OKREŚLENIE INSTRUMENTÓW WSPARCIA MKIDN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OKREŚLENIE INSTRUMENTÓW WSPARCIA MKIDN"

Transkrypt

1 OKREŚLENIE INSTRUMENTÓW WSPARCIA MKIDN DLA PODMIOTÓW DZIAŁAJĄCYCH W OBSZARZE PRZEMYSŁÓW KULTURY I KREATYWNYCH" Raport z badania jakościowego Policy & Action Group Uniconsult Sp. z o.o. ul. Kierbedzia 4, Warszawa tel , fax ResPublic Sp. z o.o. Ul. Podmiejska 5, Warszawa tel , fax Warszawa,

2 Policy & Action Group Uniconsult Sp. z o.o. ul. Kierbedzia 4, Warszawa tel , fax ResPublic Sp. z o.o. ul. Podmiejska 5, Warszawa tel , fax Autorzy: Maciej Gajewski Robert Kubajek Jan Szczucki Justyna Witkowska

3 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 2 Spis treści 1. Wprowadzenie Kontekst jakościowego komponentu badania Respondenci Przebieg badania Ustalenia z badania jakościowego Problemy i bariery dotyczące rozwoju działalności w zakresie PKK Definicja sektora (Nie)dostosowanie oferty instytucji wsparcia do specyfiki sektora PKK Specyfika polskiego rynku Rola współpracy i świadomości znaczenia sektora PKK Okresowość i niestałość przychodów Dostępność finansowania i ryzyko prowadzenia działalności Brak wystarczających kompetencji miękkich Inne problemy Przygotowanie wyższych szkół artystycznych (i innych) oraz szkół artystycznych II stopnia do prowadzenia działalności w dziedzinie PKK Szkoły wyższe artystyczne i inne, kształcące w dziedzinach PKK Potrzeby studentów w zakresie przygotowania do działalności w sferze PKK Potrzeby uczelni tworzenie potencjału do kształcenia w dziedzinach PKK Dostosowania w zakresie treści i form kształcenia Staże i praktyki związane z PKK Instytucjonalne formy wspomagania studentów do wchodzenia na rynek PKK (biura karier i badanie losów absolwentów) Szkoły artystyczne II stopnia i policealne Przygotowanie szkół do rozwijania kompetencji uczniów związanych z PKK (rozwijanie postaw przedsiębiorczych) Dostosowanie treści i form nauczania do potrzeb związanych z działalnością w zakresie PKK Udział szkół artystycznych w programach wsparcia Koszty procesu dydaktycznego Projekty w dziedzinie PKK Projekt Kreatywni Projekt Go Creative. Biznes na Start Projekt Wzornictwo-Biznes-Zysk Projekt CREATIVE POLAND Projekt Znajdź niszę - wspieranie przemysłów kreatywnych Projekt Przedsiębiorczość w sektorach kreatywnych Projekt Kultura naszym biznesem... 51

4 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Projekt Faber rzemiosło motorem tworzenia zawodów kreatywnych Analiza projektów - podsumowanie Pożądane instrumenty wsparcia w dziedzinie PKK Ogólne uwagi dotyczące programów wsparcia Wsparcie lokalowe Wsparcie sprzętowe i inwestycyjne Programy stażowe Dostęp do finansowania Rola biur karier i administracji rynku pracy Promocja sektora PKK Inne możliwości wsparcia PKK Ustalenia na podstawie studiów przypadku Studium przypadku Amsterdam; koncentracja procesów wdrażania działań wspierających na rzez PKK Studium przypadku Katalonii; wspieranie PKK za pomocą wkładów zwrotnych (repayable contributions) Podsumowanie / wnioski Załączniki Lista respondentów indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI) Lista respondentów wywiadów telefonicznych (ITI)... 95

5 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 4 1. Wprowadzenie Niniejszy raport przedstawia ustalenia z badań jakościowych, zrealizowanych w ramach projektu pt. Określenie instrumentów wsparcia MKiDN dla podmiotów działających w obszarze przemysłów kultury i kreatywnych (PKK). Badanie jakościowe stanowiło drugi etap ww. projektu Kontekst jakościowego komponentu badania Badanie jakościowe poprzedziło przeprowadzenie analizy źródeł / dokumentów zastanych (desk research), której wyniki w postaci dokumentu opracowanego na początkowym etapie projektu stanowiła punkt wyjścia do dalszych działań badawczych, przewidzianych na kolejnych etapach procesu badawczego, a więc w badaniu jakościowym (niniejszy raport) oraz w fazie podsumowującej badanie, w której przewidziane jest przeprowadzenie trzech warsztatów regionalnych oraz dwóch warsztatów krajowych, grupujących różne kategorie interesariuszy przemysłów kultury i kreatywnych. Warsztaty te będą miały na celu przedyskutowanie przez szerokie grono uczestników, reprezentujących rozmaite perspektywy oglądu przedmiotu badania, zagadnień związanych z kształtowaniem wsparcia dla PKK oraz sformułowanie rekomendacji w sprawie ewentualnego (preferowanego) zakresu oraz przedmiotu działań wspierających. Natomiast, poprzedzające komponent warsztatowy, badanie jakościowe zaprojektowane zostało jako instrument służący identyfikacji opinii respondentów na temat ich aktualnych doświadczeń w sferze PKK, a także potrzeb, których zaspokojenie mogłoby wzmacniać i utrwalać efekty zaangażowania w rozwój branż PKK, w szczególności zaś pełnienie roli akceleratorów działalności twórców, jak i osób podejmujących / prowadzących działalność gospodarczą w tej sferze. W ten sposób, zgodnie z zamierzeniami Wykonawcy, badanie jakościowe powinno stać się źródłem dodatkowych wniosków, uzupełniających ustalenia z analizy dokumentów zastanych. Głównym celem badania jakościowego było więc zdiagnozowanie potrzeb w zakresie wspierania branży PKK w Polsce, jako jednej z podstaw merytorycznych do projektowania przyszłych działań wspierających Respondenci W celu możliwie pełnego uchwycenia oraz precyzyjnego odzwierciedlenia rozmaitych perspektyw oglądu tematyki badania, a także identyfikacji stanowisk respondentów, dotyczących przemysłów kultury i kreatywnych, badaniu jakościowemu poddano szereg różnych rodzajów organizacji. Badanie to zrealizowane zostało w oparciu o dwie techniki: (i) indywidualny wywiad pogłębiony (IDI) oraz (ii) wywiad telefoniczny (ITI) 1. 1 W dalszej części raportu cytowane są stanowiska / opinie respondentów pozyskane w toku poszczególnych wywiadów. Przyjęto następujące oznaczenia źródła cytowań: IDI-U pogłębione wywiady indywidualne z przedstawicielami szkół wyższych, IDI-S z przedstawicielami szkół artystycznych II stopnia i policealnych, IDI-P

6 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 5 Respondentami w badaniu jakościowym byli przedstawiciele następujących czterech grup podmiotów: 1. Szkoły wyższe publiczne i niepubliczne. W grupie tej respondentami indywidualnych wywiadów pogłębionych byli przedstawiciele szkół wyższych artystycznych, jak i innych, kształcących w obrębie PKK. Dominowały tradycyjne uczelnie artystyczne, aczkolwiek reprezentowane były również uniwersytety i politechniki, w których ofercie kształcenia obecne są kierunki, których profil kształcenia w sposób oczywisty odpowiada branżom PKK (25 IDI). Z uwagi na zróżnicowanie wewnętrzne tych jednostek, respondenci wywiadów wskazywani byli przez rektorów, jako osoby mogące wypowiadać się w imieniu całej uczelni. W niektórych przypadkach wywiady prowadzone były jako diady lub triady (wywiady z dwoma lub trzema osobami). 2. Szkoły artystyczne II stopnia i policealne respondentami indywidualnych wywiadów pogłębionych byli przedstawiciele szkół muzycznych i plastycznych II stopnia, publicznych i niepublicznych oraz niepubliczna szkoła policealna tj. policealne studium plastyczne szkoła reklamy (5 IDI). 3. Organizacje zaangażowane w realizację projektów, które miały na celu wspieranie działalności w obszarze PKK. Badaniem objęto 8 projektów, wyselekcjonowanych na etapie analizy dokumentów zastanych 2. Wśród badanych projektów przeprowadzane były (w różnych konfiguracjach w ramach poszczególnych projektów) indywidualne wywiady pogłębione z przedstawicielem (24 IDI): projektodawcy, organizacji partnerskiej, instytucji finansującej oraz beneficjentem. 4. Czwartą grupę badania jakościowego stanowiły rozmaite instytucje wspierające lub działające (w różnym zakresie) w obszarze przemysłów kreatywnych. W tym przypadku respondentami badania jakościowego byli przedstawiciele: organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego, instytucji otoczenia biznesu, różnymi typami podmiotów, zaangażowanych w realizację badanych projektów, ITI indywidualny wywiad telefoniczny. 2 Jej cześć stanowiła analiza projektów wsparcia w zakresie PKK, finansowanych przy wykorzystaniu źródłem pomocowych (głównie pochodzących z funduszy strukturalnych UE, w ramach perspektywy finansowej ). Bazując na wynikach tej analizy wyselekcjonowano 8 projektów (wskazano je, a następnie na etapie uzgadniania raportu z analizy desk research, zatwierdzono jako przedmiot badania jakościowego).

7 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 6 organizacji pozarządowych, instytucji kultury oraz instytucji finansowych. (ITI). W tej grupie zastosowanie znalazła technika indywidualnego wywiadu telefonicznego W ramach badania przeprowadzono również zagraniczne studia przypadków. Przedmiotem pierwszego studium były doświadczenia holenderskie miasta Amsterdam w zakresie działań i wspierania aktywności w ramach przemysłów kultury i kreatywnych. W ramach przeprowadzonej wizyty studyjnej eksperta Wykonawcy przeprowadzono indywidualne wywiady pogłębione z przedstawicielami: władz miasta Amsterdam, Fundacji Amsterdam Economic Board (animującej i prowadzącej inicjatywy klastrowe w dziedzinie przemysłów kreatywnych w Amsterdamie) oraz platformy przemysłów kreatywnych i innowacyjności w Amsterdamie i regionie (Pakhuis de Zwijger). Drugie studium przypadku przeprowadzono w Hiszpanii, w regionie Katalonii (Barcelona). W ramach tego studium zrealizowano indywidualne wywiady pogłębione z przedstawicielami następujących instytucji: władz miasta Barcelony, Katalońskiego Instytutu Przemysłów Kreatywnych oraz Triodos Bank, banku zaangażowanego w finansowanie sektora PKK przy wykorzystaniu zwrotnych form finansowania Przebieg badania Badanie jakościowe zostało zapoczątkowane na krótko przed przekazaniem Zamawiającemu pierwszej wersji analizy desk research. Realizowano czynności o charakterze logistycznym, dotyczące aranżacji wywiadów bezpośrednich oraz zaprojektowano, a następnie uzgodniono treść scenariusza indywidualnego wywiadu pogłębionego z wyższymi szkołami artystycznymi i szkołami muzycznymi i plastycznymi II stopnia (główne narzędzie badawcze, modyfikowane w przypadku wywiadów z reprezentantami pozostałych grupy respondentów. W dalszym toku badania uzgadniane były kolejne scenariusze badawcze. Realizacja terenowa badania przypadła na miesiące letnie (większość wywiadów wykonana została w sierpniu i wrześniu), przy czym zawsze przystępowano do badania (realizacji wywiadów) po uzgodnieniu z Zamawiającym narzędzi badawczych. Z uwagi na fakt, iż znaczna część respondentów reprezentowała sferę szkolnictwa (uczelnie wyższe / szkoły artystyczne), strona logistyczna badania okazała się bardzo skomplikowana (z uwagi na okres

8 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 7 wakacji letnich utrudnione było umawianie wywiadów z respondentami / szkołami). W rezultacie okazało się, że większość wywiadów w tej grupie musiała zostać przesunięta na miesiąc wrzesień i pierwszą połowę października. Ostatecznie, pomimo sygnalizowanych trudności, udało się przeprowadzić wszystkie indywidualne wywiady pogłębione. Przewidziane w badaniu oba studia przypadków (Amsterdam i Barcelona) wykonano w październiku 2014 r. Ustalenia logistyczne z instytucjami, w których przewidziano wywiady, zapoczątkowano już w końcu sierpnia 2014 r. Proces uzgodnień, dotyczący ustalenia terminów wizyt i respondentów okazał się bardzo skomplikowany i długotrwały. Tym niemniej, ostatecznie udało się zorganizować obie wizyty studyjne.

9 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 8 2. Ustalenia z badania jakościowego W niniejszym rozdziale ustalenia badawcze prezentowane są z uwzględnieniem pytań badawczych. Opis ten uzupełniany jest uwagami formułowanymi przez respondentów wywiadów, które niekiedy mają szerszy charakter. Uwagi te wykorzystano tam gdzie było to wskazane do zaprezentowania kontekstu sytuacji i działań związanych z przemysłami kultury i kreatywnymi Problemy i bariery dotyczące rozwoju działalności w zakresie PKK Firmy i osoby działające w sektorze PKK doświadczają rozmaitych problemów w rozpoczynaniu i prowadzeniu swej działalności. Wiele z nich nie ma charakteru specyficznego dla działalności podejmowanej w branżach przemysłów kreatywnych (tym barierom z oczywistych powodów nie będziemy poświęcali zbyt dużo miejsca), część zaś dotyczy tylko podmiotów podejmujących i prowadzących działalność w branży PKK. Znaczna część doświadczanych barier nie jest także specyficzna dla poszczególnych regionów, przeważnie mają one charakter w miarę jednolity na terenie całego kraju. Czynnikiem różnicującym pozostaje natomiast dostępność do infrastruktury otoczenia biznesu, jakość oferty instytucji otoczenia biznesu i ich ewentualne ukierunkowanie (lub jego brak) na sektor PKK. Czynniki te zależą bowiem od polityki władz lokalnych i regionalnych, a także samych instytucji, a wreszcie ewentualnej realizacji projektów wspierających sektor PKK. Z całą pewnością sytuacja w poszczególnych regionach w tej sferze jest bardzo zróżnicowana, co zresztą ujawniało się szczególnie podczas prowadzonych wywiadów telefonicznych Definicja sektora Problemem, który był wskazywany jako istotny, jest stosunkowo słaba znajomość sektora PKK i jego definicji, co utrudnia (do czego nawiążemy w dalszej części opracowania) projektowanie instrumentów wsparcia PKK. Często same firmy, które prowadzą działalności w ramach tego sektora nie są świadome tego, że są częścią sektora przemysłów kreatywnych i kultury: Największy problem to jest kwestia definicyjna, które przedsiębiorstwa tak naprawdę będą się zaliczały do tego sektora. Bo najczęściej opieramy się na nomenklaturze GUSowskiej i to nie do końca wiadomo. [Istnieje] dość mała świadomość firm, osób funkcjonujących w tym sektorze, że są sektorem kulturalnym. Wiele firm, które tak naprawdę należą do tego sektora, z punktu widzenia definicyjnego, nie wie, że do niego należy i nawet nie utożsamia się z tą definicyjnością. Oni działają niezależnie od tego, oni działają od x lat na rynku, produkują określone towary, realizują określone usługi i oni jakby nie widzą żadnego pożytku z tego, że nagle zostaną przyłączeni do sektora kreatywnego /ITI/.

10 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 9 Problem ten dotyczy nie tylko firm działających w sektorze PKK, ale także w dużym stopniu przedstawicieli administracji publicznej, którzy w wielu przypadkach nie są świadomi potencjalnego znaczenia tego sektora i możliwych, dostosowanych do jego specyfiki, form jego wsparcia. Brak odpowiedniej wiedzy nie dotyczy tylko mniejszych ośrodków (w przypadku których jest bardziej zrozumiały, ze względu na przeważnie niewielką liczbę firm, działających w sektorze PKK), ale także niekiedy większych miejscowości, czy też silnych regionów. W tym przypadku celowe jest podjęcie odpowiednich działań informacyjnych i edukacyjnych, do czego nawiązujemy w rekomendacjach (Nie)dostosowanie oferty instytucji wsparcia do specyfiki sektora PKK Wielu respondentów badań jakościowych wskazywało, że oferta instytucji otoczenia biznesu, skierowana do osób rozpoczynających działalność gospodarczą, jest nie do końca dostosowana do specyfiki PKK. W tym kontekście można wskazać kilka powodów takiej sytuacji: Absolwenci uczelni artystycznych, rozpoczynający działalność w sektorze PKK są często ze względu na specyfikę swojego wykształcenia, wymagającego szczególnych predyspozycji nieco odmienni od typowego absolwenta uczelni wyższej, często bywają bardziej wrażliwi, niekiedy mają dość ograniczone umiejętności organizacyjne. Stąd też mogą oni wymagać nieco odmiennych, bardziej precyzyjnych i pracochłonnych form wsparcia, dodatkowo w przyjaznej formie w tym kontekście badani zwracali uwagę na konieczność odpowiedniej wizualizacji przekazywanych treści, gdyż ze względu na rodzaj wrażliwości ta forma przekazu może być najbardziej efektywna, a także konieczność stosowania raczej zindywidualizowanych form kontaktu z odbiorcami. W przypadku PKK znaczna grupa osób prowadzi działalność nie w formie zarejestrowanej działalności gospodarczej, ale w formie działalności wykonywanej osobiście, w oparciu o umowy cywilnoprawne. Tymczasem praktycznie, poza działaniami uczelni (np. w ramach biura karier) nie istnieje oferta wsparcia skierowana do takiej grupy. Faktycznie bowiem dość trudno jest odróżnić quasi działalność gospodarczą (umowy cywilnoprawne jako jedyne lub główne źródło dochodu) od dorabiania w tej formie (umowy cywilnoprawne jako uzupełnienie dochodu z pracy etatowej). Biorąc pod uwagę także powyższe czynniki, absolwenci kierunków artystycznych mogą nie interesować się generalną ofertą wsparcia, nie kładącą nacisku na specyfikę działalności kulturalnej. Może się okazać (do czego powrócimy w rekomendacjach), że celowe byłoby oferowanie tylko w pewnym stopniu zmienionego wsparcia, prezentowanego jako dostosowane do specyfiki PKK. Znaczna

11 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 10 część przekazywanych informacji (zasady prowadzenia i rozwijania działalności gospodarczej, przepisy podatkowe) ma bowiem charakter jednolity, niezależny od branży, w której prowadzi się działalność. Z drugiej strony, istnieje oczywiście szereg obszarów, w których sfera PKK jest specyficzna i wymagająca kładzenia nacisku na wybrane kwestie jak np. znaczenie praw własności intelektualnej, czy też konsekwencje prowadzenia działalności bez formalnie zarejestrowanej działalności gospodarczej, ale tylko w formie umów cywilnoprawnych. Analogicznie, wskazywano, że poważnym problemem w projektowaniu wsparcia dla sektora PKK jest jego kompleksowość i fakt, że programy wsparcia dla tego sektora powinny być kierowane do bardzo różnych rodzajów instytucji, od samorządowych instytucji kultury, poprzez organizacji pozarządowe (stowarzyszenia i fundacje) i działające w różnych formach prawnych instytucje otoczenia biznesu, aż do przedsiębiorców sektora PKK. Dodatkowo, o czym wspominamy dalej, ze względu na specyfikę sektora, najbardziej udane inicjatywy są realizowane w partnerstwach. Tymczasem na ogół konkursy grantowe są kierowane tylko do jednej, wybranej grupy podmiotów, co silnie ogranicza możliwości wsparcia całego sektora; szczególnie w przypadku samorządów relatywnie najłatwiej jest wspierać organizacje pozarządowe: W tej chwili ogłaszamy konkurs dla organizacji pozarządowych no i niestety nie możemy tych środków przekazać [innym rodzajom osób prawnych] mimo, że ktoś na przykład złożył świetny projekt, czyli ani instytucji kultury, ani przedsiębiorcy. / / [Tymczasem trzeba by] zrównać organizatorów życia kulturalnego w możliwości dostępu do środków i to uporządkować /ITI/. Dodatkowo niekiedy (choć tego problemu jest bardzo trudno uniknąć) pojawiają się problemy, w sytuacji w której konkurs ogłasza instytucja, która jednocześnie prowadzi wybrane instytucje kultury i mamy do czynienia z nieuniknionym konfliktem interesów. Ten wątek pojawiał się w bardzo wielu wywiadach, szczególnie często podkreślano to, że utrudniony dostęp do finansowanych ze środków publicznych projektów mają firmy działające w branżach PKK: Oczywiście aplikowanie o środki nie wyklucza podmiotów działających w sferze gospodarczej, ale wydaje mi się, że one są w tym momencie na końcowych pozycjach, jeżeli chodzi o możliwość uzyskania finansowania. Najłatwiejszy dostęp mają] organizacje pozarządowe, a indywidualni twórcy, czy środowiska, które nie posiadają odpowiedniej osobowości prawnej odpadają /ITI/. Zwracano też uwagę na fakt, że - ze względu na złożoność sektora i to, że zawiera w sobie bardzo różne dyscypliny - dość trudno jest pozyskać wsparcie na projekty interdyscyplinarne, obejmujące różne sfery działalności PKK: Jest taka kategoria jak sztuki wizualne, ale ona też obejmuje takie działania artystyczne, które teoretycznie są interdyscyplinarne, ale w praktyce wszystko wrzucane jest do tego worka. Brakuje

12 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 11 mi takich możliwości wsparcia projektów, które są bardzo interdyscyplinarne i nowatorskie. Nie ma takich narzędzi, które jakby takie działania wspierały /ITI/ Specyfika polskiego rynku Poważną barierą w prowadzeniu działalności w PKK w Polsce jest to, że rynek polski jest stosunkowo mało zasobny i wielu ludzi nie stać na wydawanie znacznych środków na potrzeby kulturalne. W rezultacie także infrastruktura instytucjonalna jest słaba i wrażliwa na zawirowania rynkowe: Taka sytuacja uderza zarówno w samych artystów, jak i w działające wokół nich firmy, na przykład agencje artystyczne: niestety jeszcze rynek koncertowy w Polsce jest dosyć mały. Zapotrzebowanie na kulturę jest małe. Co innego jest w Niemczech, tam agencja ma duży obrót. Agencje nasze mają mały obrót, artystom są proponowane niskie honoraria. W związku z tym ten procent też jest niski, to generuje problemy, bo te agencje dość często upadają /IDI-U/. Ten problem jest oczywiście bardzo trudny, praktycznie niemożliwy do rozwiązania, gdyż zmiany w tej sferze są powiązane ze wzrostem gospodarczym i stopniowym bogaceniem się społeczeństwa, co wprawdzie ma miejsce, ale w dłuższej perspektywie czasu. Natomiast niestety istotne są konsekwencje słabości pośredników w postaci agencji artystycznych, wskutek czego absolwenci studiów artystycznych mogą liczyć na znacznie mniejsze wsparcie, niż ich odpowiednicy w wybranych krajach europejskich: W Polsce de facto nie istnieje coś, co na Zachodzie jest świetnie rozwiązane, czyli rynek agencji artystycznych. Nie ma u nas agencji artystycznych, które wzięłyby pod swoje skrzydła młodego, wybitnego człowieka, mówię o wybitnych solistach czy instrumentalistach, pianistach, wokalistach, kogokolwiek. Pomóc w starcie zawodowym, [z pomocą] estymy swojej instytucji, bo wiadomo, że jeżeli jest jakaś agencja licząca się na rynku i kogoś wysyła to znaczy, że ten ktoś już przeszedł jakąś weryfikację. / / Rynek agencji artystycznych zajmujących się artystami, solistami w Polsce de facto tak naprawdę nie istnieje/ / Największe gwiazdy polskiej wokalistyki, to jest dowód, mają agentów za granicą /IDI-U/. Badani podkreślali także czynnik stosunkowo niskiego poziomu korzystania z dóbr kultury w społeczeństwie i ograniczoną świadomość znaczenia kultury. Ich zdaniem może to niekorzystnie wpływać także na zainteresowanie firm działających w branży PKK. Jeżeli bowiem młodzi ludzie, jako uczniowie lub studenci kierunków pozaartystycznych, są stale motywowani do korzystania z różnych wydarzeń kulturalnych, także w życiu codziennym, to ci z nich, którzy później zostaną przedsiębiorcami, będą później zapewne mocniej wyczuleni na rolę odpowiedniego zaprojektowania produkowanych przez siebie wyrobów. W rzeczywistości z taką sytuacją nie zawsze mamy do czynienia. Wiele firm nie dostrzega potrzeby przygotowania odpowiednich, oryginalnych i dostosowanych do ich specyfiki projektów produkowanych wyrobów. W rezultacie praca projektantów często idzie na marne: Pytanie, czy przemysł to wdroży. Żeby to się nie działo, tak jak pamiętam, to był

13 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 12 taki ostatni okres przed transformacją w 89 miałem okazję zobaczyć wzorcownię butów w nieistniejącym już zakładzie przemysłu obuwniczego NZP Podhale w Nowym Targu. I tam na tych półkach były fenomenalne wzory, których nigdy nikt nie zobaczył. Fantastyczne. To było coś takiego, że buty takie widziało się w prospektach zagranicznych firm, a one były na półkach, jako wzory zaprojektowane przez polskich projektantów. Co jakiś czas przypominam sobie ten obraz, że często świetne wzory zaprojektowane przez polskich projektantów nie trafiają do produkcji, dlatego, że świadomość też producentów jest na tyle słaba /IDI-U/. To bardzo ciekawe spostrzeżenie, wskazujące na rolę budowania odpowiedniej świadomości przedsiębiorców, a także promowania dobrych praktyk, jeżeli chodzi o pozytywne skutki odpowiedniego zaprojektowania wyrobów danej firmy Rola współpracy i świadomości znaczenia sektora PKK Bardzo ważną kwestią jest zatem nie tylko tworzenie plaftorm współpracy (które są cenne, ale w wielu wypadkach niewystarczające), ale także aktywna, moderowana i wspomagana dyskusja pomiędzy normalnym biznesem i biznesem kreatywnym. To bowiem sektor PKK powinien w miarę możności, naturalnie z uwzględnieniem ograniczeń kosztowych i technologicznych, jasno proponować i forsować swoje rozwiązania: Henry Ford kiedyś powiedział, że jakby słuchał swoich klientów, to czego oczekiwali jego klienci to byłby szybszy koń. A on im zaoferował samochód, bo głębiej zrozumiał ich potrzeby niż oni sami. Dokładnie o to samo chodzi, dokładnie chodzi o to żeby nie tworzyć nowego konia tylko chodzi o to żeby zrozumieć, że on chce mieć ciekawie zilustrowaną, skonstruowaną aplikację na przykład. Taką fajnie skonstruowaną stronę internetową, albo świetnie skonstruowany portal z czymś tam. A katastrofa polega na tym, że biznes widzi sektor kreatywny, a sektor kreatywny widzi biznes, tylko nie umie się dogadać. To nie o to chodzi, że oni nie wiedzą o sobie. Wiedzą o sobie tylko jak przychodzi pan artysta do pana biznesmena to najczęściej mówią innymi językami /IDI-P/. Ta konstatacja jest z całą pewnością głęboko uzasadniona, natomiast już znacznie trudniejsze i bardziej praco- i czasochłonne jest rozwiązywanie tego typu problemów. Dodatkowo, szczególnie w przypadku mniejszych miejscowości poważnym problemem pozostaje brak świadomości znaczenia sektora PKK i tego, że nawet niewielkie firmy mogą w swojej masie generować znaczące przychody i tworzyć wiele miejsc pracy: My żyjemy w małym mieście i możemy mówić o punkcie widzenia osób, które nie mają tej świadomości, ani wiedzy, co się dzieje w dużych miastach. Mówię tutaj o lokalnych politykach. W dużym stopniu to są osoby, które wciąż tęsknią za dużym przemysłem i za inwestorem, który przyjedzie i postawi montownię lodówek. Trudno nam jest przekonywać, że po pierwsze to jest model, który już się nie sprawdza i jest również bardzo mocno ryzykowny, ale to jest również model, który nie zawsze przynosi ekonomiczne efekty. Natomiast siła przemysłu kreatywnego jest w tym, że tak naprawdę

14 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 13 może rozwijać się również w mniejszych miejscowościach poza dużymi miastami. Ten przemysł kreatywny przynosi dochody oraz miejsca pracy /ITI/. W tym kontekście zwraca się też uwagę na potencjalne zagrożenie, jakim jest ryzyko związane z możliwością likwidowania aktywnych instytucji, działających w sferze PKK lub też wspierających ten sektor, szczególnie jeżeli działają one w mniejszych miejscowościach: Nie mamy tutaj wsparcia ani systemowego, ani finansowego. I obawiam się, że może dojść do takiej sytuacji, że [nasza instytucja] może zostać zlikwidowana, albo powolutku przekształcony w lokalny Dom Kultury. [Generalnie] uzależnienie nietypowych innowacyjnych przedsięwzięć tylko i wyłącznie od lokalnej polityki jest bardzo ryzykowne, ponieważ sami wiemy, że w Polsce wiele tego typu przedsięwzięć budowanych trochę ponad lokalny poziom jest po prostu niszczone. Dyrektorów się wyrzuca, instytucje się zamyka. [Często mówi się, że mieszkańcy naszego miasta] z naszej działalności nic nie mają albo nie rozumieją co mają. I nie mówię tego o [naszym mieście], ale jest takich inicjatyw w skali kraju dość dużo i myślę, że one powinny mieć jakiś parasol, jakąś ochronę działań, która powinna być prowadzona w sposób ponadlokalny i ponadregionalny. Bo bardzo trudno jest potem odtworzyć tego typu działania, zwłaszcza myślę o tych mniejszych miastach /ITI/. Teza ta wydaje się głęboko uzasadniona i mimo słusznego delegowania szeregu kompetencji na niższe szczeble samorządu, instytucje o znaczeniu ponadlokalnym i ponadregionalnym powinny być, choć częściowo, wspieranie ze środków krajowych Okresowość i niestałość przychodów Specyfiką niektórych branż PKK jest też to, że osoba prowadząca działalność gospodarczą lub też pracująca w oparciu o umowy cywilnoprawne, realizuje jeden lub niewielką liczbę dużych projektów, za które płatność dokonuje się po wykonaniu dzieła. W takiej sytuacji znacznie utrudnione jest prowadzenie działalności gospodarczej, co jest związane z koniecznością ponoszenia określonych okresowych opłat: Artyści w ramach projektów pracują i otrzymują honoraria, przez pół roku robią coś, za co otrzymują jednorazową zapłatę. Teraz wejście w sferę przedsiębiorczości, gdzie trzeba płacić ZUS-y, wszystkie podatki co miesiąc, myślę że to może być barierą, która ich ogranicza /IDI-U/. W tego typu sytuacji znacznie bezpieczniejsze jest prowadzenie działalności na podstawie wyłącznie umów cywilnoprawnych lub też w połączeniu z pracą etatową. Oznacza to bowiem przede wszystkim brak konieczności comiesięcznego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne 3. Właśnie konieczność płacenia relatywnie wysokich składek ubezpieczeniowych jest uznawana za jedną z kluczowych, choć niespecyficznych, barier w prowadzeniu i rozwoju działalności gospodarczej. 3 Naturalnie wiele zależy od konkretnej sytuacji.

15 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 14 W sytuacji dość dużej niepewności, dotyczącej okresów płatności i pojawiania się nowych zleceń, dla osób decydujących się podjąć działalność gospodarczą, poważnym obciążeniem mogą być właśnie składki na ubezpieczenie społeczne. Na szczęście od jakiegoś czasu, osoby zakładające działalność gospodarczą, przez pierwsze 24 miesiące, mogą płacić składki liczone od obniżonej podstawy, czyli od kwoty 504 zł a nie jak normalnie od kwoty 2.247,60 zł. Oznacza to miesięczne obciążenie w wysokości ok. 161 zł. (co nie wydaje się być kwotą wygórowaną) 4. Jednocześnie, po zakończeniu tego okresu, stawka silnie rośnie, aż do kwoty ponad 700 zł, co jest poziomem już silnie odczuwalnym i niekiedy trudnym do zaakceptowania przez właściciela firmy. W tym momencie problemem jest nie tylko przetrwanie pierwszych 2 lat (w tym okresie składki ubezpieczeniowe nie są aż tak znaczącym kosztem), ale przygotowanie się na skokowy wzrost składek po upłynięciu okresu ich regulowania w niższej wysokości. Bardzo poważnym wyzwaniem jest też prowadzenie działalności w oparciu o umowy cywilnoprawne, bez rejestrowania działalności gospodarczej. Wielką zaletą tej formuły działania są znacznie mniejsze obciążenia finansowe, szczególnie w świetle opisanych powyżej problemów, zasadniczą zaś wadą w sytuacji utrzymania tej formuły działania przez wiele lat bardzo niska emerytura na starość. Problem ten już obecnie dotyka zresztą niektórych artystów Dostępność finansowania i ryzyko prowadzenia działalności Niektórzy badani wskazywali też, że firmom rozpoczynającym działalność w branży PKK bardzo jest trudno pozyskać finansowanie na cele obrotowe, nawet w sytuacji, gdy dysponują zleceniami na swoje usługi lub wyroby. Jak wskazuje jedna z badanych, reprezentująca inkubator przedsiębiorczości, prowadzący programy wsparcia także dla firm z branży PKK: Mamy naszą zwyciężczynię [konkursu dla najlepszych start-up ów], która dostała zamówienie z Norwegii na swoje kamizelki, mogła to zrobić w bardzo dużej ilości. Natomiast miała problem z dostaniem jakiegokolwiek kredytu, pożyczki. / / Okazało się, że niestety ani bank, ani inne instytucje nie dają ot tak. Bank mówi, że nie bo jesteś młodym przedsiębiorcą i ja ci nie mogę [udzielić kredytu]. To jest taka słaba [strona wspierania firm], dostają od nas wiedzę i nagle zderzenie z rzeczywistością, że nie mogą dostać finansowania. Musiała zrezygnować, zrobiła dużo mniejszą ilość /IDI-P/. Naturalnie, niechęć banków do finansowania start-up ów jest powszechnie znana i w znacznym stopniu zrozumiała; banki mają bowiem poważne problemy z oceną wiarygodności i potencjału rozwojowego młodych przedsiębiorców. Z tego powodu są uruchamiane, także w Polsce, finansowane ze środków publicznych programy ułatwiające osobom rozpoczynającym działalność gospodarczą dostęp do finansowania zwrotnego. Co interesujące, autorka powyższej wypowiedzi pochodzi z województwa pomorskiego, w którym dostępność takich programów, silnie 4 Zob. np.

16 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 15 ukierunkowanych właśnie na start-up y, jest chyba najlepsza w Polsce, w ramach Inicjatywy JEREMIE oraz Działania 6.2 PO KL, w regionie tym działa także kilku mocnych pośredników finansowych. Wydaje się zatem (na co wskazują zresztą także inne badania), że dobra znajomość oferty finansowania zwrotnego, udzielanego z udziałem środków publicznych, wśród instytucji otoczenia biznesu nie zajmujących się udzielaniem takiego finansowania, jest nader ograniczona. Sytuacja ta w dość oczywisty sposób uwypukla potrzebę ciągłego doskonalenia działań informacyjnych, wskazujących na dostępność specjalnych źródeł finansowania, tworzonych w oparciu o środki publiczne (np. rozwijająca się w Polsce oferta pozabankowych funduszy pożyczkowych wraz z perspektywami dalszego rozwoju ich zdolności kapitałowej, dzięki wspieraniu instrumentów finansowania zwrotnego w obecnej perspektywie funduszy strukturalnych Unii Europejskiej w Polsce). Z drugiej jednak strony konieczne jest również doskonalenie tej oferty pod kątem przedsięwzięć w sektorze PKK i z uwzględnieniem ich specyfiki rynkowej 5. Dość ważną kwestią (choć ten wątek w wywiadach nie pojawiał się zbyt często) są też predyspozycje charakterologiczne do prowadzenia działalności gospodarczej w powiązaniu z podejściem do swojej działalności artystycznej/zawodowej. Mianowicie, wielu absolwentów kierunków artystycznych swoją działalność traktuje przede wszystkim jako drogę do samorealizacji, zapominając lub przywiązując znacznie mniejszą wagę do strony biznesowej przedsięwzięcia, czyli tego, czy na dane produkty istnieje na rynku popyt, w jaki sposób dotrzeć do potencjalnych odbiorców, a także jakie koszty są związane z produkowanym wyrobem lub świadczoną usługą, w zestawieniu z przychodami, jakie można osiągnąć z ich sprzedaży. Na ten problem trafnie zwrócił uwagę jeden z projektodawców, realizujących dużej skali projekt wsparcia dla branży PKK: Oni się wyuczyli, nauczyli w tych akademiach takiego podejścia, że albo sztuka albo życie. Co jest absolutnym anachronizmem. W rozumieniu takich szkół anglosaskich jest to w ogóle dziwnie postawione pytanie. To rzeczywiście bardzo dużo przeszkadzało, bo powiedzmy sobie szczerze: w tej chwili jest mnóstwo pieniędzy na rynku. Prosty przykład fundusze pożyczkowe, przecież większość z 5 Jak wynika z posiadanego przez autorów niniejszego raportu rozeznania rynku pozabankowych funduszy pożyczkowych w Polsce, w ich ofercie brak jest instrumentów finansowych, które byłyby dedykowane bezpośrednio branżom PKK (zarówno inwestycyjnych, jak i o charakterze obrotowym). Nawet jednak, obecna oferta pożyczkowa o charakterze ogólnym stanowić może instrument przydatny do finansowania przynajmniej niektórych przedsięwzięć tego typu (jak np. wskazany przypadek start-up u, którego właścicielka nie była w stanie pozyskać kapitału na realizację w pełnej skali zamówienia z Norwegii). Kwestią pozostaje zatem dostrzeżenie przez fundusze określonej niszy rynkowej i odpowiednie wypromowanie obecnych instrumentów, jako nadających się do finansowania niektórych przedsięwzięć w sferze PKK. Powraca więc tu kwestia przepływu informacji. W tej sytuacji dość oczywistym jest wniosek, wskazujący na potrzebę odpowiedniego oddziaływania na fundusze pożyczkowe (choćby informacyjnego), aby w ich ofercie znalazły odzwierciedlenie sprawy finansowania przedsięwzięć w sektorze PKK (szczególnie chodziłoby tu o finansowanie raczej niewielkich rozmiarów, skierowane do osób podejmujących działalność gospodarczą dalsze uwagi na ten temat formułujemy w pkt 2.4., dotyczące konfigurowania instrumentów / produktów finansowych, sprofilowanych pod potrzeby przedsięwzięć PKK.

