Problematyka zaburzeń depresyjnych w niektórych chorobach neurodegeneracyjnych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Problematyka zaburzeń depresyjnych w niektórych chorobach neurodegeneracyjnych"

Transkrypt

1 PSYCHOGERIATRIA POLSKA 2010;7(1):17-28 artykuł przeglądowy major review Problematyka zaburzeń depresyjnych w niektórych chorobach neurodegeneracyjnych Problems of depressive disorders in some neurodegenerative disease Jacek Radzik 2, Aleksandra Zawadzka 1, Jerzy Leszek 1, Aleksander Błaszczyk 2, Iwona Chlebowska 1 1 Katedra i Klinika Psychiatrii AM we Wrocławiu 2 Szpital Psychiatryczny we Wrocławiu Słowa kluczowe: zaburzenia depresyjne, neurodegeneracja, rozpoznanie różnicowe Key words: depressive disorders, neurodegeneration, differential diagnosis Streszczenie Niektóre objawy zaburzeń depresyjnych i otępiennych mogą obejmować spowolnienie toku myślenia, osłabienie pamięci, poczucie osłabienia intelektu. Podobieństwa obrazu klinicznego zaburzeń depresyjnych i zaburzeń otępiennych mogą być przyczyną pomyłek diagnostycznych i prowadzić do rozpoznawania u osób starszych z depresją różnego rodzaju chorób neurozwyrodnieniowych; przede wszystkim choroby Alzheimera [1]. Z drugiej strony u pacjentów z chorobą Alzheimera mogą wystąpić takie objawy zaburzenia depresyjnego, jak zmniejszenie aktywności psychoruchowej, pogorszenie koncentracji i pamięci, bezsenność, wycofanie społeczne, agitacja lub spowolnienie psychoruchowe. Należy też pamiętać, że zaburzenia depresyjne rozwijają się u dużej części pacjentów w przebiegu choroby Alzheimera [2]. Zatem rozpoznając zaburzenia otępienne, powinno mieć się na uwadze możliwość współwystępowania depresji. Prawidłowe różnicowanie objawów zaburzeń depresyjnych i otępiennych, może mieć kluczowe znaczenie dla rokowania, ponieważ leczenie depresji współistniejącej z otępieniem jest korzystne klinicznie, a nieleczona depresja wikła poważnie przebieg procesu otępiennego, prowadzi do znaczącego pogorszenia funkcjonowania, obciążenia opiekunów i wzrostu śmiertelności [3]. Abstract Some of the symptoms of depressive disorders and dementia can include the slower course of thinking, the memory disorders, feeling of weakness of intellect. The similarities of clinical features of depression and dementia could be a cause of diagnostic mistakes and leads to diagnosis of neurodegenerative disorders at case of older persons with the depression; first of all Alzheimera disease [1]. From second side such symptoms of depressive disorder can occur at patients with Alzheimera disease; as decrease of the psychomotoric activity, deterioration of concentration and memory, insomnia, isolation, agitation or slower psychomotoric functioning. You should also remember that depression develops at predo- PGP 130 Adres do korespondencji: Jerzy Leszek prof dr hab. n med. Katedra i Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej we Wrocławiu ul. Pasteura 10 Copyright 2010 Fundacja Ochrony Zdrowia Psychicznego

2 18 minant groups of patients in the course of Alzheimera disease [2]. Therefore in spite of recognizing dementive disorders, we should remember that there is possibility of depression commorbidity. Correct differentiating among the symptoms of depressive disorders and dementia has fundamental meaning for prognosis, because the treatment of the depression coexisting with dementia is clinical profitable, because it could leads to significant deterioration of functioning and growth of mortality [3]. Wprowadzenie Badanie kliniczne Postawienie prawidłowego rozpoznania różnicowego depresji bądź otępienia może utrudniać wtórne występowanie zaburzeń funkcji poznawczych w przebiegu zespołu depresyjnego lub objawów interpretowanych jako depresyjne w grupie pacjentów chorujących na zaburzenie otępienne. Stąd funkcjonują kliniczne określenia pseudodemencja i pseudodepresja. Dodatkowo na postawienie właściwego rozpoznania mają wpływ: starszy wiek pacjenta, występowanie chorób somatycznych, wcześniejsza historia leczenia psychiatrycznego, polipragmazja oraz wiele innych czynników. Podczas badania pacjentów, u których nie ma pewności, czy dolegliwości subiektywne wynikają z zaburzenia depresyjnego czy otępienia, należy: 1. Zebrać dokładny wywiad dotyczący pojawienia się i dynamiki objawów, bowiem istnieją liczne różnice mogące wskazywać na depresję bądź zaburzenia otępienne jako przyczynę zaburzeń poznawczych (tabela 1). 2. Przebadać pacjenta zarówno przy użyciu skali Mini-Mental (MMSE), jak i Geriatrycznej Skali Oceny Depresji (GDS). Oprócz uzyskanych wyników różnicujących te dwa zaburzenia ważna jest obserwacja pacjenta podczas wypełniania skal. Pacjenci z depresją częściej będą unikali dawania odpowiedzi, mówiąc od razu nie wiem, nie potrafię, zaś pacjenci z otępieniem będą raczej współpracować chętnie, nawet pomimo niepowodzeń w wypełnianiu zadań. 3. W miarę możliwości zebrać wywiad obiektywny od opiekunów pacjenta. 4. Wykluczyć wtórne przyczyny otępienia w drodze badania fizykalnego, wykonania badań podstawowych, łącznie z oznaczeniem funkcji wątroby, nerek, poziomu glukozy i elektrolitów, w miarę możliwości poszerzonych o badania poziomów w surowicy hormonów tarczycy, witaminy B12 i kwasu foliowego oraz badania serologiczne w kierunku kiły i HIV. W przypadku pacjentów z przebytymi udarami, nowotworami czy urazami głowy wskazane jest wykonanie badań obrazowych. 5 Nawet jeśli istnieją ewidentne objawy depresji lub otępienia, należy rozważyć współwystępowanie, obu tych zaburzeń 6. Jeśli pomimo szczegółowej diagnostyki rozpoznanie pozostaje niejasne, wskazane może być podjęcie prób leczenia przeciwdepresyjnego. Tab. 1. Różnice między objawami depresji i otępienia w wieku podeszłym Table 1. Differences between the symptoms of depression and dementi in old age. Roose SR, Devanand DP. The interface between dementi and depression. Martin Dunitz [ 58 ] DEPRESJA Pojawia się cyklicznie Brak zmian w badaniach obrazowych oun Typowe zaburzenia snu Obniżenie nastroju OTĘPIENIE Powolny i postępujący początek Zmiany w badaniach obrazowych oun Brak zaburzeń snu Chwiejność nastroju

3 19 Anhedonia Samopoczucie gorsze rano Silne poczucie choroby Negatywna samoocena Lęk endogenny, niepokój Objawy wegetatywne Drażliwość Samopoczucie gorsze wieczorem Obniżenie krytycyzmu Dobra samoocena Brak lęku Brak objawów wegetatywnych Depresja w padaczce U większości pacjentów z padaczką stwierdza się różne zaburzenia psychiczne. Padaczka może współwystępować z niedorozwojem umysłowym, zaburzeniami otępiennymi, psychotycznymi, depresyjnymi, lękowymi i osobowości na podłożu organicznym, określanymi dawniej jako charakteropatie. Częste napady pogarszają zdolność koncentracji uwagi i mogą utrudniać pracę umysłową. Teoretycznie pacjenci z padaczką nie mogą prowadzić pojazdów mechanicznych, co także istotnie ogranicza ich funkcjonowanie społeczne. Dodatkowym źródłem urazów psychicznych może być występowanie napadów w miejscach publicznych, gdyż pomimo popularyzacji wiedzy medycznej wciąż budzą one lęk w społeczeństwie. Donoszono o zaburzeniach w sferze seksualnej oraz u pacjentów chorujących na padaczkę, mogącej współistnieć z epilepsją impotencji. Urazy głowy, do jakich może dochodzić w trakcie napadów również nie pozostają bez wpływu na późniejsze funkcjonowanie psychiczne i sprawność intelektualną pacjentów. Dysfunkcje psychiczne związane z padaczką dzielimy na śródnapadowe, w których dominują zaburzenia świadomości, okołonapadowe, w których występują często zaburzenia postrzegania i zmiany zachowania oraz międzynapadowe [6]. Do najczęstszych współwystępujących z padaczką zaburzeń należą zespoły z kręgu afektywnych. Współwystępowanie padaczki i zaburzeń depresyjnych szacuje się, według różnych badań na 20-75% [7,8]. Różnice wynikają z metodologii badań oraz różnego definiowania depresji, a także niejednorodności zjawiska, jakim jest padaczka. Autorzy zgodnie podkreślają, że zaburzenia depresyjne to najczęstsze zaburzenia psychiczne, jakie występują w padaczce. Istnieją dane sugerujące rodzinne występowanie depresji u osób z padaczką, nie ma jednak żadnej wiarygodnej teorii tłumaczącej podłoże genetyczne tego zjawiska [9]. Objawy depresji pozostają w związku z nieskutecznym leczeniem przeciwpadaczkowym, choć nie wykazano prostej zależności między nasileniem objawów depresji a częstością napadów. Polipragmazja może także mieć wpływ na wystąpienie depresji, należy jej więc w miarę możliwości unikać. Objawy depresji i obawa przed napadami stanowią najistotniejsze czynniki wpływające na jakość życia u chorujących na epilepsję [10]. Nie ma wiarygodnych badań epidemiologicznych pozwalających ocenić ryzyko samobójstwa u osób ze współistniejącą padaczką i depresją. Należy zaznaczyć, że w obu chorobach ryzyko to jest wyższe niż w populacji ogólnej (a w przypadku epilepsji pięciokrotnie większe ) [11]. Etiologia zaburzeń depresyjnych w epilepsji jest złożona. Niewątpliwie u niektórych pacjentów podłoże stanowić będą zmiany organiczne w mózgu, ale ważną rolę odgrywają także czynniki psychospołeczne utrudnione funkcjonowanie w środowisku, wstyd, niemożność wykonywania pewnych zawodów, ograniczona zdolność prowadzenia pojazdów itp. Pamiętać należy także o zaburzeniach czynnościowych w centralnym układzie nerwowym, wyzwalanych pod wpływem napadów, mimo że zjawiska te nie są jak na razie dokładnie poznane. Brak jest dostatecznej ilości kontrolowanych badań, jednak na podstawie dostępnych danych można zalecić stosowanie w terapii depresji w przebiegu epilepsji leki z grupy SSRI selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny np.: citalopramu [12]. W leczeniu padaczki ze współistniejąca depresją zalecana jest lamotrygina [13,14,15].

