 3 im. H. Łaskiego w Staszowie I. Wstęp: Każdy człowiek ma prawo do korzystania z uprawnień i wolności, bez względu na jakiekolwiek różnice

Bardziej szczegółowo

Kurs: Psychologia kliniczna osób niepełnosprawnych. Wprowadzenie

Kurs: Psychologia kliniczna osób niepełnosprawnych. Wprowadzenie Kurs: Psychologia kliniczna osób niepełnosprawnych Wprowadzenie dr Jacek Kozłowski jacek.kozlowski@coachview.pl Proponowana literatura: Kowalik, S. (2006). Osoby niepełnosprawne i psychologiczne aspekty

Bardziej szczegółowo

DOSTOSOWANIE WARUNKÓW I FORM PRZEPROWADZANIA SPRAWDZIANU / EGZAMINU DO INDYWIDUALNYCH POTRZEB UCZNIÓW

DOSTOSOWANIE WARUNKÓW I FORM PRZEPROWADZANIA SPRAWDZIANU / EGZAMINU DO INDYWIDUALNYCH POTRZEB UCZNIÓW DOSTOSOWANIE WARUNKÓW I FORM PRZEPROWADZANIA SPRAWDZIANU / EGZAMINU DO INDYWIDUALNYCH POTRZEB UCZNIÓW Za dostosowanie warunków i form przeprowadzania sprawdzianu lub egzaminu gimnazjalnego do potrzeb uczniów

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla niepełnosprawnego kandydata na studia w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Kaliszu im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego

Kwestionariusz dla niepełnosprawnego kandydata na studia w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Kaliszu im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego Kwestionariusz dla niepełnosprawnego kandydata na studia w Państwowej WyŜszej Szkole Zawodowej w Kaliszu im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego UWAGA! Na podstawie informacji zawartych w kwestionariuszu

Bardziej szczegółowo

6 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie warunków

6 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie warunków Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 31 sierpnia 2012 r. w sprawie sposobu dostosowania warunków i form przeprowadzania w roku szkolnym 2012/2013 sprawdzianu i egzaminu gimnazjalnego

Bardziej szczegółowo

System wsparcia dzieci niepełnosprawnych w Powiecie Białostockim w ramach środków PFRON realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w

System wsparcia dzieci niepełnosprawnych w Powiecie Białostockim w ramach środków PFRON realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w System wsparcia dzieci niepełnosprawnych w Powiecie Białostockim w ramach środków PFRON realizowany przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Białymstoku USTAWA z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Zapewnianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości osobom niepełnosprawnym w prawie UE, KPON ONZ i na innych podstawach

Zapewnianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości osobom niepełnosprawnym w prawie UE, KPON ONZ i na innych podstawach Zapewnianie dostępu do wymiaru sprawiedliwości osobom niepełnosprawnym w prawie UE, KPON ONZ i na innych podstawach EUROPEJSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH An-Sofie Leenknecht 3 września 2013 www.edf-feph.org

Bardziej szczegółowo

Wiadomości wstępne dotyczące języka migowego.

Wiadomości wstępne dotyczące języka migowego. 27.01.2009r. Wiadomości wstępne dotyczące języka migowego. Czym jest język migowy? Ludzie niesłyszący, z racji niemożności korzystania ze zmysłu słuchu w komunikowaniu się, stworzyli nowy, wizualny, oparty

Bardziej szczegółowo