17 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 16 nich [uczestników projektu] mogłaby te same środki dostać jako pożyczkę [a nie dotację]. Ale kłopot polegał na tym, że oni nie byli gotowi do wzięcia tej pożyczki. Bo żeby wziąć pożyczkę, to oni by musieli myśleć o sobie, jako o biznesie. Natomiast oni tak nie myśleli, do nas przyszli właśnie dlatego, że spodziewali się, że tak nie będzie. Oni wyobrażali sobie, że opowiedzą nam o tym, co chcą robić jako o biznesie, a faktycznie będą robili to, co jest ich marzeniem. Więc odmiana mentalności jest rzeczywiście niezbędna, dużym problemem jest sposób kształcenia studentów w uczelniach artystycznych. /IDI-P/. Ta wypowiedź jest bardzo interesująca, wskazuje bowiem na dość poważne wyzwanie, jakie stoi przed kadrą uczelni wyższych. Z jednej bowiem strony, podejście do swojej działalności, jako sposobu spełnienia się w życiu, jest prawdopodobnie niezbędne do osiągania zamierzonych celów i wysokiej jakości twórczości artystycznej. Z drugiej zaś strony, tego typu nastawienie może nieco utrudniać działalność biznesową. Z punktu widzenia programów nauczania warto zatem rozważyć, czy profil kształcenia osób, które rozważają prowadzenie działalności osobistej lub działalności gospodarczej w branży PKK nie powinien być nieco korygowany w ciągu ostatnich lat studiów, aby większy nacisk kłaść na wskazywanie sposobów łączenia działalności artystycznej z biznesem. Wielu absolwentów kierunków artystycznych nie decyduje się na zakładanie działalności gospodarczej ze względu na bardzo duże ryzyko i obciążenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej w Polsce, w porównaniu do pracy etatowej, jak to dobrze opisała jedna z respondentek: [Etat] to jest stała pensja, stałe miejsce pracy, ochrona socjalna, urlopy macierzyńskie, wychowawcze, zwolnienie lekarskie. / / w tym kraju nie opłaca się mieć swojej działalności gospodarczej. W tym kraju opłaca się być zatrudnionym na umowę o pracę, ponieważ pracownik na podstawie kodeksu pracy ma nieograniczone możliwości i naprawdę ma się dobrze /IDI-U/. Z kolei w przypadku branży PKK ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej jest bardzo wysokie a stałość przychodów bardzo niewielka, stąd też przykładowo nawet na studiach niewielu studentów decyduje się na zaciąganie kredytów studenckich: Rynek kreatywny cechuje to, że przychód jest nieregularny i w niewiadomej wysokości. Jeżeli ktoś pracuje w korporacji, w dużej firmie, w agencji reklamowej, w telewizji, w mediach jasne, że ma normalną pensję i jest w ZUS-ie i ma te dochody normalne. Natomiast, jeżeli ktoś jest free lancerem, czyli osobą, która sprzedaje swoją kreację na zlecenie, umowę o dzieło, właściwie zawsze przychód jest nieregularny i nie można przewidzieć w jakich ratach [można by ewentualnie spłacać zaciągnięty kredyt] /IDI-U/ Brak wystarczających kompetencji miękkich W opiniach zebranych w trakcie badań, pojawiał się też, poniekąd powiązany z powyższym, wątek niewystarczających kompetencji miękkich, dotyczący zdolności komunikacyjnych i umiejętności interpersonalnych absolwentów uczelni wyższych. Zapewne

18 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 17 zresztą ta obserwacja nie jest specyficzna tylko dla absolwentów kierunków artystycznych, ale dotyczy absolwentów większości kierunków. W przypadku branży PKK, ze względu na jej specyficzny, rozwijający się charakter, kwestia ta może odgrywać jednak szczególnie istotną rolę: Super istotnym zasobem są kompetencje społeczne. Te biznesy nie rozwijają się poprzez budowę nowych fabryk, tylko poprzez dostawanie zleceń, a to jest najczęściej kwestia działania w sieci. Więc, jeżeli ktoś się nie nauczył korzystania z zasobów, jakimi są znajomości, to nie rozwinie biznesu kreatywnego. I tych dwóch, tak naprawdę fundamentalnych, rzeczy absolwentom brakuje: odporności psychicznej i zdolności planowania, opartego o swoje cechy osobowościowe. Drugiej, to wykorzystywania jak najszerzej [możliwości komunikacji], rozmawiania z każdym, nawet mówiącymi różnymi językami gdzieś z innych obszarów, biznesmenami /IDI-P/. Wydaje się, że zaprezentowana powyżej obserwacja jest bardzo trafna i warta rozważenia w kontekście programów nauczania. Z drugiej strony warto jednak pamiętać, że tylko niektórzy absolwenci kierunków artystycznych rozpoczną działalność (samodzielną lub gospodarczą) w branżach PKK, stąd też być może intensywne nauczania kompetencji miękkich powinno być skoncentrowane tylko na takich osobach, choć w zasadzie są one bardzo przydatne w każdej sferze życia. W tym kontekście (powodem może tez być między innymi właśnie brak wystarczających kompetencji miękkich) zwracano też uwagę na brak umiejętności i chęci współpracy pomiędzy poszczególnymi partnerami i organizacjami sektora PKK, co zmniejsza efekty synergiczne prowadzonych działań: Do swojej pracy potrzebujemy aktywnych partnerstw, że różne organizacje z tej samej dziedziny ze sobą współpracują, a nie ścigają się. I ja ewidentnie widzę ten problem, że nie ma [wystarczającej] współpracy [wewnątrz]sektorowej, silnej i dobrze skonstruowanej, że ciągle to jest postrzegane jako konkurencja, a nie to, że wzajemnie możemy dać sobie coś i stworzyć coś silnego. I my realizując projekty dla sektora kreatywnego / / potrzebujemy tych partnerstw i takiej dynamicznej pracy. Nawet próbując szukać partnerstw zagranicznych potrzebujemy lokalnie tutaj i regionalnie mieć takie silne partnerstwa, to jest dla mnie i największy problem /ITI/ Inne problemy Niektórzy badani podkreślali też dość ograniczoną ofertę wsparcia doradczego i informacyjnego dla osób rozpoczynających działalność gospodarczą w branży PKK. Ich zdaniem w przypadku rozpoczynania działalności nie bardzo wiadomo do kogo się zwrócić o pomoc, przy czym nie chodzi tylko o samą procedurę założenia działalności, ale o rozmaite

19 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 18 problemy związane z jej prowadzeniem. Wsparcie takie jest wprawdzie zapewniane 6, jednak informacja o nim nie zawsze dociera do zainteresowanych. Dodatkowo, obejmuje ono tylko osoby prowadzące lub zakładające działalność gospodarczą sensu stricto. Wspominano też niekiedy o poważnym problemie dotyczącym braku skutecznych kanałów informowania o dokonaniach instytucji kulturalnych i firm z sektora PKK. Zdaniem wielu osób mass media koncentrują się wyłącznie na wydarzeniach najwyższej rangi i na wydarzeniach mających posmak sensacji lub skandalu, podczas gdy wydarzenia, które się do żadnej z tych kategorii nie kwalifikują przechodzą zbyt często niezauważone: Kurczy się sfera, w której istnieje możliwość dotarcia do odbiorcy. Mam wrażenie, że mamy coraz lepszą kulturę, o której wie coraz mniej ludzi. Dopiero skandal jest narzędziem, które katapultuje wydarzenie lokalne do rangi ogólnopolskiego. W mniejszych ośrodkach, które nie dysponują silnymi mediami, to wszystko to ginie /ITI/ Przygotowanie wyższych szkół artystycznych (i innych) oraz szkół artystycznych II stopnia do prowadzenia działalności w dziedzinie PKK Wywiady z przedstawicielami wyższych szkół artystycznych oraz innych uczelni wyższych, kształcących na kierunkach związanych z PKK, a także szkół artystycznych II stopnia i policealnych, wykazały występowanie szeregu kwestii, istotnych z punktu widzenia doskonalenia zdolności do kształcenia studentów i uczniów w związku z wyzwaniami funkcjonowania przez nich w branżach kreatywnych i kultury. Choć sygnalizowane w wywiadach problemy są w dużej mierze uniwersalne, a więc są charakterystyczne również w sferach kształcenia nie związanych z PKK, to jednak występują również problemy wynikające ze specyfiki badanych jednostek edukacyjnych (szkół artystycznych) oraz samej dziedziny PKK Szkoły wyższe artystyczne i inne, kształcące w dziedzinach PKK W badaniu szkół wyższych (artystycznych i innych kształcących na kierunkach związanych z PKK) ujawniło się wiele interesujących wątków. Generalnie, najważniejsze z nich, a więc występujące z największym natężeniem i uwzględniane z punktu widzenia wspierania uczelni do lepszego przygotowywania studentów do wchodzenia na rynek i działania w sferze PKK, dotyczą: (1) identyfikacji potrzeb studentów, do zaspokajania których dążyć musi każda uczelnia, i odpowiednio (2) potrzeb uczelni, które umożliwią spełnienie zadość głównym oczekiwaniom studentów, (3) wprowadzania niezbędnych dostosowań w zakresie kształtowania treści i form kształcenia, w tym w szczególności (4) oferowania możliwości korzystania z praktyk i staży w instytucjach i przedsiębiorstwach branż PKK, a 6 Na przykład w ramach finansowych przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości tzw. Punktów Konsultacyjnych, program ten nie ma jednak charakteru stale dostępnej oferty, co stawia jego zasadność pod znakiem zapytania.

20 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 19 także (5) rozwoju instytucjonalnych form wspomagania studentów / absolwentów do wchodzenia na rynek pracy i podejmowania działalności w sferze PKK Potrzeby studentów w zakresie przygotowania do działalności w sferze PKK W wyższych uczelniach artystycznych istnieje zrozumienie co do znaczenia kształcenia studentów, z uwzględnieniem potrzeb związanych z radzeniem sobie na rynku generalnie, ich działaniem w ramach branż PKK. Respondenci uwypuklają wielkie znaczenie kultury i kreatywności dla gospodarki, wskazując przy tym na pewne (wyraźne już obecnie) trendy rozwojowe. Zdaniem respondentów w perspektywie kilkunastu lat branże PKK staną się kluczowe dla rozwoju gospodarczego Europy. W tej sytuacji, w odniesieniu do Polski, wskazuje się na potrzebę silniejszej promocji PKK jako nośnika rozwoju społecznogospodarczego. Zdaniem wielu respondentów, PKK wciąż nie są postrzegane jako dziedziny o szczególnym potencjale dla rozwoju gospodarczego kraju. Konieczne jest wiec promowanie i uświadamianie ich znaczenia, przede wszystkim w kręgach administracji gospodarczej, jak i w sektorze biznesu. Obserwacje te uzasadniają również odpowiednie kształtowanie oferty nauczania na poziomie wyższym. Podkreśla się, że zagadnienia związane z przygotowywaniem studentów, w tym przede wszystkim szkół artystycznych, dotyczące funkcjonowania w obszarze przemysłów kultury i kreatywnych, różnicują się odpowiednio do branży PKK. W zależności od konkretnej dyscypliny inne są potrzeby, dotyczące przygotowania studentów / absolwentów do wchodzenia na rynek pracy lub podejmowania przez nich indywidualnej działalności gospodarczej. Najbardziej ogólną podstawę tego zróżnicowania stanowi podział dyscyplin na dwie ogólne grupy: sztuki warsztatowo-artystyczne (np. muzyka, malarstwo, rysunek, rzeźba) i dziedziny warsztatowo-projektowe (np. architektura, wzornictwo, produkty cyfrowe). Oczywiście, druga ze wspomnianych grup jest w sposób naturalny łatwiejsza do zarządzania prowadzonego w celu plasowania jej absolwentów w gospodarce. Niezależnie jednak od wskazanego zróżnicowania, wszędzie tam, gdzie w grę wchodzi podejmowanie samodzielnej działalności gospodarczej, potrzeby studentów koncentrują się na pomocy, dotyczącej problematyki początkowego etapu uruchamiania takiej działalności i wszelkich związanych z tą fazą zagadnień szczegółowych, np. spraw organizacyjnych, finansowych, związanych z pozyskiwaniem pierwszych klientów, nawiązywaniem kontaktów biznesowych, kontaktów z organami administracji gospodarczej i skarbowej (np. prowadzeniem księgowości). W wielu przypadkach nie są to jednak potrzeby specyficzne, aczkolwiek występują obszary, w których kształtowanie odpowiednich umiejętności do poruszania się na rynku, jest w jakiś sposób związane ze specyfiką dziedziny PKK (np. znaczenie umiejętności autoprezentacji, tworzenia często bardzo kosztownego portfolio, obrazującego / wizualizującego umiejętności absolwenta).

21 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 20 Podkreśla się również pewne wspólne potrzeby (niezależne od dyscypliny). Generalnie mówiąc, w tym przypadku chodzi o potrzebę umożliwienia kształtowania określonych doświadczeń i bardzo praktycznego przygotowania studentów do wchodzenia na rynek pracy / podmiotów gospodarczych. W tym obszarze jak podkreślają respondenci istotnego znaczenia nabierają wszelkiego rodzaju stażowe formy gromadzenia doświadczeń i kształtowania umiejętności przyszłego pracownika lub przedsiębiorcy, realizowane bezpośrednio w podmiotach rynkowych lub instytucjach, które stanowić mogą źródło przyszłego zatrudnienia, a także zajęcia praktyczne, np. prowadzone przez przedstawicieli sfery biznesu. Jak podkreślali respondenci reprezentujący szkoły wyższe, w przypadku pierwszej grupy dyscyplin potrzeby studentów (w związku z ich przyszłą działalnością w sektorze PKK) dotyczą przede wszystkim szkoleń z zakresu zarządzania projektami, czyli w ogóle pracy projektowej [grupowej], gdyż ich życie bazuje później [po zakończeniu studiów] na projektach. Osoby takie powinny mieć też także możliwość pozyskania wiedzy / umiejętności z autoprezentacji, radzenia sobie ze stresem, czyli [mówiąc bardziej ogólnie chodzi tu o] umiejętności interpersonalne /IDI-U/; dodatkowo, ważna jest również wiedza i umiejętności dotyczące pozyskiwania źródeł finansowania (w tym zamówień na dzieła). Natomiast, w przypadku drugiej grupy, osoby kształcone w tych dyscyplinach, / / potrzebują przede wszystkim wiedzy, jak prowadzić firmę, jak zarządzać, jak finansować jej potrzeby rozwojowe /IDI-U/. W każdym przypadku ważne są też umiejętności promowania / marketingu własnych umiejętności i zdolności, a więc bardzo ważnych elementów sztuki zarządzania, decydujących o możliwościach pozyskiwania klientów i zamówień. Płynące od przedstawicieli wyższych szkól artystycznych informacje o potrzebach kształconych studentów wskazują, że w kontekście działalności w sferze PKK potrzeby te dotyczą głównie: umiejętności pracy zespołowej ( / / praca zespołowa, to jest też nasz [główny] mankament /IDI-U/), silniejszego powiązania systemu kształcenia z praktyką (z rynkiem / biznesem), pozyskiwania wiedzy poprzez pracę w grupach projektowych, w tym z udziałem praktyków, zdolności do autoprezentacji, z uwzględnieniem własnego, dobrze dopracowanego portfolio osiągnięć, promocji własnych zdolności, zarządzania i organizacji w zakresie indywidualnej działalności gospodarczej, pozyskiwania środków finansowych w oparciu o różnego rodzaju instrumenty (np. dotacyjne, zwrotne). Zapotrzebowanie na wiedzę w zakresie wszystkich ww. elementów jest znaczące, szczególnie w gronie studentów szkół artystycznych. Kształtowanie umiejętności współpracy odbywać się może również przy okazji testowania nowych przedsięwzięć, podejmowanych przez studentów i absolwentów. Powinni być oni zachęcani do ich podejmowania głównie poprzez stwarzanie sprzyjających warunków już na uczelniach. W przypadku niektórych kierunków (głównie warsztatowo-

22 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 21 projektowych: wzornictwo, architektura, produkty cyfrowe) może się to odbywać poprzez udostępnienie finansowania inicjującego powstawanie konsorcjów / grup projektowych. Jak ujął to jeden z przedstawicieli władz uczelni artystycznej: Np. 4-5 projektantów, jeden od komunikacji, drugi od tkaniny, wchodzi na rynek / / oni zaczynają współpracować ze sobą i myśleć inaczej, aby nie kończyło się to na założeniu [indywidualnego] studia graficznego. / / [owszem, studio takie może być założone], ale we współpracy z [innymi osobami] i takie projekty warto byłoby animować już na uczelni, ponieważ współpraca z innymi ludźmi wcale nie jest łatwa, trzeba się jej uczyć. Wydaje się, że wciąż brak jest kapitału społecznego w społeczeństwie i [dlatego konieczne jest] zwrócenie uwagi na umiejętność współpracy, pewnych grup, konsorcjów / / /IDI-U/. W związku z tym niektórzy respondenci wskazywali na zasadność tworzenia na uczelniach instrumentów wsparcia, przyjmujących formę inkubatorów przedsiębiorczości. Przy czym, niekoniecznie muszą być one tworzone przy każdej uczelni (niektórzy z respondentów podkreślali nawet, że w przypadku szkół artystycznych nie jest to do końca uzasadnione). Sensowne jest natomiast wykorzystywanie już istniejących instytucji tego typu (np. inkubatorów działających przy politechnikach, uniwersytetach, czy też jako odrębne jednostki organizacyjne prowadzone przez instytucje otoczenia biznesu), w ramach których stworzono by warunki do rozwoju przedsięwzięć z branż PKK. Niektórzy z respondentów wskazywali również na zasadność tworzenia przy uczelniach podmiotów / wydzielonych struktur (firm: np. agencji reklamowej, studia graficznego 7 ), które byłyby odpowiedzialne za pozyskiwanie zamówień na realizacje wykonywane przez studentów ostatnich lat studiów. Podkreślano przy tym, że głównym celem nie byłoby tu generowanie specjalnych zysków, ale stwarzanie możliwości nabycia doświadczeń rynkowych przez studentów, budowania portfolio prac / przedsięwzięć twórczych, niezbędnych do skutecznego zaistnienia na rynku bezpośrednio po zakończeniu studiów ( / / tego jest za mało by zbudować swoją firmę / / i kończy się tak, że [absolwenci] cały czas próbują, zaczynają i zajmuje to [oczywiście bardzo cenny] czas / / /IDI-U/. Respondenci badania jakościowego podkreślali również konieczność wzmożenia promocji / marketingu kierunków artystycznych, jako generujących świetną kadrę dla różnego rodzaju biznesów (chodzi tu o promocję / marketing skierowany bezpośrednio do przedsiębiorców). Jest to bardzo istotne, bowiem często okazuje się, że sfera przedsiębiorstw nie jest do końca świadoma możliwości, wynikających z biznesowej komercjalizacji wiedzy i umiejętności artystycznych: / / z zewnątrz patrząc, powiem, że to chyba polega na tym, że [występuje] brak wiedzy po stronie odbiorców [przedsiębiorstw] / /. Gdyby wyjść [na zewnątrz], trochę zareklamować po prostu / / w ogóle, brak jest większej informacji [na ten właśnie temat] /IDI-U/. Istnieje więc określony potencjał, który wciąż nie jest dostrzegany 7 Przykład takiego rozwiązania został zidentyfikowany w jednej z prywatnych szkół policealnych przypadek ten omawiamy w kolejnym punkcie raportu.

23 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 22 przez sferę gospodarczą. Przedstawiciele uczelni wskazują także na znaczenie wyposażenia i urządzeń niezbędnych do zapewnienia odpowiedniej jakości kształcenia wiele z dyscyplin PKK wymaga dostępu do nowoczesnych, niekiedy kosztownych urządzeń i wyposażenia 8. Wreszcie, we wszystkich dziedzinach, w których istnieją możliwości podejmowania działalności gospodarczej (lub szerzej w przypadku wszystkich studentów rozważających podejmowanie takiej działalności), potrzeby studentów / absolwentów koncentrują się na pozyskiwaniu wsparcia mentorskiego i coaching owego oraz rozmaitych usługach związanych z inkubowaniem firm (tworzenia przestrzeni co-working owych i inkubacyjnych / startup owych, oferty wsparcia na pierwszych etapach uruchamiania nowych firm, obejmujących dostęp do kapitału, wsparcie doradcze, prawne, szkoleniowe) Potrzeby uczelni tworzenie potencjału do kształcenia w dziedzinach PKK Zapewnienie oczekiwanej wiedzy i umiejętności zachodzić może w różny sposób generalnie jednak nie jest sprawą łatwą, gdy uwzględni się realia, w których funkcjonują szkoły wyższe. Szkoły artystyczne napotykają tu pewne, specyficzne problemy. Kluczowy z nich związany jest z kształtowaniem odpowiedniego potencjału tych uczelni, który tworzony może być np. w ramach programów wsparcia adresowanych do szkolnictwa wyższego. Dotychczasowe doświadczenia wskazują jednak, że programy tego typu nie są dostosowywane do potrzeb i specyfiki szkół artystycznych (finansowej, organizacyjnej np. wielkości uczelni, zdolności utrzymywania / pozyskiwania określonych kompetencji np. w zakresie konfigurowania projektów, pisania wniosków projektowych, zarządzania partnerstwami, spełniania określonych wymogów formalnych 9, czy też mobilizacji 8 Wątek ten pojawiał się w wywiadach, ale nie miał on zasadniczego znaczenia. Poszerzamy go nieco w treści kolejnego podrozdziału. Wskazywano natomiast, że niektóre z branż PKK charakteryzują się wysoką kapitałochłonnością z punktu widzenia przeciętnego absolwenta, zamierzającego uruchomić własną działalność gospodarczą (np. design / projektowanie ograniczenia wynikające z wysokich cen oprogramowania i najwyższej klasy sprzętu komputerowego, niezbędnych współcześnie do świadczenia usług projektowych / designerskich): / / trzeba naprawdę dużo zainwestować, aby móc współpracować z przedsiębiorcą / / program komputerowy, którego używam, parę lat temu kosztował tyle co samochód / / młody człowiek po dyplomie nie jest w stanie tego udźwignąć / / [obecnie] start bez doinwestowania nie przystaje już do tego czego oczekuje [rynek] /IDI-B/ oraz koszt zakupu nowoczesnej kamery, sprzętu najwyższej jakości to są koszty w granicach tys. zł. / / z całym szacunkiem, czym innym jest zapewne zaprojektowanie kolekcji ubiorów, a czym innym wyprodukowanie filmu, np. animowanego / / [różnice mogą być ogromne] /IDI-U/. 9 Znamienne są tu następujące wypowiedzi: / / jest konkurs ogłoszony, bardzo fajny, Kapitał Ludzki [m.in. kierowany do szkół wyższych] / / jest 16 kryteriów do spełnienia, spełniamy 14, dwóch nie. Jakiś urzędnik zrobił coś [nie przemyślanego]. Ja uważam, że potrzebne jest więcej otwartości w tego typu programach. Więcej indywidualnego podejścia do wnioskodawcy /IDI-U/ oraz / / projekty mają różne kryteria: krajowe, europejskie i kompletnie nie przystają do wymogów [warunków uczelni], wielkości uczelni, nawet [niektóre] słowa potrafią zmylić, no bo cóż sztuki piękne mają wspólnego, nie wiem, z nowymi technologiami /IDI-U/ oraz / / jeżeli chodzi o programy wsparcia [różne programy w programach PO KL, w których mieścić się mogą projekty tworzone przez szkoły wyższe] to jest tu pewna bolączka, bo jeszcze dwa, trzy lata temu byliśmy do tych programów nastawieni pozytywnie, ale [obecnie już tak nie jest] / / okazało się, że zabrakło jakiegoś

24 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 23 odpowiedniej wielkości wkładu własnego do projektu). Charakterystyczna jest także mała liczba takich (dedykowanych) instrumentów wsparcia co za tym idzie ich rzeczywista dostępność jest bardzo ograniczona. Znamienne są tu następujące opinie, odzwierciedlające bardzo często pojawiające się w środowisku stanowiska: Podstawową przeszkodą systemową jest w tym kraju [brak] konkursów adresowanych do uczelni artystycznych, jeśli chodzi o przedsiębiorczość /IDI-U/ oraz / / [brak jest takich instrumentów / konkursów] i moim zdaniem jest to kwestia na poziomie edukacji ludzi zarządzających / / nie rozumie się, że kreatywność i kultura to są motory gospodarki [zrozumienie to zachodzi głównie w warstwie werbalnych deklaracji, a nie stwarzania realnych możliwości] /IDI-U/. W sytuacji nie posiadania wystarczających środków finansowych na realizację działań służących podnoszeniu wiedzy i umiejętności studentów, ewentualne źródła pomocowe (projektowe) okazują się ostatecznie niedostępne (wsparcie trafia do szkół artystycznych w nieznacznej skali). Sytuacja ta w oczywisty sposób ogranicza zdolność uczelni do odpowiedniego reagowania na potrzeby studentów. Co więcej, brak dedykowanego wsparcia, ukierunkowanego na wspieranie PKK, nie dotyczy wyłącznie uczelni. Występuje on również w programach adresowanych do sektora przedsiębiorstw (osób podejmujących działalność gospodarczą), które zdaniem respondentów bardzo rzadko dedykowane są branżom przemysłów kreatywnych i kultury: / / jeśli myślimy o wspieraniu absolwentów tego typu uczelni [artystycznych], to wydaje się, że [przede wszystkim] należałoby definiować, czym są przemysły kreatywne, popularyzować je i tworzyć nieco inne mechanizmy [wspierania]. W tej chwili absolwent naszej uczelni, jeśli chce rozpocząć działalność gospodarczą, to może korzystać z takich programów, z jakich może korzystać absolwent każdej innej uczelni. [W związku z tym] należałoby tego rodzaju programy jakoś różnicować /IDI-U/. W kontekście kształtowania projektów wsparcia na rzecz uczelni kształcących w dziedzinach PKK pojawiały się także uwagi, dotyczące ewentualnych partnerstw w tego typu projektach (uczelnie bywają bowiem zapraszane do uczestnictwa w projektach podejmowanych z różnych źródeł wsparcia przez inne podmioty, głównie reprezentujące sferę instytucji otoczenia biznesu). Niestety, w wielu przypadkach partnerstwa okazują się fasadowe, służąc głównie wnioskodawcy (na etapie ubiegania się o wsparcie) do wykazania kompleksowości projektu i przewidywanej współpracy z innymi podmiotami dysponującymi specjalistyczną wiedzą. Problemy w tym zakresie wynikają w dużej mierze z nieodpowiedniego kształtowania ogólnej koncepcji i budżetów projektów, na co zresztą pozwalają zwykle zasady konkursów. Wreszcie, efekty projektów nie są analizowane pod dokumentu, sprawozdania i wszystko [upadło] / / [dlatego] jesteśmy do tych przedsięwzięć [źle] nastawieni / / nie mamy odpowiednich umiejętności /IDI-U/ - i dalej wskazania, dotyczące wzmocnienia tej sfery działania uczelni. Oczywiście, przypadek ten wskazuje na konieczność doskonalenia samej szkoły wyższej. W pewnym sensie odzwierciedla on jednak także efekty braku zasobów, które uczelnia (zależnie od jej strategii) powinna jednak zmobilizować ( / / prowadzimy wykłady, nawiązujemy kontakty z przemysłem, musimy to wszystko jeszcze opisać w sprawozdaniach / / IDI-U.

25 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 24 kątem rzeczywistego wykorzystania zadeklarowanego partnerstwa. Jeden z respondentów podsumował to w następujący sposób: / / było kilka propozycji [występowania uczelni w projekcie jako partnera] / / obecnie odbędzie się design w Brukseli / / na początku wyglądało to, moim zdaniem, na [bardzo interesujące przedsięwzięcie], ale efekt jest taki, że w zasadzie nie wiemy, co się tam robi. Jeden z dydaktyków naszej uczelni będzie tam wystawiał swoje prace, ale całości nie znamy. [konkluzja] Nie ma umiejętności współpracy, tworzenia grup i wspólnego dochodzenia do jakiegoś rozwiązania. Byłoby tak, gdyby pieniądz był wspólny / / trzeba jasno powiedzieć [już] na poziomie budżetowania wybierz sobie partnera, ale połowę pieniędzy, dostanie twój partner. Wtedy rozmowa jest zupełnie inna, a nie, [że ostatecznie] okazuje się, że partner był mi potrzebny tylko po to aby dostać [przysłowiową] wizę /IDI-U/. Poruszona tu kwestia wskazuje na konieczność odpowiedniego kształtowania warunków pozyskiwania wsparcia na projekty, tak aby przedsięwzięcia partnerskie były projektami z prawdziwego zdarzenia, a nie formowały partnerstwa jako zupełnie sztucznego tworu organizacyjnego. Oczywiście, tego rodzaju wymogi, obecne na etapie tworzenia wniosku projektowego, stanowić będą określoną komplikację dla ubiegających się o wsparcie, jednak będzie to ostatecznie prowadzić do wzrostu jakości projektów, które jednocześnie przyczyniać się będą do rozwijania sieci współpracy z prawdziwego zdarzenia. Będzie to oczywiście bardzo pożądany rezultat projektów, które mają wspierać kreatywność Dostosowania w zakresie treści i form kształcenia Oczywistym jest, że kształcenie i rozwijanie umiejętności studentów do działania w sferze PKK wymaga od uczelni wyższych elastyczności i szybkiego reagowania na pojawiające się wyzwania. Wśród kilku analizowanych w niniejszym badaniu przypadków można było zidentyfikować interesujące inicjatywy, odzwierciedlające próby dostosowywania programów nauczania do pojawiających się potrzeb. Były one jednak głównie oparte na mechanizmie pozyskiwania środków na projekt, w ramach którego planowano (lub uruchomiono) określoną specjalizację kształcenia (np. web-design erzy, czy też uruchamianie kierunków międzyuczelnianych / międzywydziałowych, umożliwiających kształcenie w specjalizacji inżynierskiej i artystycznej jednocześnie 10 ). Bezsprzecznie, tego rodzaju działania dostosowawcze mają głęboki sens, gdyż stanowią o niezbędnych dostosowaniach, opartych na łączeniu różnych potencjałów i specjalizacji szkół wyższych. Przy czym, jeśli chodzi o przygotowanie studentów do działania w sferze PKK, to w związku z pewnymi ich branżami, uczelnie napotykają również konkretne problemy, które ograniczają / utrudniają odpowiednie działania dostosowawcze po ich stronie. Jak stwierdził jeden z respondentów / / czynnikiem blokującym jest to, że eksperci w zakresie nowych technologii 10 Np. nawiązanie współpracy pomiędzy uczelnią informatyczną i artystyczną, czy też uruchomienie studiów międzywydziałowych na jednej z politechnik (materiałoznawstwo / tkaniny i design / moda).

26 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 25 [stanowiących niejednokrotnie podstawę tworzenia kreatywnych rozwiązań i produktów], to są osoby, które nie posiadają tytułów naukowych; aby osoby te mogły przekazywać swoją wiedzę naszym studentom, nawet pod postacią warsztatów, to muszą być zatrudnieni na uczelni, a to nie jest możliwe, gdyż nie spełniają wymogów [formalnych 11 ]. Więc obchodzi się to ograniczenie organizując np. wykłady gościnne, spotkania z przedsiębiorcami [itp.] / /; jest to jakieś rozwiązanie, które uczelnie wypracowały, ale wciąż generuje to określone problemy finansowe, bo budżety na te inicjatywy są śmiesznie niskie /IDI-U/. Jak zaznaczono wyżej, rozwiązania takie stosowane są zatem w ramach projektów grantowych, pamiętając jednak o związanych z nimi ograniczeniach. Niekiedy, nawet w ich ramach realizacja przedsięwzięć angażujących praktyków może okazywać się trudna: [wygląda na to] / /, że nikt kto grantami zarządza i kto je weryfikuje (wnioski projektowe) nie dostrzega, że jeśli jest zainteresowanie i rzeczywiście może to przynieść realne zyski, realne korzyści, które medialnie się roztrząsa, nie bierze tego pod uwagę. Nie ma [to] przełożenia na poprawianie metodologii /IDI-U/. Niektórzy przedstawiciele uczelni zwracali też uwagę na, ich zdaniem, niezwykle ważną formę rozwoju działalności związanej z branżami PKK na uczelniach wyższych w postaci tworzenia fizycznych i merytorycznych warunków do aktywizowania procesów formowania przedsięwzięć biznesowych w branżach PKK na etapie zalążkowym. Dziedzina ta oznacza konieczność tworzenia przestrzeni do inkubowania przedsiębiorczości (organizacji przedsięwzięć start-up owych), obejmującego różnorodne formy wsparcia właściwe w takim przypadku (wsparcie merytoryczne, szkoleniowe, kapitałowe / finansowe). Uwagi na ten temat artykułowane były przez przedstawicieli jednostek posiadających pewne doświadczenia w uruchamianiu tego typu form wsparcia lub też planujące ich uruchamianie, wskazujące na wysoką efektywność tych form, jeśli chodzi o wspieranie przedsiębiorczości w związku z branżami PKK. Niezwykle ważną formą, uzupełniającą efekty kształcenia na uczelniach artystycznych, są także staże i praktyki studenckie. Podobnie jak w całym szkolnictwie wyższym, dotyczą one praktycznego elementu kształcenia służą wzmacnianiu praktycznych kompetencji w zakresie wchodzenia na rynek pracy / działalności gospodarczej. 11 Nie jest zatem możliwe zatrudnianie tzw. visiting professors, jeśli osoby te nie posiadają stopnia / tytułu naukowego, niezależnie od dorobku danej osoby. Ograniczenie to okazuje się szczególnie istotne, jeśli chodzi o branże PKK, w których funkcjonują osoby legitymujące się ogromnymi doświadczeniami i osiągnieciami w sytuacji braku formalnego potwierdzenia posiadanego wykształcenia ( / / w tej chwili, np. w multimediach, w grach video, proszę wyobrazić sobie sytuację, że chcemy zatrudnić jednego z najlepszych specjalistów w Europie, który mógłby wykładać / / jest to człowiek, który ma 28 lat, który nie ma nawet wykształcenia wyższego /IDI-U/). Ograniczenie to pokazuje, że obecny system nie uwzględnia specyfiki rynku, przywiązując zbyt duże znaczenie do kwestii formalnych, które tracą na znaczeniu, szczególnie, jeśli chodzi o branże PKK. Ograniczenie to związane jest z funkcjonowaniem na uczelniach pewnych wzorców, dotyczących sylwetki wykładowcy-profesora. Jednak, jak podkreślali respondenci, przedstawione tu ograniczenie nie jest tak istotne w przypadku szkół niepublicznych, które w tym względzie okazują się znacznie bardziej elastyczne.

27 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Staże i praktyki związane z PKK Oczywiście, wskazywanie na potrzebę dostępu do dodatkowych środków wydaje się oczywiste (i zawsze bardzo typowe), to jednak w określonych przypadkach potrzeba ta jest bardzo uzasadniona. Przykładem są tu niezwykle pożądane przez studentów formy, które obejmują uzupełnianie procesu kształcenia kontaktem z praktyką oraz inicjowanie współpracy z potencjalnym pracodawcą staże (studenckie / absolwenckie). W obu tych przypadkach proces kształcenia może być skutecznie wiązany jest ze sferą praktyczną. Należy tu przywołać następujące opinie badanych: / / nie ma lepszego wykładu dotyczącego technologii [w związku z kształceniem na kierunku wzornictwa przemysłowego], niż zwiedzanie zakładu [w którym określona technologia jest stosowana] /IDI-U/, / / w ubiegłym roku na produkcji i reżyserii [gier wideo] zrobiliśmy tygodniowe warsztaty z pracownikami firmy software owej / / po pierwsze, sami musieliśmy opłacić pracowników firmy, bo sami nie mieliśmy wsparcia, jeśli chodzi o tego typu przedsięwzięcie, po drugie, po tygodniu intensywnych warsztatów usłyszeliśmy od studentów, że oni chcą więcej takich zajęć, bo dowiadują się jeszcze [wielu praktycznych] innych rzeczy; przekonaliśmy się, że to jest studentom bardzo potrzebne / / uważam, że dla każdej specjalizacji moglibyśmy organizować podobne warsztaty [jeśliby tylko pozwalały na to finanse] 12 /IDI-U; jest to opinia wyrażona przez przedstawiciela szkoły niepublicznej/ oraz / / potrzebna jest nowa polityka wspierania takich jednostek jak uczelnie artystyczne, choćby w zakresie programów stażowych. Nie da się przewidzieć [zaplanować i zorganizować] stażu, gdy po prostu nie ma się na to środków, ponieważ nie każdy partner zewnętrzny jest w stanie to finansować, / / [nie da się tego zrobić bez odpowiedniego wsparcia, gdyż płynące ze stażu korzyści dla przyjmującego na staż nie są wcale jednoznaczne] /IDI-U/. Działania tego typu wymagają wsparcia finansowego. Obecnie, gdy są realizowane wyłącznie w oparciu o własny potencjał, ich zakres jest z oczywistych względów dość ograniczony. Pozytywne doświadczenia z wdrażanych dotąd działań wspierających w tym zakresie są przez uczelnie artystyczne zauważane szczególnie chodzi tu o możliwości, które udostępniał program kierunków zamawianych, niestety zdaniem respondentów poza dziedziną wzornictwa, nie dostosowany do potrzeb związanych z kształtowaniem zdolności studentów w zakresie działania w branżach PKK przez uczelnie artystyczne. Z przedstawionych stanowisk wynikają jeszcze dwa inne wnioski. Mianowicie szkoły artystyczne są w stanie skutecznie nawiązywać kontakty z potencjalnymi partnerami (biznesem), w których strukturach można by uruchamiać 12 Respondent wskazał jednak na inny element, istotnie komplikujący realizację tego typu przedsięwzięcia, związany bezpośrednio z realizacją programu kształcenia, który okazuje się zbyt obszerny, jeśli w jego ramach miałyby pojawiać się tego typu formy. W związku z tym, w tej konkretnej uczelni, rozwiązanie to potraktowano jako eksperyment. Tym niemniej uczelnia ma zamiar planować podobne warsztaty także w przyszłości oraz na innych specjalizacjach.