4 20 Problem występowania zaburzeń psychicznych u pacjentów z rozpoznaną padaczką nie ogranicza się do opisywanych w starszych podręcznikach charakteropatii padaczkowych. Należy uważnie obserwować pacjentów zwłaszcza pod kątem depresji, jej rozpoznanie, gdyż właściwe leczenie połączone ze skuteczną terapią padaczki może w istotny sposób poprawić jakość życia pacjentów z rozpoznaną epilepsją. Depresja w chorobie Alzheimera Zaburzenia depresyjne w chorobie Alzheimera (AD) należy odróżnić od organicznych, jak również innych objawów towarzyszących tej chorobie np. zaburzeń zachowania i emocji. Bogaty obraz psychopatologiczny choroby Alzheimera prowadzi do posługiwania się przez autorów różnych publikacji wieloma narzędziami i kryteriami diagnostycznymi. Stąd duże rozbieżności w danych epidemiologicznych szacujących współwystępowanie choroby Alzheimera i depresji od 0 do 87%. [16, 17, 18]. U ok. 56,1% krewnych pierwszego i drugiego stopnia pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera z towarzyszącą depresją wykazano występowanie zaburzeń afektywnych, zaś u krewnych chorych na AD bez depresji, zaburzenia te występowały w 14,1% [19]. Badania te wskazują na genetyczne uwarunkowania, chociaż sygnalizują niezależność występowania obu schorzeń. Stany depresyjne są częstsze w otępieniu alzheimerowskim o nasileniu lekkim lub umiarkowanym, co może wynikać m.in. z faktu, że łatwiej je wówczas rozpoznać. W zaawansowanym stadium choroby Alzheimera trudności metodologiczne utrudniają dokładne oszacowanie występowania depresji. Diagnostyka kliniczna depresji w przebiegu choroby Alzheimera nastręcza wielu problemy, ponieważ nie istnieją odrębne kryteria diagnostyczne ICD-10, uwzględniające odmienność i dynamikę objawów depresyjnych u tych pacjentów. Do najczęstszych objawów depresji w chorobie Alzheimera należą: płaczliwość, lękliwość, zamartwianie się, skargi somatyczne, zaburzenia snu, drażliwość, niepokój, pobudzenie, zaburzenia funkcji poznawczych, zmniejszona zdolność do rozwiązywania problemów, zaniedbanie higieny osobistej, izolacja społeczna, poczucie winy, spadek apetytu, często kłótnie małżeńskie [20]. Stosunkowo rzadziej odnotowuje się smutek, przygnębienie, a także myśli rezygnacyjne i próby samobójcze. Niektórzy autorzy uważają, że wczesny początek choroby Alzheimera, z postępującym zubożeniem ekspresji werbalnej oraz praksji, może być jednocześnie czynnikiem ryzyka wystąpienia ciężkiej depresji, niezależnie od stopnia zaawansowania [21]. Związek pomiędzy depresją a chorobą Alzheimera pozostaje niejednoznaczny. Częstość współwystępowania AD i depresji skłoniła niektórych badaczy do traktowania depresji w starszym wieku, jako specyficznego wskaźnika rozpoczynającej się choroby Alzheimera [22]. Niektórzy autorzy sugerują, że depresja może być nie tylko zwiastunem otępienia alzheimerowskiego, poprzedzającym jego występowanie o miesiące, a nawet lata, ale także może stanowić jego przyczynę [23]. Zdaniem większości jednak, depresja stanowi odrębną jednostkę nozologiczną i patognomiczną. Istnieją dane wskazujące na neurochemiczne powiązania zespołów depresyjnych z chorobą Alzheimera. Na początku lat 90-tych XX w. stwierdzono większe zagęszczenie nici neurofibrylarnych w takich obszarach mózgu, jak locus coeruleus i substantia nigra, co może odpowiadać za defekt przekaźnictwa noradrenergicznego oraz dopaminergicznego. Ponadto, w tych samych badaniach ujawniono u pacjentów z AD i depresją zmniejszenie liczby neuronów serotoninergicznych w jądrze szwu (raphe nuclei ) [24]. W niektórych opracowaniach wskazuje się na związki neuroendokrynne i immunologiczne obu schorzeń. Po ustaleniu rozpoznania depresji w przebiegu AD najistotniejsze znaczenie ma leczenie pacjenta oraz podjęcie działań wspierających wobec jego rodziny. Decydując się na leczenie, należy uwzględnić poza obrazem klinicznym również współwystępujące dysfunkcje somatyczne, ustalić czy proponowane leki mogą pogarszać funkcje poznawcze bądź wchodzić w interakcje. Za leki pierwszego rzutu w terapii zaburzeń nastroju u pacjentów z AD uważa się obecnie selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Wynika to z ich stosunkowo ograniczonego spektrum działań niepożądanych, wygodnego dawkowania (raz na dobę) i względnego bezpieczeństwa przy przedawkowaniu leku, także w celach samobójczych. Za szczególnie skuteczne i bezpieczne w stosowaniu przyjmuje się sertralinę i fluwoksaminę. Stosując farmakoterapię trzeba pamiętać też o psychoterapii bądź psychoedukacji pacjenta, jego rodziny, opiekunów.

5 21 Depresja w otępieniu naczyniowym Otępienie naczyniowe, dawniej nazywane otępieniem miażdżycowym, stanowi niejednorodną grupę zaburzeń, w której skład wchodzi otępienie wielozawałowe, otępienie po ostrym epizodzie mózgowo naczyniowym, otępienie naczyniowe podkorowe, otępienie naczyniowe mieszane korowe i podkorowe oraz inne i nieokreślone rodzaje otępienia naczyniowego. Depresja w otępieniu naczyniowym, podobnie jak w przypadku AD, może ujawnić się w różnych stadiach rozwoju zaburzeń bądź je poprzedzać [25]. Czasami jest następstwem tak zwanego niemego udaru, przebiegającego bez manifestacji klinicznej, a rozpoznawanego w badaniu neuroobrazowym. Podobnie jak w przypadku choroby Alzheimera, depresja w otępieniu naczyniowym współwystępuje ze zmianami neurozwyrodnieniowymi. Depresja jest najczęstszym z zespołów psychopatologicznych, występujących w otępieniu naczyniowym; jej częstość ocenia się na 20-70%, ze szczytem zapadalności po dwóch latach od incydentu niedokrwiennego [26, 27]. Duża rozpiętość danych epidemiologicznych uwarunkowana jest trudnościami diagnostycznymi oraz zróżnicowaniem zastosowanych kryteriów diagnostycznych ( ICD 10 lub DSM IV). W związku z tym warto zwrócić uwagę na nowe narzędzia, walidowane pod kątem diagnostyki zaburzeń emocjonalnych u pacjentów z organicznymi zmianami w OUN [28]. Należą do nich: Post-Stroke Depression Rating Scale PSDS (Skala Depresji Poudarowej) autorstwa Gainott ego i wsp. [29], Visual Analogue Dysphoria Scale VADS (Niewerbalna Skala do Badania Dysforii) opracowana przez Sterna i Bachamanna [50] oraz Neuropsychology Behavior and Affect Profile NBAP (Neuropsychologiczny Profil Zachowania i Afektu) autorstwa Nelsona i współpracowników [31]. Pierwsza ze skal przeznaczona jest do badania zaburzeń depresyjnych u osób z uszkodzeniem organicznym mózgu, zawiera głównie elementy typowe dla depresji w otępieniach naczyniowych, w tym poudarowych. Skala VADS umożliwia badanie pacjentów z ograniczonymi możliwościami ekspresji werbalnej (np. w afazji), wynikającymi z uszkodzenia mózgu. Pozwala na badanie zaburzeń emocjonalnych i zachowania u chorych, u których charakter i stopień zaburzeń nie może być oceniany za pomocą słownych metod badania, jak wywiad psychiatryczny, skale werbalne depresji. Neuropsychologiczny Profil Zachowania i Afektu może być wykorzystywany wśród osób ze znacznym obniżeniem funkcjonowania poznawczego, które nie pozwala im na wykonanie testu typu papier-ołówek. W rozwoju depresji na podłożu naczyniowym podkreśla się rolę czynników psychospołecznych. Linia życiowa pacjentów z depresją naczyniową jest zazwyczaj naznaczona traumatyzującymi przeżyciami związanymi z wystąpieniem udaru oraz poczuciem deterioracji i inwalidztwa, w związku z wystąpieniem zaburzeń neurologicznych. Pojawienie się depresji zależy od poczucia inwalidyzacji oraz znaczenia, jakie pacjent przypisuje swej niesprawności [32]. Duży wpływ na zapobieganie depresji ma wsparcie udzielane choremu przez rodzinę i opiekunów, a także umiejętność podtrzymywania już istniejących i nawiązywania nowych kontaktów interpersonalnych [33]. Do czynników biologicznych zwiększających prawdopodobieństwo depresji w otępieniu naczyniowym, należą zmiany neurodegeneracyjne, powstałe w wyniku niedokrwienia kory w obrębie okolicy czołowej po stronie lewej, jak również uszkodzenie istoty białej i czołowych, subkortykalnych szlaków neurotransmisji [34]. Uważa się, że uszkodzenie lewej okolicy czołowej prowadzi do zmniejszenia liczby korowych receptorów noradrenergicznych i serotoninoergicznych [35]. Tomografia pozytronowa ujawniła w grupie pacjentów po udarze z uszkodzeniem okolicy czołowo -ciemieniowej po prawej bądź lewej stronie, wystąpienie patologicznych zmian w rozmieszczeniu receptorów 5- HT2 pomiędzy prawą a lewą półkulą, adekwatnych do miejsca uszkodzenia [36]. Leczenie depresji o podłożu naczyniowym wymaga jednoczesnej rehabilitacji neuropsychologicznej, dążenia do zmniejszenia upośledzenia funkcji poznawczych oraz farmakoterapii. Obowiązujący obecnie algorytm postępowania zakłada intensywne oddziaływania behawioralne i farmakologiczne [37]. Szczególnie skuteczne w zwalczaniu niepokoju, pobudzenia, lęku, drażliwości są wenlafaksyna i trazodon. Najskuteczniejsze w zmniejszaniu apatii, spowolnienia psychoruchowego, męczliwości są leki z grupy selektywnych inhibitorów zwrotnego wychwytu serotonin, przede wszystkim paroksetyna i sertralina oraz fluoksetyna. Ponadto SSRIs stanowią najbezpieczniejszą grupę leków w terapii osób w wieku podeszłym, ze znamiennie mniejszą liczbą upadków w trakcie leczenia przeciwdepresyjnego w stosunku do innych grup tymoleptyków. Tym samym chronią pacjentów przed skutkami urazu, w tym przed ich nierzadko śmiertelnymi powikłaniami.