28 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 27 dyskutowane tu formy rozwijania i doskonalenia umiejętności studentów, odpowiednio je konfigurując pod potrzeby danej specjalności. Problemem nie jest zatem dostępność partnerów do współpracy, ale finansowanie jej kosztów (np. występujących po stronie przedsiębiorcy: / / firmy / przedstawiciele firm nie chcą przychodzić i rozmawiać ze studentami za darmo; żeby zaprosić kogoś znanego ze znanej firmy, związanego z przemysłem kreatywnym, trzeba mu zapłacić /IDI-U/). Problem kosztów staży i praktyk studenckich dotyczy w szczególności małych i średnich przedsiębiorstw, dla których organizacja takich przedsięwzięć stanowi poważny koszt i w związku z tym (niejednokrotnie) prowadzi do rezygnacji (ograniczenia) współpracy w tym zakresie: / / po pierwsze trzeba przygotować stanowisko pracy, po drugie trzeba oddelegować osobę, która będzie się praktykantem zajmować. To wygląda zupełnie inaczej z punktu widzenia przedsiębiorcy, a inaczej z punktu widzenia studenta. Bardzo często student ma duże oczekiwania, ale nie zdaje sobie sprawy z tego [kosztów praktyki] /IDI-U/. W tej sytuacji zasadne są wszelkie rozwiązania, w których wsparcie na organizację pokrywać będzie koszty organizacji i przeprowadzenia staży i praktyk po stronie przedsiębiorstwa. Natomiast drugi wniosek, dotyczy tego, że stosowanie określonych form współpracy z otoczeniem, gwarantujących łączenie praktyki z procesem kształcenia, wywołuje pozytywne skutki nie tylko w sferze kształcenia studentów, ale także doskonalenia umiejętności, wiedzy i doświadczeń kadry naukowo-dydaktycznej, co oczywiście ma również kapitalne znaczenie, jeśli efekty kształcenia mają budować (z prawdziwego zdarzenia) potencjał do działania w branżach PKK: / / im więcej byłoby tego typu zajęć, to tym większa korzyść dla studentów, [ale] też dla samych wykładowców, bo nie jest tak, że wykładowcy nie mogliby korzystać z tego typu doświadczeń innych przedstawicieli danej branży /IDI-U/. Pozytywne skutki tego typu rozwiązań są więc wielostronne, co oznacza, że należałoby inaczej rozpatrywać ponoszone na ich realizację koszty. Można też dodać, że w niektórych przypadkach forma stażu okazuje się wspomagać rozwój samych przedsiębiorstw. Zdaniem jednego z respondentów: / / powstały stanowiska pracy w firmach na skutek tego, że był program stażowy, / / w firmie powstała komórka projektowa, ponieważ design okazał się [niezwykle skutecznym narzędziem mieszanki marketingowej], / / także dużo się zmieniło, również na rynku przedsiębiorców, bo uznali [przekonali się], że jest im potrzebny [dobry] projekt. I to jest jeden z naszych, uważam, największych sukcesów /IDI-U/. Naturalnie, spostrzeżenie to znakomicie uzupełnia wcześniejszą konkluzję, dotyczącą potrzeby promowania korzyści, które osiągać może sfera biznesu ze współpracy ze studentami i absolwentami kierunków artystycznych.

29 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Instytucjonalne formy wspomagania studentów do wchodzenia na rynek PKK (biura karier i badanie losów absolwentów) Od pewnego czasu na uczelniach artystycznych zachodzi proces tworzenia biur karier, jako jednostek wspomagających studentów / absolwentów we wchodzeniu na rynek pracy. Nie we wszystkich jednak uczelniach biura takie funkcjonują (lub też znajdują się w fazie zalążkowej / działają dopiero od niedawna) w takich przypadkach uczelnia artystyczna zazwyczaj współpracuje z inną, większą uczelnią: / / prawdę mówiąc przydałoby się [biuro karier na miejscu, na uczelni]. My jesteśmy za małą uczelnią, żeby pozwolić sobie na dodatkowy etat osoby, która zajęłaby się [pracą biura]. Natomiast, to by się przydało, być może byłoby to wyjście z sytuacji, aby zrobić biuro karier dla wszystkich uczelni artystycznych w [naszym mieście obecnie uczelnia korzysta z usług biura karier miejscowego uniwersytetu], / / mimo wszystko mamy nieco inny profil /IDI-U/. W niektórych uczelniach, biura karier tworzone były jako element programowy projektów kierunków zamawianych. Co do zasady, w biurach tych powinny koncentrować się dwie funkcje informacyjna i edukacyjna. Pierwsza z nich dotyczy przede wszystkim wskazywania możliwości zatrudnienia (w trakcie studiów, jak i po ich zakończeniu: / / zazwyczaj nasze działania [na ostatnim etapie edukacji] skierowane są na to, aby [studenci] mogli znaleźć pracę /IDI-U/). Druga funkcja ma charakter edukacyjny. Koncentruje działania, w ramach których podnoszone są kompetencje studentów do poruszania się na rynku pracy, w tym podejmowania samodzielnej działalności gospodarczej ( Biuro karier organizuje szkolenia związane z zakładaniem własnej firmy, z działalnością gospodarczą, z prawami autorskimi, i to się odbywa w ramach zajęć przez cały rok, także we współpracy z urzędem miasta /IDI- U/). Działanie biur karier obejmuje także organizowanie kontaktów szkoły wyższej z otoczeniem gospodarczym w celu organizacji praktyk i staży. Niektóre biura karier zajmują się również monitorowaniem losów absolwentów: / / biuro karier jest przy dziale nauczania, tam jest jedna osoba z działu nauczania, poza monitoringiem, licząc ilu studentów, ilu absolwentów, jesteśmy w stanie śledzić ich kariery. Nie ma dnia, żeby nie wyłuskać czegoś, natomiast dział nauczania zajmuje się regularną wysyłką ankiet /IDI-U/. W uczelniach artystycznych funkcjonowanie biur karier ogranicza wielkość uczelni i jej zdolność do utrzymania tej struktury. W rezultacie są to najczęściej bardzo niewielkie jednostki organizacyjne, obejmujące od 1 do 2, góra 3 etatów ( / / biuro karier jest na uczelni [pracują w nim] tylko dwie osoby, a uczelnię stać tylko na jeden etat /IDI-U/). W rezultacie niewielkiego potencjału biur karier często efekty ich działania nie są adekwatne do oczekiwań studentów: Mieliśmy biuro karier działające w wersji szczątkowej, ale oferowane przez to biuro oferty rozmijały się z potrzebami studentów /IDI-U/, co w rezultacie prowadzi do spadku renomy tej instytucji i braku zainteresowania korzystaniem z jej usług. Problem

30 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 29 potencjału biur karier, wynikającego z możliwości szkoły wyższej, dobrze odzwierciedla następujące stanowiska przedstawiciela władz akademickich: / / korzystamy z czyjejś uprzejmości [z biura karier prowadzonego przez inną, większą uczelnię]. Jako rektorzy musimy brać pod uwagę, że jesteśmy rozliczani z przestrzegania dyscypliny finansów publicznych. Nie możemy sobie pozwolić na darowanie miejsc pracy. To znaczy, to nie jest niepotrzebne miejsce pracy. Tylko to miejsce jest nieadekwatne do wielkości uczelni /IDI-U/ W rezultacie wskazuje się na konieczność wzmocnienia instytucji biura karier poprzez zagwarantowanie środków na jego istnienie oraz obligatoryjność prowadzenia tej jednostki; naturalnie z zachowaniem wszelkich proporcji, związanych z wielkością uczelni: / / w przypadku dużych uczelni nie jest to żadnym problemem [utrzymanie wieloosobowego, silnego kadrowo biura karier] / / natomiast u nas te funkcje są łączone osoba zajmuje się programem Erasmus, równolegle prowadząc biuro karier, ale by było ono skuteczne konieczne jest pełne zaangażowanie czasowe. W tej sytuacji ewidentnym jest koniczność stworzenia mechanizmu wsparcia, wydzielenie w budżecie uczelni celowych, sterowalnych środków na konkretne cele na komunikację z przemysłami kreatywnymi i kultury / / takie rozwiązania są bardzo pożądane /IDI-U/. Na marginesie warto dodać, że zidentyfikowane rozwiązania, polegające na współpracy w zakresie wykorzystywania biur karier innych uczelni, są jak najbardziej prawidłowe. Należałoby jedynie zadbać, aby zawsze, działalność określonego biura uwzględniała specyfikę uczelni delegującej tę funkcję, co niestety nie zawsze ma miejsce 13, stąd też idealnym rozwiązaniem wydaje się tworzenie tam gdzie jest to możliwe wspólnych biur karier dla działających w danym mieści uczelni artystycznych. W sumie jednak, pomimo podejmowanych prób wzmacniania biur karier i ulepszania ich oferty trudno jest uznać, aby instrument ten funkcjonował w uczelniach artystycznych w sposób satysfakcjonujący. Jest to jednak głównie wynikiem niskiego potencjału tych jednostek, co oczywiście wynika z ograniczonych możliwości uczelni. Z drugiej jednak strony, jest także funkcją decyzji strategicznych podejmowanych na uczelniach, które (jak pokazało badanie) wciąż nie wydają się przywiązywać kluczowej wagi do rozwoju tych jednostek. Należy bowiem przyjąć, że nawet w sytuacji ograniczoności środków, część z nich (w większej niż dotychczas skali) mogłaby być kierowana na zapewnienie odpowiedniego potencjału uczelnianych biur karier. Oznacza to jednocześnie sensowność organizacji programu, który służyłby rozwojowi / aktywizacji funkcjonowania biur karier na uczelniach artystycznych, skłaniając jednocześnie szkoły do większego zainteresowania i ponoszenia większych wysiłków na rzecz rozwoju tego instrumentu. Program taki mógłby polegać na prezentacji dobrych praktyk, wskazywaniu ewentualnych dróg ich wdrażania, wreszcie zaoferowaniu wsparcia finansowego, zwiększającego możliwości operacyjne biur (co powinno również aktywizować większe wydatki po stronie szkoły wyższej). Dla porównania co bardzo dobrze 13 Bardzo często pracownicy biur karier innych uczelni nie znają specyfiki działalności w branżach PKK i stąd użyteczność ich wsparcia bywa dość ograniczona.

31 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 30 naświetla komentowany tu problem przywołać można przykłady funkcjonowania podobnych jednostek w krajach Europy Zachodniej. Jak poinformował jeden z respondentów, reprezentujący szkołę wyższą, specjalizującą się w kształceniu w dziedzinie multimediów: [miałem okazję zobaczyć] jak to wygląda na prywatnej uczelni [w Portugalii] / / szczerze mówiąc [porównując], wydaj mi się, że [biuro karier] nie działa za dobrze / / u nas jest to jedna osoba, tam działa cały wydział / / kilkanaście osób, i właściwie działa to w ten sposób, że prace dyplomowe, prace kończące studia, są już często projektami wykorzystywanymi komercyjnie / / [są tworzone na zamówienie] jest to więc zupełnie inne podejście, niż spotykane u nas / /. Szczerze mówiąc, jakieś plany [odnośnie wzmocnienia biura karier i rozwoju jego działalności] są robione, ale czy coś z tego wynika? Przez wiele lat działa to tak samo, choć co chwilę mówi się, że będzie się działo coś [nowego], ale efekt jest [wciąż] ten sam /IDI-U/. Badanie wskazuje na zrozumienie przez respondentów znaczenia dobrze funkcjonującego na uczelni artystycznej biura karier. Instytucja tego rodzaju powinna mieć szerokie kompetencje, umożliwiające jej organizację i koordynowanie działań uczelni artystycznej związanych z przedsiębiorczością i wchodzeniem przez absolwentów na rynek pracy (PKK). Jeden z respondentów tak widziałby postać organizacyjno-funkcjonalną takiej jednostki: Dwa dodatkowe etaty, przestrzeń biurowa, jedna osoba, która na bieżąco monitoruje rynek, możliwości pozyskiwania wsparcia {przez studentów, absolwentów, uczelnię]. Druga osoba tworząca program szkoleniowy, warsztaty z kreatywności, asertywności [poruszania się w biznesie]. Jest to komórka uczelni żyjąca swoim życiem, nadzorowana przez uczelnię, ale w miarę samodzielna i niezależna /IDI-U/. Ważnym zagadnieniem, związanym z doskonaleniem procesów kształcenia na uczelniach artystycznych w kontekście podejmowania przez studentów / absolwentów działalności w dziedzinach PKK jest badanie losów absolwentów. Jak dotąd badania takie prowadzone były przez poszczególne uczelnie w różnej skali, przy zastosowaniu różnych narzędzi i z różnym rezultatem. Dotychczasowy zindywidualizowany system badania jest jednak nieefektywny, przede wszystkim zaś niepełny. Podsumowując, na pewno nie można powiedzieć, aby funkcjonował już, dobrze zorganizowany system badania losów absolwentów: / / tak, rozpoczynamy tę działalność / / [od] dwóch lat, można powiedzieć, że to jest dopiero początek [dla] tak dużej uczelni / /, w planach jest zbudowanie systemu pozyskującego wiedzę o absolwentach, ale to musi [jeszcze] potrwać /IDI-U/. Ogólnopolski system badania losów absolwentów w wyższych szkołach artystycznych jest obecnie tworzony koordynowany ze strony środowiska akademickiego przez Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie. Potrzeba pewnej odmienności badania losów absolwentów uczelni artystycznych wynika z faktu, że absolwenci uczelni tego typu bardzo często funkcjonują na rynku pracy w oparciu o umowy cywilno-prawne, a nie umowy o pracę. Zatem, badanie

32 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 31 efektów studiów pod kątem trwałości zatrudnienia (umowy o pracę) jest w tym przypadku nieadekwatne Szkoły artystyczne II stopnia i policealne Z przeprowadzonych wywiadów w grupie szkół artystycznych II stopnia i artystycznych policealnych wynika, że dostrzega się (analogicznie jak w przypadku uczelni wyższych) znaczenie kształtowania wiedzy i umiejętności uczniów, które będą wzmacniać zdolności prowadzenia kreatywnych działań, wspomagając w przyszłości wykonywanie określonych zawodów lub działalności gospodarczej. W kontekście kształtowania zdolności do funkcjonowania w ramach przemysłów kultury i kreatywnych, opinie respondentów na temat potrzeb, dotyczących kształcenia są zbieżne, niezależnie od profilu szkoły, czy poziomu nauczania (z niewielkimi odrębnościami). Z największym natężeniem zwraca się uwagę na cztery grupy zagadnień. Pierwszą z nich tworzą problemy związane z przygotowaniem szkół do rozwijania kompetencji i umiejętności związanych z przedsiębiorczością, a więc jednym z kluczowych czynników funkcjonowania w ramach branż PKK. Druga z nich, powiązana z poprzednią, dotyczy kształtowania treści i form nauczania, w tym przede wszystkich stosowania praktycznych form nauczania oraz współpracy z jednostkami szkolnictwa wyższego. Trzecia grupa problemów, dotyczy korzystania z programów wsparcia ogólnego oraz problemu powiązanego, którym jest brak programów dedykowanych branżom PKK. Wreszcie kwestia ostatnia, to podkreślane powszechnie sprawy kosztochłonności procesów kształcenia w dziedzinach związanych z PKK Przygotowanie szkół do rozwijania kompetencji uczniów związanych z PKK (rozwijanie postaw przedsiębiorczych) Analizując przygotowanie artystycznych szkół średnich do prowadzenia działalności oraz rozwijania kompetencji uczniów w dziedzinie PKK należy zwrócić uwagę, że znakomita większość absolwentów szkół artystycznych II stopnia kontynuuje naukę w szkołach wyższych, również na kierunkach artystycznych (jak wynika z prowadzonego w szkołach monitoringu losów absolwentów: / / tylko bardzo niewielka część absolwentów nie podejmuje już dalszego kształcenia /IDI-S/. Sytuacja ta powoduje, że w szkole średniej przygotowanie do rynku pracy nie jest zadaniem priorytetowym, [gdyż] absolwenci będą kontynuować naukę w szkole wyższej, [a] przy dzisiejszych możliwościach, rozwoju szkolnictwa wyższego prywatnego, absolwenci [zawsze] znajdują gdzieś miejsce, [aby kontynuować naukę] /IDI-S/. W konsekwencji oznacza to koncentrację nauczania (i jego doskonalenia) na podstawowej (artystycznej) dziedzinie nauczania. Jak zaznaczył jeden z respondentów / / będę podkreślać, że my (opinia ta nie dotyczy szkół policealnych) nie przygotowujemy do wejścia bezpośrednio do zawodu /IDI-S/. Należy jednak pamiętać, że istotna z punktu widzenia PKK kwestia tj. przedsiębiorczość znajduje określone odzwierciedlenie w ramach elementów kształcenia

33 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 32 ogólnego. We wszystkich tych szkołach w toku pierwszego roku nauczania realizowany jest przedmiot ogólny Podstawy przedsiębiorczości. Umożliwia on przygotowanie uczniów do spojrzenia na siebie, jako na osobę przedsiębiorczą, uzmysłowienia i identyfikacji znaczenia cech przedsiębiorcy oraz wyzwalanie kreatywności. Przekazuje wiedzę o architekturze gospodarki i rynku, ekonomii, konkurencji. Przedmiot ten powinien wywoływać zainteresowanie i kształtować chęć do bycia przedsiębiorczym. Respondenci wywiadów indywidualnych wyrażali jednak wątpliwości, czy założenia te mogą być rzeczywiście skutecznie realizowane 14. Mamy tu bowiem do czynienia z dwoma zasadniczymi problemami. Po pierwsze, bardzo problematyczne jest umiejscowienie tego przedmiotu na początkowym etapie nauczania, co oceniane jest jako zbyt wczesne, szczególnie jeśliby przedmiot ten postrzegać jako narzędzie wywoływania kreatywności, rozumianej jako instrument łączenia zdolności artystycznych z ich komercjalizacją. Stanowisko w tej kwestii dobrze odzwierciedla następująca opinia: / / ten przedmiot jest w pierwszej klasie, co jest kompletnym nieporozumieniem / / do czasu dyplomu, a nasza szkoła jest czteroletnia, uczeń pozyskuje wiedzę na temat przedsiębiorczości, którą wyprze z głowy już we wrześniu następnego roku i nie będzie wiedział nic. Już do tego nie wróci, natomiast gdyby było to w następnej klasie [to byłoby znacznie sensowniejsze] /IDI-S/. Na początkowym etapie nauki, nabywana wiedza nie jest postrzegana jako instrumentarium przydatne np. do założenia własnej działalności gospodarczej, a gdy tak będzie (np. po ukończeniu szkoły) konieczne będzie kolejne odnowienie wiedzy. Co najwyżej liczyć tu można na / / rozbudzenie, zachęcenie i ukierunkowanie pewnych zainteresowań ucznia /IDI-S/, co oczywiście ma duże znaczenie, jednak nie zapewnia skutecznego utrwalenia i przekazania wiedzy / umiejętności do działania na rynku biznesowym. Poza tym, na tym etapie, zagadnienia dotyczące przedsiębiorczości postrzegane są jako dość trudne, co wynika z braku wystarczających doświadczeń po stronie uczniów (najczęściej można tu mówić o braku jakichkolwiek doświadczeń). W rezultacie, na dalszych etapach edukacji istotne jest ponowne uwzględnienie i pogłębianie tych zagadnień. Nie ma niestety dobrego rozwiązania problemu umiejscowienia w czasie przedmiotu Podstaw przedsiębiorczości. W zasadzie najbardziej wskazane byłoby, aby był on realizowany na ostatnim roku, jest to jednak rok maturalny, a w związku z tym trudno będzie liczyć, aby w tym czasie był on traktowany priorytetowo, bowiem / / w końcu jest to szkoła artystyczna, wobec tego priorytetem są przedmioty artystyczne i te, z których zdawana jest matura /IDI-S/. Wydaje się, że jeśli już to bardziej 14 Warto w tym miejscu odnotować, w jednym ze zrealizowanych wywiadów udało się zidentyfikować bardzo rozwiniętą, bogatą formę prowadzenia tego przedmiotu. Nie wykluczamy zatem, że co do zasady jest on tak prowadzony. Niezależnie jednak od tej konkluzji, respondenci zaznaczali jednak swoje wątpliwości / ograniczenia związane z układem tego przedmiotu (komentowane w niniejszym raporcie), podtrzymując jednak jego znaczenie z punktu widzenia kształtowania kreatywności, polegającej na rynkowym łączeniu wiedzy i zdolności artystycznych.

34 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 33 wskazana byłaby realizacja przedmiotu w drugiej klasie. Rozwiązanie takie nie stanowiłoby jednak radykalnej zmiany obecnej sytuacji. Po drugie, realizowane na początku toku nauczania Podstawy przedsiębiorczości nie są wystarczająco silnie profilowane pod potrzeby zasadniczego kierunku nauczania w szkole artystycznej. Zdaniem respondentów, w szkołach artystycznych należałoby ten przedmiot prowadzić z uwzględnieniem kontekstu kształtowanego przez główny nurt nauczania. Rozwiązanie takie miałoby ogromne znaczenia z punktu widzenia PKK, ukazując sposoby i możliwości skutecznego wykorzystywania wiedzy i umiejętności artystycznych na rynku biznesowym. W szkołach artystycznych próby takiego dostosowania Podstaw przedsiębiorczości do rzeczywistości przedmiotu nauczania są podejmowane, pamiętając jednak, że przedmiot ten musi być w pełni realizowany w ramach jego podstawy programowej. Zresztą, respondenci reprezentujący szkoły artystyczne stoją na stanowisku, że odpowiednie dostosowanie nauczania przedsiębiorczości do profilu artystycznego szkoły wymagałoby jednak rozszerzenia czasu nauczania dopuszczonego podstawą programową odpowiednio do specyfiki danej szkoły. Już obecnie bowiem / / program jest przeładowany, [w ramach posiadanego czasu] nauczyciel nie może się skupić na tym, aby na przykład dostosować program do specyfiki szkoły / / nauczyciel bardzo się stara, ale, jak mówię, idea i to co powinniśmy robić, w tej chwili bardzo rozmija się z rzeczywistością /IDI-S/. Pewne rozwiązanie zasygnalizowanych problemów przynieść może reforma szkolnictwa artystycznego, która wprowadza w starszych klasach szkoły średniej tzw. przedmioty modułowe, definiowane dowolnie przez szkołę / / teraz mówi się o tym, że rozszerzenie to powinno polegać na uruchamianiu przedmiotów około artystycznych, ale, co oznacza taki przedmiot / / [jeśli jednak przyjąć], że w formule tej mieszczą się np. kwestie praw autorskich w muzyce, czy też ekonomia w muzyce /IDI-S/, to pojawia się tu pole do szerszego uwzględnienia kwestii PKK i komercjalizacji zdolności i efektów pracy młodego artysty. Odpowiednie wykorzystanie tej możliwości wymagałoby jednak wspierania nauczycieli w tworzeniu przedmiotów, z uwzględnieniem kształcenia w zakresie potrzeb rozwijania działalności w sferze PKK Dostosowanie treści i form nauczania do potrzeb związanych z działalnością w zakresie PKK W związku z dostosowywaniem nauczania do potrzeb i wymogów prowadzenia działalności w sektorach kultury i kreatywnych, respondenci reprezentujący szkoły artystyczne podkreślają znaczenie kształtowania określonych umiejętności, w szczególności interpersonalnych, związanych z gotowością i zdolnością do pracy zespołowej. Na etapie nauczania w szkole umiejętności w tym zakresie nie są jeszcze postrzegane przez uczniów jako jedna z podstaw kreatywności, innowacyjności. Wiadomo jednak, że umiejętności tego rodzaju stają się obecnie kluczowe, szczególnie jeśli chodzi o kreatywność, w tym dotyczącą

35 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 34 tworzenia i eksploatacji produktów artystycznych, która bardzo często zasadza się na efektach współpracy z otoczeniem. Obecnie w szkołach artystycznych wyzwania kształtowania takich umiejętności podejmowane są w różny sposób, np. / / organizowane są takie zajęcia, z którymi wchodzi się na godziny wychowawcze i które mówią o tym, jakie predyspozycje są oczekiwane od pracownika, takiego i innego, kto się nadaje do pracy w zespole, a kto do pracy indywidualnej. Uświadamiamy młodym ludziom te cechy, których posiadanie może pomóc znalezienie się na rynku pracy /IDI-S/. W tym też obszarze widzi się przydatność realizacji różnego rodzaju warsztatów (w tym np. podejmowanych z udziałem potencjalnych pracodawców), co jednak jest znacznie ograniczone możliwościami budżetowymi ( / / były organizowane tego typu warsztaty, [specjaliści] robili warsztaty dla młodzieży, wtedy np. zbierało się grupę młodzieży z klas trzecich, albo drugich jakąś grupę docelową, w zależności od warsztatu / / robili to świetnie, ale obecnie nie ma na to funduszy /IDI-S/. Zwraca się tu uwagę również na różnego rodzaju zajęcia warsztatowe ukazujące różnego rodzaju możliwości odnalezienia się w zawodzie osób posiadających wykształcenie artystyczne, przy czym, jak podkreślił jeden z respondentów nie chodzi tu o identyfikację zawodu już określonego w puli zawodów, ale o kreatywne poszukiwanie czegoś, czego jeszcze nie ma, co można zrobić ze swoimi zdolnościami, jak i kiedy [odwołać] się można do własnej przedsiębiorczości / / chodzi to o warsztaty otwierające młody umysł na poszukiwanie; / / na pewno chodzi tutaj o specjalistów zajmujących się takimi zagadnieniami, którzy potrafiliby różnymi drogami pobudzać i pokazywać, że warto coś robić. Nie ma takich możliwości [jest potrzeba dostępu do takich osób i współpracy z nimi] /IDI-S/. Poza tym, bardzo ważne staje się kształtowanie umiejętności autoprezentacji ( sprzedaży samego siebie, swoich umiejętności i zdolności), tworzenia profesjonalnego portfolio artystycznego, jako instrumentów wspomagających wchodzenie na rynek pracy (te kwestie wskazane zostały jako istotne przez jednego z respondentów, reprezentującego policealną szkołę artystyczną). W tym przypadku, z uwagi na inny charakter absolwenta osoba wchodząca na rynek pracy identyfikowane są również potrzeby związane bezpośrednio z problematyką podejmowania indywidualnej działalności gospodarczej, czy też działalności realizowanej w oparciu o rozwiązania cywilno-prawne. Należą do nich przede wszystkim kwestie dotyczące pozyskiwania środków finansowych, prowadzenia księgowości oraz przede wszystkim pomocy w uplasowaniu na rynku PKK nowego podmiotu gospodarczego w sytuacji ograniczonych zasobów startera. W przypadku młodych twórców w grę wchodzą również określone czynniki psychologiczne: / / przydatne są warsztaty, ćwiczenia, żeby nie bali się tej problematyki; mamy do czynienia z ludźmi kreatywnymi, z artystami, czyli wrażliwcami, oni się tych kwestii boją i trzeba ich z nimi [skutecznie] oswajać /IDI-S/. W wywiadach podnoszona byłą również interesująca kwestia współpracy pomiędzy jednostkami różnych poziomów nauczania (szkoły artystyczne II stopnia poziom policealny szkoły wyższe). Respondenci informują o istnieniu takiej współpracy. Przejawia się ona

36 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 35 głównie w korzystaniu z kadr akademickich do prowadzenia niektórych zajęć: My jesteśmy w tym dobrym położeniu, że jesteśmy w mieście, gdzie szkolnictwo wyższe [artystyczne] jest bardzo dobrze rozwinięte; / / [pracownicy szkół wyższych] pracują w naszej szkole, więc to co jest tutaj robione uwzględnia potrzeby szkolnictwa wyższego; / / przekaz jest bardzo płynny /IDI-S/. Jednak, w świetle innej opinii, efekty tych powiązań dotyczą głównie sfery artystycznej, w której kontynuowane jest kształcenie na szczeblu wyższym, natomiast gdy mowa o kształtowaniu umiejętności do wykonywania zawodów w pewnych dziedzinach PKK, nadal istnieje niezagospodarowany obszar doskonalenia. Potwierdza to następująca opinia: / / mamy w planie zorganizowanie konferencji z przedstawicielami szkół, osobami zajmującymi się doradztwem zawodowym, która dotyczyć będzie PKK [kształtowania umiejętności związanych z PKK], gdyż wydaje się nam, że te szkoły, licea, technika ze specjalistycznymi, profilowanymi klasami, że mają niewystarczającą wiedzę; / / z naszych analiz wynika, ze jest [to niezbędne], aby do określonej pracy [odpowiednio] przygotowywać młodzież już wcześniej /IDI-S/. W zakresie problematyki PKK powszechnie zwracano uwagę na potrzebę powrotu do praktyk zawodowych, które stanowiłyby łącznik pomiędzy nauczaniem a rynkiem; powinny być one narzędziem prezentacji stanowiska pracy, na którym można eksploatować wiedzę i zdolności artystyczne jak ujął to jeden z respondentów: Wszystko co przybliża realia zawodu, zachęca do zawodu jest bardzo ważne, ale też nie należy tego odbierać w następujący sposób, że oto otaczamy kogoś opieką, stwarzamy mu cieplarniane warunki, a on idzie i gra / maluje / tańczy / /, on jednak musi zdawać sobie sprawę, że trzeba też o swoje zabiegać i rozwijać się /IDI-S/. Należy podkreślić, że w szkołach średnich element ten (praktyki) mógłby również znakomicie wspomagać kształtowanie umiejętności i zdobywanie doświadczenia w pracy zespołowej, a więc czynniku kluczowym dla rozwijania kreatywności oraz umiejętności poruszania się na rynku pracy. Wskazywano także na inne formy łączenia nauczania z rynkiem, np. poprzez organizację sponsorowanych przez przedsiębiorców konkursów, np. / / konkurs ogłoszony przez pracownię architektoniczną na modernizację bryły szkoły, [w którym] nagrodą był miesięczny staż [u sponsora konkursu] /IDI-S/ cieszył się bardzo dużym zainteresowaniem. Widać zatem wyraźnie, że zapotrzebowanie na tego rodzaju działania, wydatnie wspierające proces kształcenia (również na poziomie średnim), jest rzeczywiście znaczne. Stosowanie ww. instrumentów odbierane jest jako znakomicie motywujące do pracy twórczej uczniów oraz służy bezpośrednio zaznajamianiu się przez nich z realiami funkcjonowania sfery gospodarczej funkcjonującej w ramach PKK ( / / właśnie, współpraca [choćby ograniczona] z realną placówką, czy firmą, byłaby po prostu niesamowitym narzędziem, gdyż [uczniowie] musieliby nauczyć się komunikować, rozmawiać /IDI-S/). Podkreślano jednocześnie, że sugerowane praktyki nie musiałyby mieć charakteru masowego (co zapewne byłoby bardzo trudne z czego zdają sobie sprawę wszyscy

37 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 36 respondenci biorąc pod uwagę dzisiejsze realia rynkowe). Inicjatywy takie mogłyby pojawiać się w ramach realizowanych przez szkoły szerszych projektów wspólnie z pracodawcami. Podkreślano jednak, nie podważając ogólnej zasadności tego rodzaju działań, że obecnie brak jest wystarczająco silnych, zinstytucjonalizowanych kontaktów pomiędzy szkołami i światem biznesu, które mogłyby być bazą do realizacji takich inicjatyw. Wskazywano przy tym, że wszelkie formy wsparcia (np. projektowe) w tym zakresie są bardzo pożądane, gdyż obecnie bardzo trudno jest szkole doprowadzić do nawiązania skutecznych kontaktów, które umożliwiałyby pojawienie się na szerszą skalę przedsięwzięć adresowanych do uczniów, rozwijających ich umiejętności, i pozwalających na zgromadzenie doświadczeń związanych z działalnością na rzeczywistym rynku. Znaczenie odgrywa tu wiele czynników, w tym szczególnie o charakterze finansowym (np. koszty opieki nad stażystą, koszty organizacyjne przygotowania stażu itp.). Ponadto, respondenci zwracali również uwagę, że wciąż występowałby problem zmieszczenia tego typu [jak opisane powyżej] inicjatyw w ramach obowiązującego programu nauczania. Jeden z respondentów wyraził to w następujący sposób: / / to jednak wymaga zmiany całego systemu / / [obecnie] możemy działać wyłącznie jednostkowo; proszę zauważyć, jeśli chcielibyśmy [odpowiednio postępować] to na pewno nie zrealizujemy podstaw programowych z naszych przedmiotów, a ponadto, za te dodatkowe działania nikt nie zamierza płacić, więc brak jest motywacji /IDI-S/. Przedstawione stanowiska podkreślają potrzebę w kontekście rozwoju umiejętności funkcjonowania w ramach PKK silniejszego powiązania procesu edukacji z otoczeniem rynkowym. Na tym poziomie nauczania powiązanie to nie musi być szczególnie rozwinięte, powinno jednak pojawiać się w jakimś wymiarze, który obecnie nie w ogólne nie występuje lub jest śladowy Udział szkół artystycznych w programach wsparcia Działania tworzące łącznik pomiędzy sferą nauczania i rynkiem mogłyby być podejmowane jako inicjatywy realizowane w trybie projektowym, umożliwiającym odpowiednie kształtowanie konkretnych rozwiązań, odpowiednio do specyfiki profilu szkoły artystycznej. Projekty tego rodzaju mogłyby służyć dwóm celom, tj. tworzeniu powiązań, a w rezultacie ich wykorzystywania, podnoszenia zrozumienia i umiejętności po stronie uczniów do poruszania się w przyszłości na rynku pracy, z drugiej zaś, doskonalenia umiejętności kadry nauczycielskiej w zakresie stosowania nowych narzędzi edukacyjnych, w związku z potrzebami działalności w sferze przemysłów kreatywnych i kultury np. / / nowych rozwiązań dotyczących pracy zespołowej, która załatwia bardzo wiele aspektów, i komunikacji społecznej, i kreatywności właśnie, szybkiego prototypowania, weryfikacji i walidacji [w zakresie wzornictwa] /IDI-S/. W kontekście wyżej przedstawionej kwestii angażowania się szkół w realizację projektów wsparcia pod kątem tworzenia powiązań i rozwijania umiejętności uczniów do

38 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 37 działalności w sferze PKK, należy odnotować, że wśród jednostek, z którymi przeprowadzane były wywiady, brak jest doświadczeń w aplikowaniu o wsparcie z programów pomocowych nie profilowanych wyłącznie pod potrzeby szkół. Mowa jest tu o różnych programach realizowanych w przeszłości, których adresatami było szerokie grono odbiorców, np. organizacji pozarządowych, czy instytucji kultury. Tylko w jednym przypadku respondent reprezentował szkołę, w której wykonana była inwestycja rozwojowa, finansowana ze środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko; szkoła ta stała się też ostatnio beneficjentem projektu finansowanego z funduszy norweskich. Informacje płynące z wywiadów wskazują na brak dobrego rozeznania w programach wsparcia umożliwiających finansowanie rożnych działań, w tym dotyczących rozwoju kompetencji, samodzielnie lub we współpracy (np. z przedsiębiorcami), a w konsekwencji bardzo ograniczone uczestnictwo w tego rodzaju projektach ( Czy Państwa szkoła uczestniczyła w przeszłości w projektach dotyczących rozwoju przemysłu kreatywnego i kultury, finansowanych ze środków europejskich? odp.: Nie, a czy takie są? Czy były realizowane przez szkoły? /IDI-S/; Nie da się ukryć, że już od jakiegoś czasu myślimy, żeby zacząć uczestniczyć w takich projektach, bezpośrednio [jako główny beneficjent] i być organizatorem warsztatów, seminariów, szerszej działalności /IDI-S/, Przyglądaliśmy się takim projektom, ale nie realizowaliśmy [z uwagi na obawy dotyczące ich rozliczania oraz mobilizacji wkładu własnego] /IDI-S/). W związku z takim stanem, respondenci wywiadów podkreślali brak wystarczającej wiedzy o programach wsparcia, adresowanych (bezpośrednio, jak i pośrednio) do instytucji, które mogłyby kształtować projekty rozwijające zdolności ich beneficjentów do funkcjonowania w sferze PKK, jak i trudności w docieraniu do i pozyskiwaniu takich informacji. Dlatego, w tym właśnie obszarze widziano dużą zasadność tworzenia określonych rozwiązań (przynajmniej obejmujących rozpowszechnianie informacji), które umożliwiałyby aktywizację wsparcia z takich źródeł: Moglibyśmy oczekiwać pomocy w pozyskiwaniu funduszy europejskich / / to [jednak] powinno być zinstytucjonalizowane, powinno być takie miejsce, czy instytucja, [oferujące] rzeczową, konkretną informację, gdzie można pozyskać pieniądze, czy na doskonalenie kadry, czy na modernizację lokalu. [Chodzi o to], aby była dostępna informacja, gdzie można pozyskać środki, odbyć warsztaty [pomagające skonfigurować projekt], uzyskać pomoc w napisaniu wniosku. Mi się wydaje, że takiego miejsca nie ma. Na pewno byłoby dobrze, jakby [istniała] jakaś organizacja, zajmująca się przemysłem kreatywnym, która ułatwiałaby kontakty, tak by można było zapraszać osobistości kultury i sztuki, w ramach wspieranych projektów /IDI-S/. Ostatnia z przedstawionych opinii wskazuje na kolejny aspekt, dotyczący potrzeb występujących po stronie szkół artystycznych. Potrzeby te formułowane są na podstawie dotychczasowych działań, które uznaje się za pożądane z punktu widzenia procesu kształcenia uczniów. Mianowicie, szkoły wskazują na potrzebę umożliwiania uczniom kontaktu z wybitnymi twórcami, a także praktykami działającymi w sferze PKK. Jak wynika z

39 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 38 wywiadów działania takie są podejmowane, jednak ich skala jest ograniczona. Trudności dyktują tu zarówno sprawy finansowe, jaki i brak odpowiednich kontaktów Koszty procesu dydaktycznego Respondenci wywiadów podkreślali również występowanie barier rozwojowych wynikających z faktu wysokiej kosztochłonności kształcenia w niektórych branżach PKK. Choć opinie tego rodzaju są bardzo typowe w środowisku uczelni i szkół wszelkich rodzajów (prywatnych, jak i publicznych), to jednak trzeba zgodzić się, że jakość kształcenia w zakresie wielu dziedzin PKK uzależniona jest od posiadanego przez szkołę wyposażenia i technologii. Bez wątpienia, odpowiednie zaspokojenie potrzeb w tym zakresie decyduje o całościowych efektach procesu kształcenia, a ostatecznie o jakości absolwentów. Elementy te decydują o możliwościach efektywnego wykorzystania kadry nauczycielskiej, jak i zapraszanych do współpracy praktyków. Znamienne są dwie następujące opinie: / / branża specjalizuje się, musimy z jednej strony przygotowywać prawdziwych specjalistów, / / ale z drugiej strony, coraz większa część zajęć wymaga specjalistycznego sprzętu i to jest kłopot / / w szkole potrzebne są kamery, aparaty fotograficzne, sprzęt oświetleniowy i do nagrywania dźwięku, komputery. To są olbrzymie nakłady finansowe, trudno je szkole pokryć / /, choć przy szkole [powołaliśmy] instytucje, które generują pewne przychody, i w których mogą projektowo pracować słuchacze /IDI-S/ oraz / / jedna z barier jest otoczenie technologiczne / / mamy komputery, które służą do przekazywania treści podstawy programowej, natomiast [przykładowo] nie ma stanowiska nagrań. Gdzie młodzież, która chciałaby w przyszłości zajmować się akustyką może uczyć się? Mamy obecnie nowe komputery, ale jeszcze w styczniu posługiwaliśmy się sprzętem z 2005 r. /IDI-S/ Projekty w dziedzinie PKK Spośród zidentyfikowanych projektów wspierających PKK wyróżnionych zostało osiem przedsięwzięć. Z ich realizatorami przeprowadzono łącznie 24 pogłębione wywiady indywidualne (IDI) z przedstawicielami realizatora projektu, partnera, beneficjenta oraz instytucji finansującej realizację projektu. Poniżej przedstawiamy ich wykaz projektów poddanych analizie, dalej zaś kluczową, z punktu widzenia celów realizowanego badania, ich charakterystykę. Lp. Tab. 1. Projekty poddane badaniu Tytuł projektu Realizator Źródło finansowania Liczba IDI z przedstawicielami poszczególnych grup rozmówców Instytucja Realizator Partner Beneficjent finansująca 1 Kreatywni Urząd Miasta Lublin Miasto Lublin Go Creative. Gdańska Fundacja Miasto Gdańsk Realizator (Miasto Lublin) był także instytucją finansującą. Analogiczna sytuacja miała miejsce w przypadku projektu Go Creative. Biznes na Start, w którym realizatorem i instytucją finansującą było Miasto Gdańsk.