6 22 Depresja w przebiegu zakażenia HIV Zakażenie wirusem HIV, jeszcze 15 lat temu szybko prowadzące do rozwoju AIDS i śmierci, dziś może być skutecznie kontrolowane farmakologicznie dzięki postępom w terapii antyretrowirusowej znacznie poprawiła się jakość życia pacjentów i wydłużył czas przeżycia. Wirus HIV jest cząstką nukleopeptydową, mającą szczególne powinowactwo do krwinek białych, zwłaszcza limfocytów, które doprowadza do rozpadu, wtórnie powodując obniżenie odporności organizmu. Zmiany, jakie zachodzą w układzie immunologicznym pod wpływem infekcji HIV, są różnorakie. Zaobserwowano m. in. wzrost stężenia w surowicy niektórych cytokin jak TNF i IL- 1β, które to peptydy odgrywają rolę w regulacji faz snu i czuwania [38]. Wirus HIV jest także cząstką neurotropową. W późnym stadium zakażenia doprowadza do zmian otępiennych, będących jednym z objawów rozwoju AIDS. Zanim dojdzie jednak do wyraźnych zmian neurodegeneracyjnych, u pacjentów zakażonych pojawiać mogą się zaburzenia psychiczne, najczęściej depresja. Częstość występowania depresji u pacjentów HIV+ szacuje się na 16-37% [39]. Towarzyszą jej często, aczkolwiek mogą występować niezależnie, osłabienie koncentracji uwagi, pamięci, zmniejszenie sprawności psychomotorycznej [40]. U pacjentów zainfekowanych ludzkim wirusem upośledzenia odporności w niektórych badaniach obserwowano częstsze niż w populacji ogólnej występowanie dużej depresji i innych zaburzeń afektywnych, a także schizofrenii, fobii i uzależnień [41]. Depresję diagnozowano niejednokrotnie przed stwierdzeniem obecności wirusa HIV w organizmie [42]. Wyniki badań porównawczych wskazują jednak, że stosunkowo częściej rozpoznawano zaburzenia depresyjne u pacjentów ze stwierdzonym zakażeniem wirusem HIV, wpływ na to mają zapewne czynniki biologiczne, psychospołeczne i reaktywne. Należy pamiętać o częstszych uzależnieniach od różnych substancji psychoaktywnych u pacjentów z HIV, co może również mieć związek z występowaniem zaburzeń depresyjnych w tej grupie [43]. Pacjenci zakażeni wirusem HIV są nierzadko nosicielami HBV i/ lub HCV, co wikła przebieg obu zakażeń i prowadzi do większego obciążenia organizmu, także ze względu na polipragmazję (np.: leczenie interferonem). Stwierdzono częstsze występowanie depresji u pacjentów z HIV w porównaniu z pacjentami zakażonymi HCV oraz częstsze występowanie depresji u pacjentów będących HIV+ i HCV+ w porównaniu z populacją ogólną [44]. U części pacjentów w przebiegu zakażenia wirusem HIV nie rozpoznawano pełnoobjawowej depresji, natomiast stwierdzano występowanie niektórych z objawów zaburzeń depresyjnych, np. apatii, braku energii i motywacji, zwiększonej męczliwości i zaburzeń snu [45,46]. Zburzenia depresyjne mogą przyspieszyć ekspansję HIV w organizmie ludzkim i tym samym doprowadzić do wcześniejszego rozwoju AIDS. Liczne badania neuroimmunologiczne potwierdzają negatywny wpływ zaburzeń depresyjnych na układ odpornościowy nie tylko w przypadku zakażeń wirusem HIV. Trzeba wyraźnie podkreślić, że nosiciele wirusa HIV są bardziej narażeni na wystąpienie zaburzeń psychicznych, w tym zaburzeń nastroju, w związku ze stygmatyzującym rozpoznaniem HIV, często konfliktami i brakiem wsparcia w relacjach osobistych i rodzinnych lub towarzyskich i zawodowych. Pomoc farmakologiczna i psychoterapeutyczna nie tylko leczy zaburzenie psychiczne, ale też poprawia rokowanie w odniesieniu do długości życia pacjentów, podobnie jak odpowiednia kontrola stanu zdrowia somatycznego i dobrane właściwie leczenie antywirusowe poprawia ogólną jakość życia i samopoczucie pacjenta. Depresja w chorobie Parkinsona Choroba została opisana po raz pierwszy w 1817 roku przez Jamesa Parkinsona w pracy pt. An essay on shaking palsy. Określił on badanych pacjentów jako unhappy sufferer, a melancholy uznał za wiodący objaw samej choroby [47]. W latach 30-tych XX wieku zaburzenia depresyjne stały się integralną częścią obrazu klinicznego choroby i zaliczono je do tzw. pozaruchowych objawów choroby Parkinsona. Obecnie wiadomo, że występują one niemal u 70% wszystkich tych pacjentów. Najczęściej są to zaburzenia funkcji poznawczych i zaburzenia nastroju oraz zaburzenia snu, lękowe i psychotyczne. Choroba Parkinsona zaliczana jest do schorzeń zwyrodnieniowych mózgu o nie do końca poznanej etiologii. Jej występowanie ocenia się na ok. 1, 5/1000 mieszkańców populacji ogólnej. Częstość występowania choroby Parkinsona w Polsce jest zbliżona do krajów Europy Zachodniej, sięga ok. 6o tysięcy. Wśród tych chorych depresja występuje z częstością 4 75% (średnio 43%), a duża rozpiętość wyników badań jest prawdopodobnie związana ze stosowaniem różnych skal psychometrycznych do oceny stopnia depresji i odmiennych kryteriów diagnostycznych [48]. W badaniu polskich autorów na 85 pacjentach z idiopatyczną chorobą Parkinsona stwierdzono obecność depresji u 62% oraz istotną zależność pomiędzy obecnością zespołu depresyjnego a płcią żeńską, zaawansowaniem choroby, prze-