40 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 39 Lp Tytuł projektu Biznes na Start Wzornictwo- Biznes-Zysk CREATIVE POLAND Znajdź niszę - wspieranie przemysłów kreatywnych. Przedsiębiorcz ość w sektorach kreatywnych Kultura naszym biznesem Faber rzemiosło motorem tworzenia zawodów kreatywnych Realizator Przedsiębiorczości wraz Miastem Gdańsk, Gdańskim Centrum Obsługi Przedsiębiorców i Inkubatorem Starter. Instytut Wzornictwa Przemysłowego Towarzystwo Amicus w partnerstwie z Miastem Stołecznym Warszawa, Urzędem Miasta Łodzi i Polskim Stowarzyszeniem Doradczym i Konsultingowym Fundacja Promocji Innowacji w Toruniu wraz z Województwem Kujawsko-Pomorskim, Kujawsko-Pomorskim Funduszem Pożyczkowym, Pomorskim Funduszem Pożyczkowym, Fundacją Promocji Innowacji oraz Europejskim Centrum Współpracy Młodzieży Akademia Leona Koźmińskiego Fundacja Rozwoju Kina Miasto Stołeczne Warszawa w partnerstwie z Ogólnopolskim Cechem Rzemieślników Artystów Źródło finansowania PO IG, Działanie 5.2 Wspieranie instytucji otoczenia biznesu świadczących usługi proinnowacyjne oraz ich sieci o znaczeniu ponadregionalnym PO KL, Poddziałanie Poprawa jakości usług świadczonych przez instytucje wspierające rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności (Fundusz Grantów na Inicjatywy - III edycja) PO KL, Poddziałanie Poprawa jakości usług świadczonych przez instytucje wspierające rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności (Fundusz Grantów na Inicjatywy - III edycja) PO KL, Działanie 6.2 Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia PO KL, Poddziałanie Wsparcie dla współpracy sfery nauki i przedsiębiorstw PO KL, Działanie 9.2 Podniesienie atrakcyjności i jakości szkolnictwa zawodowego Liczba IDI z przedstawicielami poszczególnych grup rozmówców Instytucja Realizator Partner Beneficjent finansująca Projekt Kreatywni Realizacja projektu rozpoczęła się w 2013 r., w 2014 r. miała miejsce jego druga edycja. Celem projektu była identyfikacja i promocja unikalnych, kreatywnych 16 Instytucja finansująca tego projektu (Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości) była także instytucją finansującą w projekcie CREATIVE POLAND.

41 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 40 przedsiębiorców - mieszkańców Lublina jako przykładu dobrych, rynkowych praktyk stanowiących inspirację dla innych. Jest to inicjatywa władz samorządowych miasta Lublina (źródło finansowania stanowi budżet miasta). Zakłada się, że przedsięwzięcie to będzie kontynuowane w kolejnych latach. Pierwszym etapem projektu była identyfikacja i nawiązanie relacji z kandydatami na kreatywnych. Następnie, dwanaście wybranych osób brało udział w sesjach zdjęciowych, których efektem były ujęcia portretowe, opis procesu twórczego, prezentacja ich miejsca pracy oraz efektów pracy twórczej. Stworzony materiał zdjęciowy i filmowy był przekazywany uczestnikom projektu i może być przez nich wykorzystywany w promocji ich działalności. Jak dotąd z projektu skorzystało ok. 30 osób twórców, kreatywnych mieszkańców Lublina. Media regionalne, a pewnym zakresie również i ogólnokrajowe, bardzo pozytywnie zareagowały na ten projekt, przyczyniając się do szerokiego rozreklamowania nagrodzonych osób i wzrostu prestiżu przedsięwzięcia. Celem prowadzonych działań było odkrycie ludzi, którzy realizując się w sferze kultury, potrafili ten pomysł skomercjalizować. Wśród osób nagrodzonych są zarówno twórcy-artyści, ale często także niewykształceni artystycznie wynalazcy, którzy mają duże zdolności artystyczne i których działalność może być inspiracją dla innych. Przyczyną podjęcia się przez Miasto Lublin realizacji tego projektu, a zarazem wielką zaletą przedsięwzięcia jest rozpoczęcie skutecznej i efektywnej promocji Lublina, jako miejsca, w którym żyją i działają ludzie ciekawi, działający w obszarze nowoczesnych przemysłów, z którymi Lublin dotąd nie był kojarzony. Na podstawie dotychczasowej historii realizacji projektu wydaje się, że cel ten został w pełni osiągnięty. Sukcesem jest to, że bardzo skromnymi środkami (około 12 tys. zł) Miasto Lublin bez pomocy partnerów zdołało rozpocząć promocję miasta w efektywny, interesujący i oryginalny sposób, a jednocześnie wspierać działalność komercyjną artystów i kreatywnych przedsiębiorców. Mocną stroną projektu, z punktu widzenia promowanych przedsiębiorców, jest konieczność niewielkiego tylko ich zaangażowania czasowego w działania realizowane przez Miasto, czyli w praktyce poświęcenie kilku godzin na stworzenie portfolio - praca z grafikiem, fotografem i operatorem kamery ( dwa dni, które poświęciłem na spotkanie najpierw z ekipą fotografów, a później z osobą, która nagrała krótki film promocyjny /IDI-B/). Wiąże się z tym także słabsza strona projektu, jaką jest brak pomysłu na sieciowanie środowiska kreatywnych przedsiębiorców, co realizatorzy uznają za ważny czynnik wspierania sektora PKK. W równym stopniu mocną, co i słabą stroną jest ograniczony zasięg projektu, mianowicie wybór tylko dwunastu laureatów konkursu. Niewątpliwie trudno mówić o jego silnym oddziaływaniu na rynek przemysłów kultury i kreatywnych Lublina, ale w zamian osoby nagrodzone mogą liczyć na bardzo silna promocję, znajdują się w bardzo elitarnym gronie. Zaletą projektu jest także wybór do grona nagrodzonych przedstawicieli różnych

42 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 41 branż PKK, m.in. mody, rzemiosła, informatyki, bez koncentrowania się wyłącznie na designie. Za wadę projektu, z punktu widzenia, wspierania przemysłów kultury i kreatywnych, można uznać fakt, że konkurs nie był kierowany wyłącznie do osób działających w obszarze PKK, ale w pewnym stopniu także do osób po prostu pomysłowych, działających nieszablonowo. Szersze promowanie laureatów jest także ograniczone przez skromny budżet projektu. Jeśli ta bariera zostałaby zredukowana, wówczas Miasto chciałoby ekspozycję prezentować także poza granicami Lublina, regionu, czy wręcz Polski na różnych festiwalach, konferencjach poświęconych rozwojowi miast, rozwojowi kultury, rozwojowi kreatywności i przedsiębiorczości. Realizatorzy pragną także rozszerzyć projekt o element komercyjny. Powstała nawet idea, aby każdy z nagrodzonych kreatywnych stworzył swój własny gadżet, który Miasto mogłoby wyprodukować i stosować jako gadżety miejskie (w miejsce masowo wykorzystywanych np. pendrive ów, breloków), a także sprzedawać poprzez sklep internetowy Projekt Go Creative. Biznes na Start Przedsięwzięcie, realizowane w formie konkursu od 2006 r. (łącznie 11 edycji), pozwala na udzielenie kompleksowego wsparcia dla osób planujących założenie działalności gospodarczej na terenie Miasta Gdańsk w obszarze branż kreatywnych (zawężenie kręgu beneficjentów do branż kreatywnych nastąpiło w 2013 r., wcześniej wspierano rozwój przedsiębiorczości wszystkich typów firm). Obejmuje etap preinkubacji (przygotowania do założenia własnej działalności oraz konkurs na najlepszy model biznesowy) oraz etap inkubacji, w ramach którego najbardziej obiecujący przedsiębiorcy otrzymują wsparcie na rozpoczęciu działalności biznesowej. Projekt finansowany jest z przeważającym udziałem środków budżetu Miasta Gdańsk; dodatkowe źródło finansowania stanowi wsparcie pozyskiwane od prywatnego sponsora. Celem projektu jest propagowanie kreatywnej przedsiębiorczości oraz zapewnienie nowo zarejestrowanym przedsiębiorcom pomocy w wykorzystaniu instrumentów wsparcia. Ma to ułatwić im pokonywanie barier utrudniających rozpoczęcie działalności gospodarczej i zminimalizować ryzyko niepowodzenia na początkowych etapach działalności. Uczestnicy projektu korzystają z cyklu szkoleń z zakresu przedsiębiorczości, doradztwa ze strony ekspertów i praktyków branży, przygotowania do stworzenia modelu biznesowego działalności, networkingu i wymiany pomysłów, a także promocji. Zostaliśmy poddani przez wielomiesięczny proces edukacji, szkoleń z różnymi profesjonalistami, z różnych branż, z różnych dziedzin, od tematów formalnych, jak księgowość, podatki przez marketing czy pobudzenie kreatywności, po pozyskiwanie funduszy, więc spectrum pełne. Najfajniejsze, że to nie były wykłady przez godzinę, że dostawało się stos materiałów, gdzie trzeb analizować, [lecz] to były [zajęcia] w małych grupach, całodniowe warsztaty, które praktycznie pozwoliły wdrożyć się w pewne zagadnienia i dały fundament wiedzy, żeby

43 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 42 wdrażać w życie i poszerzać na własną rękę. ( ) To przygotowanie [sprawiło], że sam start był czymś naturalnym; ja się czułem na tyle pewnie, że wiedziałem co trzeba zrobić. Pozwoliło to nam dopracować biznes plan, zwrócić uwagę na niedoskonałości oraz upewnić się, że te założenia, które przygotowaliśmy, są słuszne /IDI-B/. W projekcie udzielane są nagrody pieniężne i rzeczowe, darmowa obsługa księgowa, możliwość objęcia półroczną asystą mentorską, możliwość skorzystania z doradztwa indywidualnego, warsztaty biznesowe. W poszczególnych edycjach dąży się do wyłonienia co najmniej 20 uczestników, których pomysły biznesowe poddawane są następnie preinkubacji (przygotowanie do utworzenia firmy i pozyskania inwestora). Ostatecznie wyłania się pięć spośród nich, które uzyskują wsparcie inkubacyjne, prowadzące do praktycznego uruchomienia działalności gospodarczej. Dla autora najlepszego pomysłu (uczestnicy przedstawiają swoje pomysły na prezentacjach publicznych przed gronem jurorów) fundowana jest nagroda pieniężna - w ostatniej edycji w wysokości 15 tys. zł. Piątka finalistów ma możliwość korzystania z mentoringu i wsparcia księgowego także w okresie pierwszych miesięcy po zarejestrowaniu firmy. W rezultacie, spośród 20 uczestników na założenie działalności decyduje się od 5 do 10 osób (we wszystkich edycjach konkursu powstało łącznie 117 firm). Największa siłą projektu jest umożliwienie osobom, o niskiej wiedzy biznesowej i braku doświadczenia w prowadzeniu firmy, regularnego kontaktu ze szkoleniowcami/trenerami, pełniącymi funkcję mentorów i służącymi pomocą także poza czasem szkolenia/doradztwa (np. wygodną dla obu stron drogą poczty elektronicznej). Dla uczestników projektu większe znaczenie niż materialne nagrody miało włączenie do sieci kontaktów z doradcami profesjonalistów od wspierania przedsiębiorczości, w tym z branż kreatywnych. Tego rodzaju wsparcie było możliwe dzięki dysponowania przez realizatora projektu (Gdańską Fundację Przedsiębiorczości) odpowiednim potencjałem technicznym i przede wszystkim kadrowym (fundacja prowadzi m.in. Inkubator Starter). Bardzo duże znaczenie ma także wymiana doświadczeń między samymi uczestnikami konkursu, tworzenie bazy kontaktów oraz wiedza pozyskana na szkoleniach. Za wielką zaletę projektu realizatorzy uznają już sam fakt przeprowadzania w Gdańsku konkursu promującego przedsiębiorców, którzy mają szansę stać się wizytówką Gdańska, jako miasta ludzi kreatywnych, osiągających sukces bez konieczności emigrowania do największych ośrodków Europy, tworzących miejsca pracy w sektorze kreatywnym na terenie Pomorza. Projektodawca nie dostrzega ewidentnych słabych stron projektu. Jego kształt podlega ocenie i ewentualnym modyfikacjom w każdej kolejnej edycji. Część z uczestników konkursu jako jego mankament uważa niski poziom wsparcia finansowego (tylko jedna nagroda pieniężna w wysokości 15 tys. zł). Zdaniem realizatorów przedsięwzięcia jest to jednak celowe działanie, mające na celu zniechęcenie takich uczestników, dla których

44 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 43 główną motywacją aplikowania do konkursu by było pozyskanie dotacji. Choć nowotworzone firmy spotykają się z problemem braku środków na rozpoczęcie i rozwinięcie działalności, to uczestnicy projektów podkreślają, że najistotniejsze jest dla nich pozyskanie wiedzy na temat wypracowania optymalnego modelu biznesowego i sposobów prezentowania się przed inwestorami oraz nawiązanie kontaktów z mentorami i innymi inkubowanymi przedsiębiorstwami. Skala projektu jest relatywnie niewielka (20 uczestników w jednej edycji konkursu), jednak dzięki temu do fazy preinkubacji kwalifikują się tylko najlepsi kandydaci. Ponadto, liczba kandydatów reprezentujących branże kreatywne jest relatywnie niewielka, stąd też skala wsparcia wydaje się optymalna. Prawdopodobnie prowadząc bardziej intensywną promocję byłoby możliwe uzyskanie większej liczby zgłoszeń, ale wiązałoby się to z trudnością udzielenia uczestnikom wsparcia na odpowiednio wysokim poziomie (w ramach Inkubatora Starter realizowane są także inne działania wspierające przedsiębiorczość). Problemem jest natomiast brak możliwości zapewnienia w ramach projektu finansowego wsparcia dla firm już istniejących. Na tym etapie takie wsparcie (na przykład w postaci preferencyjnych pożyczek) byłoby znacznie bardziej efektywne, niż udzielanie dotacji na założenie działalności gospodarczej, gdyż trafiałoby do osób zdecydowanych na podjęcie ryzyka związanego z prowadzeniem firmy, zweryfikowanych już w trakcie preinkubacji i inkubacji prowadzonej w projekcie. Biorąc pod uwagę znaczną ofertę instrumentów zwrotnych, dostępnych w województwie pomorskim, nie wydaje się trudne uzyskanie tego typu komplementarności wsparcia miękkiego, ze wsparciem finansowym w formie zwrotnej. Dla udzielenia wsparcia uczestnikom projektu ważne jest zapewnienie wysokiej jakości szkoleniowców i mentorów, będących także praktykami w reprezentowanej przez nich dziedzinie, którzy będą w stanie świadczyć pomoc również po zakończeniu okresu realizacji projektu. Nie ma natomiast większego znaczenia z jakich instytucji pochodzą te osoby. W przypadku projektu Go Creative. Biznes na Start w roli partnerów wystąpiły Miasto Gdańsk oraz jednostki powołane przez nie do rozwoju przedsiębiorczości: Gdańska Fundacja Przedsiębiorczości (główny realizator) wraz z Gdańskim Centrum Obsługi Przedsiębiorców (utworzonym przez Miasto Gdańsk) i Inkubatorem Starter (prowadzonym przez Gdańską Fundację Przedsiębiorczości). Obecność w projekcie Miasta Gdańsk była istotna, poza zapewnieniem finansowania, również w aspekcie promowania i uwiarygodniania konkursu. Wydaje się, że taki model współpracy podmiotów zaangażowanych w realizację projektu sprawdził się w praktyce. W projekcie szczególnie ważna współpraca była pomiędzy podmiotem realizującym i finansującym projekt, gotowość obu stron do dokonywania w nim uzasadnionych modyfikacji. W przyszłości realizatorzy pragną kontynuować działania ewaluacyjne kolejnych edycji konkursu i w miarę możliwości odpowiadać na zapotrzebowanie zgłaszane przez uczestników, wzmacniając szczególnie

45 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 44 współpracę z pośrednikami finansowymi oferującymi wsparcie zwrotne z udziałem środków publicznych Projekt Wzornictwo-Biznes-Zysk Projekt realizowany jest przez Instytut Wzornictwa Przemysłowego (IWP) w okresie od czerwca 2014 r. do końca 2015 r., znajduje się więc nadal we wczesnej fazie. Skierowany jest do 4 grup beneficjentów: (i) przedsiębiorców, którzy chcą zrozumieć zasady pracy zespołu projektowego, (ii) projektantów, którzy chcą poznać oczekiwania i potrzeby przedsiębiorców, (iii) studentów lub absolwentów wzornictwa, którzy chcą w praktyce poznać zasady współpracy między producentem a zespołem projektowym, (iv) przedstawicieli administracji, którzy chcą poznać korzyści, jakie przynosi stosowanie wzornictwa przemysłowego w przedsiębiorstwach oraz zdobyć umiejętności pracy w interdyscyplinarnym zespole projektowym. Najważniejszą grupą w projekcie są jednak przedsiębiorcy i projektanci. Projekt obejmuje warsztaty, towarzyszące im wystawy (prezentacje studiów przypadku skutecznego wykorzystywania wzornictwa przemysłowego w działalności gospodarczej), seminaria oraz przygotowanie portalu internetowego na temat wykorzystania wzornictwa, jako czynnika podnoszenia konkurencyjności przedsiębiorstw. Zaletą i mocną stroną projektu jest dotarcie do przedsiębiorców i pokazanie im na konkretnych przykładach, na czym polega projektowanie (jak trudny, czasochłonny i kosztowny jest to proces) i jakie korzyści ekonomiczne może osiągnąć firma poprzez stosowanie wzornictwa. Warsztaty z przedsiębiorcami prowadzą czołowe w kraju zespoły projektowe, które na przykładach z ich doświadczenia zawodowego, pokazują jak wiele dzięki współpracy z projektantami zyskały takie firmy jak PESA, czy czołowe koncerny kosmetyczne. Zespoły wykładowców, poza projektantami, składają się także z ekspertów z zakresu prawa i specjalistów od pozyskiwania finansowania. Co ważne, wszyscy wykładowcy wspólnie przygotowują wykłady i ćwiczenia praktyczne, tak by stanowiły one zintegrowaną całość, zaś projektanci są obecni na wszystkich zajęciach i wskazują na ich najistotniejsze, praktyczne aspekty. Nowością w skali kraju będzie utworzony w ramach projektu na portalu internetowym tzw. wizytownik narzędzie online, umożliwiające nawiązywanie relacji biznesowych między przedsiębiorcami, a projektantami biorącymi udział w projekcie. Projektanci (nie tylko ci biorący udział w projekcie) będą mogli zebrać i opisać tam swoje prace, aby móc w kontakcie z przedsiębiorcami wykazać się swoim, udokumentowanym i potwierdzonym przez IWP dorobkiem. Atrakcyjna, bardzo praktyczna formuła warsztatów sprawia, że dotąd nie ma problemów z rekrutowaniem uczestników (warsztaty rozpoczęły się w końcu września, a zainteresowani nimi znacznie przekroczyło liczbę miejsc zarezerwowaną dla uczestników). Mocną stroną przedsięwzięcia jest także renoma realizatora. Instytut Wzornictwa

46 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 45 Przemysłowego posiada wieloletnie doświadczenie w upowszechnianiu i zarządzaniu wzornictwem, prowadzi liczne projekty badawcze w zakresie wzornictwa i ergonomii, jest jedyną w Polsce instytucją zajmującą się systemowo wzornictwem o statusie jednostki naukowej oraz Centrum Badawczo-Rozwojowego. Z tego względu, łatwiej jest takiemu podmiotowi angażować do współpracy czołówkę polskich projektantów i zachęcać do udziału w projekcie przedsiębiorców. Projekt Wzornictwo-Biznes-Zysk jest w na tyle wczesnym etapie, że trudno jeszcze wskazać jego słabe strony. W każdym razie, planując ten projekt Instytut Wzornictwa Przemysłu skorzystał z doświadczeń innego projektu realizowanego przez Instytut (zakończonego w 2013 r.) pn. ZSZ Zaprojektuj swój zysk. W stosunku do poprzedniego projektu dokonano pewnych istotnych modyfikacji najważniejszą z nich było wprowadzenie na większą skalę formuły warsztatowej, przewidującej bezpośrednią współpracę na warsztatach projektantów i przedsiębiorców. Niewątpliwie rozwiązanie to uczyniło obecnie prowadzone warsztaty niezwykle atrakcyjnymi. W ich toku wypracowywane są konkretne rozwiązania dla przedsiębiorców. Warsztaty znakomicie uwidaczniają korzyści, jakie odnieść może sfera biznesu z zamawiania prac w zakresie wzornictwa przemysłowego. Znaczenie przełamania bariery nieufności i realnie funkcjonującego niezrozumienia między projektantami i przedsiębiorcami dobrze pokazuje wypowiedź przedstawiciela firmy projektowej: jak ja wchodzę do firmy, / / to jestem wrogiem tych ludzi. Bo taki technolog / / zna tę technologię rzeczywiście lepiej ode mnie. / /. A tu przychodzi taki wariat [czyli projektant ze studia projektowego] i mu mówi, że ma to robić inaczej. No to on jest moim przeciwnikiem po prostu. / / W takiej sytuacji, jeżeli doświadczony [projektant] nie rozumie tego [że przeszkadza on technologowi w danej firmie], ( ) to nie ma szans na dobry innowacyjny projekt. Ja mam taką metodę, że robię, jeżdżę, gadam, opowiadam, prawie anegdoty, czasem dowcipy, ale wszystko związane z designem, jak i swoje przygody z designem / /. [Jeżdżę] / / trzy razy najmniej, pięć razy do firmy z którą mamy współpracować i czekam kiedy usłyszę z tamtej strony, że ktoś użyje słowa nasz projekt, [a nie twój projekt ]. Jak on użyje nasz projekt, to ja wiem, że my [projekt z sukcesem] zrobimy /IDI-B/. Obecny projekt IWP z całą pewnością nie stanowi natomiast odpowiedzi na ważną barierę rozwojową środowiska projektantów, rozpoczynających karierę prosto po studiach, jaką jest bardzo wysoki koszt nabycia niezbędnego sprzętu i oprogramowania, których koszt przekracza 30 tys. zł. Do pewnego stopnia taka bariera może być pośrednio redukowana dzięki warsztatom dla przedstawicieli administracji, które pozwolą na poznanie korzyści, ale i barier dla profesjonalnego wykorzystania wzornictwa. Z projektu skorzysta kilkuset beneficjentów i taka skala w opinii realizatora wydaje się optymalna, gdyż większe grupy byłoby trudno pomieścić w pomieszczeniach IWP, który w

47 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 46 trybie ciągłym realizuje projekty skierowane do branży, w miarę rozpoznawania zapotrzebowania na rynku. Instytut Wzornictwa Przemysłowego jest tak znaczną jednostką, że projekty w zakresie projektowania jest w stanie realizować w oparciu o własny potencjał intelektualny i w związku z tym zazwyczaj nie potrzebuje łączyć się w partnerstwa. Wyjątkiem są działania realizowane w innych regionach Polski, w których konieczne jest współpracowanie z podmiotami dysponującymi bazą lokalową niezbędną dla realizowanych projektów Projekt CREATIVE POLAND Projekt realizowany był w okresie listopada 2012 r. do końca 2013 r. przez Towarzystwo Amicus z Białegostoku w partnerstwie z Miastem Stołecznym Warszawa, Miastem Łódź i Polskim Stowarzyszeniem Doradczym i Konsultingowym, z siedzibą w Białymstoku. Celem było utworzenie platformy wspierającej rozwój polskiego sektora kreatywnego, w celu stworzenia warunków do jak najlepszego wykorzystywania talentów, wiedzy i doświadczenia osób twórczych. W ramach projektu oferowane były bezpłatne usługi szkoleniowe (stacjonarne i e-learningowe) oraz doradcze dla przedstawicieli przemysłów kreatywnych zarówno firm, jak i osób nie prowadzących działalności gospodarczej. Doradcy i trenerzy pomagali w zaplanowaniu indywidualnej ścieżki biznesowej oraz służyli w opracowaniu strategii rozwoju firm uczestniczących w projekcie (doradztwo i coaching). W projekcie realizowano również działania animacyjne, polegające na przeprowadzaniu spotkań roboczych i organizacji konferencji na temat wyzwań rozwojowych sektora PKK w Polsce. Pomysł projektu zrodził się z dostrzeżonej we wcześniej realizowanych przedsięwzięciach potrzeby wsparcia rzemieślników-artystów, którzy choć mieli zbyt na tworzone przez siebie najwyższej klasy wyroby, to słabo radzili sobie z zarządzaniem firmą. Celem było więc dostarczenie bardzo praktycznej wiedzy niezbędnej do prowadzenia firmy, osobom, które w tym obszarze są bardzo słabo przygotowane. Projekt pokazał jak wielkie jest zapotrzebowanie na doradztwo w środowisku twórców. Wsparcie uzyskało 485 osób, mimo, że we wniosku projektowym założono liczbę dwukrotnie niższą (240 osób). Wyniki przeprowadzonych ewaluacji pokazują, że warsztaty okazały się bardzo skutecznym narzędziem dla osiągnięcia celu, jakim było zwiększenie u uczestników wiedzy i zainteresowania sektorem kreatywnym. Po warsztatach niemal 90% uczestników oceniło swoją wiedzę na temat sektora kreatywnego jako co najmniej dobrą, zaś niemal wszyscy uczestnicy (97%) uznali, że warsztaty były przydatne w rozwiązywaniu problemów współpracy z sektorem kreatywnym. Większość uczestników zadeklarowała chęć podjęcia współpracy z sektorem kreatywnym po zakończeniu projektu.

48 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 47 Mocną strona jest, że twórcy uczestniczący w projekcie rozpoczęli współpracę poprzez zawiązanie partnerstwa na rzecz rozwoju polskiego przemysłu kreatywnego. Jego sygnatariusze utrzymują ze sobą kontakt, organizują np. wykłady na temat możliwości finansowania firm kreatywnych, współpracy z samorządem, pracują nad przygotowaniem kolejnych projektów. Poznanie ludzi było dość ważnym efektem. Nawet jak nie w ramach Creative Poland, [to] potem utrzymywaliśmy bliskie kontakty z osobami z różnych branż: mody, sieciowania, networkingu, bardzo szerokie spektrum ludzi /IDI-B/. Do realizatorów projektu docierają informacje, że nawiązane kontakty zaowocowały wspólnymi przedsięwzięciami i przynoszą już pierwsze wymierne biznesowo rezultaty. Rezultaty projektu nadal się utrzymują, gdyż utworzone w ramach Creative Poland szkolenia e- learningowe (zgodnie z przeprowadzoną analizą potrzeb, przygotowano 5 szkoleń: prawo autorskie, promocja w firmie kreatywnej, księgowość, zarządzanie czasem, social media) są nadal dostępne dla zainteresowanych. Utworzono także internetową platformę współpracy dla sektora kreatywnego, która stwarza możliwość stworzenia wizytówki swojej działalności. [Jej treść podzielono] na różne działy. Jak ktoś szukał kontaktów, np. osoba zajmująca się biżuterią szukała hurtownika, tworzyw do swojej biżuterii, to mogła wejść na tę platformę i w odpowiednim dziale to znaleźć /IDI-B/. Wydaje się jednak, że w projekcie nie położono wystarczająco dużego nacisku na tworzenie relacji pomiędzy jego uczestnikami. Ich potrzeby w tym zakresie są bardzo duże, a projekt zrealizował je tylko w części: [są] potrzebne spotkania, są potrzebne relacje, żeby ludzie ze sobą rozmawiali przy kawie i wszelkiego rodzaju konferencje nie zastąpią tego. Na konferencjach widoczni są tylko ci, którzy [je] prowadzą albo zadają pytania / /. To trzeba by biznesowo dopracować znaleźć formułę jak robić relacje /IDI-B/. Projekt pokazał, że potrzeby sektora kreatywnego na profesjonalne wsparcie jest bardzo znaczne. Z perspektywy czasu, realizatorzy projektu widzą więc, że byliby w stanie przeprowadzić go w znacznie większej skali, aczkolwiek mogłoby to być trudne logistycznie. Istnieje przestrzeń (popyt odbiorców wsparcia) dla realizacji kolejnego, podobnego projektu, jednak w chwili obecnej wydaje się, że ważniejsze by było wyselekcjonowanie, spośród odbiorców wsparcia zakończonego projektu, najbardziej obiecujących twórców i zapewnienie im intensywnego wsparcia doradczego i promocyjnego, które pozwoliłoby im na osiągnięcie sukcesu na znaczną skalę. Takie działania mogłyby też stanowić II etap projektu Creative Poland, jednak nie zostało to przewidziane we wniosku o dofinansowanie. Projekt był realizowany wspólnie z partnerami z trzech województw, co ułatwiało prowadzenie działań w skali ponadregionalnej. Współpraca układała się harmonijnie, gdyż wszyscy partnerzy byli bardzo zaangażowani i dysponowali nawzajem uzupełniającymi się umiejętnościami i potencjałem, poza tym już uprzednio współpracowali przy realizacji innego projektu skierowanego do branży PKK. Te czynniki są bardzo istotne dla pomyślnego realizowania projektu w formule partnerstwa, natomiast partnerstwo nie zawsze jest

49 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 48 konieczne zależy to od określonych celów projektów. Partnerstwo to także ryzyko konfliktów, nieporozumień, czy też trudności wynikających chociażby z różnic w stosowanych procedurach. Kluczowe jest więc zaufanie pomiędzy partnerami i umiejętności lojalnej współpracy, wynikające z wcześniejszych pozytywnych doświadczeń we wspólnym działaniu Projekt Znajdź niszę - wspieranie przemysłów kreatywnych Projekt realizowała Fundacja Promocji Innowacji w Toruniu, w partnerstwie z Województwem Kujawsko-Pomorskim, Kujawsko-Pomorskim Funduszem Pożyczkowym, Pomorskim Funduszem Pożyczkowym, Fundacją Promocji Innowacji oraz Europejskim Centrum Współpracy Młodzieży. W ramach projektu (w latach ), dla beneficjentów z terenu województw: pomorskiego i kujawsko-pomorskiego zorganizowano teoretyczne szkolenia z ABC przedsiębiorczości (dla 150 osób planujących rozpoczęcie działalności gospodarczej w sektorze kreatywnym), seminaria dla 300 uczestników (dla osób już deklarujących wiedzę z zakresu prowadzenia własnej działalności gospodarczej oraz dla osób posiadających własny biznes i chcących go rozwijać) i udzielono kompleksowego wsparcia dla 20 autorów najciekawszych pomysłów biznesowych w postaci mentoringu (opieki przedsiębiorcy) oraz preinkubacji. Preinkubacja objęła wsparcie agencji reklamowej, firmy informatycznej, doradcy podatkowego i radcy prawnego. Każda z preinkubowanych firm otrzymała możliwość prezentacji swojego modelu biznesowego na wspólnej kończącej projekt konferencji oraz jego konsultacji z przedsiębiorcami i zaproszonymi ekspertami. Zapewniono również miejsce spotkań do wymiany informacji, pomysłów, doświadczeń i nawiązywania współpracy między samymi uczestnikami. Wsparcie kierowane było do przedstawicieli branży tekstylnej, dziewiarskiej i wzorniczej. Najistotniejszym elementem projektu było tworzenie przestrzeni biznesowych dla osób chcących założyć działalność gospodarczą. Ważne było wspieranie młodych przedsiębiorców w budowaniu przez nich efektywnych relacji biznesowych. Dlatego położono nacisk na skonfrontowaniu osób chcących rozpocząć działalność gospodarczą w obszarze PKK, kreatywnych i dysponujących obiecującymi pomysłami z praktykami biznesu. Dzięki temu zaistniał między tymi grupami efekt synergii, dający szansę na sukces w biznesie. Trudnością w realizacji projektu (szczególnie w okresie wakacyjnym) była konieczność trzymania się pierwotnego harmonogramu: Ci młodzi ludzie to zwykle studenci bądź absolwenci, których rytm życia troszkę inaczej wygląda / /. Może się okazać, że osoba która ma świetny pomysł akurat w / / terminie [wyznaczonym jej na szkolenie lub doradztwo] / / robi jakieś dodatkowy kurs i w ogóle [jej] nie pasują godziny. ( ) to było najtrudniejsze: / / dopasowanie harmonogramu - terminów spotkań pomiędzy osobami szkolącymi i / / młodymi osobami. /IDI-P/. Kolejna trudność to mała elastyczność w oferowaniu poszczególnym osobom najbardziej preferowanych przez nich form wsparcia. Tak więc, choć wyselekcjonowanej dwudziestce pomysłodawców w ramach projektu można było

50 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 49 zaoferować szeroki pakiet materiałów promocyjnych (wizytówki, ulotki, foldery, tablice), to jednak było to możliwe tylko w wystandaryzowanej wersji, bez możliwości dokonania istotnych zmian, np. w obszarze zastosowanego wzornictwa, zgodnie z życzeniem uczestnika. Projekt jest oceniany przez realizatora jako rodzaj pilotażu, natomiast w przyszłości, w przypadku realizowania podobnego działania, powinien on zostać rozszerzony o komponent ewaluacyjny (badanie losów uczestników po ich wyjściu z projektu) oraz inkubacyjny. Dla wybranych uczestników bardzo korzystny mógłby być także krótki staż zagraniczny, na którym mogliby obserwować działanie firm z branży kreatywnej w krajach najlepiej rozwiniętych pod tym względem na świecie, np. w USA, Japonii. Zasadne także by mogło być zaproszenie na zajęcia osób prowadzących od niedawna firmę w sektorze kreatywnym, których doświadczenie mogłoby być bliskie, inspirujący dla uczestników projektu. Chodziłoby więc o spotkanie z ludźmi, którzy / / przez krótki czas prowadzą taką działalność, chcą ją prowadzić dalej, bo widzą swoją szansę [i dowiedzieć się od niej] / / z jakimi problemami oni się borykają i jakie sami zastosowali rozwiązania, żeby sobie pomóc. /IDI-P/. Przykład takich podmiotów może być dla uczestników bliższy niż firm od lat odnoszących sukces, o bardzo ugruntowanej pozycji na rynku. Projekt był realizowany w partnerstwie, w którym współdziałały podmioty specjalizujące się w świadczeniu różnych form wsparcia na rzecz przedsiębiorczości, oferowanych w projekcie, m.in. szkoleń oraz inkubacji przedsiębiorstw. Taki model partnerstwa był niezbędny i dobrze sprawdził się w praktyce, gdyż wszystkie działania w projekcie mogły być realizowane przez jednostki specjalizujące się w danej dziedzinie Projekt Przedsiębiorczość w sektorach kreatywnych Zakończony w sierpniu 2013 r. dwuletni projekt Akademii Leona Koźmińskiego skierowany był do osób chcących uruchomić działalność gospodarczą w sektorach kreatywnych. Uczestnicy projektu (100 osób) odbyli w ciągu ponad roku prawie 3 tys. godzin warsztatów, szkoleń, spotkań indywidualnych i grupowych, podczas których pozyskiwali wiedzę i rozwijali umiejętności w zakresie prawa autorskiego, patentowego i podatkowego, finansów, marketingu, tworzenia strategii, przedsiębiorczości, networkingu, reklamy w mediach społecznościowych i autotreningu biznesowego. Dofinansowanie na uruchomienie własnych przedsiębiorstw w wysokości do 40 tys. zł uzyskało 81 osób. Uczestniczący w projekcie przedsiębiorcy i artyści założyli stowarzyszenie ProKreatywni mające kontynuować współpracę zainicjowaną w projekcie - powstał swego rodzaju klaster łączący talenty, wiedzę i umiejętności osób, które poznały się dzięki projektowi. Dodatkowym efektem projektu było powstanie zespołu ekspertów wyspecjalizowanych we wspieraniu sektora PKK.

51 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 50 Mocną stroną projektu była wysoka atrakcyjność oferowanego wsparcia, skutkująca wielką liczba zgłoszeń (około osób). Choć magnesem była zapewne możliwość otrzymania dotacji na założenie działalności gospodarczej, to z perspektywy czasu okazało się, że większą wartością było zapewnienie w projekcie wsparcia także na okres już po założeniu firmy oraz bardzo przydatne w dalszej karierze wykłady, prowadzone w ciekawy sposób przez bardzo dobrze wykwalifikowana kadrę. Wytworzone pomiędzy uczestnikami a konsultantami relacje nie urwały się wraz z zakończeniem projektu i młodzi przedsiębiorcy nadal korzystają z tych kontaktów, gdy doświadczą problemów w rzeczywistości biznesowej. Wydaje się, że dobrze sprawdził się taki model, w którym na początku wszyscy zakwalifikowani do projektu uczestnicy korzystali ze standardowej, obejmującej wszystkich, puli szkoleń i doradztwa, ale w drugim etapie projektu, osoby zakwalifikowane do udzielenia im dotacji mogły same określić formę i zakres potrzebnego im wsparcia. Tę elastyczność również należy zaliczyć do zdecydowanych zalet projektu. Sukcesem jest także powołanie stowarzyszenia zrzeszającego uczestników, którzy widzą ewidentne korzyści w grupowym rozwiązywaniu pojawiających się problemów i wspólnym występowaniu jako jedna strona w kontaktach z silniejszymi podmiotami. Cennym rozwiązaniem zastosowanym w projekcie było przetestowanie umiejętności, które miały być dalej rozwijane i prowadzenie z osobami, które wypadły w teście najgorzej, szkoleń w osobnym trybie, tak by mogły one jak najszybciej zrównać się poziomem wiedzy z pozostałymi uczestnikami. W rezultacie niemal wszyscy z tego grona osób otrzymało dotację. Trudnością dla części uczestników na początku było przekonanie się do potrzeby intensywnego uczenia się, co było traktowane jako swego rodzaju nieatrakcyjny powrót do szkoły. Choć te zajęcia często były odbierane jako trudne, to z perspektywy czasu okazały się jednak niezbędne. Trudnością z kolei dla realizatorów była współpraca z jednostką nadzorującą, zapewniającą finansowanie projektu z Działania 6.2. PO KL, przede wszystkim powolność zapadania decyzji istotnych dla realizacji projektu. [Problemy] były z akceptacją wniosków, / / czekaliśmy pół roku na akceptację regulaminu. / / Planowaliśmy, że wystartujemy w styczniu, później w lutym / /, ostatecznie w marcu wystartowaliśmy, a mieliśmy zakończyć pierwszy etap projektu w czerwcu. Więc to co mieliśmy zrobić w 6 miesięcy zrobiliśmy w 3 /IDI-R/. Na podstawie doświadczeń z realizacji tego przedsięwzięcia, wydaje się, że komponent indywidualnego doradztwa, w bardziej ograniczonej formie jest potrzebny nie tylko w pierwszym okresie działania nowoutworzonych firm (co zostało zapewnione w projekcie), ale również w kolejnym okresie, gdyż pojawiają się nowe wyzwania w działalności firm. Ten element powinien się znaleźć w tego typu projektach. Projektodawca, dzięki znacznemu potencjałowi i doświadczeniu w realizacji podobnych projektów nie był zmuszony do realizacji przedsięwzięcia w partnerstwie.

52 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Projekt Kultura naszym biznesem Projekt zrealizowała w latach krakowska Fundacja Rozwoju Kina. Celem było pobudzenie przedsiębiorczości, podniesienie poziomu wiedzy na temat zakładania działalności gospodarczej typu spin-off i spin-out w obszarze kultury oraz wzmocnienie świadomości, co do możliwości współpracy w ramach przemysłów kreatywnych. Projekt został zaadresowany do studentów i doktorantów małopolskich uczelni (w szczególności z kierunków związanych z przemysłami kreatywnymi), zainteresowanych rozpoczęciem własnej, innowacyjnej działalności. 60 uczestników (około ¾ pochodziło z Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Sztuk Pięknych) objęto pakietem szkoleń, doradztwa oraz praktyk w podmiotach działających w obszarze przemysłów kreatywnych. W ramach projektu zrealizowano dwa cykle szkoleń (przedsiębiorczość akademicka, zakładanie przedsiębiorstw typu spin-off, spin-out, zarządzanie przedsiębiorstwem spin-off, spin-out, relacje w biznesie) i zajęcia kompetencyjne - łącznie 92 godziny wsparcia dla każdego uczestnika. Oprócz szkoleń w projekcie zrealizowano dwutygodniowe praktyki w organizacjach, aktywnie działających w obszarze przemysłów kreatywnych (wybór organizacji był podyktowany zainteresowaniami uczestnika oraz charakterem działalności, dla której przygotowywał on biznesplan). Po cyklu zajęć kompetencyjnych, w ramach których uczestnicy uczyli się jak przygotować biznesplany, organizator zapewnił profesjonalne doradztwo w zakresie jego tworzenia w wymiarze dwudziestu godzin na osobę. Biznesplany były przygotowywane pod kątem ubiegania się o dofinansowanie na rozpoczęcie własnej działalności gospodarczej w Działaniu 6.2 PO KL Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia. W ramach projektu powstał portal współpracy kultury kreatywnej Kultura & Biznes - miejsce nawiązywania współpracy i kontaktów, poszukiwania partnerów do projektów, przepływu informacji pomiędzy środowiskiem naukowym, biznesowym a przemysłem kreatywnym. Promuje i przyczynia się on do wzrostu przedsiębiorczości i profesjonalizacji usług, większej aktywności w zakresie prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Zawiera także bazę osób, instytucji i organizacji działających w ramach przemysłu kreatywnego. Szczególnie cennym elementem projektu były około 2-tygodniowe staże dla uczestników. Były one bezpłatne dla studentów, jednak w ramach projektu była możliwość sfinansowania im wyżywienia i zakwaterowania (w przypadku staży poza miejscem zamieszkania). Instytucje przyjmujące stażystów, za przygotowanie do stażu i opiekę nad stażystami, miały możliwość otrzymywania wynagrodzenie, dzięki czemu jakość i przydatność staży mogła być wysoka. Fundacja wykazała się dobrą elastycznością w realizacji projektu i po pierwszym roku jego trwania zezwoliła na odbywanie staży również w firmach spoza Małopolski, co umożliwiło uczestnikom nawiązanie kontaktu z interesującymi dla nich firmami z Warszawy.

53 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 52 Badania ewaluacyjne pokazało, że szczególnie dla grupy będącej przedmiotem wsparcia, która w programie swych studiów ma bardzo ograniczoną pule zajęć z finansów i ekonomii, bardzo potrzebne okazały się szkolenia z aspektów formalno-prawno-księgowych zakładania i prowadzenia firmy. Za słabość projektu można uznać, że spośród 60 osób objętych intensywnym wsparciem tylko 3 założyły działalność gospodarczą, a szereg kolejnych uzyskało zatrudnienie w firmach już istniejących (często były to podmioty przyjmujące uczestników projektu na staż). Również nie do końca sprawdziło się przygotowanie uczestników do aplikowania do programu dotacji z Działania 6.2 PO KL, na co nie zdecydował się żaden z objętych wsparciem studentów i doktorantów (osoby te nie stanowią preferowanej przez założenia tego działania grupy odbiorców dotacji na zakładanie własnej działalności gospodarczej). Mankamentem projektu jest także brak monitorowania losów uczestników projektu. W przypadku realizowania w przyszłości tego rodzaju projektów (generalnie w ramach Działania 8.2.1) warto rozważyć zmianę podejścia do wsparcia przedsiębiorczości akademickiej, gdyż dotychczas stosowany model słabo się sprawdził. Kluczowe wydaje się lepsze przygotowanie w tym zakresie studentów i doktorantów przez uczelnie (ważny jest wysoki poziom zajęć z przedsiębiorczości i aktywna praca biur karier), gdyż w chwili obecnej grupa ta jest mało zainteresowana zakładaniem działalności gospodarczej oraz słabo przygotowana do tego od strony merytorycznej Projekt Faber rzemiosło motorem tworzenia zawodów kreatywnych Projekt Miasta Stołecznego Warszawy, w partnerstwie z Ogólnopolskim Cechem Rzemieślników Artystów, realizowany był od stycznia 2011 r. do grudnia 2013 r. Był to tzw. projekt innowacyjny testujący. Jego celem było wspieranie rzemiosła artystycznego, zwłaszcza tych branż, na które istnieje wyraźnie zapotrzebowanie na warszawskim rynku. Podjęto próbę modernizacji oferty kształcenia w rzemiośle artystycznym poprzez opracowanie programu szkolenia pt.: Akademia rzemiosł artystycznych umożliwiającego podniesienie wiedzy i kwalifikacji rzemieślników oraz uczącej się młodzieży. Opracowano także Strategię Wdrażania Projektu Innowacyjnego Testującego FABER Rzemiosło motorem tworzenia zawodów kreatywnych. Sukcesem projektu jest przygotowanie podwalin dla modernizacji oferty kształcenia zawodowego (głównie w zakresie rzemiosła artystycznego) w powiązaniu z potrzebami warszawskiego rynku pracy. Opracowany program i strategia stwarzają możliwość do wdrożenia projektu upowszechniającego wypracowany program. Tym samym stanowią realną odpowiedź na zdiagnozowany problem zanikania zawodów związanych z rzemiosłem artystycznym. Wśród przyczyn kryzysu rzemiosła artystycznego zwraca się uwagę m.in. na brak powiązania systemu kształcenia z rynkiem pracy oraz niedostateczne uwzględnienie w

54 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 53 programach kształcenia zawodowego artystycznego aspektu kształcenia w zawodach rzemiosła artystycznego. Mocną stroną projektu jest opracowanie szkolenia Akademia rzemiosł artystycznych - opisanie programu, jego głównych założeń, celu powstania, szczegółowe określenie jego użytkowników i odbiorców końcowych. Program ten został najpierw wypracowany w grupach roboczych, a następnie przetestowany na kontrolnej grupie szkoleniowej, można więc mówić o wysokiej jego jakości. Szczególnie cenne jest to, że program szkolenia (podzielony na blok stricte teoretyczny oraz blok stricte praktyczny) obejmuje takie treści, których nie ma w programach szkół zawodowych i których uczniowie nie otrzymają w momencie pójścia na nauki do mistrza (np. z obszaru historii sztuki, historii rzemiosł, historii mody). Niezbędne dla opracowania szkolenia było dogłębne zdiagnozowanie sytuacji w obszarze kształcenia w zakresie rzemiosła artystycznego. Cennym efektem projektu są więc zrealizowane w ramach niego badania: z udziałem ekspertów rzemiosła artystycznego (badanie jakościowe), z uczniami kształcącymi się w rzemiośle, nauczycielami i mistrzami go nauczającymi oraz pracodawcami zatrudniającymi rzemieślników (badanie jakościowe) oraz warszawiakami w wieku 15 lat i więcej (badanie ilościowe na próbie reprezentatywnej). Uzyskane wyniki mogą być wykorzystywane również na potrzeby innych działań prowadzonych na rzecz szkolnictwa zawodowego, ze szczególnym uwzględnieniem rzemiosła artystycznego. Doświadczenia z realizacji projektu pokazują, że mało trafionym założeniem było kierowanie wsparcia do mistrzów rzemiosła, którzy, jak się okazało, byli mało zainteresowani uczestniczeniem w szkoleniach, czy warsztatach. Występowały problemy z rekrutacją uczestników do projektu i w tego rodzaju projektach w przyszłości by należało staranniej zaplanować ten element przedsięwzięcia. Błędem było kierowanie się w wyborze osób prowadzących zajęcia tylko kryterium ceny (wysokości honorarium), bo w tej sytuacji trudno było pozyskać wysokiej klasy specjalistów (np. pochodzących z uniwersytetów) i w efekcie zajęcia prowadzili np. nauczyciele ze szkoły, z której pochodzili uczniowie biorący udział w projekcie. Ponadto, poza wykładami w projekcie powinien być większy nacisk kładziony na zajęcia praktyczne, spotkania z działającymi na rynku rzemieślnikami Nam bardziej przydałyby się właśnie wizyty w warsztatach, rozmowy z tymi, którzy prowadzą [je] od lat, bądź nawet krótko prowadzą, ale mają już jakieś spojrzenie, doświadczenie /IDI-B/. Konstrukcja partnerstwa realizującego projekt była odpowiednia i podyktowana posiadanymi kompetencjami i kwalifikacjami do realizowania tego przedsięwzięcia. Miasto Stołeczne Warszawa pragnęło przeciwdziałać negatywnym tendencjom w obszarze kształcenia zawodowego, natomiast Ogólnopolski Cech Rzemieślników Artystów dobrze zna realia funkcjonowania tej branży gdyż zrzesza rzemieślników-artystów. Ponadto, cech jest zainteresowany realizacją szkoleń opartych o przygotowany program, co daje nadzieję na

55 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 54 rzeczywiste wykorzystanie produktów przygotowanych w tym projekcie. Do tej pory jednak żadne szkolenia nie zostały zrealizowane (należy to niewątpliwie uznać za słaby punkt zrealizowanego przedsięwzięcia). Nawiązane partnerstwo okazało się na tyle efektywne, że obydwa podmioty przystąpiły do wspólnej realizacji kolejnych przedsięwzięć wspierających rozwój branży kreatywnej Analiza projektów - podsumowanie Można wskazać różne mocne strony opisanych powyżej projektów. W przypadku niektórych, przede wszystkim tych realizowanych bez wykorzystywania dotacji ze środków Unii Europejskiej, jest to zapewne bardzo znaczna efektywność zaangażowanych środków. Dzięki dobremu pomysłowi, wykorzystania autorytetu, np. dużych miast Polski i profesjonalnym realizatorom udało się przeprowadzić działania promujące funkcjonowanie w dziedzinie przemysłów kultury i kreatywnych (nastąpiła więc wyraźna popularyzacja tego obszaru) oraz wspierające konkretnych twórców-przedsiębiorców. Odnotowano konkretne przypadki tworzenia i rozwijania kreatywnych firm, które notują bardzo szybki rozwój, zdobywają nowe rynki zbytu i stanowią efektowne wizytówki zarówno tych projektów, jak i realizujących je miast. W rezultacie, miasta dotąd nie kojarzone z działalnością innowacyjną czy artystyczną, mają szansę zmieniać ten wizerunek. Mocną stroną często było wsparcie udzielane uczestnikom, indywidualnie dopasowane do ich potrzeb. Przy rozwijaniu działalności gospodarczej szczególnie dobrze sprawdzał się mentoring, nawiązanie indywidualnego kontaktu pomiędzy uczestnikiem projektu a ekspertem praktykiem w danym obszarze biznesu. Bardzo dobrze były oceniane przedsięwzięcia, w których tego rodzaju wsparcie było dostępne również po założenie działalności gospodarczej (w tych przypadkach, gdy jednym z celów projektu było tworzenie firm). Silną stroną wielu (niestety nie wszystkich) projektów było zapewnienie uczestnikom projektu wsparcia szkoleniowo-doradczego realizowanego przez praktyków w reprezentowanej przez nich dziedzinie. Choć nie były to przypadki częste (poza projektami przewidującymi udzielenie dotacji na założenie firmy), to za sukces należy uznać te sytuacje, w których przedstawiciele branży kreatywnej, po uzyskaniu w projekcie wsparcia szkoleniowo-doradczego i sformułowaniu własnego modelu biznesowego zdecydowali się na założenie działalności gospodarczej. Część spośród powstałych firm ma realną szansę odnieść trwały sukces w obszarze PKK. Projekty propagujące przedsiębiorczość w sferze PKK wyraźnie zwiększają biznesową wiedzę ludzi, którzy dotąd tylko w znikomym stopniu mieli z nią styczność. Tym samym nadrabiana jest część zaległości wynikających z niedostatecznego przygotowania polskich uczelni (zwłaszcza tych o profilu artystycznym) do przekazywania niezbędnej wiedzy z zakresu finansów, ekonomii, prawa i promocji.

56 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 55 Zaletą projektów skierowanych zarówno do grup projektantów, jaki i przedsiębiorców jest umożliwienie przedstawicielom tych środowisk wzajemnego poznania się, zrozumienia potrzeb i ograniczeń. Dzięki temu możliwe staje animowanie współpracy tych kluczowych dla rozwoju branży PKK sektorów. Praktycznie wszystkie projekty umożliwiły uczestnikom wzajemne poznanie się i nawiązanie relacji, a często i współpracy. Jest to bardzo cenny efekt, gdyż w środowisku twórców, podobnie jak i generalnie przedsiębiorców, problemem jest niechęć do nawiązywania współpracy, inicjatyw o charakterze klastrowym. Pokazanie w projekcie praktycznych korzyści z działania w szerszej grupie może mieć długookresowe, bardzo pozytywne oddziaływanie. Częstym zjawiskiem w realizowanych projektach jest trudność w zrekrutowaniu określonej grupy uczestników. Wynika to z braku czasu / niechęci do podejmowania czasochłonnych zajęć przez osoby już aktywne zawodowo w obszarze PKK. Harmonogramy projektów w większym stopniu powinny uwzględniać możliwość wystąpienia tego rodzaju zakłóceń, a na etapie przygotowywania projektów warto dokładnie zbadać potrzeby i zainteresowanie jego grupy docelowej. Kolejnym mankamentem projektów jest niekiedy zbyt szczegółowe, sztywne określenie, na etapie aplikowania o dotację, przebiegu projektu i zakresu wsparcia mającego być udzielanego uczestnikom. Prowadzi to do sytuacji, że udzielane wsparcie nie w pełni odpowiada rzeczywistym potrzebom odbiorców, które szczególnie w przypadku przedstawicieli branży kreatywnej i kultury, często jest niestandardowe, a zaplanowanych już działań i form wsparcia nie można zmienić, były one bowiem przedmiotem punktowanej oceny. Słabą stroną wielu projektów są ograniczone środki finansowe przeznaczone na ich realizację, co oznacza konieczność rekrutowania mniejszej, niż to możliwe liczby uczestników (choć z drugiej strony realistyczne planowanie skali projektu jest też uzasadnione). Większym jednak problemem jest niemożność zapewnienia najbardziej obiecującym twórcom profesjonalnego wsparcia promocyjnego, zazwyczaj kosztownego, oraz wsparcia finansowego (w postaci np. pożyczek na cele obrotowe), w początkowym okresie funkcjonowania przedsiębiorstwa. Wyasygnowanie relatywnie ograniczonych środków na ten cel mogłoby mieć bardzo pozytywny wpływ na ich rozwój i rynkowy sukces. Ograniczona liczba uczestników w konkretnych projektach często jest jednak związana nie z ograniczeniami budżetowymi, a generalnie lokalowymi i kadrowymi podmiotów realizujących przedsięwzięcie. Udzielenie wsparcia na wysokim poziomie kilkuset osobom (zazwyczaj w projektach bierze udział do kilkudziesięciu osób) byłoby bardzo trudne, poza tym również i ranga takich projektów mogłaby być niższa (w przypadku projektów, w których samo zakwalifikowanie się jest odbierane jako wyróżnienie).

57 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 56 Realizacja danego projektu przez tylko jeden podmiot, bądź też w szerszym partnerstwie zawsze powinna wynikać ze specyfiki (potrzeb) danego przedsięwzięcia. Jeśli wnioskodawca ma wystarczający potencjał lokalowy i kadrowy (zatrudnia specjalistów od szkoleń i posiada dobre kontakty z praktykami ze środowiska biznesu (w tym z obszaru PKK), wówczas nie ma potrzeby, aby do realizacji dobierał partnera 17. Generalnie partnerstwa zawsze wymagają poświęcenia większych sił na koordynację działań, mogą się pojawić zakłócenie informacyjne, dlatego nie powinny być one forsowane za wszelką cenę. Natomiast podmioty o ograniczonym potencjale lepiej realizują projekty w partnerstwie. Ważne jest wówczas, aby partnerzy wnosili do projektu konkretną wartość dodaną, np. specjalistyczną wiedzę z obszaru PKK, doświadczenia we wspieraniu i inkubowaniu mikroprzedsiębiorstw, doświadczenie w realizacji projektów, szkoleniu. Najlepiej sprawdzają się partnerstwa, którego uczestnicy darzą się zaufaniem, przystępują do niego w pełni dobrowolnie, idealnie zaś - gdy mają już pozytywne doświadczenie we wzajemnej współpracy Pożądane instrumenty wsparcia w dziedzinie PKK Jeżeli chodzi o pożądane instrumenty wsparcia sektora PKK, to w przeprowadzonych wywiadach pojawiło się wiele interesujących wątków, choć oczywiście opinie poszczególnych respondentów bywały dość zróżnicowane. Poniżej przedstawiamy najczęściej poruszane problemy, częściowo wraz z naszymi sugestiami, dotyczącymi możliwego kształtu postulowanych programów wsparcia Ogólne uwagi dotyczące programów wsparcia Badani zwracali także uwagę na to, aby programy wsparcia, skierowane do sektora PKK, były jak najbardziej odformalizowane i maksymalnie unikały używania hermetycznego języka charakterystycznego dla programów finansowanych ze środków publicznych, szczególnie europejskich. Tylko przy takim założeniu istnieją duże prawdopodobieństwo, że firmy z sektora PKK będą skutecznie korzystać ze stworzonych im możliwości wsparcia. Tego typu wnioski płyną z doświadczeń w realizacji dotychczasowych programów, na przykład projektów, realizowanych w ramach programu PARP Fundusz Grantów na Inicjatywy : Nawet po takich instytucjach, które były bardziej artystyczne, to widzieliśmy, że był problem w realizacji projektu. Bo oni merytorycznie są super, ale po co zbierać faktury, no zapłaciliśmy, jest zapłacone i koniec. Formalna strona jest dla nich trudna do ogarnięcia. Myślę, że też sposób dotarcia do tych ludzi jest problematyczny. Dlatego, że cały czas jest bardzo duży rozstrzał [pomiędzy] sferą urzędniczą, sferą kreatywną. Nam się wydaje, że ogłoszenie w prasie jest super, a dla nich totalnie nie. Nie wiem czy to jest kwestia 17 Naturalnie, bardzo wiele zależy od konkretnej sytuacji. Często bowiem realizacja projektu w partnerstwie pozwala na uwzględnienie różnych perspektyw interesariuszy i ich specyficznych potrzeb, których realizator projektu może nawet nie być świadomy.

58 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 57 pojedynczych instytucji, czy to się po prostu sprowadza do systemu wdrażania funduszy europejskich w Polsce. My musimy mieć wszystko na papierze, musimy mieć wszystko rozliczone, zgodnie z tym, co było zawnioskowane /IDI-P/. Ten wątek pojawiał się w stosunkowo wielu wypowiedziach, wskazywano powszechnie, że programy wsparcia dla sektora PKK powinny być nie tylko odformalizowane, ale także znacznie bardziej elastyczne, niż te, z którymi mamy do czynienia obecnie. W tym kontekście wskazywano na zasadność możliwości zmieniania (oczywiście z zachowaniem podstawowych wymogów formalnych) szczegółowego kształtu projektu i założonych wskaźników, ze względu na szybko następujące zmiany w otoczeniu gospodarczym i społecznym, a także pojawianie się nowych technologii i środków wyrazu. Podkreślano też, że sytuacja, w której proces od złożenia wniosku projektowego do podpisania umowy potrafi być bardzo długotrwały, a jednocześnie założony czas trwania projektu to kilka lat, powoduje, że pod koniec jego realizacji rzeczywistość jest kompletnie różna od tej, z którą miało się do czynienia na etapie przygotowywania projektu. Postulat ten jest oczywiście absolutnie słuszny, ale w rzeczywistości finansów publicznych może się niestety okazać bardzo trudny do spełnienia. Wielu badanych wskazywało też na zasadność ograniczenia liczby projektów wsparcia polegających de facto tylko na działaniach szkoleniowych, bez powiązania z innymi formami wsparcia. Ich zdaniem w wielu wypadkach projekty takie są skrajnie nieefektywne: Na pewno wiem czego nie należy robić. Trzeba absolutnie jakby ograniczyć te bezsensowne szkolenia i [wydawanie] kasy w ramach tak zwanych miękkich szkoleń i szukania na siłę beneficjentów. / / przepływają przez system pieniądze, zarabiają firmy szkoleniowe, trenerzy, a problem jest z beneficjentami, bo oni są zawsze po prostu jak zwierzęta na polowaniu. I to jest to czego się nie powinno robić w ramach projektów wspomagających ten sektor. To na pewno /IDI-P/. Wielu badanych zwracało także uwagę na bardzo duże zróżnicowanie sektora PKK, zarówno od strony formy prawnej, jak branży, działających w jego ramach podmiotów: Przemysł kreatywny to jest to dosyć trudny temat, bo po pierwsze ci odbiorcy nie wpasowują się w nic konkretnego, bo oni [nie zawsze] są traktowani jako przedsiębiorcy. Też nie do końca są traktowani jako samozatrudnieni. Często nie prowadzą działalności gospodarczej, ale zarabiają na tym, co robią, to jest jeden aspekt. Drugi aspekt jest taki, że ten sektor jest bardzo mocno rozproszony i to, że jest bardzo duża rozpiętość tematyczna. Zaczyna się od projektantów, designerów na rzemieślnikach, kowalach, artystach kończąc /IDI-P/. Zdaniem wielu badanych, administracja publiczna traktuje w wielu wypadkach firmy sektora PKK tak samo, jak te działające w innych branżach (wiąże się z tym opisywany wcześniej brak znajomości branży PKK i jej specyficznych cech). Naturalnie, ewentualne

59 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 58 preferencje powinny mieć ograniczony charakter, aby nie wpływać niekorzystnie na naturalną konkurencyjność, warto jednak pamiętać o szeregu dodatkowych korzyści, jakie niesie ze sobą wspieranie PKK, w postaci wyższej jakości życia i świadomości znaczenia kultury w życiu codziennym. Badani zwracali też uwagę na fakt, że na liście opracowanych tzw. krajowych inteligentnych specjalizacji 18 trudno zidentyfikować obszary powiązane z branżą PKK. Zdaniem niektórych badanych, sytuacja taka jest nader dyskusyjna, szczególnie, że w okresie znaczna część wsparcia ze środków unijnych będzie skoncentrowana właśnie na krajowych i regionalnych inteligentnych specjalizacjach; są już zatem podejmowane działania, aby znalazła się na tej liście przynajmniej branża wzornicza 19. Branża PKK może się natomiast pojawiać w ramach niektórych inteligentnych specjalizacji na poziomie poszczególnych regionów. Tym niemniej, fakt pominięcia branż PKK, jako dziedziny ewentualnej specjalizacji krajowej, wskazuje, że wciąż ten obszar rozwoju gospodarczego jest w jakiś sposób niedoceniany nie znajduje odpowiedniego uznania wśród organów programujących wsparcie i decydentów. Niektórzy z respondentów badania byli tego świadomi, podkreślając bardzo dobitnie, że: [koniecznie ] trzeba zmienić to, żeby one [branże PKK] zaistniały [w praktyce]. Mogę to powtarzać [wielokrotnie], one w świadomości decydentów od spraw gospodarki w ogóle nie istnieją i to jest przerażające /IDI-B/. Nadal istnieje więc potrzeba uświadamiania znaczenia PKK dla rozwoju gospodarczego, tym bardziej, że jak wynika z wielu wywiadów, istnieje odpowiedni potencjał do oparcia rozwoju gospodarczego na przemysłach kreatywnych i związanych z kulturą: [w tej bieżącej praktyce], w której obecnie się poruszamy [trzeba znaleźć] odpowiednie miejsce dla przemysłów kreatywnych / / w nowym rozdaniu pieniędzy unijnych, w nowych programach unijnych, które są przeznaczone na ten cel. [Przy czym, chodzi tu nie tylko o] normalne wsparcie finansowe, ale przede wszystkim / / trzeba wszelkimi możliwymi sposobami przekonywać decydentów gospodarczych, że [PKK mogą stać się kołem zamachowym rozwoju gospodarczego] / / może pewne rzeczy trzeba produkować w Azji, ale my możemy nadal być najlepsi w innych dziedzinach /.../ /IDI-B/ Wsparcie lokalowe Wielu respondentów wskazywało na zasadność zapewniania wsparcia w formie możliwości wynajęcia niezbyt drogiego lokalu, ewentualnie wraz z dostępem do odpowiedniego sprzętu, dla firm rozpoczynających działalność w branżach PKK, w postaci 18 Zob. +inteligentne+specjalizacje 19 Nie uwzględniona (podobnie jak wiele innych dziedzin PKK) w dotychczasowym katalogu inteligentnych specjalizacji kraju / / klocki Lego są wszędzie, design meblowy jest wszędzie. To jest właśnie wzornictwo! Genialny pomysł, można by go wylansować i zrobić furorę, ale nie, nie można, bo wzornictwo nie mieści się na liście specjalizacji /IDI-U/.

60 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 59 wyspecjalizowanych w branży PKK inkubatorów przedsiębiorczości lub dowolnej innej. Brak dostępnych lokali, niezbyt kosztownych i o podstawowym tylko wyposażeniu i przeciętnym standardzie, w których dodatkowo nie ma konieczności podpisywania umowy najmu na długie okresy na czas określony (standardowo są to 3 lub 5 lat), to jedna z poważnych bolączek firm rozpoczynających działalność w branży PKK. Wskazywano też na trudności (szczególnie dla osób rozpoczynających działalność) w dostępie do tanich (udostępnianych po przystępnych cenach) powierzchni wystawienniczych, które można by użytkować do zaprezentowania prac / oferty podejmującego działalność gospodarczą: / / [bariery wejścia] są horrendalne / / miasto [niestety] nie organizuje czegoś takiego, żeby ludzie mogli się pokazać, a jeżeli już, to koszty są zbyt wysokie /IDI-P/. Jak już wspomnieliśmy, często zwracano uwagę na konieczność oferowania ułatwień w dostępie do lokali użytkowych, podkreślając jednocześnie, że dobrze zaprojektowane rozwiązania powinny pozwolić na łączenie ułatwień dla wybranych firm z sektora PKK z korzyściami społecznymi. Niestety, choć niektóre miasta proponują pewne preferencje, to nie zawsze są one wystarczające: Praktycznie całe dzielnice należą do miasta. Miasto wystawia je na wynajem z zaznaczeniem, że jeśli osoba weźmie lokal i otworzy w nim galerię, to może skorzystać z pewnego rodzaju ulg. To są jednak ulgi pozorne, bo lokale są przeważnie w bardzo złym stanie technicznym i wymagają remontu. Czynsze niby są niewielkie, ale zł miesięcznie powoduje, że na lokalu trzeba mieć obroty rzędu kilku tysięcy złotych miesięcznie. Moim zdaniem jest to żadna promocja czy miastu chodzi więc o 600 zł, które są niczym, czy o te 3-4 placówki, które można by otworzyć? To jest przecież żaden dochód z tych czynszów, a dla miasta pozytywne jest to, że ulice zaczynają całkiem inaczej wyglądać. Już nie ma tylko sklepów z alkoholem, tylko są miejsca w kulturalnej przestrzeni publicznej. Ja rozmawiam z ludźmi, którzy podjęli te wyzwania, założyli te galerie i nie są w stanie podołać obciążeniu wynikającemu z obowiązku ogrzewania itp. Te galerie są jeszcze obarczone obowiązkiem animacji kultury dzielnicy, więc muszą prowadzić zajęcia z dziećmi. Jeżeli płacę za to i jeszcze jest nałożony obowiązek zajmowania się dziećmi, to ja się nimi zajmę, ale zwolnijcie mnie z czynszu. Ja wtedy z przyjemnością godzinę dziennie poświęcę tym dzieciom z dzielnicy /IDI-U/. Władze lokalne starają się jednak w coraz większym stopniu udostępniać lokale po preferencyjnych cenach na cele związane z działalnością kulturalną, w tym dla podmiotów z sektora PKK: Staramy się wspierać niefinansowo organizacje i współpracujemy z Zarządem Komunalnych Zasobów Lokalowych, który rozpoczął taki program Lokal za 1 zł., czyli przekazywanie lokali dla artystów, czy dla organizacji pozarządowych na preferencyjnych warunkach /ITI/. Skuteczność tego typu działań należałoby z całą pewnością monitorować i upowszechniać związane z tym zarówno dobre, jak i niezbyt korzystne doświadczenia, w celu unikania popełniania błędów, które mogły być udziałem niektórych samorządów.

61 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Wsparcie sprzętowe i inwestycyjne Dość liczna grupa badanych wskazywała też na zasadność udostępniania firmom działającym lub szczególnie rozpoczynających działalność w sektorze PKK określonych zasobów sprzętowych, naturalnie jest ona silnie zróżnicowana w zależności od konkretnej branży. Bariera trudnego dostępu do kosztownego sprzętu, pojawia się z całą pewnością w branży muzycznej, przy czym możliwość zapewniania tego typu sprzętu byłaby uzasadniona tylko w przypadku sprzętu niezbyt zindywidualizowanego, który może być wykorzystywany przez szereg różnych firm: Przemysł kreatywny, rozwój tego przemysłu jest obwarowany nowymi technologiami, co za tym idzie sprzętem i dość drogimi kosztami początkowymi. W związku z powyższym / / uczelnia mogłaby zapewnić [odpowiednie] zasoby. [Na przykład] studia nagraniowe, tylko do wykorzystania zewnętrznego. Czyli na zasadzie, że nasi absolwenci zakładają firmy i mają ten sprzęt udostępniany. Na przykład taka kabina bezechowa, czy studio nagrań, jakaś produkcja sampli muzycznych, to myślę, że byłoby w zasięgu takiego pomysłu realnego do przeprowadzenia /IDI-U/. Niektórzy badani zwracali też uwagę na fakt, że celowe byłoby uruchomienie rozwiązań pozwalających kończącym studia studentom na stopniowe rozpoczynanie działalności biznesowej i zdobywanie stosownych doświadczeń i referencji: Na pewno dobrym pomysłem byłby rodzaj takiej firmy komercyjnej przy uczelni. Firma by właściwie była zarządzana przez pracowników i wykorzystywała młodych absolwentów, czy studentów ostatniego roku. Istnieje problem w znalezieniu pracy, czy zbudowaniu takiej firmy po naszym wydziale, czy w ogóle po wydziałach artystycznych, że studenci którzy wychodzą mają portfolio zbudowane w sposób taki, że są to prace szkolne które nie są nigdzie wykorzystywane, nie funkcjonują, nie da się ich zmierzyć, zbadać na ile działają ich projekty opakowań, czy odbiór stron które projektują itd. Oni właściwie wychodzą goli z jakimiś tam fuchami które wykonywali dla różnych firm i to pod presją tego, że to nie musi być wcale dobre tylko musi się sprzedać. W związku z czym to portfolio jest zazwyczaj nie wystarczające do tego żeby się dostać do dobrych firm potem. Kończy się tak, że oni cały czas próbują, zaczynają i trwa to jeszcze ileś czasu zanim zbiorą taki plik który jest wystarczający do tego żeby móc taką pracę znaleźć. Gdyby uczelnia miała taką możliwość zbudowania coś w rodzaju agencji reklamowej, studia graficznego, jakiejś firmy która wykorzystuje najzdolniejsze jednostki, z takim zarządzaniem merytorycznym od strony pracowników myślę, że to byłby dobry start dla tych studentów, żeby sobie takie [doświadczenia] wypracować/idi-u/. Bardzo interesujący pomysł możliwego programu wsparcia niektórych podmiotów branży PKK pojawił się w jednym z wywiadów z przedsiębiorcami. Chodzi w nim o wsparcie w nabywaniu legalnego oprogramowania, stosowanego na przykład w branży projektowej. Obecnie, wskutek wysokich cen takiego oprogramowania część firm korzysta z

62 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 61 nielicencjonowanych, pirackich kopii programów, część zaś nie podejmuje w ogóle działalności wymagającej wykorzystania tego typu oprogramowania, ze względu na bardzo wysokie koszty jego nabycia: Mamy silnie rozwiniętą szarą strefę związaną z oprogramowaniem, bo oprogramowanie do projektowania jest koszmarnie drogie. Jeżeli chodzi o koszty na jedno stanowisko, to jest bardzo duży problem, więc bardzo duży procent branży kreatywnej wykorzystuje nielegalne oprogramowanie. Wsparcie na oprogramowanie na pewno by pomogło tutaj wyjść na czysto z prawem i zachęcić przedsiębiorców, żeby wejść na rynek, gdzie teraz mają problem /IDI-P/. Programy takie są bowiem bardzo kosztowne i osoba kończąca studia nie jest sobie w stanie pozwolić na ich zakup, co utrudnia współpracę z firmami, które przeważnie dysponują sprzętem dobrej klasy: trzeba naprawdę dużo zainwestować, żeby móc współpracować z przedsiębiorcą. Program komputerowy, którego ja używam, parę lat temu, jak go kupowałem, kosztował tyle, co samochód; miałem do wyboru czy mieć nowy samochód czy mieć program komputerowy, młody człowiek po dyplomie nie jest w stanie tego udźwignąć. Posługują się programami gorszymi, skromniejszymi o mniejszych możliwościach, mają gorszy kontakt z przedsiębiorcą, który ma taki program, / / ten start bez doinwestowania nie przystaje już do tego czego oczekuje przedsiębiorca /IDI-P/. W tej sferze warto by rozważyć podjęcie współpracy z firmami produkującymi oprogramowanie; ewentualny schemat wsparcia mógłby mieć charakter niemal bezkosztowy, jeżeli przyjąłby postać znacznego, okresowego obniżenia cen oprogramowania dla określonego typu podmiotów. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego mogłoby zaś być odpowiedzialne za promocję i patronowanie całej akcji. Naturalnie, aby miała ona sens musiałaby dotyczyć produktów co najmniej kilku firm, stąd też jej przygotowanie byłoby na pewno dość skomplikowane i czasochłonne. Alternatywnie, możliwe jest dodatkowe wsparcie dotacyjne kosztów zakupu tego typu oprogramowania, w połączeniu z promocją oferowaną przez firmy je dystrybuujące. Tego typu rozwiązanie nie musi niestety wcale być bardziej korzystne dla klientów, ze względu na to, że, wiedząc z góry o możliwości dotacji, firmy dystrybucyjne będą znacznie mniej skłonne do obniżania cen Niezależnie od wsparcia o charakterze inwestycyjnym, celowe byłoby też o czym wspominaliśmy wcześniej omawiając wnioski z wywiadów prowadzonych na uczelniach wspieranie tworzenia jednostek (zbliżonych do inkubatorów przedsiębiorczości), usytuowanych na uczelniach artystycznych lub silnie powiązanych z nimi, w których studenci i absolwenci mogliby przygotowywać lub nawet rozpoczynać działalność gospodarczą i które oferowałyby samodzielnie lub we współpracy z innymi instytucjami szeroką gamę wsparcia, w postaci powierzchni biurowej, udostępnienia odpowiedniego sprzętu, zapewnienia usług doradczych i coachingowych, a także pośrednictwa w dostępie do wsparcia finansowego (pożyczki lub wejścia kapitałowe).