7 23 biegiem choroby i obecnością dyskinez polekowych [49]. W innym polskim badaniu, wykonanym na grupie 100 pacjentów, u 35% stwierdzono zaburzenia depresyjne [48]. Niektóre badania kwestionują tak duże rozpowszechnienie depresji wśród chorych z chorobą Parkinsona, np. autorzy australijscy w grupie 73 chorych tylko u 2, 7% stwierdzili depresję [50]. Ze względu na podobieństwo objawów obu chorób, które mogą występować zależnie lub niezależnie od siebie, rozpoznanie depresji może sprawiać trudności [51, 52]. Dodatkowo depresja często przebiega z przemijającymi zaburzeniami poznawczymi (subiektywnym pogorszeniem pamięci, uwagi, spadkiem wydolności intelektualnej), co przyczynia się do błędnego rozpoznania otępienia. Depresja może wystąpić w każdym stadium choroby, pojawia się niekiedy nawet przed objawami choroby Parkinsona widocznymi dla otoczenia; wg niektórych autorów u ok. 25% chorych wyprzedza wystąpienie pierwszych objawów zaburzeń ruchowych [53]. Niekiedy pacjent reaguje objawami depresji na informację o rozpoznaniu choroby Parkinsona. Związane jest to z obawami o utratę niezależności osobistej i zawodowej, aktywności życiowej. Wydaje się, że występują dwa główne okresy, kiedy depresja występuje najczęściej, głównie tuż po postawieniu diagnozy choroby podstawowej oraz gdy leczenie nie przynosi spodziewanych rezultatów. Niektórzy chorzy mogą być jednak bardziej skłonni do depresji z powodów biologicznych lub społecznych [54]. Uważa się, że występowanie depresji związane jest z wczesnym początkiem choroby, przewagą bradykinezji w obrazie klinicznym, płcią żeńską, współwystępowaniem zaburzeń lękowych, osobowością introwertywną oraz rodzinnym występowaniem depresji. Wiele wskazuje na wspólne mechanizmy patogenetyczne depresji i choroby Parkinsona. Autorzy donoszą o zaburzeniach w zakresie przekaźnictwa dopaminergicznego, serotoninergicznego i noradrenergicznego. Elementem patogenezy choroby Parkinsona są zmiany zwyrodnieniowe okolic podkorowych; zmiany morfologiczne mózgu dotyczą wielu jąder podkorowych, jak: substancja czarna, jądro podstawne, brzuszna okolica pokrywki, cześć podwzgórza, jądro szypułkowo-mostowe, jądra szwu, miejsce sinawe oraz jądro środkowe mostu. Związane z chorobą Parkinsona zwyrodnienie tych struktur powoduje zmniejszenie ilości dopaminy w jądrze ogoniastym, skorupie, podwzgórzu oraz środkowych częściach płatów skroniowych. Zmniejszeniu ulega także stężenia noradrenaliny w miejscu sinawym, substancji czarnej i w tylnej części podwzgórza oraz serotoniny w jądrze ogoniastym, hipokampie oraz płatach czołowych i skroniowych. W leczeniu depresji w przebiegu choroby Parkinsona wykazano skuteczność imipraminy, nortryptyliny, dezypraminy, bupropionu, fluoksetyny, selegiliny, sertraliny oraz elektrowstrząsów. Oprócz działania przeciwdepresyjnego obserwowano niekiedy nasilenie objawów pozapiramidowych oraz zespół serotoninowy. W prospektywnej 8-tygodniowej ocenie lęku i funkcji poznawczych występujących w depresji u 10 pacjentów obserwowano znamienną poprawę w trakcie terapii citalopramem [55]. Depresja w pląsawicy Huntingtona Choroba opisana została w 1872 r. przez Georgia Huntingtona. Jest schorzeniem uwarunkowanym genetycznie o dziedziczeniu w sposób autosomalny dominujący, występującym rodzinnie. Częstość występowania pląsawicy Huntingtona oceniana jest bardzo różnie: od 5-10 chorych na l00 tysięcy badanych w Europie i Stanach Zjednoczonych, do 5-10 na 10 mln w Japonii. Geny odpowiedzialne za wystąpienie choroby Huntingtona zlokalizowano na krótkim ramieniu chromosomu 4. Błąd polega na zwielokrotnieniu replikacji trinukleotydów CAG (cytozyna, adenina, guanina) powyżej 36 replikacji, osoby zdrowe mają replikacji. Mózg ulega zwyrodnieniu, a w szczególności neurony cholinergicze prążkowia oraz GABA-ergiczne drogi nigrostriatalne, w wyniku czego dochodzi do względnej przewagi układu dopaminergicznego, z czym wiąże się występowanie zaburzeń motorycznych w postaci ruchów mimowolnych (pląsawica). Patogeneza zaburzeń psychicznych w przebiegu choroby Huntingtona wiąże się z charakterystycznymi dla tego schorzenia zmianami strukturalnymi mózgu. W chorobie Huntingtona obserwuje się zwiększoną częstość występowania zaburzeń depresyjnych. Depresja występuje u ok. 40% osób w przebiegu tej choroby. Może znacznie wyprzedzać pojawienie się choroby Huntingtona. Osoby chore cechuje wysokie ryzyko popełnienia samobójstwa. Na Węgrzech zbadano 96 rodzin z chorobą Huntingtona odnotowując 396 zgonów (195 mężczyzn, 201 kobiet). 40 zgonów (34 mężczyzn, 6 kobiet) spowodowanych było samobójstwem, najczęściej we wczesnych fazach choroby [56].

8 24 Depresja w chorobie Wilsona Jest chorobą uwarunkowaną genetycznie o dziedziczeniu autosomalnym recesywnym. Uszkodzenie genu odpowiedzialnego za chorobę, który znajduje się na 13 chromosomie, prowadzi do uszkodzenia ATP-azy odpowiedzialnej za transport miedzi. Częstość występowania określa się na 30 przypadków na 1 min populacji ogólnej. Jednym z wielu zaburzeń psychiatrycznych w chorobie Wilsona jest depresja [57]. Uważa się, że jest ona skojarzona z niedoborem transmisji serotoninergicznej. Sugerują to badania z użyciem nowoczesnych technik neuroobrazowania [58]. W badaniu SPECT na 23 pacjentach z chorobą Wilsona i objawami depresji stwierdzono obniżenie gęstości presynaptycznego transportera serotoniny w okolicy wzgórzowo-podwzgórzowej, co wyraźnie korelowało z objawami depresji [49, 50]. Farmakoteriapia depresji w wieku podeszłym Skuteczna terapia farmakologiczna depresji u ludzi starszych może stanowić wyzwanie z wielu powodów. Związane z wiekiem zmiany, wpływające na farmakokinetykę przyjmowanych leków, obejmują między innymi zmniejszanie się masy ciała, co przy zwiększającym się względnym odsetku tkanki tłuszczowej, prowadzi do wzrostu objętości dystrybucji i wydłużenia okresu półtrwania leków rozpuszczalnych w tłuszczach [4]. Znaczącą rolę odgrywa też stopniowe pogarszanie funkcji wątroby i nerek, co prowadzi do zmniejszenia klirensu wielu leków. U osób starszych leki psychotropowe wywierają też często silniejsze działanie zarówno na ośrodkowy układ nerwowy (np. zwiększona podatność na działanie sedatywne), jak i obwodowo (hipotensja ortostatyczna, efekty cholinolityczne i in.). Kolejnym problemem są interakcje z lekami przyjmowanymi ze względu na liczne dolegliwości somatyczne. Istotny, a często niedoceniany jest fakt, że osoby starsze w związku że stopniowym pogarszaniem się funkcji poznawczych mogą mieć problemy ze stosowaniem się do wskazówek lekarza dotyczących przyjmowania leków. Lecząc osobę starszą lekami przeciwdepresyjnymi należy więc pamiętać, że: Początkowa dawka leku powinna być niższa niż u osoby młodej. Dawkę leku należy podnosić powoli ( start low, go slow ), sprawdzając tolerancję leku i efekt kliniczny, ale także zwracając uwagę na ewentualne pogarszanie się stanu psychicznego czy wystąpienie myśli samobójczych. Efekt przeciwdepresyjny leczenia u osób starszych zwykle występuje później około 8-12 tygodnia leczenia. Odsetek osób w wieku podeszłym przerywających terapię waha się między 40 a 75% [5]. Skuteczna terapia lekami przeciwdepresyjnymi u osób w wieku podeszłym wymaga nie tylko dużej wiedzy, ale także umiejętności aktywnego zaangażowania pacjenta, a czasami i jego rodziny, w proces leczenia pacjent musi być powiadomiony o istocie choroby, zasadach terapii, przyjmowanych lekach i ich możliwych działaniach niepożądanych. Pomimo stosunkowo niewielkiej ilości dużych badań klinicznych obejmujących osoby powyżej 65 roku życia chorujące na depresję, wydaje się, że praktycznie wszystkie leki przeciwdepresyjne mogą być skuteczne klinicznie w tej grupie wiekowej. W wyborze farmakoterapii musimy jednak uwzględnić: Profil działań niepożądanych np. działanie kardiotoksyczne, cholinolityczne. Bardzo ważne jest czy lek powoduje hipotensję ortostatyczną, która u osób starszych może prowadzić do urazów wskutek upadków. Wygodniejsze dawkowanie raz na dobę (lepsza współpraca z pacjentem). Wpływ na funkcje poznawcze szczególnie istotny u osób starszych. Odpowiedni profil działania klinicznego np. dodatkowe działanie uspokajające, nasenne. Cenę zwłaszcza nowe leki mogą kosztować miesięcznie zbyt dużo, jak na możliwości finansowe osoby starszej. Poniżej omówione są krótko poszczególne grupy leków oraz wspomniane niefarmakologiczne metody leczenia depresji, takie jak psychoterapia oraz terapia elektrowstrząsowa.