63 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Programy stażowe Wielu badanych, szczególnie przedsiębiorców, wskazywało na to, że bardzo dobrym narzędziem wspierania rozwoju PKK jest kontynuacja i intensyfikacja programów stażowych, polegających na odbywaniu przez studentów lub absolwentów staży w firmach branży PKK. Tego typu projekty były i są realizowane przede wszystkim w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki; oczywiście tego typu wsparcie należy kontynuować i nawet wzmacniać. Aby tego typu staże były efektywne powinny one być (szczególnie w przypadku absolwentów) relatywnie długie, idealnie kilkumiesięczne, poza tym niezbędne jest zapewnienie przynajmniej minimalnego wynagrodzenia dla stażysty i jego opiekuna, a w przypadku odbywania stażu poza miejscem zamieszkania środków pozwalających na sfinansowanie kosztów zakwaterowania. Wiele prowadzonych badań wskazuje, że staże są bardzo efektywnym sposobem doskonalenia współpracy pomiędzy sektorem szkolnictwa wyższego i gospodarką, a także mogą ułatwiać firmom znalezienie najbardziej obiecujących studentów i absolwentów, w celu ich ewentualnego zatrudnienia. Naturalnie sensownego zaprojektowania wymaga sposób organizacji staży, aby eliminować możliwość wykorzystywania stażystów do wykonywania najprostszych prac, które nie prowadzą do żadnych korzyści po ich stronie. Z drugiej strony warto też unikać zbytniej formalizacji (czy wręcz) biurokratyzacji całego procesu, co niestety staje się dzisiejszych czasach raczej regułą, niż wyjątkiem. Niestety, uczelnie artystyczne mogą mieć nieco mniejsze szanse w ubieganiu się o finansowanie programów stażowych w ramach ogłaszanych konkursów, ze względu na ich relatywnie niewielkie rozmiary, a także częsty nacisk na staże w określonych branżach, odległych od sfery PKK: Jeżeli kryterium strategicznym jest prowadzenie zajęć w języku angielskim albo na przykład rozwijanie kompetencji ścisłych, to musimy takie figury stylistyczne zamieszczać w tych wnioskach, a i tak nie mamy szans, żeby dostać dotację. Jeżeli kryterium dla ministerstwa w ocenie, jest liczba realizowanych staży, a my mamy 1200 studentów na uczelni, a Uniwersytet Jagielloński ma studentów to osoba oceniająca wniosek lepiej punktuje [ich wniosek] /IDI-U/. W takiej sytuacji jedyna możliwość, to wydzielenie odrębnej, zapewne zresztą niezbyt wielkiej puli, na finansowanie staży w branżach PKK Dostęp do finansowania Część osób działających w branży PKK (np. muzycy) do prowadzenia swojej działalności musi korzystać z dość kosztownych środków trwałych, na przykład instrumentów muzycznych (jak wspominaliśmy wcześniej, bariery kapitałowe wynikające z kosztów zakupu urządzeń i oprogramowania dotyczą również innych dziedzin PKK, szczególnie opartych na zastosowaniu nowoczesnych technologii graficznych, wizualizacyjnych i rejestracyjnych). Na zakup za gotówkę mogą sobie oczywiście pozwolić tylko najbardziej

64 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 63 zamożne osoby, pozostali muszą się finansować kredytem bankowym. Tymczasem kredyty konsumenckie są stosunkowo wysoko oprocentowane 20, w porównaniu do kredytów na cele gospodarcze. Z kolei atrakcyjne finansowanie w formie leasingu jest dostępne przede wszystkim dla podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Od kilku lat z leasingu mogą korzystać wprawdzie także konsumenci, jednak oferta leasingu konsumenckiego jest dość ograniczona i z oczywistych powodów koncentruje się głównie na pojazdach samochodowych. W tej sferze widać pewne pole do opracowania oferty odpowiadającej na potrzeby branży PKK. Generalnie zresztą osoby działającej w branżach PKK napotykają znaczne problemy w pozyskaniu finansowania zwrotnego. Branże związane z kulturą i przemysłami kreatywnymi są bowiem uważane przez banki za relatywnie ryzykowne, co jest o tyle uzasadnione, że w sytuacji pogarszania się sytuacji gospodarczej, zarówno konsumenci, jak i firmy, w pierwszej kolejności rezygnują właśnie z tego typu wydatków: To regularne spłacanie kredytu, które jest wymagane przez bank, jest trudne. Nie ma co się oszukiwać: osoby nawet sytuowane lepiej też mają często problemy z kredytami, w związku z tym dla absolwenta uczelni artystycznej jest też to trudne. Zresztą z własnej praktyki sam kilka lat temu starając się o kredyt hipoteczny, spotkałem się z taką opinią wielu bankowców: Panie, Pan jest artystą to Pan jest w najwyższej grupie ryzyka i nie mamy o czym rozmawiać /IDI-U/. Jak wskazywali badani, największe bariery w dostępie do finansowania dotyczą osób, które nie mają założonej działalności gospodarczej, ale działają oparciu o umowy cywilnoprawne. Z oczywistych powodów tego typu osoby mają dostęp tylko do kredytów konsumpcyjnych, które przeważnie są relatywnie wysoko oprocentowane, w porównaniu do kredytów gospodarczych, choć z drugiej strony są znacznie łatwiej dostępne. Prawdopodobnie jednak trudno uzyskać taki kredyt o większej wartości, co w przypadku kredytów gospodarczych, przy dobrym zabezpieczeniu powinno być łatwiejsze. Dla osób nie prowadzących działalności gospodarczej i jednocześnie nie będących na przykład pracownikami uczelni, możliwości wsparcia są bardzo ograniczone, niemalże żadne. Jest to związane jak się wydaje przede wszystkim z brakiem możliwości jednoznacznej identyfikacji tego typu odbiorców; osoby o takim statusie równie dobrze mogą być de facto pracownikami, tylko zatrudnionymi w ten sposób, w celu unikania obciążeń związanych z ubezpieczeniami społecznymi. Problemem jest też to, że tego typu osoby są praktycznie niemożliwe do wyłapania w ramach obowiązującej statystyki; nie muszą się rejestrować w ZUS i jedyne dane o ich dochodach są gromadzone przez administrację skarbową. Trudno zatem nawet szacować liczbę osób, która prowadzi działalność w sferze PKK na podstawie umów cywilnoprawnych, a jednocześnie nie jest zatrudniona na etacie. 20 Nawet jeżeli w obecnych czasach nominalne oprocentowanie kredytów jest rekordowo niskie, to jednak warto pamiętać, że ma to miejsce przy prawie całkowitym braku inflacji.

65 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 64 Z powyższych powodów można by rozważyć przygotowanie i uruchomienie instrumentu pożyczkowego, skierowanego do osób nie prowadzących działalności gospodarczej, ale tylko pracujących w oparciu o umowy cywilnoprawne w branży PKK 21. Naszym zdaniem taki ewentualny instrument powinien zostać skierowany do osób, które nie są dodatkowo zatrudnione na etacie (wówczas bowiem liczba jego potencjalnych odbiorców byłaby bardzo znaczna). Instrument ten powinien też być (zachowując naturalnie wszelkie reguły sztuki) jak najbardziej przyjazny dla potencjalnych odbiorców, którzy niekiedy narzekają na dostępną ofertę funduszy pożyczkowych, wskazując na ich relatywnie wysokie oprocentowanie (faktycznie sytuacja jest bardzo zróżnicowana, w przypadku niektórych funduszy/regionów jest ono bardzo niskie) oraz skomplikowane procedury aplikowania o pożyczki. Ważnym postulowanym elementem oferty pożyczkowej pozostają także elastyczne wymogi dotyczące zabezpieczenia pożyczek lub wspomagająca oferta funduszy poręczeniowych. Konstruując tego typu instrument należałoby jednak dokonać szeregu istotnych rozstrzygnięć, przede wszystkim w następujących sferach: Niezbędne byłoby określenie sposobu odróżnienia osoby działającej w branży PKK, od innych osób uzyskujących przychody w ramach umów cywilnoprawnych. Z całą pewnością dokonanie takiego podziału będzie bardzo trudne, o ile w ogóle możliwe, osoby fizyczne nie prowadzące działalności gospodarczej nie muszą bowiem uzyskiwać kodu Polskiej Klasyfikacji Działalności, jedynym w miarę bezpiecznym, ale wielce pracochłonnym rozwiązaniem mogłaby być tylko analiza treści zawieranych umów. Analogicznie, poważnej pracy wymagałoby określenie zakresu informacji, zawartych we wniosku o finansowanie. O ile bowiem istnieją bardzo liczne wzory wniosków o finansowanie, stosowanych przez banki i instytucje pozabankowe w celu pozyskiwania finansowania na cele związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, z drugiej zaś strony na cele stricte konsumenckie, to wniosek na cele tu rozważane musiałby mieć odmienny od nich obu, bardzo specyficzny charakter. Teoretycznie istnieje zagrożenie, że tego typu umowy kredytu lub pożyczki podlegałyby w znacznym stopniu bardzo restrykcyjnym przepisom ustawy o kredycie konsumenckim 22. Na szczęście, ustawa przyjmuje definicję konsumenta zgodnie z kodeksem cywilnym, w którym jest on zdefiniowany 21 Podobny instrument, jednak o charakterze gwarancyjnym jest przygotowywany w ramach europejskiego programu Creative Europe, będzie ona zapewne oferowany ze szczebla europejskiego, poprzez wybranych krajowych pośredników finansowych, brak jest jednak jeszcze bliższych szczegółów na jego temat. 22 Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U z późn. zm.).

66 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 65 jako osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową 23. W tym kontekście, przy złożeniu przez kredyto- lub pożyczkobiorcę oświadczenia o celach, na jaki przeznacza pozyskane finansowanie, problemu tego udałoby się zapewne uniknąć. Odrębną kwestią, godną rozważenia, pozostaje zbadanie możliwości korzystania z mechanizmu, jakim jest leasing konsumencki do finansowania zakupu środków trwałych, niezbędnych do prowadzenia działalności zawodowej w branżach PKK przez osoby nie prowadzące działalności gospodarczej. Niestety wiele wskazuje, że takie osoby, w związku ze wspomnianą powyżej definicją konsumenta, nie będą mogły z takiej możliwości korzystać, z kolei, z punktu widzenia firm leasingowych, uruchamianie oddzielnej, skomplikowanej od strony formalnej i być może wymagającej kolejnych zmian prawnych, ścieżki finansowania nie będącej ani finansowaniem stricte gospodarczym, ani konsumenckim może być całkowicie nieopłacalne, ze względu na bardzo wąską grupę potencjalnych odbiorców. Można przyjąć, że wysoce celowe byłoby zatem rozważenie uruchamiania (w kontekście powyższego pomysłu oraz wspomnianych wcześniej problemów w dostępności do finansowania zwrotnego) instrumentów finansowych, skierowanych wyłącznie do firm prowadzących działalność w sektorze PKK, choć tego typu pomysł wymagałby głębszego namysłu, dotyczącego możliwego kształtu takich instrumentów, a także zasadności ich uruchamiania, ze względu na obecność na rynku znacznej liczby takich instrumentów, finansowanych ze środków publicznych. Aby takie instrumenty miały sens, musiałyby zostać spełnione następujące warunki: Szczegółowe charakterystyki oferowanego finansowania powinny być odmienne od oferty dostępnej na rynku i uwzględniać (choćby w sposób opisany powyżej) specyfikę branży PKK; Niektóre (lub nawet wszystkie, to jednak byłoby dość trudne) instrumenty finansowe mogłyby być połączone ze wsparciem szkoleniowo-doradczym. Przed ewentualnym uruchomieniem tego typu instrumentów w szerszej skali można by rozważyć jego przetestowanie w formie pilotażowej w wybranym regionie lub dwóch regionach o dużej koncentracji podmiotów z branży PKK, także pod kątem popytu na tego typu finansowanie. Docelowo, instrument taki mógłby być oferowany ze środków wybranych regionalnych programów operacyjnych (w regionach, które uznają to za zasadne), 23 Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (tekst jednolity Dz.U. z 2014 r. poz. 121), art

67 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 66 idealnie jako podprodukt w ramach instrumentów pożyczkowych/kredytowych finansowanych w ramach danego RPO Niektóre badane osoby zwracały też uwagę na zasadność zaprojektowania kompleksowych projektów wspierających rozpoczynanie działalności gospodarczej w poszczególnych branżach sfery PKK. Tego typu projekty (co dotąd bywało rzadkością) mogłyby łączyć zarówno wsparcie doradczo-szkoleniowe ze wsparciem finansowym w kolejnej fazie projektu, na przykład w postaci pożyczki: Takie sprofilowane projekty, skierowane do sektora kreatywnego, finansowanie przez ministerstwo, nie muszą być z dotacjami, bo w tej chwili jest wycofanie się trochę z dotacji i trzeba jednak wymusić myślenie [o wsparciu zwrotnym]. [Projekty] mogą być podzielone na części, czyli najpierw kurs, który jest bezpłatny, przygotowuje do ubiegania się o pożyczkę i tu już decydujesz, czy dalej ubiegasz się o pożyczkę, ale kurs ma ciebie przede wszystkim mentalnie, psychicznie przygotować do tego, żebyś mógł zrobić krok dalej. I coś takiego mogło by zostać uruchomione pod auspicjami Ministerstwa Kultury, jako otwarte konkursy na zgłaszanie projektów, takich wąskich, branżowych na przykład w sektorze właśnie muzycznym, sektorze mody, w konkretnych obszarach, tam gdzie istnieją konkretne środowiska. Ministerstwo ma spory ogląd tego jak wygląda sektor w Polsce, ale myślę, że nie musi być to jeden program skierowany do wszystkich. Tylko powinien być elastyczny /IDI-P/. Pomysł ten wydaje się bardzo sensowny, gdyż wiele wskazuje na to, że najbardziej efektywne (choć także niestety kosztowne) są programy wsparcia, łączące doradztwo i szkolenia ze wsparciem finansowym. Parametry pożyczki mogłyby być dodatkowo dostosowane do specyfiki działalności w PKK (np. elastyczne terminy spłaty rat kapitałowych, możliwość zawieszenia spłaty pożyczki), choć oczywiście takie rozwiązania zwiększałyby istotnie ryzyko po stronie pożyczkodawcy. Jeżeli jednak tego typu pożyczki byłyby udzielane nie anonimowym osobom, ale uczestnikom projektu, to ryzyko pożyczkowe znacząco maleje Rola biur karier i administracji rynku pracy Bardzo ważną kwestią, która pojawia się w wielu wywiadach jest rola biur karier na uczelniach artystycznych, a także rola współpracy z administracją rynku pracy. Ze względu na to, że znaczna część uczelni artystycznych to uczelnie o relatywnie niezbyt wielkich rozmiarach, wiele z nich ma poważne problemy z odpowiednim zaprojektowaniem takiej komórki, aby z jednej strony faktycznie była ona w stanie zapewnić odpowiednie wsparcie studentom, z drugiej zaś nie generowała dla uczelni zbyt wysokich kosztów. W związku z tym niektóre uczelnie prowadzą biura karier (na ogół o niewielkiej, jednoosobowej obsadzie personalnej) na innych są one dopiero w trakcie organizacji, niektóre zaś korzystają z usług biur karier ulokowanych na większych uczelniach uniwersytetach, czy politechnikach. To ostatnie rozwiązanie jest raczej uznawane za niezbyt efektywne, ze względu na dużą

68 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 67 specyfikę branż PKK, która jest przeważnie słabo znana i rozumiana przez biura karier działające na uczelniach o profilu ogólnym lub technicznym. Z tego powodu w ośrodkach akademickich, w których siedzibę ma kilka uczelni artystycznych, warto rozważać tworzenie wspólnych biur karier dla wszystkich z nich, co pozwoli na osiągniecie korzyści płynących z efektu skali. Naturalnie, tego typu rozwiązanie może być dość trudne od strony organizacyjnej, gdyż wymaga uzgodnienia i podpisania odpowiedniej umowy pomiędzy zainteresowanymi uczelniami, ponadto problemem jest ulokowanie takiego biura optymalne jest umieszczenie go na największej uczelni z wypustkami (np. w postaci dyżurów) na pozostałych. Tego typu współpraca ma już zresztą obecnie miejsce i dotyczy także innych, poza biurem karier, form wsparcia studentów: Na uczelniach artystycznych nie ma sensu zakładać inkubatorów, to jest nieefektywne finansowo. Nie ma sensu zatrudniać swojego doradcy do spraw zakładania działalności, to [też] jest nieefektywne. Nawiązaliśmy współpracę, z Politechniką, gdzie jest Centrum Transferu Technologii i jest częściowo wyspecjalizowane w naszym kierunku. Ja dzwonię, zajmijcie się, zaopiekujcie się. Druga jednostka, z którą ściśle współpracujemy to jest Akademia, tam jest Centrum Karier i Inkubator Przedsiębiorczości gdzie [jedna pani] przychodzi do nas, mówi jak to się robi, jakie są składki, w czym pomagają. I nasi studenci korzystają z tych, głównie z tych dwóch [uczelni] /IDI-U/ 24. Przedstawiciele jednej z uczelni, w której biuro karier znajduje się w trakcie organizacji, zwracali uwagę, że zakres działalności takiej jednostki mógłby zostać poszerzony o doradztwo dla studentów, realizujących prace dla sektora gospodarki; mogłaby ona pomagać, jeżeli chodzi o zakres zawieranych umów, a także doradzać w sposobach prezentacji i komunikacji z potencjalnymi kontrahentami. Niewątpliwie konieczne wydaje się dalsze doskonalenie potencjału i zakresu działania biur karier. W tym zakresie sensownym wydaje się uruchamianie programów wsparcia, które wywoływałyby po stronie uczelni artystycznych większe zaangażowanie w rozwijanie biur karier, pod kątem rozszerzania ich działalności 25. Instytucje wspomagające zakładanie nowych firm i radzenie sobie przez absolwentów na rynku pracy dość powszechnie współpracują z urzędami pracy, szczególnie intensywnie współpracują z nimi uczelniane biura karier. Współpraca ta jest oceniana zdecydowanie pozytywnie, często organizowane są wspólne spotkania i prezentacje dla studentów. W 24 Jak wskazywaliśmy wcześniej, zdaniem niektórych respondentów reprezentujących szkoły wyższe, tworzenie rozwiązań / struktur wspomagających uruchamianie działalności gospodarczej / projektów w konsorcjach może mieć jednak sens w przypadku niektórych branż PKK. Zdania są tu zatem podzielone decydujące znaczenie ma tu oczywiście specyfika określonej sfery PKK. 25 Zob. konkluzje na ten temat przedstawione w pkt niniejszego raportu, s

69 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 68 badaniu pojawiały się natomiast opinie, że należałoby uregulować status biur karier i silniej powiązać je z administracją rynku pracy: Moim zdaniem biura karier przy uczelniach powinny dostać status instytucji rynku pracy, a go nie mają, nie ma tego w żadnej ustawie. Jest bałagan totalny i powinny być finansowane z Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej /IDI-U/. Jest to naturalnie interesująca, acz daleko idąca propozycja. Bezsprzecznie jednak powinna zostać rozważona, szczególnie mając na względzie postulowaną konieczność wzmacniania uczelnianych biur karier. Niekiedy natomiast (choć tego typu głosy pojawiały się dość rzadko) urzędy pracy prezentują silnie zbiurokratyzowane i formalistyczne podejście do wspierania osób zakładających nowe firmy: Często jest taki problem przy próbach pozyskania dofinansowania z urzędu pracy, że bardzo dużą uwagę przywiązują one do wykształcenia kandydatów, żeby wykształcenie było zgodne z profilem danej firmy /IDI-P/. Takie podejście jest bardzo dyskusyjne, gdyż w sytuacji płynnych i szybko zmieniających się potrzeb rynku pracy, takie oczekiwania wydają się być bardzo mało realistyczne i mogą niekorzystnie wpływać na losy osób rozpoczynających działalność gospodarczą Promocja sektora PKK W niektórych wypowiedziach pojawiał się też wątek (o czym wspominaliśmy już wcześniej) słabej rozpoznawalności i znajomości sektora PKK. Dlatego też postulowano prowadzenie działań promocyjnych i informacyjnych, kładących nacisk na znaczenie i specyfikę tego sektora, tak dla zewnętrznych odbiorców, jak i samych podmiotów działających w sektorze PKK: Za mało jest powszechnej informacji o przemysłach kreatywnych i ja bym bardzo chętnie zobaczyła rodzaj krótkiej reklamy [albo] jakiejś informacji w prasie, która ma wielu odbiorców./ / Żeby ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że oni w tym przemyśle kreatywnym są, że to jest fajna, nowa rzecz, że sztuka i biznes mogą się łączyć, że taka, a nie inna dziedzina jest zaliczana do tego sektora, to myślę, że by też to wiedzieli, poczuli i być może bardziej chcieli się w tym rozwijać, bo tak to wydaję mi się, że w pewien sposób błądzą, nie potrafią się zdefiniować /ITI/. Wskazywano także, że wysoce celowe byłoby pokazywanie korzyści z korzystania z usług oferowanych przez sektor PKK, nawet jeżeli wielu potencjalnych zamawiających nie dysponuje obecnie wystarczającymi środkami finansowymi: Rozmawiałam z dyrektorem szpitala o wprowadzeniu dobrej komunikacji w przestrzeni, to patrzył na mnie po prostu jak na człowieka z kosmosu, ponieważ nigdy w życiu szpital nie będzie miał pieniędzy na tego typu zadania. Więc tu powinno być jednak specjalne wsparcie, po to żeby pokazać użyteczność, a nie jedynie estetyczne walory tych sektorów /ITI/. Tego typy pomysły były też uzupełniane przez postulaty promocji oferty polskiego sektora PKK na rynkach zagranicznych: Co powinno się zdarzyć w nowym okresie programowania, to też promocja takich działań na zewnątrz. Czyli na Polskę i na rynek

70 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 69 europejski czy światowy. Mamy wielu dobrych twórców, mamy wielu bardzo dobrych rzemieślników w określonych specjalnościach. Natomiast teraz chodzi o to żeby ich pokazać. Taką soczewką, która skupia cały sektor kreatywny to jest rynek produkcji gier [komputerowych]. Tam znajdziemy zarówno osoby, które piszą, znajdziemy filmowców, znajdziemy rysowników, znajdziemy osoby, które tworzą do tego oprogramowanie, znajdziemy animatorów /ITI/. Często zwracano też uwagę na konieczność budowy odpowiedniej świadomości potencjalnych konsumentów produktów i usług sektora PKK i generalnie wzmacniania świadomości znaczenia sektora kultury: Bez zwiększenia świadomości [znaczenia kultury i sektora PKK] popyt na ofertę firm sektora PKK będzie nadal dość ograniczony: bardzo ważne jest to, żeby tworzyć rynek. O [świadomych] konsumentach będziemy mówić wtedy, gdy będziemy w szkołach uczyć tego, że sztuka to nie tylko estetyka i odważymy się wyjść powyżej kanonu początku XX wieku.[bez tego] nie będzie mógł się rozwijać przemysł kreatywny, bo przemysł kreatywny potrzebuje środowiska, żeby się rozwijać. Nie tylko samych kreatywnych osób. Mieliśmy naprawdę wiele dyskusji z ludźmi z Bilbao, że z tym poziomem kreatywności to do końca nie wychodzi, jeżeli to nie idzie bardzo od podstaw /ITI/ Inne możliwości wsparcia PKK W tym kontekście w wielu wypowiedziach pojawił się też wątek niezbędnej interdyscyplinarności nauczania na kierunkach artystycznych, szczególnie w przypadku kierunków silnie związanych z gospodarką, takich jak wzornictwo przemysłowe. Zdaniem wielu badanych warto rozważyć prowadzenie wspólnych zajęć, na przykład w formie warsztatów, ze studentami innych kierunków, nawet z innych uczelni, aby studenci lepiej rozumieli ograniczenia o czysto technicznej naturze. Analogicznie, bardzo ważne są projekty (jeden z nich opisujemy w części poświęconej realizowanym projektom), pozwalające na wspólną pracę projektantów z producentami, tak, aby obie ze stron rozumiały preferencje i ograniczenia pojawiające się po drugiej stronie: Natomiast za mało nasi absolwenci dostają wiedzy praktycznej, [dotyczącej] ograniczeń projektowych. I oni wychodząc z naszymi dyplomami trafią na szalone trudności w znalezieniu się w rzeczywistości. Stąd te warsztaty, które mają zniwelować ten próg. Są skonstruowane w ten sposób, że w mieszanych zespołach pracują i projektanci z producentami pod naszym nadzorem, żeby im pokazać, że mimo tych trudności i ograniczeń można osiągnąć szybko dobre rezultaty tylko trzeba nieco inaczej ustawić sobie priorytety /IDI-P/. Bardzo interesujący wątek, dotyczący mechanizmów stymulujących popyt na usługi branży PKK, pojawił się w jednym z wywiadów. Mianowicie jedna z respondentek zwróciła uwagę na możliwość rozważenia rozwiązań prawnych, obligujących inwestorów

71 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 70 prowadzących duże inwestycje budowlane do przeznaczania niewielkiej części wartości całej inwestycji na inwestycje związane ze sztuką: Mechanizmy [stosowane w innych krajach] polegają na tym, że pewne inwestycje budowlane, czy okołobudowlane, mają pewne odpisy, które są tylko kierowane na inwestycje związane z szeroko rozumianą sztuką na przykład. I jeśli nawet są to odpisy rzędu ułamka procenta, to przy dużych inwestycjach budowlanych, ten odpis jest kwotą, która kumulując się i będąc zarządzana na przykład poprzez ciała podobne do naszych gmin, czy powiatów, powodują, że ten rynek lokalny po prostu wspierają, w związku z tym to nie są pieniądze wyciągane z kieszeni przeciętnego podatnika, tylko z kieszeni inwestora, który i tak liczy się z tym, że ta inwestycja musi, mówiąc wprost, kosztować. Podobne rozwiązania funkcjonują w Skandynawii, podobne rozwiązania funkcjonowały w Niemczech /IDI-U/. Tego typu podejście wymagałoby zapewne rozwiązań ustawowych, jednak nie można wykluczyć, że tego typu wymogi mogłyby być umieszczane w dokumentacji przetargowej, zlecanej przez samorządy lokalne i regionalne. Naturalnie pomysł jest nieco kontrowersyjny, gdyż oznacza konieczność ponoszenia przez inwestora dodatkowych kosztów. Przy pewnych rozwiązaniach nie musi jednak tego oznaczać, gdyż po prostu tego typu wydatki mogą być nieodłącznym elementem całej inwestycji, ostatecznie podnoszącym jej wartość/użyteczność. Dodatkowo naturalnie wybór instytucji kulturalnej korzystającej z takiego odpisu musiałby odbywać się w maksymalnie otwarty, przejrzysty sposób. Zdaniem niektórych badanych (dość jednak nielicznych), rodzaje realizowanych projektów, mających za zadanie wspieranie i rozwój działalności gospodarczej, także w branży PKK, bywają dość osobliwe i jak wskazują niektórzy, jedynym celem takich inicjatyw bywa pozyskanie pieniędzy na swoją działalność, nie zaś faktyczne wsparcie potrzebujących osób lub firm: Dla nas jest to nowa nowomowa i wiemy, że tego typu działania są podejmowane, bardzo nieudolnie zresztą, za wszelką cenę. Ktoś usiłuje powołać różne instytucje, które właściwie mają się dostosować do obowiązujących możliwości pozyskiwania funduszy. Tworzą jakieś ciała, typu klastry, różne przedsiębiorstwa, które mają na celu połączenie przemysłu z biznesem i właściwie to są kompletne dziwactwa, które nie mają racji bytu. Tworzą jedyne wrażenie absurdalności całego wydarzenia, porównywanego z latami PRL-u /IDI-U/. Z tego typu opinią można się niestety w znacznym stopniu zgodzić, gdyż nawet nasza, siłą rzeczy dość powierzchowna, analiza projektów, realizowanych w branży PKK wskazuje, że w przypadku części projektów ich faktyczne efekty wydają się być dość dyskusyjne lub w najlepszym przypadku nie są na bieżąco monitorowane Przykładowo, dość powszechnym zjawiskiem jest brak wiedzy projektodawców o losach uczestników projektów, które nie są monitorowane (nawet w niedługim czasie po zakończeniu udziału w projekcie). Oczywiście uniemożliwia to kompleksową ocenę efektów projektów. Nie pozwala to również na doskonalenie oferty programowej projektów realizowanych w przyszłości. Szerzej piszemy o tym w przypadku projektów na przykład opisanych w r i

72 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 71 Niektóre osoby zwracały też uwagę na to, aby do wspierania rozwoju PKK wykorzystywać także wypracowane mechanizmy finansowania w postaci tzw. bonów lub voucherów, które w ostatnich latach były często wykorzystywane do finansowania prac badawczo-rozwojowych: Polega to na tym, że przedsiębiorca znajduje jakiś temat badawczy, związany z rozwojem firmy. Bo często jest tak, że przedsiębiorstwu szkoda pieniędzy na zatrudnienie projektanta, bo ma na inne potrzeby. A tutaj od urzędu dostaje to jest 30 tysięcy, zdaje się, żeby mógł zatrudnić projektanta właśnie w tym przez siebie [wybranym zakresie] /IDI-U/. Ten mechanizm, dość powszechnie stosowany w wielu programach finansowanych ze środków publicznych 27 mógłby znaleźć także zastosowanie w przypadku prac zlecanych przez przedsiębiorstwa innym firmom z branży PKK, szczególnie z obszaru wzornictwa przemysłowego. Należałoby zatem prowadzić lobbing wśród władz regionalnych, aby w ramach poszczególnych regionalnych programów operacyjnych przewidziano środki na tego typu wsparcie. Doświadczenia z tego typu działaniami można wskazać na przykład w regionie dolnośląskim, w ramach realizowanego przez wrocławską Akademię Sztuk Pięknych projektu Dolnośląska Sieć Wzornictwa Przemysłowego 28. Jednym z prowadzonych działań było bowiem finansowanie w ramach kolejnych ogłaszanych konkursów opracowania nowego lub rozwoju obecnego produktu, uwzględniających rekomendacje płynące ze wzorniczych audytów technologicznych. Maksymalna wartość finansowania wynosiła dla jednej firmy zł, w tym zł na usługi wzornicze, zł na towarzyszące usługi techniczne lub technologiczne i zł na usługi doradcze służące realizacji wdrożeń. Zdaniem osób wykonujących ten projekt jego rezultaty są bardzo korzystne: Większość z tych firm raczej nigdy nie współpracowała z projektantem. To były głównie firmy produkcyjne, które my objęliśmy takim wsparciem, właśnie dlatego, że mieli znikome doświadczenie w pracy z projektantem. Jest szansa, że o ile na pewno nie stworzą etatu w ramach tego, co produkują, to jeśli będą chcieli wprowadzić następny produkt, to wtedy na pewno zwrócą się do projektanta. Program zakładał nie to, żeby 10 firmom zafundować wdrożenia, to był program żeby odczarować słowo projektowanie i ASP w środowisku i regionie, żeby pokazać, czym zajmuje się również Akademia oprócz malarstwa i rysunku. Temu służyły seminaria, wystawy w regionie, nie tylko we Wrocławiu. Później, diagnozowaliśmy problemy małych firm, które nie posiadają środków na audyt, więc te firmy taki audyt projektancki dostały. Tam jest napisane, w jakim kierunku mają podążać i to dostała każda z tych firm, które się zgłosiły. Wszystkie te firmy mają więc po takim audycie świadomość, że aby poprawić swój wizerunek i jakość produktu można powierzyć to projektantowi. To kojarzenie podmiotów następuje i 27 Najbardziej znane programy typu bonowego to realizowane przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości Bon na innowacje i Duży bon, Kujawsko-pomorski voucher badawczy, czy też wielkopolskie vouchery dla przedsiębiorstwa i dla inicjatyw klastrowych. 28 Więcej informacji o projekcie i podejmowanych działaniach można znaleźć na stronie

73 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 72 później były przypadki projektów finansowanych nie przez uczelnię, ale już przez firmę. Pojawiła się świadomość, że z tym trzeba coś zrobić /IDI-U/. Bardzo interesującym pomysłem pozostaje też promowanie poszczególnych miejscowości z zastosowaniem gadżetów promocyjnych wyprodukowanych przez lokalny sektor PKK: Jest taki pomysł na to żeby każdy z kreatywnych stworzył swój własny gadżet, który moglibyśmy wyprodukować i który moglibyśmy stosować jako gadżety miejskie, a nie tam jakieś bzdury tam, te pendrive i [inne] wymyślać /IDI-P/. Naturalnie tego typu działania musiałyby być realizowane z zastosowaniem odpowiednich reguł dotyczących wydatkowania środków publicznych, nie wydaje to się jednak niemożliwe.

74 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Ustalenia na podstawie studiów przypadku 3.1. Studium przypadku Amsterdam; koncentracja procesów wdrażania działań wspierających na rzez PKK Już od dłuższego czasu władze miasta Amsterdam bardzo silnie angażują się w tworzenie warunków, sprzyjających rozwojowi przemysłów kreatywnych i kultury w przestrzeni miejskiej. Podejmowane dotąd działania doprowadziły do ukształtowania wizerunku miasta, jako uznanej przestrzeni metropolitalnej 29 oferującej wyjątkowo sprzyjającą atmosferę i warunki dla rozwoju wszelkich aktywności społecznych i biznesowych, opartych na innowacyjności, współpracy, kreatywności i odwołujących się do zasobów kulturalnych. Podstawę tych działań stanowi strategia regionu (miasta i metropolii), dostosowana do założeń unijnej strategii Europa Przejawem znacznej intensyfikacji działań miejskich, do której doszło w ostatnich latach, było powołanie (wspólnie z grupą partnerów lokalnych, obejmujących przedstawicieli biznesu, instytucji nauki i kultury oraz organizacji pozarządowych) specjalnej jednostki organizacyjnej, której powierzono koordynację całości spraw związanych z rozwojem gospodarczym, w tym rozwojem przemysłów kreatywnych i kultury w Amsterdamie. Jednostką tą jest samodzielny podmiot fundacja o nazwie Amsterdam Enterprise Board (AEB), utworzona i uruchomiona w 2010 r 30. U genezy powołania AEB legło przeświadczenie władz miasta o konieczności posiadania jednostki specjalizującej się wyłącznie w działaniach związanych z promocją i rozwojem nowocześniej, innowacyjnej sfery gospodarczej. Jednocześnie uznano, że inicjatywa ta nie może być wyłącznie z definicji ograniczoną inicjatywą miejską, ale musi stanowić (ukształtować) naturalną platformę współpracy wszystkich kluczowych aktorów obecnych na terenie metropolii amsterdamskiej. Dlatego też zdecydowano o powołania Fundacji, zapraszając do jej tworzenia szereg podmiotów zewnętrznych (reprezentowanych w Radzie Dyrektorów). Rozwiązanie to miało na celu doprowadzenie do utworzenia instytucji, której działalność dotyczyć będzie wszystkich inteligentnych specjalizacji obszaru całej metropolii. Znalazło to odzwierciedlenie we wspólnym zidentyfikowaniu klastrów przemysłowo-usługowych obszaru, wynikających z koncentracji na nim określonych przedsiębiorstw, kapitału intelektualnego i ludzkiego (społecznego). Z drugiej strony, przyjęto rozwiązania zapewniające trwałość istnienia Amsterdam Economic Board, stojąc na 29 Obejmuje jednostki terytorialne: Amsterdam, Haarlem, Almere, Lelystad, Zaandam, Haarllemmermeer i Hilversum (jest to silnie zurbanizowany obszar przemysłowo-usługowy, zamieszkiwany przez ok. 2,7 mln mieszkańców). 30 Obok Amsterdam Economic Board powołano również siostrzaną instytucję, której powierzono zadania w zakresie promocji miasta, w oparciu o wypracowane, oficjalne logo miasta (I am) (I amsterdam). W związku z decyzją oparcia programu promocji na odniesieniu do kreatywności i kultury obie te instytucje ściśle ze sobą współpracują.

75 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 74 stanowisko, że tylko w ten sposób możliwe będzie stabilne planowanie i ukierunkowany rozwój tej instytucji. W związku z tym zdecydowano o oparciu finansowania przeważającej części kosztów Fundacji na środkach z budżetu miasta. Obecnie, zgodnie z pierwotnymi założeniami, większa część kosztów stałych Fundacji pokrywana jest z budżetu miasta (ok. 1,5 mln euro rocznie). Decyzje w sprawie skali finansowania zapadają corocznie przy okazji uchwalania budżetu miejskiego (działalność AEB stanowi jednak stały element w ramach wieloletniego planu gospodarki miejskiej obecnie zapewnia to trwałość istnienia tej instytucji, przy czym kwestie finansowania decydowane są w ramach budżetów bieżących / rocznych). Radzie Dyrektorów Fundacji (na mocy jej statutu) przewodniczy Burmistrz Miasta wraz z jednym ze swych zastępców, którzy pełnią tę funkcję społecznie. Stały personel operacyjny AEB stanowi obecnie (wrzesień 2014 r.) ok. 20 osób. Dodatkowo, Fundacja zatrudnia szereg specjalistów w oparciu o umowy okresowe kontrakty zawierane w celu zarządzania podejmowanymi / realizowanymi projektami wsparcia (menadżerowie i personel projektowy, tworzący zespoły zadaniowe, odpowiedzialne za konfigurowanie projektów, partnerstw i wdrażanie przedsięwzięć). Projekty te stanowią trzon działalności AEB są one opracowywane przez kontraktowane zespoły, a następnie wdrażane przez nie, w przypadku pozyskania finansowania ze źródeł zewnętrznych. Źródłami tymi są przede wszystkim programy europejskie (unijne) oraz rządowe, w tym podejmowane we współpracy z uczelniami wyższymi. Wszystkie realizowane obecnie projekty skupiają się wokół ośmiu klastrów obszaru metropolii (w sumie jest to ok. 20 projektów z zapewnionym finansowaniem do roku 2015 / 2016 biorąc pod uwagę planowane daty ich zakończenia w sensie rozliczeniowym). Na bieżąco animowane są nowe przedsięwzięcia, co polega na identyfikacji źródła finansowania, formowaniu konsorcjów projektowych, zaprojektowaniu programu przedsięwzięcia, pozyskaniu finansowania i jego wdrożeniu przedsięwzięcia). Wszystkie działania Fundacji Amsterdam Economic Board podporządkowane są sferze jej głównej odpowiedzialności, którą stanowi realizacja strategii rozwoju metropolii amsterdamskiej, w części dotyczącej rozwoju sektora gospodarczego (przemysłowousługowego). W tym zakresie Fundacja odpowiedzialna jest za bieżące mapowanie tzw. przemysłów szybkiego wzrostu na terenie obszaru amsterdamskiego. Mapowanie służy analizowaniu sytuacji, identyfikacji trendów rozwojowych oraz, na tej podstawie, określaniu potrzeb w sferze wsparcia, które mogą być zaspokajane w ramach kompetencji i możliwości miasta. Celem strategicznym definiującym szczegółowe aktywności AEB jest doprowadzenie do usytuowania społeczno-gospodarczego Amsterdamu jako jednego z pięciu głównych centrów gospodarczych Europy, spozycjonowanego jako wiodący, europejski ośrodek handlowo-przemysłowy, opierający swój rozwój na innowacyjności, najnowszych

76 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 75 technologiach, współpracy oraz kreatywności podmiotów sfery gospodarczej i społeczeństwa. W strategii obszaru amsterdamskiego określono wskaźniki, w ramach trzech biegunów rozwoju, które wyznaczają (do roku 2020) 31 : (1) biegun wzrostu oczekiwany wzrost gospodarczy: (i) 1 p.proc. ponad wzrost notowany w innych wiodących metropoliach europejskich (benchmarki: Londyn, Frankfurt, Paryż, Berlin) oraz (ii) przyciąganie inwestorów zagranicznych celem lokowania inwestycji na obszarze metropolitalnym Amsterdamu, (2) biegun innowacyjności: (i) 5% roczny wzrost nakładów na badania i rozwój w sferze przedsiębiorstw obszaru metropolitalnego, (ii) uruchomienie czterech zaawansowanych centrów naukowo-edukacyjnych, funkcjonujących w dziedzinach przemysłów szybkiego wzrostu (medycyna, biotechnologie, ICT, e- biznes, agro-biznes, usługi finansowe, branże / przemysły kreatywne), (iii) podwojenie liczby studentów spoza granic Holandii oraz (iv) podwojenie liczby start-up ów technologicznych powstających na bazie badań i rozwiązań wypracowywanych na uczelniach wyższych, (3) biegun współpracy: rozwój istniejących sektorów gospodarczych mierzony przyrostem wartości dodanej, zatrudnienia, pogłębieniem inteligentnej specjalizacji i konkurencyjności w skali światowej. Przełożenie ww. celów strategicznych na sferę wdrażania znajduje obecnie odzwierciedlenie w działaniach realizowanych przez AEB, ustalanych w ramach planów rocznych. Plany obejmujące okres skupiają aktywność na animowaniu i zarządzaniu inicjatywami klastrowymi. Obecnie Amsterdam Economic Board jest podmiotem koordynującym osiem klastrów, grupujących biznes, instytucje otoczenia biznesu i szkoły wyższe. Inicjatywy klastrowe koncentrują się wokół inteligentnej specjalizacji przemysłowo-usługowej całego obszaru. Są to: klaster medyczny i przemysłów zdrowia, Źródło: broszura informacyjna AEB, 31 Connecting Innovations The Board Collaboration, Innovation, Growth, AEB.