9 25 Trójcykliczne leki przeciwdepresyjne Pomimo wysokiej skuteczności, trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (TLPD) nie są obecnie lekami pierwszego rzutu w leczeniu depresji u osób w wieku podeszłym, przede wszystkim ze względu na dużą liczbę działań niepożądanych. Obejmują one efekty antycholinergiczne, takie jak suchość w ustach, tachykardia, zaburzenia akomodacji, trudności w oddawaniu moczu (zwłaszcza przy przeroście prostaty), zaparcia. Osoby starsze są również bardziej podatne na ośrodkowe działania cholinolityczne TLPD, co może doprowadzić nawet do zaburzeń świadomości. Niedociśnienie ortostatyczne powodowane przez tę grupę leków może prowadzić do upadków i fatalnych w skutkach złamań. TLPD zaburzają też przewodnictwo w mięśniu sercowym są przeciwwskazane u osób chorujących na serce. Leki te mają ponadto niski indeks terapeutyczny (już trzykrotna dawka dobowa może być śmiertelna), co prowadzić może do, zamierzonych bądź omyłkowych, tragicznych w skutkach przedawkowań. Z tej grupy leków u osób starszych polecić można praktycznie jedynie dezipraminę i nortryptylinę [6], które wykazują niewielki potencjał cholinolityczny. Dodatkowo nortryptylina w mniejszym stopniu powoduje hipotensję ortostatyczną [7], a klirens obu tych leków wydaje się być niezwiązany z wiekiem [8]. Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors SSPJ) stały się obecnie lekami pierwszego rzutu u osób w wieku podeszłym chorujących na depresję [9]. Powodują one niewielką ilość działań niepożądanych, mogą być dawkowane raz na dobę, są bezpieczne przy przedawkowaniu. W licznych badaniach porównawczych wykazano ich wysoką skuteczność w leczeniu depresji u osób w wieku podeszłym [10]. Działania niepożądane związane ze stosowaniem SSRI występują rzadko i w większości są łagodne i przemijające. Obejmują: zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, jadłowstręt, biegunki), bóle głowy, pobudzenie, bezsenność i zaburzenia seksualne. Wenlafaksyna Wenlafaksyna jest selektywnym inhibitorem wychwytu serotoniny i noradrenaliny. W badaniach klinicznych wykazano dobrą skuteczność i tolerancję tego leku u osób starszych [11]. Najczęstsze działania niepożądane były rzadkie i obejmowały nudności, senność, suchość w ustach, zawroty głowy. Najpoważniejszym działaniem niepożądanym występującym podczas leczenia dawkami powyżej 225 mg na dobę jest wzrost ciśnienia skurczowego, dlatego w trakcie terapii tym lekiem wskazane jest monitorowanie ciśnienia krwi [12]. Trazodon Trazodon jest słabym inhibitorem wychwytu serotoniny, ora antagonistą receptorów 5-HTic, 5-HT2 i agonistą autoreceptorów 5-HTiA oraz blokuje silnie postsynaptyczne receptory ai i słabo presynaptyczne receptory 02 [13]. Skuteczność trazodonu w leczeniu depresji u osób w wieku podeszłym została stwierdzona w badaniach porównawczych z fluoksetyną imipraminą, mianseryną oraz amitryptyliną [14]. Trazodon może być lekiem przydatnym w leczeniu depresji wieku podeszłego ze względu na jego profil kliniczny z zaznaczonym działaniem uspokajającym i nasennym. Ma on także niewielki wpływ na sferę poznawczą. Działania niepożądane w trakcie terapii trazodonem są zwykle łagodne; obejmują senność, bóle głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe oraz hipotensję ortostatyczną [15]. Najpoważniejszym, choć rzadkim (1/6000 przypadków) działaniem niepożądanym jest występujący wskutek blokady receptorów a priapizm wymagający konsultacji urologicznej [16]. Moklobemid Moklobemid działa poprzez odwracalne i selektywne hamowanie aktywności monoaminooksydazy typu A. W porównaniu z innymi grupami leków wywołuje mniej działań ubocznych wywiera niewielkie działanie na układ krążenia, nie ma działania antycholinergicznego ani sedatywnego, nie powoduje przyrostu masy ciała. Przedawkowanie moklobemidu nie jest obarczone dużym ryzykiem. Objawy niepożądane obejmują głównie nudności, zawroty głowy, nasilenie lęku, zaburzenia snu [17]. U osób starszych moklobemid powoduje również znamiennie częściej niż u młodszych ból głowy [18]. Mianseryna Mianseryna działa poprzez blokadę presynaptycznych receptorów al, co powoduje nasilenie transmisji noradrenergicznej a także serotoninergicznej. Wykazuje niewielkie działanie cholinolityczne i praktycznie brak działania kardiotoksycznego [19], co może być przydatne u pacjentów w wieku podeszłym. Może jednak powodować sedację i wzrost liczby upadków, co jest niekorzystne [20]. Inne działania niepożądane obejmują spadek ciśnienia krwi, indukcję hipomanii oraz rzadko skazy krwotoczne.

10 26 Mirtazapina Mirtazapina działa poprzez blokadę receptorów 5-HT2 i 5-HT3 oraz receptorów presynaptycznych 0.2, co skutkuje wzmożoną transmisją serotoninergiczną i noradrenergiczną w ośrodkowym układzie nerwowym. W badaniach klinicznych wykazano dobrą skuteczność tego leku u osób starszych w porównaniu z amitryptyliną [21], przy niewielkiej ilości działań niepożądanych obejmujących głównie wzrost masy ciała, hipotensję ortostatyczną i senność. Reboksetyna Reboksetyna jest lekiem wprowadzonym niedawno na polski rynek. Jest ona selektywnym inhibitorem wychwytu noradrenaliny. W badaniach klinicznych wykazano porównywalną skuteczność tego leku u osób w wieku podeszłym w porównaniu z imipraminą [22]. Lek ten jest również dobrze tolerowany u osób starszych [23], chociaż ma pewien potencjał cholinolityczny. Należy uważać również ze stosowaniem go u osób chorujących na serce, gdyż może powodować epizody tachykardii oraz prowadzić do niedociśnienia ortostatycznego. Psychoterapia W przypadku depresji łagodnych i średnio nasilonych psychoterapia może wykazywać podobną skuteczność jak leki przeciwdepresyjne. Może być stosowana samodzielnie lub jako uzupełnienie terapii lekami. Spośród różnych rodzajów terapii najbardziej przydatne w leczeniu depresji są terapia poznawczo-behawioralna oraz terapia interpersonalna [24]. Psychoterapia powinna być prowadzona przez wyszkolonego terapeutę indywidualnie bądź w grupach. Pozytywne efekty tej formy leczenia depresji można zaobserwować zwykle w 8-16 tygodni od rozpoczęcia terapii. U osób w wieku podeszłym psychoterapia może być szczególnie przydatna w przypadku złej tolerancji leczenia farmakologicznego, a także u pacjentów, których dotknęły ciężkie wydarzenia życiowe, mających duże trudności interpersonalne oraz nieposiadających odpowiedniego wsparcia ze strony bliskich. Elektrowstrząsy Terapia elektrowstrząsami (EW) jest zarezerwowana raczej dla pacjentów nie reagujących poprawą na próby leczenia farmakologicznego, źle tolerujących leki lub cierpiących na depresję psychotyczną niewrażliwą na łączne leczenie z lekami przeciwpsychotycznymi. Istnieją badania, które wykazują, że terapia EW jest skuteczna i bezpieczna w przypadku opornej na leczenie depresji również u osób w wieku podeszłym [25]. Chociaż terapia elektrowstrząsowa jest skuteczniejsza w przypadku ciężkiej depresji niż leczenie farmakologiczne, jest jednak terapią droższą, bardziej skomplikowaną i wymagającą hospitalizacji pacjenta w początkowym okresie leczenia. Działania niepożądane obejmują głównie przemijające zaburzenia pamięci (co może być niewskazane u chorych z demencją). Ponadto EW powodować mogą przemijąjący wzrost ciśnienia krwi i akcji serca. Piśmiennictwo [1] Bidzan L. Różnicowanie pomiędzy zespołem depresyjnym a otępiennym. Psychiatr Pol. 1987; 21: [2] Alexopoulos GS, Abrams RC. Depression in Alzheimer s disease. Psychiatr Clin North Am. 1991; 14: [3] Wragg RE, Jeste DV. Overview of depression and psychosis in Alzheimer s disease. Am J Psychiatry. 1989; 146: [4] Rockwell E, Lam RW, Zisook S. Antidepressant drug studies in the elderly. Psychiatr Clin North Am. 1988; 11: [5] Salzman C. Medication compliance in the elderly. J Clin Psychiatr.y 1995; 56 Suppl 1: 18-22; discussion 23. [6] Glassman AH., Preud homme X.A., Review of the cardiovascular effects of heterocyclic antidepressants. J Clin Psychiatry 1993; 54 Suppl: [7] Roose SP. Glassman A.H., Giardina E.G. i wsp. Nortriptyline in depressed patients with left ventricular impairment. JAMA. 1986; 256: [8] von Moltke LL, Greenblatt DJ, Shader RI. Clinical pharmacokinetics of antidepressants in the elderly. Therapeutic implications. Clin Pharmacokine. 1993; 24: [9] DasGupta K. Treatment of depression in elderly patients: recent advances. Arch Fam Med. 1998;7: [10] Mittmann N, Herrmann N, Einarson TR i wsp. The efficacy, safety and tolerability of antidepressants in late life depression: a meta-analysis. J Affect Disord. 1997: 46:

11 27 [11] Amore M, Ricci M, Zanardi R i wsp. Long-term treatment of geropsychiatric depressed patients with venlafaxine. J Affect Disord. 1997; 46: [12] Ellingrod VL, Perry PJ. Venlafaxine: a heterocyclic antidepressant. Am JHosp Pharm. 1994;51: [13] Grotthus B, Radzik J, Leszek J. Trazodon w psychogeriatrii. Psychogeriatr Pol. 2004; 1: [14] Haria M, Fitton A, McTavish D. Trazodone. A review of its pharmacology, therapeutic use in depression and therapeutic potential in other disorders. Drugs Aging. 1994; 4: [15] Spivak B, Radvan M, Meltzer M. Side effects of trazodone in a geriatric population. J Clin Psychopharmacol. 1989; 9: [16] Warner MD, Peabody CA, Whiteford HA i wsp. Trazodone and priapism. J Clin Psychiatry 1987; 48: [17] Rybakowski J, Rzewuska M, Członkowski A. Moklobemid atypowy inhibitor monoaminooksydazy, Alfa-medica Press, Bielsko-Biała; 2000: [18] Gex-Fabry M, Balant-Gorgia AE, Balant LP. Potential of concentration monitoring data for a short half-life drug: analysis of pharmacokinetic variability for moclobemide. Ther Drug Monit. 1995; 17: [19] Burgess CD, Turner P, Wadsworth J. Cardiovascular responses to mianserin hydrochloride: a comparison with tricyclic antidepressant drugs. Br J Clin Pharmacol. 1978; 5 Suppl L21S-28S. [20] Blake AJ, Morgan K, Bendall MJ i wsp. Falls by elderly people at home: prevalence and associated factors. Age Ageing. 1988; 17: [21] Hoyberg OJ, Maragakis B, Mullin J i wsp. A double-blind multicentre comparison of mirtazapine and amitriptyline in elderly depressed patients. Acta Psychiatr Scand. 1996; 93: [22] Katona C, Bercoff E, Chiu E i wsp. Reboxetine versus imipramine in the treatment of elderly patients with depressive disorders: a double-blind randomised trial. J Affect Disord. 1999; 55: [23] Andreoli V, Carbognin G, Abati A i wsp. Reboxetine in the treatment of depression in the elderly: pilot study. J Geriatr Psychiatry Neurol. 1999; 12: [24] Niederehe G. Psychosocial treatments with depressed older adults: a research update. Am J Geriatr Psychiatry. 1996;4(suppl 1): [25] Lebowitz BD, Pearson JL, Schneider LS i wsp. Diagnosis and Treatment of Depression in Late Life. Consensus Statement Update. JAMA. 1997; 278: [26] Bilikiewicz T. Psychiatria kliniczna. PZWL Warszawa [27] Grabowska-Grzyb A, Nagańska A, Lechowicz W, Jędrzejczak J., Polski Merkuriusz Lekarski. 2004; 16(94): [28] Gainotti Get al. The Post-Stroke Depression Rating Scale: A test specificially devised to investigate affective disorders of stroke patients. J Clin Exp Neuropsychol. 1997; 19(3): [29] Stern RA, Bachman DL. Depressive symptoms following stroke. Am J Psychiatry. 1991; 148: [30] Nelson L, Satz P, Mitrushina I et al. Development and validation of the neuropsychology behavior and affect profile psychol assessment A J- Consult Clin Psychology. 1989; 1(4): [31] Tournier-Lassevre et al. Cerebral autosomal dominant arteriopathy with subcortical infarcts and leukoencephalopathy maps of chromosome 19ql2. Nat Genet. 1993; 3: [32] Starkstein et al. Behavioral abnormalites induced by frontal cortical and nucleus accumbens lesions. Brain Res 1988; 473: [33] Mayberg et al. PET imaging of cortical serotonin S2 receptors after stroke: the changes and relationship to depression. Am J Psychiatry. 1988; 145: [34] Lincoln NB et al. Evaluation of cognitive behavioural treatment for depression after stroke: a pilot study. Clin Rehab. 1997; 11: [35] Darko DF, Mitler MM, Henriksen SJ. Lentiviral infection, immune response peptides and sleep. Adv Neuroimmunol. 1995; 5(1): [36] Schielke E. HIV and brain. MMWFortschr Med. 2004; 146,1,22: [37] Castellon SA, Hinkin CH, Wood S, Yarema KT. Apathy, depression, and cognitive performance in HIV-l infection. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 1998; 10(3): [38] Repetto MJ, Evans DJ, Cruess DG, Gettes DR, Douglas SD, Petitto JM. Neuropsychopharmacologic treatment of depression and other neuropsychiatric disorders in HIV-infected individuals. CNSSpectr. 2003; 8(l):59-63.

12 28 [39] Kelly B, Raphael B, Judd F, Perdices M, Kernutt G, Burrows GD, Burnett PC, Dunne M. Psychiatric disorder in HTV infection. Aust N Z J Psychiatry. 1998; 32(3): [40] von Giesen HJ, Heintges T, Abbasi-Boroudjeni N, Kucukkoylu S, Koller H, Haslinger BA, Oette M, Arendt G. Psychomotor slowing in hepatitis C and HIV infection. JAcquir Immune Defic Syndr. 2004; 35(2): [41] Repetto MJ, Evans DL, Cruess DG, Gettes DR, Douglas SD, Petitto JM. Neuropsychopharmacologic treatment of depression and other neuropsychiatric disorders in HIV-infected individuals. CNS Spectr. 2003; 8(1): [42] Fernandez F, Levy JK. Psychopharmacology in HIV spectrum disorders. Psychiatr Clin North Am. 1994;17(1): [43] Honn VJ, Bornstein RA. Social support, neuropsychological performance, and depression in HIV infection. JInt Neuropsychol. Soc 2002; 8(3): [44] Parkinson J. An Essay on the shaking Palsy. London: Sherwood, Neely and Jones 1817 Bum, D. J. Depression in Parkinson s disease. Eur J Neurol. 2002; 9(3): McDonald W. M. Richard I. H. DeLong M. R. Prevalence, etiology, and treatment of depression in Parkinson s disease. Biol Psychiatry. 2003; 54(3): [45] Golab M, Honczarenko K. Depression in Parkinson disease: own experience. Neurol Neurochir Pol. 2003; 37(5): [46] Sławek J, Derejko M. Depresja i otępienie najczęstsze pozaruchowe objawy choroby Parkinsona. Neurol Neurochir Pol. 2003, 37(5): [47] Hantz P, Caradoc-Davies G, Caradoc-Davies T, Weatherall M, Dixon G. Depression in Parkinson s disease. Am J Psychiatry. 1994; 15(1): [48] Happe S. Schrodl B. Faltl M. Muller C. Auff E. Zeitlhofer J. Sleep disorders and depression in patients with Parkinsons disease. Acta Neurol Scand. 2001; 104 (5): [49] Mayeux R, Stern Y, Wiliams JBW, Cote L, Frantz A, Dyrenfurth I. Clinical and biochemical features of depression in Parkinson s disease. Am J Psychiatry. 1986; 143: [50] Lemke MR. Fuchs G. Gemende I. Herting B. Oehlwein C. Reichmann H. Rieke J. Volkmann J. Depression and Parkinson s disease. J Neurol. 2004; 251(6): [51] Merschdorf, U. Berg D. Csoti I. Fornadi F. Merz B. Naumann M. Becker G. Supprian T. Psychopathological symptoms of depression in Parkinson s disease compared to major depression. Psychopathology. 2003; 36(5): [52] Slaughter J.R. Slaughter KA. Nichols D. Holmes S.E. Martens M.P. Prevalence, clinical manifestations, etiology, and treatment of depression in Parkinson s disease. J Neuropsychiatry Clin Neurosci. 2001; 13(2): [53] Baliko L. Csala B. Czopf J. Suicide in Hungarian Huntington s disease patients. Neuroepidemiology. 2004; 23(5): [54] Akil M. Brewer GJ. Psychiatric and behavioral abnormalities in Wilson s disease. Adv Neurol. 1995; 65: [55] Keller R. Torta R. Lagget M. Crasto S. Bergamasco B. Psychiatric symptoms as late onset of Wilson s disease: neuroradiological findings, clinical features and treatment. Ital J Neurol Sci. 1999; 20(1): [56] Eggers B, Hermann W, Barthel H, Sabri O, Wagner A, Hesse S. The degree of depression in Hamilton rating scale is correlated with the density of presynaptic serotonin transporters in 23 patients with Wilson s disease. J Neurol. 2003; 250(5): [57] Hesse S, Barthel H, Hermann W, Murai T, Kluge R, Wagner A, Sabri O, Eggers B, Regional serotonin transporter availability and depression are correlated in Wilson s disease. J Neural Transm. 2003; 110(8): [58] Roose SR, Devanand DP. The interface between dementi and depression. Martin Dunitz Zrecenzowano/Reviewed Zatwierdzono do druku/accepted

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Leki przeciwdepresyjne

Leki przeciwdepresyjne Leki przeciwdepresyjne Antydepresanty Mechanizm działania leków przeciwdepresyjnych c) Selektywne inhibitory wychwytu serotoniny (fluoksetyna, paroksetyna) d) Selektywne inhibitory wychwytu serotoniny

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych

Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych Farmakologia leków stosowanych w chorobach afektywnych Prof. UM dr hab. Przemysław Mikołajczak Katedra i Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny im. K.Marcinkowskiego w Poznaniu 1 Depresja Obniżony nastrój

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... Wprowadzenie... Rozdział 1. Zasady uzyskiwania zgody na badanie i przebieg badania psychiatrycznego

Przedmowa... Wprowadzenie... Rozdział 1. Zasady uzyskiwania zgody na badanie i przebieg badania psychiatrycznego Spis treści Przedmowa............................................................ Wprowadzenie........................................................... Część I. Diagnostyka kliniczna w psychiatrii wieku

Bardziej szczegółowo

Jolanta Rajewska, Janusz Rybakowski, Andrzej Rajewski

Jolanta Rajewska, Janusz Rybakowski, Andrzej Rajewski FARMAKOTERAPIA W PSYCIDATRII I NEUROLOOll, 98, 2, 82-87 Jolanta Rajewska, Janusz Rybakowski, Andrzej Rajewski WPŁYW IMIPRAMINY, DOKSEPlNY I MIANSERYNY NA UKŁAD KRĄŻENIA U CHORYCH NA DEPRESJĘ W STARSZYM

Bardziej szczegółowo

Zakażenie HIV u osób 50+

Zakażenie HIV u osób 50+ Zakażenie HIV u osób 50+ Alicja Wiercioska-Drapało Klinika Hepatologii i Nabytych Niedoborów Immunologicznych WUM/ Wojewódzki Szpital Zakaźny Warszawa Częstośd występowania zakażeo HIV i AIDS u osób starszych

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii

Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie. Depresja w schizofrenii Autor: Dr Agnieszka Piróg-Balcerzak Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Depresja w schizofrenii DANE OGÓLNE Zaburzenia afektywne występują powszechnie wśród

Bardziej szczegółowo

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska

Standardy postępowania w chorobach otępiennych. Maria Barcikowska Standardy postępowania w chorobach otępiennych Maria Barcikowska Rozwój wiedzy od 1984 1. Przestało obowiązywać rozpoznanie AD przez wykluczenie - fenotyp został ostatecznie zdefiniowany 2. Rozwój metod

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II ZABURZENIA PSYCHICZNE DEPRESJA I SCHIZOFRENIA

BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II ZABURZENIA PSYCHICZNE DEPRESJA I SCHIZOFRENIA BIOLOGICZNE MECHANIZMY ZACHOWANIA II ZABURZENIA PSYCHICZNE DEPRESJA I SCHIZOFRENIA DEPRESJA CHARAKTERYSTYKA ZABURZENIA Epizod depresyjny rozpoznaje się gdy pacjent jest w stanie obniżonego nastroju, anhedonii

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka

Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka Kompleksowa Ambulatoryjna Opieka Specjalistyczna nad pacjentem z Otępieniem - propozycja ekspercka D. Ryglewicz, M. Barcikowska, A. Friedman, A. Szczudlik, G.Opala Zasadnicze elementy systemu kompleksowej

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow

UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE. Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow UPOŚLEDZENIE UMYSŁOWE Bartłomiej Gmaj Andrzej Wakarow Upośledzenie umysłowe Obniżenie sprawności umysłowej powstałe w okresie rozwojowym. Stan charakteryzujący się istotnie niższą od przeciętnej ogólną

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i

Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny. Wstęp do depresji. Lech Gadecki specjalista psychiatra i Konferencja szkoleniowa - Depresja kryzys globalny Wstęp do depresji Lech Gadecki specjalista psychiatra i Depresja znaczenie terminu Termin depresja jest wieloznaczny: w języku potocznym określa się nim

Bardziej szczegółowo

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób Dziennik Ustaw 22 Poz. 1386 Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki

Bardziej szczegółowo

Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii

Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii 1 Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Dr hab. n. med. Jan Jaracz Klinika Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego, Poznaƒ Wst p Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny

Choroba Parkinsona. najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia. Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak. egzemplarz bezpłatny Choroba Parkinsona najczęstsze pytania i najtrudniejsze zagadnienia egzemplarz bezpłatny Anna Potulska-Chromik, Izabela Stefaniak Wydawnictwo w całości powstało dzięki wsparciu firmy Lundbeck Poland Sp.

Bardziej szczegółowo

Leczenie zaburzeń depresyjnych u pacjentów z rozpoznaniem

Leczenie zaburzeń depresyjnych u pacjentów z rozpoznaniem FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII 98,3,78-82 Antoni Florkowski, Wojciech Gruszczyński, Henryk Górski, Sławomir Szubert, Mariusz Grądys Leczenie zaburzeń depresyjnych u pacjentów z rozpoznaniem

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia..(poz. ) WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 1 Lp. Nazwa

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 2014 r. (poz. ) Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Zasady stosowania leków przeciwdepresyjnych w chorobach neurologicznych

Zasady stosowania leków przeciwdepresyjnych w chorobach neurologicznych Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii 1 Zasady stosowania leków psychotropowych w neurologii Dr hab. n. med. Jan Jaracz Klinika Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego, Poznaƒ WST P Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA

Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące WIEDZA Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: GERIATRIA I OPIEKA DŁUGOTERMINOWA Typ studiów: doskonalące

Bardziej szczegółowo

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo Zatorowej Szpital

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka

Zaburzenia afektywne. Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Zaburzenia afektywne Justyna Andrzejczak Kognitywistyka Podział wg ICD-10 F30 Epizod maniakalny F31 Zaburzenia afektywne dwubiegunowe F32 Epizod depresyjny F33 Zaburzenia depresyjne nawracające F34 Uporczywe

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15

I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 SPIS TREŚCI PRZEDMOWA Janusz Heitzman........................ 5 I. PODSTAWY TEORETYCZNE WSPÓŁCZESNEJ PSYCHIATRII, PSYCHOPATOLOGII I DIAGNOSTYKI PSYCHIATRYCZNEJ... 15 1. ETIOLOGIA, PATOGENEZA I EPIDEMIOLOGIA

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo

Psychiatria z uwzględnieniem problemów ludzi starszych Pielęgniarstwo Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nysie Instytut Pielęgniarstwa Nazwa modułu (przedmiotu) Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Forma studiów Semestr studiów Tryb zaliczenia przedmiotu Formy

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny)

Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna. Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe Zaburzenia lękowe: Zaburzenia lękowe w postaci fobii: Agorafobia Fobie specyficzne Fobia społeczna Zaburzenie lękowe z napadami lęku (lęk paniczny) Zaburzenia lękowe-fobie: Występuje

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Nazwa przedmiotu PSYCHIATRIA Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka realizująca Instytut Nauk

Bardziej szczegółowo

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa

Neurologia Organizacja i wycena świadczeń. Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Neurologia Organizacja i wycena świadczeń Danuta Ryglewicz Instytut Psychiatrii i Neurologii Warszawa Choroby neurologiczne wg. WHO Bardzo wysokie wskażniki rozpowszechnienia aktualnie na świecie u miliarda

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku.

WSTĘP. Skaner PET-CT GE Discovery IQ uruchomiony we Wrocławiu w 2015 roku. WSTĘP Technika PET, obok MRI, jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijających się metod obrazowych w medycynie. Przełomowymi wydarzeniami w rozwoju PET było wprowadzenie wielorzędowych gamma kamer,

Bardziej szczegółowo

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa

Padaczka lekooporna - postępowanie. Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Padaczka lekooporna - postępowanie Joanna Jędrzejczak Klinika Neurologii i Epileptologii, CMKP Warszawa Definicja padaczki lekoopornej Nie ma padaczki lekoopornej, są lekarze oporni na wiedzę Boenigh,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB

LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH U PACJENTÓW 65+ Włodzimierz Samborski Katedra Reumatologii i Rehabilitacji Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu LECZENIE BIOLOGICZNE CHORÓB REUMATYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Jerzy Landowski. Wstęp

Jerzy Landowski. Wstęp Citalopram (Cipramil ) w ambulatoryjnej monoterapii zespołów depresyjnych Citalopram (Cipramil ) in monotherapy of depressed outpatients Jerzy Landowski Wstęp Citalopram (Cipramil ) jest lekiem przeciwdepresyjnym.

Bardziej szczegółowo

Asduter 10 mg tabletki Asduter 15 mg tabletki Asduter 30 mg tabletki

Asduter 10 mg tabletki Asduter 15 mg tabletki Asduter 30 mg tabletki Asduter 10 mg tabletki Asduter 15 mg tabletki Asduter 30 mg tabletki VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Asduter przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie

Bardziej szczegółowo

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa

Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce. Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Otępienie- systemowe możliwości diagnostyczne w i terapeutyczne w Polsce Maria Barcikowska, kierownik Kliniki Neurologii CSK MSWiA, Warszawa Epidemiologia 2010 Przewidywana liczba osób na świecie które

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 Zakład Chorób Układu Nerwowego Wydział Zdrowia Publicznego AM we Wrocławiu, Kierownik Zakładu prof. dr

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15687 Poz. 1597 1597 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 12 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia29 kwietnia 2011 r. Załącznik nr 1 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH PSYCHIATRYCZNYCH ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

Azilect fakty Czym jest Azilect? Jak działa Azilect? Kto może skorzystać na leczeniu Azilectem?

Azilect fakty Czym jest Azilect? Jak działa Azilect? Kto może skorzystać na leczeniu Azilectem? Azilect fakty Czym jest Azilect? Azilect (rasagilina 1mg) jest pierwszym, prawdziwie innowacyjnym lekiem stosowanym w chorobie Parkinsona (PD Parkinson s Disease) wprowadzonym w ostatnich latach. Jest

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Depresja i otępienie. Postacie depresji

Depresja i otępienie. Postacie depresji Dlaczego powinniśmy interesować się depresją? 21 Depresja i otępienie Depresja występuje częściej niż otępienie (wyjątkiem jest populacja bardzo starych ludzi w wieku 85 lat i starszych), ale nie jest

Bardziej szczegółowo

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII Interdyscyplinarne Spotkania Geriatryczne FARMAKOTERAPIA W GERIATRII mgr Teresa Niechwiadowicz-Czapka Instytut Pielęgniarstwa Zakład Podstaw Opieki Pielęgniarskiej Wchłanianie środków farmakologicznych

Bardziej szczegółowo

Leki p-depresyjne i normotymiczne Dr n.farm. Katarzyna Manikowska

Leki p-depresyjne i normotymiczne Dr n.farm. Katarzyna Manikowska Leki p-depresyjne i normotymiczne Dr n.farm. Katarzyna Manikowska 1.Przyczyny i patogeneza chorób afektywnych nie są dokładnie poznane. Klinicyści zajmujący się zaburzeniami afektywnymi podkreślają różnorodność

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 118/2013 z dnia 13 maja 2013 r. o projekcie programu Program zdrowotny wczesnego wykrywania otępień lub innych

Bardziej szczegółowo

Kinga Szymona, Ewa Joć, Hanna Karakuła

Kinga Szymona, Ewa Joć, Hanna Karakuła Kinga Szymona, Ewa Joć, Hanna Karakuła Oddział Młodzieżowy Kliniki Psychiatrii UM w Lublinie Katedra i Klinika Gastroenterologii z Pracownią Endoskopową UM w Lublinie Ostatnia dekada XX wieku Zdobycze

Bardziej szczegółowo

Spis tres ci 1. Rozwo j psychiczny dziecka 2. Rodzina jako system. Wpływ systemu rodzinnego na funkcjonowanie dziecka

Spis tres ci 1. Rozwo j psychiczny dziecka 2. Rodzina jako system. Wpływ systemu rodzinnego na funkcjonowanie dziecka Spis treści 1. Rozwój psychiczny dziecka Agnieszka Kulik............ 15 Okres niemowlęcy.......................... 20 Okres poniemowlęcy......................... 23 Wiek przedszkolny..........................

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE LEKÓW PRZECIWDEPRESYJNYCH. Małgorzata Luks Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE LEKÓW PRZECIWDEPRESYJNYCH. Małgorzata Luks Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie DZIAŁANIA NIEPOŻĄDANE LEKÓW PRZECIWDEPRESYJNYCH Małgorzata Luks Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Leki przeciwdepresyjne są grupą leków psychotropowych,

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę.

Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną hydroksyzynę. Aneks III Poprawki do odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

Odrębność pregabaliny w farmakoterapii wybranych zaburzeń psychicznych

Odrębność pregabaliny w farmakoterapii wybranych zaburzeń psychicznych Odrębność pregabaliny w farmakoterapii wybranych zaburzeń psychicznych Wiesław Jerzy Cubała Klinika Psychiatrii Dorosłych GUMed SAPL.GPGAZ.16.06.0727 Katowice 2016 Plan prezentacji Pregabalina zaburzenie

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA. Strona 1 z 6

ULOTKA DLA PACJENTA. Strona 1 z 6 ULOTKA DLA PACJENTA Strona 1 z 6 ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA NORPROLAC 25 mikrogramów, 50 mikrogramów, tabletki NORPROLAC 75 mikrogramów, tabletki NORPROLAC 150 mikrogramów, tabletki

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Projekt z dnia 28.11.2014 r. Załącznik nr 5 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH DZIENNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność:- Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 195godzin Wykłady: 45godzin,

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY

BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI KONTAKT TERAPEUTYCZNY BADANIE KLINICZNE PACJENTA Z ZABURZENIAMI PSYCHICZNYMI Zbieranie wywiadu psychiatrycznego Ocena osobowości pacjenta Badanie

Bardziej szczegółowo

ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA

ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA ANEKS WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ODMOWY PRZEDSTAWIONE PRZEZ EMEA 1 WNIOSKI NAUKOWE OGÓLNE PODSUMOWANIE OCENY NAUKOWEJ PREPARATU THYMANAX Kwestie dotyczące jakości Jakość tego produktu została uznana

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 571 SECTIO D 2005 Klinika Psychiatrii Akademii Medycznej w Białymstoku Kierownik dr hab. med. Andrzej Czernikiewicz Department

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

Testy wysiłkowe w wadach serca

Testy wysiłkowe w wadach serca XX Konferencja Szkoleniowa i XVI Międzynarodowa Konferencja Wspólna SENiT oraz ISHNE 5-8 marca 2014 roku, Kościelisko Testy wysiłkowe w wadach serca Sławomira Borowicz-Bieńkowska Katedra Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16

spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 spis treści Część i: Podstawy neuroanatomii i neurofizjologii... 15 Cele rozdziałów... 16 Słowa kluczowe... 16 1. Rozwój i podział układu nerwowego Janusz Moryś... 17 1.1. Rozwój rdzenia kręgowego... 17

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. P. Pawłowski (wykład) dr n. med. Z. Foryś (wykład) dr n. med. Z. Foryś (zajęcia praktyczne)

prof. dr hab. P. Pawłowski (wykład) dr n. med. Z. Foryś (wykład) dr n. med. Z. Foryś (zajęcia praktyczne) 1. Nazwa jednostki Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych 2. Kierunek Pielęgniarstwo Kod przedmiotu 3. Imię i nazwisko osoby /osób prowadzącej moduł 4. Nazwa modułu: 5. Poziom kształcenia 6. Forma studiów Psychiatria

Bardziej szczegółowo

Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń

Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń Załącznik nr 2 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia gwarantowanego i, Warunki realizacji

Bardziej szczegółowo

1. Młodzieżowy Ośrodek Rehabilitac yjny Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności Kazuń Bielany 288 ul. Działkowa 13 05 152 Czosnów tel.

1. Młodzieżowy Ośrodek Rehabilitac yjny Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności Kazuń Bielany 288 ul. Działkowa 13 05 152 Czosnów tel. NARKOTYKI PLACÓWKI STACJONARNE 1. Młodzieżowy Ośrodek Rehabilitac yjny Warszawskiego Towarzystwa Dobroczynności Kazuń Bielany 288 ul. Działkowa 13 05 152 Czosnów tel. (22) 794 02 97 liczba miejsc 30, ubezpieczenie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35)

LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO (ICD-10 G 35) 1. Kryteria kwalifikacji: ŚWIADCZENIOBIORCY 1.1. Leczenie interferonem beta: 1) rozpoznanie postaci rzutowej stwardnienia rozsianego oparte na kryteriach

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r.. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Farmakologia Kod przedmiotu: 21 Rodzaj

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Risperidon w leczeniu epizodu manii oraz profilaktyce nawrotu.

Risperidon w leczeniu epizodu manii oraz profilaktyce nawrotu. Risperidon w leczeniu epizodu manii oraz profilaktyce nawrotu. Omówienie artykułu: "Risperidon in acute and continuation treatment of mania." Yatham L. N. i wsp. RIS-CAN Study Group. International Clinical

Bardziej szczegółowo

ANEKS II WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ZMIANY CHARAKTERYSTYK PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTEK DLA PACJENTA PRZEDSTAWIONE PRZEZ EUROPEJSKĄ AGENCJĘ LEKÓW

ANEKS II WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ZMIANY CHARAKTERYSTYK PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTEK DLA PACJENTA PRZEDSTAWIONE PRZEZ EUROPEJSKĄ AGENCJĘ LEKÓW ANEKS II WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY DO ZMIANY CHARAKTERYSTYK PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTEK DLA PACJENTA PRZEDSTAWIONE PRZEZ EUROPEJSKĄ AGENCJĘ LEKÓW 108 WNIOSKI NAUKOWE OGÓLNE PODSUMOWANIE OCENY NAUKOWEJ

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Zdrowia Karta przedmiotu obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Spis treści. I. Podstawy psychiatrii

Spis treści. I. Podstawy psychiatrii Spis treści I. Podstawy psychiatrii 1. Zdrowie psychiczne podstawowe zagadnienia Monika Talarowska, Piotr Gałecki....................................................... 3 1.1. Wprowadzenie..............................................

Bardziej szczegółowo

HASHIMOTO A DEPRESJA.

HASHIMOTO A DEPRESJA. Wiesława Sotwin HASHIMOTO A DEPRESJA. Trudności diagnostyczne i (niektóre) ich powody 1. Doświadczenia osobiste. 2. Objawy depresji w Hashimoto. 3. Depresja a/ objawy b/ rozpowszechnienie Treść c/ etiopatogeneza

Bardziej szczegółowo

Nowe standardy AP A leczenia w schizofrenii

Nowe standardy AP A leczenia w schizofrenii FARMAKOTERAPIA W PSYCHIATRII I NEUROLOGII, 99, 3, 5~ Małgorzata Rzewuska Nowe standardy AP A leczenia w schizofrenii Samodzielna Pracownia Farmakoterapii Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne.

Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Ośrodkowy układ nerwowy. Zmiany morfologiczne i funkcjonalne. Prof. dr hab. med. Monika Puzianowska-Kuznicka Zakład Geriatrii i Gerontologii, Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego Zespół Kliniczno-Badawczy

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Andrzej Potemkowski Zakład Psychologii Klinicznej i Psychoprofilaktyki. Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

prof. dr hab. Andrzej Potemkowski Zakład Psychologii Klinicznej i Psychoprofilaktyki. Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie Lekarz, neurolog Marzena Zboch Dyrektor ds. medycznych Ośrodek Badawczo- Naukowo- Dydaktyczny Chorób Otępiennych Uniwersytetu Medycznego, im. Księdza Henryka Kardynała Gulbinowicza SP ZOZ w Ścinawie Rozprawa

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

Halina Flisiak - Antonijczuk Diagnostyka i leczenie całościowych zaburzeń rozwoju

Halina Flisiak - Antonijczuk Diagnostyka i leczenie całościowych zaburzeń rozwoju Halina Flisiak - Antonijczuk Diagnostyka i leczenie całościowych zaburzeń rozwoju Badanie przeprowadzono w ramach Programu Rządowego Wczesna, wielospecjalistyczna, kompleksowa i ciągła pomoc dziecku zagrożonemu

Bardziej szczegółowo