77 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 76 klaster ICT, klaster finansów i usług biznesowych, klaster przemysłów logistycznych, klaster nowych materiałów, klaster agro-przemysłowy, klaster przemysłów kreatywnych, klaster turystyczno-konferencyjny. W obszarze metropolitalnym Amsterdamu funkcjonują przedsiębiorstwa i rozmaite inicjatywy współpracy, dotyczące sfery przemysłów kreatywnych i kultury. Skala tego typu działalności jest poważna mapowanie sfery gospodarczej doprowadziło do wyodrębnienia specjalizacji / klastra przemysłów kreatywnych (obecnie, dynamicznie rozwijającymi się branżami przemysłów kreatywnych w Amsterdamie są: przemysły związane z modą i reklamą, przemysły bazujące na sztuce filmowej, fotografii, grafice cyfrowej, gospodarka cyfrowa projektowanie i druk 3D, sfera działań / inicjatyw w zakresie e-społeczeństwa i e- biznesu, komunikacji sieciowej). Klaster przemysłów kreatywnych stanowi jeden z obszarów zainteresowania AEB w sferze wdrażania strategii rozwoju metropolii amsterdamskiej. Szczegółowe działania Fundacji sprowadzają się do animowania rozmaitych inicjatyw (w trybie bieżącym od kilku do kilkunastu), w tym w szczególności tworzenia miejskich platform kreatywności i kultury, realizowanych we współpracy z lokalnymi inicjatorami / pomysłodawcami. Są nimi różnego rodzaju instytucje, najczęściej reprezentujące sektor organizacji pozarządowych. Wiele z tych działań związanych jest również z rewitalizacją przestrzeni miejskiej. Przykładem ww. typu projektów są aktywności AEB podejmowane w ramach współpracy z platformą kreatywności i innowacyjności Pakhuis de Zwijger (prywatna Fundacja), wdrażającą szeroki program imprez w ramach tematu wiodącego Miasto w zmianie (Stadt in transite) 32. Realizowanych jest szereg imprez tematycznych (jedna / dwie dziennie) związanych z kreatywnością i kulturą (np. projektowanie opakowań w mikrobiznesie, promocja wyrobów rzemiosła gastronomicznego, alternatywna energia w gospodarstwie domowym, współpraca nawiązywanie kontaktów konfigurowanie przedsięwzięć kreatywnych). Między innymi, prowadzone są warsztaty dotyczące podejmowania działalności gospodarczej przez twórców / osoby kreatywne. Szczególną wartością tych warsztatów jest możliwość spotkania z twórcą / przedsiębiorcą, który już taką działalność prowadzi. Bezpośrednio po warsztatach oferowana jest możliwość 32 We wrześniu 2014 r. program imprez objął 36 spotkań / warsztatów / dyskusji tematycznych. Maand Agenda, Sept

78 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 77 bezpośredniego spotkania z praktykiem / doradcą, który służy uwagami, dotyczącymi prowadzenia działalności gospodarczej w branżach przemysłów kreatywnych. Spotkania te służą również nawiązywaniu kontaktów (dalej, rozwijanych już samodzielnie przez zainteresowanych). Poszczególne warsztaty poświęcane są wybranej branży lub mają charakter ogólny (we wrześniu 2014 r. w miesięcznym programie platformy warsztaty takie prowadzono czterokrotnie). Niektóre warsztaty prowadzone są jako imprezy odpłatne, przy czym w takim przypadku pobierana opłata służy wyłącznie pokryciu kosztów imprezy. Poszczególne przedsięwzięcia finansowane są ze środków Fundacji (Pakhuis de Zwijger), w niewielkim zakresie wspomagane z budżetu AEB. Amsterdam Economic Board to przykład miejskiego rozwiązania organizacyjnego, uruchomionego jako specjalizowana jednostka wykonawcza szerszej strategii rozwoju sfery gospodarczej miasta, z uwzględnieniem branży przemysłów kreatywnych i kultury, animującej i angażującej do współpracy różne środowiska, a równocześnie spełniającej funkcję ośrodka monitorującego trendy rozwojowe sektora gospodarczego na obszarze metropolii. AEB jest jednocześnie jednostką odpowiedzialną za projektowanie przedsięwzięć oraz pozyskiwanie dla nich wsparcia ze źródeł zewnętrznych (np. unijnych) w tym celu władze miasta Amsterdam stwarzają warunki zapewniające trwałość funkcjonowania tej struktury, poprzez finansowanie podstawowych kosztów stałych. Sama zaś działalność AEB ma charakter projektowy Studium przypadku Katalonii; wspieranie PKK za pomocą wkładów zwrotnych (repayable contributions) Sektor przemysłów kultury i kreatywnych (PKK) jest od wielu lat rozwijającą się i bardzo znaczącą branżą gospodarczą w Katalonii. Katalonia jest powszechnie uważana za jeden w regionów o najbardziej rozwiniętym sektorze PKK w Europie. Zgodnie z danymi Katalońskiego Instytutu Przemysłów Kreatywnych (ICEC) w 2011 roku w sektorze PKK w Katalonii działalność prowadziło ponad 40 tysięcy firm, z kolei zatrudnienie w sektorze PKK w 2013 roku wynosiło ponad 170 tysięcy osób. Ogólny opis sektora PKK i działań podejmowanych wobec niego w Katalonii przedstawiamy bardziej szczegółowo w dokumencie diagnostycznym, w niniejszym studium przypadku koncentrujemy się na zastosowaniu instrumentów finansowych do wsparcia PKK, w tym na interesującym mechanizmie wkładów (dotacji) zwrotnych (repayable contributions). Mechanizm ten jest stosowany przez władze regionalne Katalonii już od około 2009 roku (choć instrumenty finansowe do wspierania PKK stosowane są od 2002 roku) i jego wprowadzenie wiązało się z konstatacją, że instrument wsparcia dla sektora PKK powinien łączyć kilka istotnych cech: Ograniczać ryzyko konieczności zwrotu środków, po stronie firmy działającej w sektorze PKK w razie niepowodzenia finansowanego przedsięwzięcia,

79 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 78 Z drugiej strony, w razie sukcesu finansowanego przedsięwzięcia sektor publiczny powinien w pewien sposób partycypować w osiąganych zyskach, W razie zastosowania instrumentu o charakterze zwrotnym warunki, na jakim jest on oferowany powinny być bardziej atrakcyjne, niż kredyty oferowane przez sektor bankowy. Te konstatacje doprowadziły do opracowania instrumentu tzw. wkładów zwrotnych (dalej dla uproszenia będziemy używali skrótu RC). Instrument ten składa się z 2 części: zwrotnej, w formie pożyczki udzielanej przez Kataloński Instytut Przemysłów Kreatywnych oraz części potencjalnie bezzwrotnej, w formie dotacji. Część RC mająca charakter pożyczki jest nieoprocentowana i jest udzielana na okres maksymalnie do 30 miesięcy, w zależności od przewidywanego okresu realizacji projektu. Pożyczka powinna być odpowiednio zabezpieczona. Stosowane są typowe zabezpieczenia używane przez sektor bankowy, przy czym najczęściej. ze względu na charakter finansowanej działalności, stosowane są cesje należności z kontraktów. Specyfiką zabezpieczeń tego instrumentu pożyczkowego jest natomiast możliwość przedstawienia zabezpieczeń tylko na część otrzymanej pożyczki. Co do zasady wymagane jest zabezpieczenie na kwotę od 25 do 100% kapitału pożyczki, typowo wymaga się przedstawienia zabezpieczenia na 50% wartości pożyczki. Wielkość wymaganego zabezpieczenia zależy od dotychczasowych doświadczeń z finansowaniem przez ICEC projektów danej firmy, jeżeli doświadczenia są dobre i finansowane projekty przynosiły znaczące zyski, to wymagane zabezpieczenia mogą wynosić nawet zaledwie 25% kapitału udzielanej pożyczki. Harmonogram spłaty pożyczki może być uzgadniany dowolnie, w zależności od specyfiki finansowanego przedsięwzięcia. Pożyczka w ramach RC podlega jednak spłacie niezależnie od zyskowności(sukcesu) finansowanego projektu Z kolei część dotacyjna jest potencjalnie bezzwrotna, ewentualny zwrot zależy od zyskowności finansowanego projektu. W przypadku projektów, które nie okazały się zyskowne, dotacja nie podlega zwrotowi. W przypadku projektów, których realizacja przynosi zyski, określony udział zysków (na ogół jest to ok. 60%) jest przeznaczany na spłatę udzielonej dotacji. Część dotacyjna RC podlega zwrotowi proporcjonalnie do osiąganych zysków tylko w ciągu okresu, na jaki została zaciągnięta część pożyczkowa RC, jeżeli zatem dany projekt przynosi zyski po upływie tego okresu w całości pozostają one w ramach danej firmy. Naturalnie, takie skonfigurowanie instrumentu może budzić obawy, czy firmy korzystające z RC nie będą skłonne do zaniżania lub w ogóle nie wykazywania zysków z projektu, aby nie być zmuszone do oddawania części dotacji. Ich finanse są wprawdzie podawane audytowi, jednak tego typu niebezpieczeństwo faktycznie istnieje, szczególnie, że

80 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 79 nie chodzi o zyskowność całej firmy, ale tylko finansowanego projektu. Pewną pomocą dla instytucji finansującej (ICEC) jest natomiast fakt, że pewne rodzaje przedsięwzięć (np. koncerty i spektakle teatralne) są monitorowane przez organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, które okresowo publikują informacje o liczbie widzów, co pozwala ocenić przychody z danego przedsięwzięcia. Dodatkowo warto pamiętać o tym, że współpraca ICEC i finansowanych przezeń podmiotów z branży PKK ma charakter długoterminowy i stąd firmom w zasadzie nie powinny się opłacać tego typu kombinacje, gdyż w razie ich wykrycia nie mogą liczyć na dalsze finansowanie. Wsparcie w formie RC może pokrywać do 75% kosztów projektu, przy czym udział finansowania w formie pożyczkowej i dotacyjnej jest zmienny i zależy od specyfiki projektu i rezultatów jego oceny. Maksymalna wartość pożyczki będącej elementem RC nie może być wyższa, niż 500 tysięcy euro, a wartość dotacji może maksymalnie wynosić 150 tysięcy euro. Dodatkowo, maksymalna wartość niezabezpieczonych zobowiązań pożyczkowych, z tytułu wszystkich realizowanych i wspieranych w ramach RC projektów, dla danej firmy nie może przekraczać kwoty 500 tysięcy euro. Podmiot ubiegający się o wsparcie w formie RC musi przedstawić biznesplan, który podlega starannej ocenie przez specjalistów. Oceniana jest zdolność kredytowa części projektu nie finansowanej bezzwrotnie. Dodatkowo warto podkreślić, że projekty o bardzo wysokim, ponadprzeciętnym ryzyku są finansowane wyłącznie w sposób bezzwrotny. Część firm korzysta tylko z komponentu pożyczkowego RC, który ze względu na brak oprocentowania i obniżone wymogi w sferze zabezpieczeń też jest uważany za dość atrakcyjny w stosunku do finansowania komercyjnego. Poniżej prezentujemy wybrane statystyki, dotyczące udzielanych RC w ciągu ostatnich 5 lat. Jak widać, liczba finansowanych projektów rośnie, podobnie jak i łączna wartość RC, przy czym największy wzrost odnotowano w ciągu ostatniego roku. Warto też pamiętać, że popularność RC jest też zapewne częściowo powiązana z poważnymi problemami gospodarczymi Hiszpanii (a więc i Katalonii), skutkującymi bardzo znacznymi opóźnieniami w wypłacaniu dotacji lub niekiedy nawet wycofywaniem się z już przyznanego wsparcia (wspominaliśmy o tym w części diagnostycznej). Tego typu problemy w zasadzie nie występowały w ramach programu RC. Tab. 2. Wyniki realizacji programu wkładów zwrotnych w latach Rok Liczba projektów Łączna wartość RC (pożyczka + dotacja) Wartość udzielonych pożyczek Wartość udzielonych dotacji

81 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 80 Rok Liczba projektów Łączna wartość RC (pożyczka + dotacja) Wartość udzielonych pożyczek Wartość udzielonych dotacji RAZEM: Źródło: ICEC, dane w tysiącach euro Niespłacalność pożyczek w ramach komponentu zwrotnego RC jest bardzo niska i oscyluje wokół 2-3%. Jednocześnie bardzo wysoka jest zwracalność komponentu dotacyjnego, w latach zwrócono (dzięki osiąganym zyskom) aż 61% kwoty udzielonych dotacji ICEC poza instrumentem wkładów zwrotnych udziela też komercyjnie oprocentowanych pożyczek dla sektora PKK, w powiązaniu z gwarancjami udzielanymi przez rząd regionalny. Jest to jednak stosunkowo nowy instrument, działający dopiero od roku. ICEC uruchamia też instrument finansowanie typu mezzanine 33 (zwanego też finansowaniem quasi kapitałowym) dla sektor PKK w formie tzw. participative loans. Pożyczki te mają oprocentowanie uzależnione od poziomu zyskowności finansowanej firmy, są przeważnie niezabezpieczone i mają charakter zobowiązania podporządkowanego. Jest to jednak dość nowy instrument i stąd trudno jeszcze mówić o jakichkolwiek istotnych doświadczeniach, związanych z jego stosowaniem. Ważną cechą, związaną ze sposobem konstruowania instrumentów finansowych, mających na celu wsparcie PKK jest uczestnictwo w ich projektowaniu i nadzorze nad wdrażaniem przez przedstawicieli katalońskich firm z sektora PKK. W Radzie Nadzorczej ICEC, podobnie jak i w komitecie doradczym RC są bowiem licznie reprezentowani przedstawiciele sektora PKK. W Katalonii finansowanie zwrotne dla sektora PKK jest oferowane nie tylko ze środków publicznych, kredytów dla tego sektora udziela na przykład Triodos Bank, należący do sektora tzw. banków etycznych, dla których głównym celem działalności nie jest maksymalizacja osiąganych zysków. Sektor PKK jest dla tego banku jednym z 3 głównych sektorów działalności w Katalonii, ok. 25% aktualnego portfela kredytów stanowią firmy z tego sektora, głównie działające w branży audiowizualnej. Zdaniem przedstawicieli banku, sektor PKK jest rzeczywiście dość specyficzny i udzielanie mu finansowania zwrotnego ma następujące, szczególne charakterystyki: Osoby prowadzące firmy w sektorze PKK mają często słabsze przygotowanie, jeżeli chodzi o zarządzanie firmą od strony organizacyjnej, marketingowej i 33 Jest to finansowanie łączące cechy finansowanie dłużnego i kapitałowego.

82 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 81 finansowej. Stąd też bardzo duże znaczenie odgrywa zapewnienie doradztwa i pomocy (niekiedy dość czasochłonnych) na etapie przygotowywania wniosku kredytowego. Ryzyko związane z kredytowaniem sektora PKK niej jest znacząco wyższe od innych sektorów, ale trzeba brać pod uwagę fakt, że znaczącą część sektora PKK stanowią mikroprzedsiębiorcy, a ponadto osoby zarządzające tymi firmami często mają ograniczone doświadczenia i kompetencje, jeżeli chodzi o zarządzanie firmą. Poważnym problemem w kredytowaniu sektora PKK jest brak odpowiednich zabezpieczeń; typowym zabezpieczeniem jest cesja wierzytelności z kontraktu, niekiedy jednak to zabezpieczenie okazuje się iluzoryczne, szczególnie w przypadku umów z instytucjami sektora publicznego, który wielokrotnie się nich nie wywiązują i opóźnienia w płatnościach są niekiedy wielomiesięczne. Dodatkowo niewielką pomoc jest bardzo rozwinięty w Hiszpanii sektor wzajemnych funduszy gwarancyjnych (sociedades de garantia reciproca), który w większości dość słabo zna sektor PKK i ma obawy związane z gwarantowaniem udzielanych mu kredytów. Wiele firm z sektora PKK ma problemy z płynnością gotówkową, ze względu na to, że dana firma często realizuje w danym momencie tylko jeden lub dwa długoterminowe projekty i jakiekolwiek zaburzenie przyjętego harmonogramu płatności może mieć bardzo niekorzystny wpływ na jej cash-flow. Na podstawie doświadczeń katalońskich w stosowaniu instrumentów finansowych, w tym wkładów zwrotnych można wyciągnąć następujące wnioski, jeżeli chodzi o konstruowanie podobnych instrumentów w Polsce: 1. Stosowany instrument wkładów zwrotnych należy ocenić jako bardzo interesujący, choć stosunkowo skomplikowany i niezbyt łatwy do wprowadzenia w polskiej rzeczywistości. Powstaje bowiem pytanie jak tego typu finansowanie (dotację warunkowo podlegającą zwrotowi) byłoby traktowane w świetle przepisów o finansach publicznych i przepisów podatkowych. Istniejący bowiem i często używany (finansowany z krajowych środków publicznych) instrument kredytów/pożyczek umarzalnych (w warunkach hiszpańskich właśnie z powodów prawnych niemożliwy do zastosowania) wydaje się być nieco łatwiejszy do zastosowania od strony prawnej. Z drugiej strony oryginalnie jego idea jest nieco odmienna, w jego ramach nagradzane jest osiągnięcie określonych rezultatów (np. utworzenie określonej liczby miejsc pracy), w instrumencie zaś RC chodzi faktycznie o uczestnictwo w osiąganych zyskach.

83 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Ostatecznie można jednak powiedzieć, że istota obu rodzajów finansowania jest podobna; gdyby tylko ICEC mógł udzielać umarzalnych pożyczek, a umorzenie byłoby stosowane w razie niepowodzenia finansowanego przedsięwzięcia i braku osiągnięcia założonych zysków, z punktu widzenia firmy miałoby to identyczne konsekwencje. W sumie bowiem cały mechanizm jest znacznie łatwiejszy do zrozumienia, jeżeli potraktuje się go właśnie jako pożyczkę, podlegającą częściowemu, warunkowemu umorzeniu (w razie braku zysków). Kluczowe jest bowiem zasadnicze obniżenie ryzyka w przypadku niepowodzenia projektu. W tej formie mechanizm wydaje się możliwy do zastosowania, przy czym kluczowe jest zapewnienie odpowiedniego sposobu kontroli zyskowności projektu. 3. Wydaje się, że przed ewentualnym rozważaniem zastosowania tego typu instrumentu należałoby uruchomić typowe instrumenty finansowe, czyli pożyczki lub kredyty, jednak o profilu dostosowanym do specyfiki sektora PKK (tak jak miało to miejsce w Katalonii), o obniżonym oprocentowaniu i mniejszych wymogach jeżeli chodzi o zabezpieczenia, a także z możliwością w miarę elastycznego uzgodnienia harmonogramu spłat i wniosku oraz przy ocenie projektów dokonywanej z uwzględnieniem specyfiki PKK. Dopiero po zebraniu tego typu doświadczeń można by rozważań uruchomienie bardziej złożonych instrumentów, takich jak RC. 4. Interesującym pomysłem może też być uruchomienie instrumentu poręczeniowego (gwarancyjnego), skierowanego do sektora PKK, gdyż doświadczenia Katalonii wskazują, że kwestia zabezpieczeń jest bardzo poważną barierą w korzystaniu przez sektor PKK z finansowania zwrotnego. Warto przy tym pamiętać, instrument taki jest przygotowywany w skali europejskiej w ramach programu Creative Europe, jego szczegóły nie są jednak jeszcze znane. 5. Bardzo ważną kwestią jest też to, aby zarówno projektowanie, jak i wdrażanie instrumentów finansowych skierowanych do sektora PKK było realizowane z udziałem przedstawicieli tego specyficznego sektora, a w szczególności, aby kształt wniosków o finansowanie i procedury ich oceny uwzględniały szczególne cechy tego sektora i w miarę możności były realizowane przez osoby dobrze go znające, naturalnie po wykluczeniu ewentualnego konfliktu interesów.

84 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o Podsumowanie / wnioski Płynące z części diagnostycznej (badania jakościowego) wnioski (prezentowane w formie rekomendacji) w znacznej mierze odpowiadają konkluzjom sformułowanym w poprzedzającym badaniu desk research 34. Poniżej prezentujemy hipotezy postawione w ramach badania desk reserach w powiązaniu z rekomendacjami z badania jakościowego. W analizie danych zastanych udało się bowiem wstępnie określić hipotezy do kształtowania pożądanych działań, podejmowanych w celu wspierania przemysłów kreatywnych i kultury. Hipotezy te stwierdzały, że: Barierą w rozwoju PKK jest brak zintegrowanego podejścia, mogącego prowadzić m.in. do harmonizacji działań na różnych poziomach administracji publicznej i włączenia w programowanie innych aktorów z sektora publicznego i prywatnego. W badaniu jakościowym hipoteza ta znalazła odzwierciedlenie w sposób pośredni. Respondenci zwracali bowiem uwagę na konieczność konfigurowania działań wspierających, odpowiednio do specyfiki ich odbiorców (np. szkół wyższych, szkół artystycznych II stopnia, czy też innych typów realizatorów projektów). Przyjąć można, że odpowiednie (trafne) uwzględnienie tej specyfiki wymaga jak najszerszego angażowania w procesy programowania wsparcia rozmaitych aktorów zainteresowanych wspieraniem PKK. Do tej konkluzji nawiązują dalej przedstawione wnioski z badania jakościowego: 1, 2 i 3. Z niedocenienia roli PKK wynikają problemy w zakresie poziomu i stabilności finansowania; prowadzone działania wspierające rozwój PKK nie są systematyczne. Kwestie dotyczące konieczności dalszego promowania roli i znaczenia PKK w rozwoju gospodarczym kraju były również uwypuklane przez respondentów badania jakościowego. Jak podkreślano, wiele problemów i trudności rozwojowych stanowi rezultat braku świadomości znaczenia PKK pośród decydentów, w tym osób odpowiedzialnych za programowanie działań wspierających (np. kwestia krajowych inteligentnych specjalizacji). Często, podkreślanie znaczenia PKK okazuje się mieć głównie charakter werbalny i dlatego też nie przekłada się na oferowanie szeroko dostępnych, systematycznie realizowanych programów wsparcia, dotyczących sfery PKK lub działalności przygotowujących do funkcjonowania w branżach PKK brak jest trwałej oferty wsparcia, uwzględniającej specyfikę przemysłów kultury i kreatywnych. Do tych konkluzji nawiązują dalej sformułowane wnioski z badania jakościowego: 4, 5, 10 i De facto są one szersze. Wskazują na pewne nowe kwestie, bezpośrednio nie odzwierciedlone w desk research, co jest jednak zrozumiale, z uwagi na większą szczegółowość przeprowadzonych wywiadów oraz zróżnicowanie ich respondentów.

85 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 84 Uczelnie artystyczne są słabo przygotowane do współpracy z innymi partnerami z rynku kreatywnego. Respondenci badania jakościowego, reprezentujący uczelnie wyższe i szkoły artystyczne II stopnia (i policealne) wskazywali na pewne problemy, związane z doskonaleniem procesów kształcenia w związku z przygotowywaniem studentów / absolwentów do działania w sferze PKK. Z badań jakościowych trudno jest jednak wysnuć generalny wniosek o słabym przygotowaniu uczelni i szkół do przekazywania odpowiedniej wiedzy i umiejętności, w tym również dzięki współpracy z innymi partnerami rynku kreatywnego (w uczelniach i szkołach sytuacja jest zróżnicowana). Z drugiej jednak strony widoczne są palące potrzeby rozwijania pewnych potencjałów, niezbędnych do odpowiedniego przygotowywania studentów do wchodzenia na rynek pracy lub podejmowania działalności w branżach PKK np. kwestia ograniczonego potencjału biur karier na uczelniach artystycznych, stanowiąca barierę w rozwijaniu szerokiego wachlarza usług wspomagających studentów oraz nawiązywania / organizowania współpracy z otoczeniem, których należałoby oczekiwać od tego rodzaju jednostek. Jak się okazuje, współpraca z otoczeniem kreatywnym opiera się najczęściej na indywidualnych kontaktach określonych osób (np. wykładowców). Brak jest więc efektywnych rozwiązań o charakterze zinstytucjonalizowanym, co może być efektem wspomnianej, ograniczonej zdolności do nawiązywania i podtrzymywania współpracy z otoczeniem (naturalnie nie jest to jedyny czynnik ograniczający, ale na pewno jego znaczenie nie może być pomijane). Do tych konkluzji nawiązują dalej sformułowane wnioski z badania jakościowego: 6, 11, 12, 14, 17, 18. Brak wsparcia szytego na miarę przygotowanego dla określonego, dobrze zdefiniowanego odbiorcy. Informacje płynące od respondentów badania wskazują na ograniczoną obecność programów wsparcia dedykowanych branżom PKK. Jak zaznaczono wcześniej, jednym z czynników (zapewne istotnym), decydującym o takiej sytuacji jest brak lub co najmniej niewystarczająca świadomości znaczenia przemysłów kreatywnych i kultury, jako nośników (akceleratorów) rozwoju społeczno-gospodarczego. Znaczenie ma również brak angażowania w działania programowe rozmaitych aktorów, którzy powinni być zainteresowani rozwojem sfery PKK w Polsce. Niekiedy również, sektor przedsiębiorstw nie dostrzega (nie rozumie) korzyści, jakie może wywoływać współpraca z podmiotami zaangażowanym w rozwijanie wiedzy i umiejętności, przydatnych do prowadzenia działalności w sferze PKK. Opisana sytuacja jest w dużej mierze powodowana, wspomnianym wcześniej, niedocenianiem roli i znaczenia PKK

86 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 85 dla rozwoju społeczno-gospodarczego. Wnioski te znajdują potwierdzenie we wnioskach płynących z badania jakościowego: 12, 14 i 19. Barierą we współpracy różnych branż jest jakość dostępnych informacji i sposób ich wymiany. Problemy w tej sferze uwidaczniają się w rozmaity sposób i w różnym zakresie. Respondenci wskazywali np. na braki informacji w sprawie źródeł finansowania (pozabankowego), które mogłyby być wykorzystywane do finansowania nowo uruchamianych przedsięwzięć gospodarczych w sferze PKK. Brak jest również informacji o dobrych praktykach w zakresie wspierania przedsięwzięć PKK na szczeblu lokalnym / regionalnym. Do tej konkluzji nawiązują wnioski z badania jakościowego: 9 i 10, Brak zaangażowania prywatnych instytucji w finansowanie działań związany jest z potencjalnym ryzykiem. Wynika on m.in. z braku doświadczeń, jest też spowodowany niedostrzeganiem korzyści bądź jasno sformułowanych celów takiego zaangażowania. Generalnie zresztą w Polsce brak jest oferty finansowania dostosowanej do specyfiki PKK. Do tego wniosku nawiązują wnioski z badania jakościowego: 7, 8 i 9. Kluczowe wnioski, które można sformułować na podstawie badań jakościowych są następujące: 1. Sektor kreatywny ma bardzo zróżnicowany charakter i stąd skierowane do niego instrumenty wsparcia powinny też być częściowo zindywidualizowane w zależności od branży, a także formy prowadzenia działalności. Programy wsparcia nie powinny ograniczać się do jednej wybranej dziedziny PKK. Powinny one gwarantować dużą elastyczność ukształtowania projektu, umożliwiającą oddziaływanie na różne typy beneficjentów ostatecznych oraz stosowanie rozmaitych form wsparcia (wymaga tego specyfika kreatywności, jak i wielka różnorodność działań związanych z kulturą). Należy zidentyfikować przykłady tego rodzaju rozwiązań, następnie promować je wobec organizatorów przedsięwzięć wspierających. 2. Wszelkiego rodzaju programy wsparcia powinny uwzględniać specyfikę sektora PKK, w szczególności zaś być w miarę możności jak najmniej sformalizowane, powinny kłaść też nacisk na efektywne, przyjazne dla odbiorcy metody komunikacji. Dodatkowo, ze względu na specyfikę sektora PKK i jego kompleksowy charakter, w przygotowanie i ewentualnie realizację tych programów częściowo powinny być włączone także inne ministerstwa, poza Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

87 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o W programach wsparcia konieczne jest przywiązywanie większej wagi do kształtowania efektywnych partnerstw projektowych (zarówno na etapie wnioskowania o wsparcia, jak i jego rozliczania). Partnerstwa powinny być kształtowane w oparciu o wyraźny podział budżetu projektu, przyporządkowujący określone jego części partnerowi / partnerom w projekcie. Rozwiązanie to powinno przyczynić się do ograniczenia zjawiska fasadowości partnerstw. 4. Należy kontynuować prowadzone przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego działania mające na celu włączenie do katalogu inteligentnych specjalizacji kraju wybranych branż PKK (np. wzornictwa przemysłowego, wytwarzania produktów cyfrowych), a także mobilizować środowiska PKK w celu wsparcia tych działań. Choć obecnie trudno jest jednoznacznie przewidzieć, jakie praktyczne konsekwencje wywołać może odzwierciedlenie wybranych dziedzin PKK w krajowych inteligentnych specjalizacjach, to jednak można zakładać, że będzie to w jakiś sposób ukierunkowywać realizowane w przyszłości działania wspierające. W takim przypadku uznając znaczenie przemysłów kreatywnych i kultury powinny one (określone branże) znaleźć się w tym katalogu. 5. Jak dotąd, odczuwalny jest brak programów wsparcia ukierunkowanych pod potrzeby rozwijania działalności gospodarczej lub też podnoszenia potencjału instytucji kształcących w dziedzinach związanych z PKK. Należałoby zapewnić większy udział tego rodzaju programów (dedykowanych) w ramach publicznej polityki wspierania rozwoju gospodarczego. 6. Interesującym kierunkiem wspierania współpracy pomiędzy branżą PKK i uczelniami wyższymi, a pozostałymi branżami gospodarki, może być realizacja programów (za pomocą mechanizmów bonów na zakup usług), zachęcających przedsiębiorców do korzystania z oferty firm z sektora PKK. Należy także rozwijać i wzmacniać programy praktyk studenckich i programy stażowe dla studentów i absolwentów wyższych uczelni artystycznych. 7. Do rozważenia jest także uruchamianie wyspecjalizowanych instrumentów finansowych (np. pożyczek lub oferty leasingowej), skierowanych do firm i osób działających w branży PKK. W szczególności uzasadnione byłoby zbadanie możliwości uruchamiania instrumentów, skierowanych do osób nie prowadzących działalności gospodarczej (osoby fizyczne świadczące usługi w oparciu o umowy prawa cywilnego). Poza tym, w analizowanych projektach w olbrzymiej większości brakowało łączenia wsparcia miękkiego z finansowaniem zwrotnym. Rozwiązania tego rodzaju powinny być stosowane bardziej powszechnie (powinny być wymuszane warunkami konkursów o wsparcie).

88 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o W przypadku niektórych branż PKK problem dostępu do źródeł finansowania dotyczy przede wszystkim zakupów o charakterze inwestycyjnym ich przedmiot stanowią urządzenia i oprogramowanie, których koszt (z punktu widzenia osoby podejmującej działalność gospodarczą) jest bardzo wysoki. Wydatki tego rodzaju mogłyby być finansowane w ramach instrumentów zwrotnych o charakterze pomocowym. Poza tym, osoby podejmujące działalność w branżach PKK powinny mieć różne możliwość pozyskiwania środków obrotowych. 9. Źródło finansowania przedsięwzięć w dziedzinie PKK może stanowić oferta działających w Polsce pozabankowych funduszy pożyczkowych, wspieranych w oparciu o środki publiczne. Niezbędne jest jednak lepsze poinformowanie potencjalnych pożyczkobiorców, gdzie / w jakich instytucjach pożyczki mogą być uzyskiwane. Trzeba jednak pamiętać, że obecnie oferta pożyczkowa nie jest sprofilowana pod potrzeby PKK (dostępne są jedynie produkty ogólne, adresowane do wszystkich przedsiębiorców). Poza tym, oferta pożyczkowa przeznaczona jest dla podmiotów, posiadających status przedsiębiorcy. Co do zasady fundusze pożyczkowe nie udzielają pożyczek osobom fizycznym nie prowadzącym działalności gospodarczej rozstrzygnięcie takie wynika z reguł rządzących wykorzystywaniem przez fundusze pożyczkowe kapitału pochodzącego ze źródeł publicznych. W przyszłości, w miarę dalszej kapitalizacji funduszy w oparciu o środki publiczne, należałoby dopuścić możliwość tworzenia produktów finansowych przeznaczonych dla twórców, którzy nie są przedsiębiorcami (nie mają zaewidencjonowanej działalności gospodarczej) Projekty skierowane na promocję przedsiębiorczości w dziedzinie przemysłów kultury i kreatywnych odgrywają ważną rolę w uświadamianiu, zarówno decydentom, jak i przedsiębiorcom oraz ogółowi społeczeństwa, znaczenia kultury w codziennym życiu, w tym jako podstawy sukcesu w prowadzeniu działalności gospodarczej. Taki walor przedstawiają przede wszystkim przedsięwzięcia, które promują nagrodzonych w ramach projektów, najbardziej obiecujących kreatywnych przedsiębiorców oraz umożliwiają spotkanie różnych grup interesariuszy (np. projektantów, przedsiębiorców, decydentów). Projekty tego rodzaju będą również przydatne do podnoszenia świadomości w kręgach decydentów co do znaczenia kreatywności i kultury jako nośników rozwoju gospodarczego kraju. Nadal istnieje konieczność prowadzenia działań 35 Potencjalnie do wykorzystania są także fundusze poręczeniowe. W tym jednak przypadku w grę wchodzą instrumenty o charakterze pośrednim (poręczenia), zabezpieczające zobowiązania zaciągane w źródle głównym (banku, funduszu pożyczkowym). Także i w tym przypadku obowiązują ograniczenia, dotyczące podmiotu beneficjenta poręczenia (powinien być nim również przedsiębiorca).

89 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 88 uświadamiających, obrazujących liczne korzyści dla rozwoju gospodarczego kraju, wynikające z prowadzenia działalności gospodarczej w branżach PKK. 11. Szkolnictwo wyższe kształcące na kierunkach artystycznych nie zawsze wystarczająco dobrze przygotowuje absolwentów do sprawnego poruszania się na rynku pracy, w tym prowadzenia działalności gospodarczej w obszarze PKK. Brakuje zarówno zajęć z tego tematu w toku nauczania, jak i efektywnych (a więc również i odpowiednio dofinansowanych) biur karier. W tej sytuacji istotne jest, aby wsparcie udzielane w projektach zawierało wiedzę z zakresu finansów, prawa i ekonomii praktycznie od podstaw. 12. Kandydaci na przedsiębiorców, po uzupełnieniu podstawowej wiedzy z zakresu finansów, prawa i ekonomii, potrzebują indywidualnego doradztwa i konsultacji z zakresu wypracowania / udoskonalenia biznes planu / modelu biznesowego planowanego przedsięwzięcia. Niezbędne jest objęcie uczestników doradztwem / mentoringiem / coachingiem przez wysokiej klasy ekspertów i praktyków z branży, w której chce rozpocząć działalność dany uczestnik. Wsparcie takie jest równie ważne przed założeniem firmy, co i w początkowym okresie jej działalności co najmniej 12 miesięcy od daty jej zarejestrowania. Usługi tego rodzaju powinny być oferowane w ramach dedykowanych PKK programów / projektów wsparcia. 13. Intensywne wsparcie merytoryczne osób planujących rozpocząć działalności gospodarczej jest najbardziej efektywną formą wspomagania wchodzenia i funkcjonowania na rynku PKK. Bardzo przydatne jest również wsparcie dotacyjne nie powinno ono jednak nigdy występować samodzielnie (tzn. bez wsparcia merytorycznego). Brakuje natomiast programów wsparcia finansowego dla już istniejących start-up ów z branży PKK, podczas gdy relatywnie niewysokie środki, po przeprowadzeniu analizy efektywności przez zespół ekspercki, przeznaczone na przykład na intensywną promocję lub inwestycje, mogłyby przyczynić się do szybkiego rozwoju firmy i jej wyjścia z zawsze trudnej, początkowej fazy działalności. 14. Wyżej opisane formy wsparcia mogłyby być realizowane z udziałem wyspecjalizowanych jednostek w postaci mikro inkubatorów przedsiębiorczości w branżach PKK, tworzonych idealnie poprzez kilka działających w danym mieście, czy regionie, uczelni artystycznych. Inkubatory te mogłoby oferować kompleksowe wsparcie, bądź też pośredniczyć w dostępie na przykład do finansowania, w formie pożyczek lub wejść kapitałowych. 15. Środowisko twórców, podobnie jak i ogólnie przedsiębiorców, charakteryzuje się niską skłonnością do nawiązywania współpracy, kooperacji, uczestniczenia w

90 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 89 inicjatywach o charakterze klastrowym. Projekty, w których uczestnicy podnoszą swoje kompetencje biznesowe, a niejako przy okazji uczą współdziałania, służą nawiązywaniu relacji, pokazują praktyczne korzyści z działania w grupie i dzięki temu mogą mieć długookresowe, bardzo pozytywne oddziaływanie na sektor PKK. W przyszłości projekty takie powinny być preferowane poza umożliwieniem pozyskania nowej wiedzy i umiejętności, powinny skupiać się na tworzeniu sieci współpracy Wsparcie na rozwój przedsiębiorczości w sektorze PKK powinno być oferowane na zasadach jak najbardziej elastycznych, tak by mogło być efektywne. Wynika to generalnie z trudności realizowania przedsięwzięć w ścisłej zgodzie z wnioskiem projektowym, a dodatkowo branża PKK stwarza dodatkowe wyzwania, gdyż jej przedstawiciele w ponadprzeciętnym stopniu wykazują się nieprzewidywalnymi potrzebami / zachowaniami. 17. Niezbędne jest szybkie sfinalizowanie prac nad systemem badania losów absolwentów szkół artystycznych. Dane z tego rodzaju badań będą przydatne do doskonalenia form kształcenia pod kątem przyszłej działalności absolwentów w branżach PKK (system powinien dostarczać informacji umożliwiających przeprowadzenie takiej oceny). Po opracowaniu system taki powinien być uruchomiony. Należy zadbać o wdrożenie mechanizmu interpretacji danych, pozyskiwanych w systemie badania losów absolwentów, następnie zaś formułowania sprawozdań i rekomendacji dla uczelni wyższych. 18. W przypadku kontynuacji wsparcia uczelni w formie zbliżonej do dotychczasowego programu kierunków zamawianych 37, należy w jego ramach stworzyć rozwiązania, przeznaczające określoną pulę środków dla uczelni kształcących w branżach PKK i odpowiednio zaprojektować kryteria oceny wniosków projektowych, aby uczelnie takie nie były dyskryminowane przy ubieganiu się o wsparcie, na przykład ze względu na swoje niewielkie rozmiary i ograniczoną liczbę studentów. 19. We współpracy z samorządami lokalnymi (szczególnie dużych miast) i regionalnymi warto analizować doświadczenia wynikające z oferowania artystom i podmiotom działającym w branżach PKK lokali użytkowych po preferencyjnych cenach i promować najlepsze praktyki w tej sferze. Tego typu programy wsparcia 36 Jedno z przedstawionych w niniejszym raporcie studiów przypadku (Amsterdam) obrazuje instytucję miejską, której główne zadania koncentrują się na identyfikowaniu pól współpracy różnych aktorów (w tym sfery PKK), animowaniu takiej współpracy i wdrażania wspólnych projektów. Przypadek ten uwidacznia znaczenie tworzenia zinstytucjonalizowanych form, służących tworzeniu efektywnych platform współdziałania. 37 Kontynuacja taka będzie miała zapewne miejsce, w ramach tzw. Programu Rozwoju Kompetencji zob.

91 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 90 powinny być w miarę możności (wiele zależy od rodzaju i kondycji komunalnych zasobów lokalowych) dostępne w największych miastach o dużym potencjale rozwoju branży PKK. 20. Dla najbardziej obiecujących, odpowiednio wyselekcjonowanych, podmiotów działających w branży PKK, o niewielkim stażu rynkowym (być może także z udziałem przedstawicieli administracji publicznej i uczelni) warto rozważyć organizację bardzo dobrze przygotowanych wizyt studyjnych za granicą, w celu pokazania najlepszych praktyk i rozwiązań w prowadzeniu i wspieraniu działalności PKK. Działania tego typu bywały już prowadzone, ale warto je kontynuować, warunkiem jest bardzo dobra selekcja ich uczestników (w wizytach studyjnych powinni brać udział również przedstawiciela administracji publicznej i uczelni).

92 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 91 Załączniki Lista respondentów indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI) Lista respondentów wywiadów telefonicznych (ITI)

93 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 92 Lista respondentów indywidualnych wywiadów pogłębionych (IDI) Lp. Respondent Typ respondenta Osoba udzielająca wywiadu Uwagi 1. Akademia Sztuk Pięknych im. Eugeniusza Gepperta we Wrocławiu Szkoła wyższa - publiczna prof. Agata Danielak-Kujda prof. Gabriel Palowski Diada 2. Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu Szkoła wyższa - publiczna dr hab. Magdalena Blum mgr Justyna Miłosz-Konopacka Diada 3. Uniwersytet Artystyczny w Poznaniu Szkoła wyższa - publiczna prof. Jolanta Usarewicz Owsian dr Łukasz Stawarski Diada 4. Akademia Muzyczna im. Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu Szkoła wyższa - publiczna prof. dr Halina Lorkowska Aldona Berdyszak Diada 5. Akademia Muzyczna im. Karola Szymanowskiego w Katowicach Szkoła wyższa - publiczna mgr Katarzyna Pleśniak mgr Agnieszka Badura Diada 6. Akademia Sztuk Pięknych im. Władysława Strzemińskiego w Łodzi Szkoła wyższa - publiczna dr hab. Mariusz Włodarczyk, prof. ASP prof. Mariusz Łukawski Diada 7. Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy Szkoła wyższa - publiczna mgr Marek Czerski 8. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Szkoła wyższa - publiczna dr hab. Jan Tutaj Barbara Siorek Diada 9. Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. Ludwika Solskiego w Krakowie Szkoła wyższa - publiczna Magdalena Krawczyk Magdalena Kaleta Diada 10. Akademia Muzyczna im. Stanisława Moniuszki w Gdańsku Szkoła wyższa - publiczna prof. zw. Marek Rocławski prof. Ryszard Minkiewicz Diada 11. Akademia Sztuk Pięknych w Gdańsku Szkoła wyższa - publiczna dr hab. Jarosław Szymański prof. Krzysztof Gliszczyński Diada 12. Akademia Sztuki w Szczecinie Szkoła wyższa - publiczna prof. Kamil Kuskowski 13. Akademia Teatralna im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie Szkoła wyższa - publiczna dr Andrzej Kruczyński prof. Lech Śliwonik Diada 14. Politechnika Łódzka - Wydział Technologii Materiałowych i Wzornictwa Tekstyliów Szkoła wyższa - publiczna dr hab. Aurelia Mandziuk- Zajączkowska 15. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi Szkoła wyższa - publiczna dr hab. Michał Staszczak Monika Jaworska Diada 16. Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina w Warszawie Szkoła wyższa - publiczna prof. dr hab. Ewa Irzykowska 17. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Szkoła wyższa - niepubliczna dr Marta Czyżewska 18. Uniwersytet Rzeszowski Szkoła wyższa - niepubliczna mgr Grzegorz Kolasiński 19. Wyższa Szkoła Umiejętności Społecznych w Poznaniu Szkoła wyższa - niepubliczna prof. dr hab. Michał Iwaszkiewicz Marcin Hermanowski Diada 20. Warszawska Szkoła Filmowa Szkoła wyższa - niepubliczna dr Katarzyna Grzyb 21. Społeczna Akademia Nauk w Łodzi Szkoła wyższa - niepubliczna dr Jarosław Gawryś Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Polsko-Japońska Wyższa Szkoła Technik Komputerowych w Warszawie Szkoła wyższa - niepubliczna prof. dr hab. Jerzy Malec Szkoła wyższa - niepubliczna dr Tomasz Myjak

94 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 93 Lp. Respondent Typ respondenta Osoba udzielająca wywiadu Uwagi 24. Uniwersytet Marii Curie- Skłodowskiej w Lublinie Szkoła wyższa - niepubliczna Artur Popek, prof. szt. plast. Barbara Wybacz Diada 25. Wyższa Szkoła Techniczna w Katowicach Szkoła wyższa - niepubliczna dr inż. arch. Andrzej Grzybowski, prof. WST Liceum Plastyczne im. Piotra Potworowskiego w Poznaniu Niepubliczne Policealne Studium Plastyczne - Warszawska Szkoła Reklamy w Warszawie Niepubliczna Szkoła Muzyczna II st. Krakowska Szkoła Jazzu i Muzyki Rozrywkowej w Krakowie Państwowa Szkoła Muzyczna II stopnia w Białymstoku Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna II st. im. Feliksa Nowowiejskiego Gdańska Fundacja Przedsiębiorczości Instytut Wzornictwa Przemysłowego Sp. z o.o. w Warszawie Akademia Leona Koźmińskiego w Warszawie Fundacja Rozwoju Kina w Krakowie Szkoła artystyczna II stopnia mgr Beata Bregier-Maldzis Policealna szkoła artystyczna Sławomir Wojtkowski Szkoła artystyczna II stopnia mgr Grzegorz Motyka Szkoła artystyczna II stopnia Adam Juchnowicz Szkoła artystyczna II stopnia Ewa Muzioł Projektodawca projektu PKK Ewa Glebko Projektodawca projektu PKK Bożena Gargas Projektodawca projektu PKK Piotr Kaczmarek-Kurczak Projektodawca projektu PKK Marta Materska-Samek 35. Miasto Stołeczne Warszawa Projektodawca projektu PKK Izabela Halik 36. Urząd Miasta Lublin Projektodawca i instytucja finansująca projektu PKK Michał Furmanek 37. Towarzystwo Amicus Projektodawca projektu PKK Artur Wywigacz 38. Urząd Miasta Gdańsk Partner i instytucja finansująca projektu PKK Magdalena Kreft 39. Urząd Miasta Łódź Partner projektu PKK Dariusz Koperczak 40. Ogólnopolski Cech Rzemieślników Artystów Partner projektu PKK Piotr Łompierz 41. Miasto Stołeczne Warszawa Partner projektu PKK Edyta Ganc 42. Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko- Pomorskiego Partner projektu PKK Joanna Zielińska 43. Europejskie Centrum Współpracy Młodzieży Partner projektu PKK Sławomir Bakalarz 44. Kujawsko-Pomorski Fundusz Pożyczkowy Partner projektu PKK Przemysław Woliński 45. Aeon Form Beneficjent projektu PKK Robert Kowalczyk 46. Stowarzyszenie ProKreatywni Beneficjent projektu PKK Marek Różyński Marcin Słomiński 47. HDAir Studio Beneficjent projektu PKK Jakub Jakubczyk 48. maraddesign Marek Adamczewski - Pracownia Beneficjent projektu PKK prof. Marek Adamczewski 49. Anula Glass - Anna Dąbrowska Beneficjent projektu PKK Anna Dąbrowska 50. Quadum Beneficjent projektu PKK Zdzisław Sobierajski

95 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 94 Lp. Respondent Typ respondenta Osoba udzielająca wywiadu Uwagi 51. lawmore Beneficjent projektu PKK Aleksandra Maciejewicz Wojewódzki Urząd Pracy w Krakowie Mazowiecka Jednostka Wdrażania Programów Unijnych Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości w Warszawie Instytucja finansująca projekt PKK Instytucja finansująca projekt PKK Instytucja finansująca projekty PKK Dorota Wojas Radosław Pituch Urszula Goleniowska

96 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 95 Lista respondentów wywiadów telefonicznych (ITI) Lp. Respondent Typ respondenta Osoba udzielająca wywiadu 1. Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Jednostka samorządu terytorialnego Anna Kucuk 2. Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna PANATO we Wrocławiu Organizacja pozarządowa Paulina Ograbisz 3. Centrum Rozwoju Zawodowego Krzywy Komin, Wrocław Organizacja pozarządowa Wioletta Król 4. Agencja Rozwoju Aglomeracji Wrocławskiej Instytucja otoczenia biznesu Tomasz Kudła 5. Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko- Pomorskiego Departament Kultury Jednostka samorządu terytorialnego Jerzy Janczarski 6. Urząd Miasta Toruń Wydział Kultury Jednostka samorządu terytorialnego Piotr Giza 7. Toruńska Agenda Kulturalna Instytucja otoczenia biznesu Agnieszka Szostek-Makowska 8. Toruńska Agencja Rozwoju Regionalnego Instytucja otoczenia biznesu Sylwia Zygmont 9. Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Toruniu Instytucja kultury Jerzy Rochowiak 10. Warsztaty Kultury w Lublinie Instytucja kultury Wojciech Goleman 11. Fundacja Aktywności Obywatelskiej w Lublinie Organizacja pozarządowa Monika Dominik 12. Lubelska Fundacja Rozwoju Instytucja otoczenia biznesu Cezary Pasternak 13. Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego - Departament Kultury i Edukacji Jednostka samorządu terytorialnego Barbara Frączkowska 14. Fabryka Sztuki w Łodzi Instytucja kultury Maciej Trzebeński Łódzka Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Instytucja otoczenia biznesu Kinga Mrówczyńska 16. Urząd Miasta Łodzi Jednostka samorządu terytorialnego Renata Biadała 17. Stowarzyszenie Pracownia Obywatelska, Kraków Organizacja pozarządowa Przemysław Dziewitek 18. Fundacja Kraków Kreatywny Organizacja pozarządowa Ewelina Woźniak-Łyp 19. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego - Departament Kultury i Dziedzictwa Narodowego Jednostka samorządu terytorialnego Tomasz Krzaczyński Anna Pasternak 20. Urząd Miasta Rzeszowa Jednostka samorządu terytorialnego Barbara Onoszko 21. Rzeszowski Inkubator Kultury Instytucja kultury Ewelina Jurasz 22. Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna w Rzeszowie Instytucja kultury Barbara Chmura 23. Rzeszowska Agencja Rozwoju Regionalnego Instytucja otoczenia biznesu Grzegorz Tabisz 24. Biuro Kultury - Urząd Miejski w Białymstoku Jednostka samorządu terytorialnego Anna Pieciul 25. Fundacja Forum Inicjatyw Rozwojowych, Białystok Organizacja pozarządowa Magdalena Komor 26. Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Białymstoku Instytucja kultury Edward Bielak 27. Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego Departament Kultury Jednostka samorządu terytorialnego Władysław Zawistowski 28. Agencja Rozwoju Pomorza w Gdańsku Instytucja otoczenia biznesu Emilia Drozd Kochanowicz

97 R a p o r t z b a d a n i a j a k o ś c i o w e g o 96 Lp. Respondent Typ respondenta Osoba udzielająca wywiadu 29. Centrum Designu Gdynia Instytucja otoczenia biznesu Ewa Januczkowicz-Cichosz Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego - Wydział Europejskiego Funduszu Społecznego Stowarzyszenie Animatorów Wszechstronnego Rozwoju Młodzieży w Gliwicach Jednostka samorządu terytorialnego Organizacja pozarządowa Ewelina Budzińska-Góra Łukasz Kasprzyk 32. Śląski Klaster Dizajnu - Zamek Cieszyn Instytucja otoczenia biznesu Ewa Gołębiowska 33. Instytucja Kultury Katowice - Miasto Ogrodów Instytucja kultury Karol Piekarski Górnośląska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości im. Karola Goduli w Chorzowie Urząd Miasta Poznania - Wydział Kultury i Dziedzictwa Uczelnia Jednostka samorządu terytorialnego Marcin Budziński Marcin Kostaszuk 36. Fundacja Art Couture Poznań Organizacja pozarządowa Elwira Górska 37. Concordia Design Poznań Instytucja otoczenia biznesu Joanna Sosnowska-Cecuła 38. Urząd Miasta Szczecina Wydział Kultury Jednostka samorządu terytorialnego Agata Stankiewicz 39. Szczeciński Inkubator Kultury Instytucja kultury Katarzyna Pietrala 40. Północna Izba Gospodarcza w Szczecinie Instytucja otoczenia biznesu Maciej Borowy

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Pomysł na przyszłość. Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Pomysł na przyszłość. Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pomysł na przyszłość Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Studia a rynek pracy W 2011 roku kształciło się ponad 1 800 tys. studentów, Dyplom wyższej

Bardziej szczegółowo

British American Tobacco Polska. Biznes, Nauka i CSR

British American Tobacco Polska. Biznes, Nauka i CSR British American Tobacco Polska Biznes, Nauka i CSR Akademia Augustowska British American Tobacco Polska Firma obecna w Polsce od 1991 roku a od 1997 pod nazwą British American Tobacco Polska W 2008 roku

Bardziej szczegółowo

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych

człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych człowiek najlepsza inwestycja Ocena ex-ante instrumentów finansowych w zakresie wsparcia podmiotów ekonomii społecznej i osób młodych OCENA EX-ANTE INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH W ZAKRESIE WSPARCIA PODMIOTÓW

Bardziej szczegółowo

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010

2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności innowacyjnej mikroprzedsiębiorstw. Dr Barbara Grzybowska. Warszawa, maj 2010 2010 Kierunki i instrumenty wsparcia działalności j mikroprzedsiębiorstw Dr Barbara Grzybowska Warszawa, maj 2010 PLAN WYSTĄPIENIA 1. Współpraca mikroprzedsiębiorstw z innymi podmiotami w zakresie realizacji

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA FUNDACJA ROZWOJU ŚRODOWISK LOKALNYCH PODPORA WYNIKI BADANIA AKTYWNOŚC SPOŁECZNA SENIOREK W POWIECIE DĄBROWSKIM SMYKÓW 2014 Co sądzić o seniorach, a szczególnie kobietach? Jakie jest ich społeczne zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF ZARZĄDZANIE SIECIĄ WSPÓŁPRACY MŚP Łukasz Pytliński CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Wrzesień 2010 1 WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU

Bardziej szczegółowo

Akademia Wspierania Innowacji Województwa Lubuskiego Bądź Spin Off em lub Spin Out em Fundacja Rozwoju Inicjatyw Gospodarczych

Akademia Wspierania Innowacji Województwa Lubuskiego Bądź Spin Off em lub Spin Out em Fundacja Rozwoju Inicjatyw Gospodarczych Akademia Wspierania Innowacji Województwa Lubuskiego Fundacja Rozwoju Inicjatyw Gospodarczych Dr inż. Justyna Patalas-Maliszewska Dr hab. inż. Sławomir Kłos Fundacja Rozwoju Inicjatyw Gospodarczych MISJA

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

OKREŚLENIE INSTRUMENTÓW WSPARCIA MKIDN

OKREŚLENIE INSTRUMENTÓW WSPARCIA MKIDN OKREŚLENIE INSTRUMENTÓW WSPARCIA MKIDN DLA PODMIOTÓW DZIAŁAJĄCYCH W OBSZARZE PRZEMYSŁÓW KULTURY I KREATYWNYCH" Raport końcowy Policy & Action Group Uniconsult Sp. z o.o. ul. Kierbedzia 4, 00-728 Warszawa

Bardziej szczegółowo

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne:

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne: Ewaluacja ex post projektu systemowego PARP pt. Utworzenie i dokapitalizowanie Funduszu Pożyczkowego Wspierania Innowacji w ramach Pilotażu w III osi priorytetowej PO IG Metodologia badania Cel i przedmiot

Bardziej szczegółowo

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia

Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia Biznes plan innowacyjnego przedsięwzięcia 1 Co to jest biznesplan? Biznes plan można zdefiniować jako długofalowy i kompleksowy plan działalności organizacji gospodarczej lub realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie współpracy między instytucjami naukowymi a otoczeniem

Dobre praktyki w zakresie współpracy między instytucjami naukowymi a otoczeniem Dobre praktyki w zakresie współpracy między instytucjami naukowymi a otoczeniem dr, Katedra Zarządzania Innowacjami jakub.brdulak@gmail.com WARSZAWA 2013.10.15 Agenda prezentacji Główne wyzwania w polskim

Bardziej szczegółowo

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe

Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy. 1. Wstęp. 2. Dane ilościowe Raport z badania dotyczącego potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy 1. Wstęp Niniejszy raport został opracowany celem przedstawienia potrzeb szkoleniowych pracowników Urzędów Pracy w całej Polsce

Bardziej szczegółowo

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010

KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 KARTA WSPÓŁPRACY GMINY SIEDLEC Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI NA LATA 2005 2010 Wrzesień 2005 ROZDZIAŁ I Definicje i określenia 1. Definicje: - działalność pożytku publicznego jest to działalność społecznie

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

WŁASNA FIRMA PIENIĄDZE NA START

WŁASNA FIRMA PIENIĄDZE NA START WŁASNA FIRMA PIENIĄDZE NA START Możliwości finansowania nowych podmiotów gospodarczych Projekt finansowany ze środków Ministerstwa Gospodarki i Pracy w ramach Programu Aktywizacji Zawodowej Absolwentów

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE realizowane przez Bank Pekao SA Katowice, 16 maja 2014 Dużo większa rola

Bardziej szczegółowo

Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR) perspektywa małego i średniego biznesu

Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR) perspektywa małego i średniego biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu (CSR) perspektywa małego i średniego biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu perspektywa małego i średniego biznesu Czy to tylko kwestia pieniędzy? Jak jest rozumiany

Bardziej szczegółowo

Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowskich Górach. Strategia Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach na lata 2007-2014

Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowskich Górach. Strategia Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach na lata 2007-2014 Izba Przemysłowo-Handlowa w Tarnowskich Górach Strategia Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach na lata 2007-2014 12 czerwca 2007 Misją Izby Przemysłowo-Handlowej w Tarnowskich Górach jest stworzenie

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

PRAKTYKI STUDENCKIE JAK ZNALEŹĆ DOBRYCH KANDYDATÓW?

PRAKTYKI STUDENCKIE JAK ZNALEŹĆ DOBRYCH KANDYDATÓW? PRAKTYKI STUDENCKIE JAK ZNALEŹĆ DOBRYCH KANDYDATÓW? www.nauka.gov.pl/praktyki SPIS TREŚCI 1. CZYM SĄ STUDENCKIE PRAKTYKI ZAWODOWE 2. CO ZYSKUJE PRACODAWCA 3. GDZIE SZUKAĆ STUDENTÓW NA PRAKTYKI 3.1 Portal

Bardziej szczegółowo

Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców

Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców 2011 Anna Tarnawa Kierownik Sekcji Badań i Analiz Departament Rozwoju Przedsiębiorczości i Innowacyjności Badania podstawą działań PARP na rzecz przedsiębiorców Warszawa, 22 listopada 2011 r. Działalność

Bardziej szczegółowo

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI grudzień 2012 r. MARR - oferta dla przedsiębiorczych Wspieranie starterów - projekty edukacyjne, szkolenia, punkty informacyjne, doradztwo, dotacje na start Ośrodek

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorcza Łomża otwarci na Biznes

Przedsiębiorcza Łomża otwarci na Biznes PROGRAM ROZWOJU MIASTA ŁOMŻA DO ROKU 2020 PLUS CEL HORYZONTALNY I: KULTURA, EDUKACJA I SPORT JAKO BAZA ROZWOJU SPOŁECZNO GOSPODARCZEGO CEL HORYZONTALNY II: INFRASTRUKTURA JAKO BAZA ROZWOJU SPOŁECZNO -

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Kazimierz Korpowski Gorzów Wlkp.25.10.2011

Kazimierz Korpowski Gorzów Wlkp.25.10.2011 I Inkubatory przedsiębiorczości i centra nowych technologii, jako miejsca rozpoczynania działalności gospodarczej przez absolwentów.przekwalifikowanie zawodowe. Kazimierz Korpowski Gorzów Wlkp.25.10.2011

Bardziej szczegółowo

Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!!

Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!! Działania w ramach projektu Od inicjatywy klastrowej do Sopockiego Klastra Turystycznego program wsparcia i rozwoju zostały już rozpoczęte!!! Głównym celem projektu jest umożliwienie podmiotom z sopockiej

Bardziej szczegółowo

Konkurs na wsparcie Akademickich Biur Karier

Konkurs na wsparcie Akademickich Biur Karier Konkurs na wsparcie Akademickich Biur Karier P i o t r K r a s i ń s k i Z a s t ę p c a D y r e k t o r a D z i a ł u R o z w o j u K a d r y N a u k o w e j N a r o d o w e C e n t r u m B a d a ń i

Bardziej szczegółowo

Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2012 Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw Centrum Rozwoju Przedsiębiorczości Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

WNIOSKI I REKOMENDACJE

WNIOSKI I REKOMENDACJE Prowadzenie Centrum Wdrażania Projektów przy BPN Zadanie A działania analityczne WNIOSKI I REKOMENDACJE Białowieża, 26.06.2014 dr hab. Artur Bołtromiuk, prof. IRWiR PAN Institute of Rural and Agricultural

Bardziej szczegółowo

Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych

Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych Projekt Potencjał Działanie - Rozwój: nowy wymiar współpracy Miasta Płocka i płockich organizacji pozarządowych Gmina - Miasto Płock Towarzystwa Wiedzy w Płocku Stowarzyszenia PLAN I HARMONOGRAM PROCESU

Bardziej szczegółowo

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody

Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Projekt: Inkubator liderów europejskiej ochrony przyrody Zarys projektu Celem projektu, którego pierwszy, opisywany tu etap planujemy zrealizować w okresie od stycznia do sierpnia 2006, jest przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO PREAMBUŁA Przedsięwzięcie społeczne to przede wszystkim wielka odpowiedzialność wobec tych, na rzecz których działamy. To działanie powinno być trwałe i

Bardziej szczegółowo

MARZYCIELE I RZEMIEŚLNICY DOM INNOWACJI SPOŁECZNYCH. październik 2014 - czerwiec 2015

MARZYCIELE I RZEMIEŚLNICY DOM INNOWACJI SPOŁECZNYCH. październik 2014 - czerwiec 2015 październik 2014 - czerwiec 2015 Grzegorz Lewandowski PRZESTRZEŃ FIZYCZNA I INTELEKTUALNA IDEA - wspieramy nowatorskie działania na rzecz społecznej zmiany - wypracowujemy i testujemy rozwiązania związane

Bardziej szczegółowo

Organizator. Współorganizator. Mecenat

Organizator. Współorganizator. Mecenat Organizator Współorganizator Mecenat od ponad 25 lat promuje przedsiębiorczość i pobudza jej rozwój także wśród ludzi młodych, będących u progu swojej kariery zawodowej. Kształtuje i upowszechnia zasady

Bardziej szczegółowo

INNOWACYJNY MODUŁ PROGRAMOWY DLA PRZEDMIOTU PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

INNOWACYJNY MODUŁ PROGRAMOWY DLA PRZEDMIOTU PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI INNOWACYJNY MODUŁ PROGRAMOWY DLA PRZEDMIOTU PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Nazwa innowacji: Ekonomia i finanse - innowacyjny moduł programowy dla przedmiotu Podstawy przedsiębiorczości Rodzaj innowacji: programowa

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce

Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Mikroprzedsiębiorczość w Polsce Analizabarier rozwoju i dostępu do finansowania* Bd Badanie Fundacji jikronenberga przy Citi Handlowy we współpracy merytorycznej Microfinance Centre *cytowanie bez ograniczeń

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI

PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI PROGRAM ROZWOJU KOMPETENCJI KIERUNKI ZAMAWIANE 2008-2013 1,2 mld zł z Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (PO KL) na: zmianę struktury kształcenia (wzrost liczby studentów kierunków technicznych i ścisłych);

Bardziej szczegółowo

KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć

KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć Opracowano w CIiPKZ w Tarnowie na podstawie: 1 SPIS TREŚCI: KSU usługi dla firmy i osób pragnących je założyć O KSU 3 Rodzaje usług 4 Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ W SEKTORACH KREATYWNYCH

PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ W SEKTORACH KREATYWNYCH PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ W SEKTORACH KREATYWNYCH Program Operacyjny Kapitał Ludzki Działanie 6.2 Wsparcie oraz promocja przedsiębiorczości i samozatrudnienia Podpisanie umowy o dofinansowanie dr Piotr Kaczmarek

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r.

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r. ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013 30 kwietnia 2013 r. W sprawie: korekty do Regulaminu procedur dyplomowych dla I i II stopnia studiów na Wydziale Ekonomii i Informatyki,

Bardziej szczegółowo

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA Załącznik nr 1 do SIWZ SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza efektywności inicjatywy JEREMIE na terenie województwa wielkopolskiego wraz z oceną jej oddziaływania na sytuację gospodarczą regionu,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Kontekst sytuacyjny: Pytanie pozostaje tylko w jakich obszarach ich rozwijać?

Kontekst sytuacyjny: Pytanie pozostaje tylko w jakich obszarach ich rozwijać? WPŁYW POZIOMU ŚWIADOMOŚCI BIZNESOWEJ NA ROZWÓJ ORGANIZACJI SPRZEDAŻY NA RYNKU PRODUKTÓW FMCG Szanowni Państwo, Przedstawiamy Państwu poniższą ofertę dotyczącą wsparcia pracowników działu sprzedaży w Państwa

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klastering Polski 40-010 Katowice ul. Warszawska 36

Stowarzyszenie Klastering Polski 40-010 Katowice ul. Warszawska 36 Stowarzyszenie Klastering Polski platformą współpracy międzyklastrowej Ekoinnowacje w nowej perspektywie finansowej kraju i Europie: Środowisko i energia z czego finansować projekty i z kim współpracować?

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna.

Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. Przedsiębiorczość i przedsiębiorczość społeczna. ekspert: Szymon Medalion prowadząca: Marzena Szewczyk-Nelson Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ PRZEWODNIK DO PRZYGOTOWANIA PLANU DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ CZYM JEST PLAN DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ (BIZNES-PLAN), I DO CZEGO JEST ON NAM POTRZEBNY? Plan działalności gospodarczej jest pisemnym dokumentem,

Bardziej szczegółowo

1. Co mogą robić uczelnie, by zwiększać liczbę miejsc na praktykach wysokiej jakości dla swoich studentów? [pytanie do pracodawców]

1. Co mogą robić uczelnie, by zwiększać liczbę miejsc na praktykach wysokiej jakości dla swoich studentów? [pytanie do pracodawców] 1. Co mogą robić uczelnie, by zwiększać liczbę miejsc na praktykach wysokiej jakości dla swoich studentów? [pytanie do pracodawców] Obligatoryjny udział pracodawców na etapie przygotowania programów studiów

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju

Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju Przedsiębiorczość na wsi współczesne wyzwania i koncepcja rozwoju Regionalny Program Operacyjny Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020 Marcin Twardokus Departament Programów Regionalnych Główny Punkt

Bardziej szczegółowo

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020

Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 Konsultacje społeczne Regionalny Plan Rozwoju Ekonomii Społecznej w Województwie Małopolskim na lata 2013-2020 SEKTOR EKONOMII SPOŁECZNEJ W MAŁOPOLSCE 1. Małopolska jest uznawana za lidera ekonomii społecznej:

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ BIZNESPLAN MAŁEGO PRZEDSIĘBIORSTWA 1

PLANOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ BIZNESPLAN MAŁEGO PRZEDSIĘBIORSTWA 1 Agnieszka Mikina Ośrodek Doradztwa Zawodowego ŁCDNiKP PLANOWANIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ BIZNESPLAN MAŁEGO PRZEDSIĘBIORSTWA 1 IV etap edukacji Cele kształcenia Cel ogólny: przygotowanie uczniów/uczennic

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorczość akademicka. Spółki spin-off i spin-out. 10 lipca 2008 r.

Przedsiębiorczość akademicka. Spółki spin-off i spin-out. 10 lipca 2008 r. Przedsiębiorczość akademicka Spółki spin-off i spin-out Uwarunkowania prawne: -Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (DZ.U. Nr 164 poz. 1365 z poźn. zmianami) -Ustawa z dnia 15 września

Bardziej szczegółowo

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Spis treści 2 Pomysł na firmę / 3 1. Klienci biura pośrednictwa kredytowego / 4 2. Cele i zasoby

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze W województwie lubuskim

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY MONIKA TURLEJ SPECJALISTA DS. REKRUTACJI; SAGE SP. ZO.O. Wizerunek dużej firmy czy małego punktu usługowego jest bezpośrednio budowany

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego oraz budżetu państwa.

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego oraz budżetu państwa. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego oraz budżetu państwa. Przedsięwzięcie finansowane jest z Europejskiego Funduszu Społecznego, w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 WSTĘP ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 Projekt założeń projektu ustawy o współpracy rozwojowej nakłada na Ministra Spraw Zagranicznych obowiązek

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Realizacja projektów w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 z uwzględnieniem zagadnień pomocy de minimis.

Realizacja projektów w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 z uwzględnieniem zagadnień pomocy de minimis. Realizacja projektów w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 z uwzględnieniem zagadnień pomocy de minimis. Czas trwania szkolenia: 24h (3 x 8h) Szkolenie zamknięte Sesje szkoleniowe: trzy jednodniowe

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

SPECJALNOŚĆ: Menedżer finansowy

SPECJALNOŚĆ: Menedżer finansowy SPECJALNOŚĆ: Menedżer finansowy Nowa sytuacja gospodarki polskiej i europejskiej po kryzysie: Bussines as usual is impossible ( generuje nierównowagi finansowe, gospodarcze, środowiskowe i społeczne) Nowe

Bardziej szczegółowo

Szkolnictwo Wyższe i Nauka

Szkolnictwo Wyższe i Nauka Szkolnictwo Wyższe i Nauka Priorytet IV Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki 2007-2013 2013 Departament Wdrożeń i Innowacji Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego Priorytet IV PO

Bardziej szczegółowo

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora

Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Zdolności finansowe organizacji pozarządowych w Lubuskiem (aplikowane o środki FIO, EFS, samorządowe) potrzeby III sektora Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Zielonej Górze Ekonomia społeczna to

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw www.psab.pl Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytutu Nauk Ekonomicznych i Społecznych Koordynator zarządzający Ponadregionalną Siecią Aniołów Biznesu - Innowacja

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Rola instytucji otoczenia biznesu w realizacji zadań na rzecz rozwoju przedsiębiorczości

Rola instytucji otoczenia biznesu w realizacji zadań na rzecz rozwoju przedsiębiorczości 1 Rola instytucji otoczenia biznesu w realizacji zadań na rzecz rozwoju przedsiębiorczości Instytucje otoczenia biznesu Stowarzyszenia 35% Fundacje 20,2% Spółki akcyjne 13,7% Spółki z o.o. 6,5% Izby gospodarcze

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZAWODOWYCH PRAKTYK STUDENCKICH WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO AKADEMII IGNATIANUM W KRAKOWIE

REGULAMIN ZAWODOWYCH PRAKTYK STUDENCKICH WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO AKADEMII IGNATIANUM W KRAKOWIE REGULAMIN ZAWODOWYCH PRAKTYK STUDENCKICH WYDZIAŁU FILOZOFICZNEGO AKADEMII IGNATIANUM W KRAKOWIE Na podstawie: art. 166 ust. 2 oraz art. 189 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Projekt Rozwój Mazowieckiego Klastra Efektywności Energetycznej i Odnawialnych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021

PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 PROGRAM WSPARCIA EKONOMII SPOŁECZNEJ W GMINIE OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI NA LATA 2015-2021 Ostrowiec Świętokrzyski 2015 Wstęp Program Wsparcia Ekonomii Społecznej w Gminie Ostrowiec Świętokrzyski na lata

Bardziej szczegółowo

Finansowanie innowacji. Adrian Lis

Finansowanie innowacji. Adrian Lis 2011 Finansowanie innowacji Adrian Lis Plan prezentacji Część teoretyczna Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania innowacji Programy wspierające innowacyjność Część praktyczna Główne problemy i najlepsze

Bardziej szczegółowo

Projekt Młodzieżowy Inkubator Przedsiębiorczości. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Młodzieżowy Inkubator Przedsiębiorczości. Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt Młodzieżowy Inkubator Przedsiębiorczości Młodzieżowy Inkubator Przedsiębiorczości Inicjatywy promujące postawy przedsiębiorcze i wspierające rozwój przedsiębiorczości Fundusz Grantów na Inicjatywy

Bardziej szczegółowo

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy Klaster skupisko podmiotów występujących na danym terenie, ogół podmiotów w danej branży/sektorze gospodarki itd. Powiązanie kooperacyjne (PK) podstawowy, niesformalizowany

Bardziej szczegółowo

Jan Szczucki, PAG Uniconsult

Jan Szczucki, PAG Uniconsult Badanie zrealizowane w ramach projektu współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Jan Szczucki, PAG Uniconsult Wybrane wnioski z ewaluacji instrumentów inżynierii finansowej zrealizowanej

Bardziej szczegółowo

LISTA PROJEKTÓW INDYWIDUALNYCH PROGRAMU OPERACYJNEGO INNOWACYJNA GOSPODARKA, 2007 2013

LISTA PROJEKTÓW INDYWIDUALNYCH PROGRAMU OPERACYJNEGO INNOWACYJNA GOSPODARKA, 2007 2013 LISTA PROJEKTÓW INDYWIDUALNYCH PROGRAMU OPERACYJNEGO INNOWACYJNA GOSPODARKA, 2007 2013 RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH 19 LUTEGO 2014 R. 25 LUTEGO 2014 R. WARSZAWA, LUTY 2014 WSTĘP W perspektywie finansowej

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO III LO im S. ŻEROMSKIEGO Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W BIELSKU - BIAŁEJ Bielsko Biała; sierpień 2015 Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego obejmuje ogół

Bardziej szczegółowo

Gliwice, 19.03.2014 r.

Gliwice, 19.03.2014 r. Gliwice, 19.03.2014 r. Zapytanie ofertowe I. Zamawiający: Stowarzyszenie Animatorów Wszechstronnego Rozwoju Młodzieży, ul. Barlickiego 3, 44-100 Gliwice W związku realizacją projektu p.n.: Utworzenie klastra

Bardziej szczegółowo

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości W imieniu Świętokrzyskiego Centrum Innowacji i Transferu Technologii Sp. z o.o. oraz Targów Kielce pragnę Państwa serdecznie zaprosić do bezpłatnego udziału w IX Świętokrzyskiej Giełdzie Kooperacyjnej

Bardziej szczegółowo

Nowy okres programowania Europejskiego Funduszu Społecznego. Dział Nauki i Współpracy Międzynarodowej

Nowy okres programowania Europejskiego Funduszu Społecznego. Dział Nauki i Współpracy Międzynarodowej Nowy okres programowania Europejskiego Funduszu Społecznego DOFINANSOWANIE NA DZIAŁALNOŚĆ DYDAKTYCZNĄ JEDNOSTEK NAUKI Priorytety MNiSW w Programie Operacyjnym Wiedza Edukacja Rozwój stanowią: Podniesienie

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

Przekazanie Państwu specjalistycznej wiedzy z zakresu zarządzania, marketingu, finansów, rozwoju zasobów ludzkich oraz współpracy międzynarodowej.

Przekazanie Państwu specjalistycznej wiedzy z zakresu zarządzania, marketingu, finansów, rozwoju zasobów ludzkich oraz współpracy międzynarodowej. Szanowni Państwo, Mamy zaszczyt zaprosić do wzięcia udziału w projekcie organizowanym na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości POWIĄZANIA KOOPERACYJNE POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW, skierowanym

Bardziej szczegółowo

AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego

AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne. Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego AKCJA 2 Partnerstwa Strategiczne Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Przedsiębiorczego CELE Rozwój oraz wdrażanie innowacyjnych rozwiązań i praktyk w obszarze edukacji pozaformalnej młodzieży i osób pracujących

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Projekt miał szeroki zasięg terytorialny. Obejmował uczestników z placówek oświatowych z 14 województw w kraju. Składał się z dwóch modułów:

Projekt miał szeroki zasięg terytorialny. Obejmował uczestników z placówek oświatowych z 14 województw w kraju. Składał się z dwóch modułów: Fundacja Rodzice Szkole ul. Marszałkowska 140/62c, 00-061 Warszawa tel.: 721 326 336, fax: (22) 398 48 04 www.rodziceszkole.edu.pl kontakt@rodziceszkole.edu.pl Nr KRS: 0000268115, REGON: 140781919, NIP:

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie JESSICA. studium problemów. www.ccinstitute.pl. city consulting institute the skill and the art

Wdrażanie JESSICA. studium problemów. www.ccinstitute.pl. city consulting institute the skill and the art Wdrażanie JESSICA studium problemów Zakres prezentacji system dotacyjny, a system pożyczkowy; wyjaśnienie podstawowych różnic, istotnych dla JESSICA; podstawowe problemy Beneficjentów; problemy zidentyfikowane

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH. projektu Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. Grudzień 2013 r.

RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH. projektu Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. Grudzień 2013 r. RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH projektu Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Grudzień 2013 r. 1 1. Podstawy prawne Zgodnie z art. 19a ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

Bardziej szczegółowo

Efekty gospodarcze i społeczne zakończonych projektów rozwojowych finansowanych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju

Efekty gospodarcze i społeczne zakończonych projektów rozwojowych finansowanych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju Efekty gospodarcze i społeczne zakończonych projektów rozwojowych finansowanych przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju Raport końcowy z badania ewaluacyjnego Kontekst badania Cel projektów rozwojowych

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie to ma na celu zarysowanie tego problemu i postawienie uczniów w sytuacji podejmowania decyzji, która zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem.

Ćwiczenie to ma na celu zarysowanie tego problemu i postawienie uczniów w sytuacji podejmowania decyzji, która zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem. Opis ćwiczenia ĆWICZENIE Czy biznes jest opłacalny? Ent-teach Rozdział 3 Analiza Rynku To ćwiczenie skierowane jest do studentów wszystkich obszarów kształcenia zawodowego, którzy biorą udział w projekcie

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

IMIGRANCI ABSOLWENCI W OCZACH PRACODAWCÓW

IMIGRANCI ABSOLWENCI W OCZACH PRACODAWCÓW IMIGRANCI ABSOLWENCI W OCZACH PRACODAWCÓW Elżbieta Świdrowska 27 marca 2015, Warszawa Projekt zrealizowany dzięki współfinansowaniu przez Europejski Fundusz Obywateli Państw Trzecich i budżet państwa BADANIA

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo