Badanie klientów i usługodawców usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Badanie klientów i usługodawców usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego"

Transkrypt

1 Badanie klientów i usługodawców usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego RAPORT KOOCOWY grudzieo

2 Prezentowany raport jest wynikiem Badania klientów i usługodawców usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego, przez firmę Quality Watch Sp. z o.o. w okresie wrzesieo grudzieo 2013 na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej Ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Koordynacja ze strony Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości: Sylwia Marczyoska. Wsparcie merytoryczne ze strony Zamawiającego zapewnili: Sylwia Marczyoska, Amanda Bełdowska, Marcin Kukla, Aleksandra Walczyk- Jansson oraz Joanna Odolioska. Raport koocowy jest efektem pracy zespołu ekspertów firmy Quality Watch, który tworzyli: dr Janusz Kornecki, Krystian Krawczyk, Piotr Szawiec oraz Anna Szczerbik. 2

3 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI 3 1. WPROWADZENIE PRZEDMIOT I CEL BADANIA STANDARD USŁUGI PILOTAŻOWEJ W ZAKRESIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO DLA MIKRO- I MAŁYCH PRZEDSIĘBIORCÓW METODOLOGIA BADAO METODY BADAO Badanie desk research Zogniskowane wywiady grupowe Badanie ilościowe metodą CAPI 22 3 WNIOSKI Z BADAO LITERATUROWYCH UWARUNKOWANIA FINANSOWANIA ROZWOJU MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW POSTAWY WOBEC FINANSOWANIA ZEWNĘTRZNEGO WYKORZYSTANIE INSTRUMENTÓW FINANSOWANIA ZEWNĘTRZNEGO PRZEZ FIRMY SEKTORA MSP WIEDZA O ISTNIEJĄCEJ OFERCIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO BARIERY W DOSTĘPIE DO FINANSOWANIA ZEWNĘTRZNEGO KLIENCI I USŁUGODAWCY USŁUGI PILOTAŻOWEJ W ZAKRESIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO DLA MIKRO- I MAŁYCH PRZEDSIĘBIORCÓW 32 4 WYNIKI BADANIA OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH FIRM FINANSOWANIE ZWROTNE I JEGO INSTRUMENTY Skala wykorzystania instrumentów finansowania zwrotnego Skala poinformowania o instrumentach finansowania zwrotnego Źródła informacji o finansowaniu zwrotnym i jego instrumentach Wiedza na temat instrumentów finansowania zwrotnego Nieudane próby pozyskania instrumentów finansowania zwrotnego Postawy respondentów wobec finansowania zwrotnego USŁUGA PILOTAŻOWA W ZAKRESIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO Zakres wykorzystania poszczególnych komponentów usługi pilotażowej Źródła informacji o usłudze pilotażowej Rola usługodawców i innych instytucji wsparcia biznesu w skorzystaniu z usługi pilotażowej Świadomośd usługobiorców istnienia standardu usługi i źródeł jej finansowania Ocena etapu I (diagnostycznego) usługi pilotażowej Ocena etapu II (asysty) usługi pilotażowej Ocena etapu III (doradczego) usługi pilotażowej Ocena komponentu II (szkoleniowego) Poziom zadowolenia z pilotażowej usługi finansowania zwrotnego Ocena przydatności usługi w zakresie finansowania zwrotnego Dostosowanie usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego do potrzeb odbiorców Dostępnośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego Ocena usługodawców usługi pilotażowej Jakośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego w opinii respondentów Gotowośd współdzielenia kosztów usługi w zakresie finansowania zwrotnego 78 3

4 Skłonnośd do sięgania po instrumenty finansowania zwrotnego jako rezultat skorzystania z usługi pilotażowej Usługa w zakresie finansowania zwrotnego a usługa asysty w prowadzeniu działalności gospodarczej świadczona przez Punkty Konsultacyjne KSU Oczekiwane obszary wsparcia biznesowego 82 5 WNIOSKI I REKOMENDACJE WERYFIKACJA HIPOTEZ BADAWCZYCH WNIOSKI OGÓLNE I REKOMENDACJE BIBLIOGRAFIA ZAŁĄCZNIK 1 - KWESTIONARIUSZ CAPI 102 4

5 1. WPROWADZENIE Niniejszy Raport prezentuje wyniki Badania klientów i usługodawców usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego realizowanego w okresie wrzesieo-grudzieo 2013 przez firmę Quality Watch Sp. z o.o. na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. W ramach projektu analizom poddano Komponent I (etapy: diagnoza, asysta, doradztwo) oraz Komponent II (szkolenia) powyższej usługi, znajdującej się w fazie testowej Krajowego Systemu Usług. Jeden ze zdefiniowanych celów strategicznych Krajowego Systemu Usług, zapisany w Strategii Rozwoju KSU brzmi: System wprowadzający nowe usługi, zapewniające rozwój firm w obszarach wymagających wsparcia paostwa. Krajowy System Usług ma byd otwarty zarówno na wprowadzanie nowych usług do swojej oferty, modyfikowanie zakresów wspieranych usług, jak i na rezygnowanie z pewnych usług, jeśli potwierdzone zostanie, że przesłanki, które zdecydowały o systemowym wspieraniu tych usług ustały (np. pojawiła się podaż komercyjna albo zmieniły się priorytety Rządu). Przeprowadzone badania ilościowe oraz jakościowe pomogły dokonad szczegółowej oceny poszczególnych elementów usługi pilotażowej z perspektywy grup docelowych. W badaniach CAPI byli to przedsiębiorcy, którzy skorzystali z testowanej usługi, natomiast badania jakościowe zogniskowane wywiady grupowe dodatkowo objęły trzy grupy: (1) przedsiębiorców, którzy nie skorzystali z finansowania zwrotnego, ale byliby tym zainteresowani, (2) usługodawców, którzy uzyskali wsparcie na testowanie i wdrożenie usług pilotażowych w zakresie finansowania zwrotnego oraz (3) usługodawców działających w obszarze wyżej wymienionych usług, którzy nie brali udziału w ich testowaniu i wdrożeniu. Powyższe zróżnicowanie respondentów pozwoliło na dokonanie wielowymiarowej analizy, uwzględniającej potrzeby i opinie wszystkich wyżej wymienionych grup. W celu zachowania czytelnej struktury raportu, każdy rozdział stanowi odrębną tematycznie częśd, jednocześnie będąc integralnym ogniwem całej analizy. Zatem w rozdziale pierwszym zaprezentowano podstawowe informacje o badaniu: zakres, etapy oraz cel główny badania, a także pytania badawcze. Następnie opisano usługę pilotażową pod kątem składających się na nią komponentów oraz standardów jej świadczenia. Rozdział drugi jest wprowadzeniem do metodyki badao. Zawarto w nim szczegółową charakterystykę wykorzystanych technik badawczych: analizy desk research, zogniskowanych wywiadów grupowych oraz badania CAPI. W kolejnym rozdziale trzecim opisano wnioski z badao literaturowych, traktujące między innymi o uwarunkowaniach finansowania przedsiębiorstw z sektora MŚP. Przywołane zostały również wyniki badao prowadzonych w poprzednich latach w obszarze finansowania zwrotnego. Rozdział zamyka charakterystyka klientów usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego, a także usługodawców, którzy dostarczali tę usługę. Rozdział czwarty stanowi prezentację wyników badao CAPI oraz FGI. Rozdział rozpoczęto dokonaniem charakterystyki instrumentów finansowania zwrotnego, by następnie poprzez przekrojowy opis badanych firm przejśd do analizy etapów Komponentu I oraz Komponentu II usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego. W ramach tego zagadnienia omówiono między innymi: zakres wykorzystania określonych komponentów usługi pilotażowej, źródła informacji o niej, a także kwestię roli usługodawców i innych instytucji otoczenia biznesu we wspieraniu korzystania z usługi pilotażowej. W rozdziale tym zaprezentowano także wyniki badao odnoszące się do poziomu 5

6 wiedzy badanych o standardach świadczenia usługi, źródłach jej finansowania oraz o instytucji, która nadzoruje jej świadczenie. Oprócz przedstawiania wyników badania CAPI, w raporcie przytoczono ponadto interesujące, wnoszące wartośd dodaną wypowiedzi respondentów zogniskowanego wywiadu grupowego. Rozdział piaty wnioski i rekomendacje stanowi podsumowanie przeprowadzonych analiz. Ich struktura została podporządkowana stworzonej na etapie raportu metodologicznego matrycy powiązao pytao badawczych z wykorzystanymi technikami badawczymi. Każde pytanie badawcze zostało zweryfikowane pod kątem postawionych hipotez. Aby rekomendacje płynące z badania były możliwe do wdrożenia, w każdym przypadku starano się zidentyfikowad instytucję, bądź inne podmioty, które powinny zostad zaangażowane we współpracę przy rozwijaniu albo modyfikacji pilotażowej usługi w zakresie finansowania zwrotnego. Przeprowadzone w ramach badania analizy pozwoliły na wyciągnięcie następujących wniosków: Usługa pilotażowa w zakresie finansowania zwrotnego, która była testowana, powinna zostad wdrożona do systemu KSU. Dane zebrane na podstawie wywiadów CAPI i badao fokusowych wskazują na generalnie bardzo pozytywny odbiór zaprojektowanej usługi. Bardzo wysoko oceniany jest przez usługobiorców poziom zadowolenia z usługi (powyżej 95%) i to zarówno z poszczególnych etapów usługi, jak i z działao składających się na każdy z etapów. Usługa powinna byd dofinansowana ze środków publicznych. Pomimo bardzo pozytywnego odbioru jakości usługi, niewielka częśd respondentów badania CAPI jest gotowa współuczestniczyd w kosztach usługi. Taką deklarację wyraziło: 12,3% respondentów w odniesieniu do usługi doradczej, 19,7% w odniesieniu do usługi diagnozy, 28,8% osób w odniesieniu do usługi asysty i 33,0% w odniesieniu do szkoleo. W przypadku częściowej odpłatności ze strony klienta, akceptowalny koszt wyniósłby 20%. Testowana usługa pilotażowa jest w wysokim stopniu dostosowana do potrzeb odbiorców. W badaniu CAPI ponad 90% respondentów oceniło stopieo dostosowania usługi do swoich potrzeb jako bardzo wysoki (57,5%) lub raczej wysoki (35,5%). Negatywne opinie pochodziły od zaledwie 4,2% respondentów badania CAPI oraz jednostkowych uczestników badao fokusowych. Jakośd usługi pilotażowej i kompetencje konsultantów świadczących usługę pilotażową zostały wysoko ocenione przez respondentów badao CAPI i FGI, co wskazuje, iż kryteria wyboru wykonawców usługi pilotażowej zostały określone w sposób właściwy. Poziom zadowolenia z usługi pilotażowej został oceniony przez jej klientów bardzo wysoko. Ocena wszystkich elementów usługi kształtuje się na równie wysokim poziomie. Niezależnie od etapu usługi oscyluje w granicach 95-99%. Usługa pilotażowa przyniosła ich klientom realne korzyści w postaci uzyskania optymalnej oferty finansowania zwrotnego. Taką opinię zadeklarowało 90% respondentów CAPI. Jakośd usługi pilotażowej, jej dostępnośd oraz kwalifikacje konsultantów zostały ocenione wysoko. Zakres usługi pilotażowej oraz procedura świadczenia usługi zasadniczo zostały właściwie zdefiniowane. 6

7 Podstawowym źródłem wiedzy o usłudze pilotażowej był Internet. W dalszej kolejności były to informacje pochodzące od innych przedsiębiorców (20,8%), Punktów Konsultacyjnych Krajowego Systemu Usług (15,7%) lub samych usługodawców (13,3%). Skorzystanie z usługi pilotażowej tylko w nielicznych przypadkach było konsekwencją skorzystania z usługi PK KSU. Usługodawcy wybrani do pilotażu usługi świadczyli ją na ogół zgodnie z przyjętym standardem. Usługobiorcy byli w przeważającej większości świadomi, że usługa świadczona jest według standardów określonych i monitorowanych przez agencję rządową. Klienci usługi pilotażowej zgłaszali największe zapotrzebowanie na wsparcie objęte etapem diagnozy (I) i etapem asysty (II), a najmniejsze na wsparcie objęte etapem doradczym (III). Klienci usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego mają trudności w odróżnieniu tej usługi od usługi asysty w prowadzeniu działalności, świadczonej w ramach usługi Punktów Konsultacyjnych KSU. Większośd firm wskazuje na zapotrzebowanie dotyczące wsparcia w zakresie innych usług okołobiznesowych, wśród których na plan pierwszy wysuwa się wsparcie w zakresie ograniczania kosztów działalności firm. W wyniku realizacji usługi pilotażowej klienci są bardziej skłonni sięgad po instrumenty finansowania zwrotnego. Główną barierą we wdrażaniu usługi pilotażowej była niewystarczająca promocja usługi i dostępnośd informacji o niej. Stwierdził tak co czwarty respondent CAPI. Klienci usługi pilotażowej w zdecydowanej większości nie współpracowali wcześniej z usługodawcą usługi. Najważniejsze rekomendacje są następujące: Rekomendujemy wdrożenie usługi pilotażowej do systemu KSU. Jednocześnie warto rozważyd możliwośd wprowadzenia zmian do standardu usługi w zakresie finansowania zwrotnego w odniesieniu do jej zakresu i formuły wsparcia w ramach usługi, przy utrzymaniu testowanego w ramach pilotażu rozwiązania modułowego (możliwości wyboru przez klienta poszczególnych etapów usługi). Należy utrzymad w okresie przejściowym 3-5 lat (czas niezbędny do wyjścia gospodarki z fazy dekoniunktury oraz do upowszechnienia się usługi wśród przedsiębiorców) nieodpłatnego charakteru usługi. Warto rozważyd wprowadzenie popytowego modelu dystrybucji usług, gdzie przedsiębiorca w miarę swobodnie może dokonywad wyboru pomiędzy różnymi usługodawcami. Istotnym aspektem rozwoju KSU jest przetestowanie w ramach systemu nowych usług okołobiznesowych. Szczególny nacisk należy położyd na wzmacnianie spójności przekazu informacyjnego związanego z usługami dla biznesu, który będzie podkreślał ich systemowy charakter i zakres udzielanego wsparcia. Konieczne jest podjęcie intensywnych działao promujących usługę w zakresie finansowania zwrotnego. Ponadto, rekomenduje się ukierunkowanie działao informacyjnych w zakresie 7

8 instrumentów finansowania zwrotnego w zależności od branży, w jakiej działa przedsiębiorstwo i fazy cyklu życia, w jakiej się znajduje. Sugerujemy przeprowadzenie pogłębionego badania dla diagnozy obszarów tworzących bariery w dostępie MSP do poszczególnych instrumentów finansowania zwrotnego. Ważne jest wzmocnienie informacyjne przekazu na temat dostępności i warunków korzystania z instrumentów wsparcia, w stosunku do których istnieje niewykorzystany potencjał. Należy wykorzystad fazę pilotażu nie tylko do testowania, lecz także do tworzenia pozytywnego wizerunku usługi w oczach klientów, przy programowaniu kolejnych usług wsparcia przedsiębiorców. Szczegółowe omówienie wniosków i rekomendacji zostało umieszczone w rozdziale piątym (s.83) 8

9 1.1 PRZEDMIOT I CEL BADANIA Przedmiotem zamówienia, którego wyniki prezentuje niniejszy raport, było przeprowadzenie badania klientów i usługodawców pilotażowej usługi Krajowego Systemu Usług w zakresie finansowania zwrotnego, testowanej w ramach projektu własnego Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości pt: Wsparcie i rozwój instytucji świadczących usługi na rzecz przedsiębiorczości oraz ich sieci, realizowanego w ramach poddziałania Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Celem badania było dostarczenie informacji wspierających podjęcie decyzji o dofinansowaniu ze środków publicznych pilotażowej usługi w zakresie finansowania zwrotnego (przejście od fazy pilotażu tej usługi do zapewnienia jej systemowego wsparcia), rezygnacji z usługi po fazie testowania lub modyfikacji zakresu usługi. Dodatkowo badanie miało posłużyd projektowaniu ewentualnych nowych usług okołobiznesowych dla przedsiębiorstw i osób rozpoczynających działalnośd gospodarczą. Badanie miało na celu dostarczyd odpowiedzi na następujące pytania: 1) Czy usługa pilotażowa, która została poddana testowaniu powinna zostad wdrożona do systemu KSU i byd dofinansowywana ze środków publicznych (jeśli tak, to w jakiej wysokości)? Jeśli usługa miałaby byd częściowo odpłatna, to jakiej wysokości koszt byłby akceptowalny dla klienta takiej usługi? 2) Jakie są potrzeby firm w obszarach tematycznych, których dotyczy usługa pilotażowa? 3) Czy przetestowana usługa pilotażowa jest dostosowana do potrzeb odbiorców? 4) Czy zakres usługi pilotażowej i procedura jej świadczenia jest właściwie zdefiniowana? 5) Czy zakres usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego pokrywa się w praktyce z usługą asysty w prowadzeniu działalności w ramach usługi PK KSU. 6) Jaka jest jakośd i dostępnośd usługi pilotażowej? 7) Jaki jest poziom zadowolenia klientów z usługi pilotażowej oraz kompetencje konsultantów je świadczących? 8) Czy usługa pilotażowa przyniosła ich klientom realne korzyści? (czy uzyskane warunki finansowania zwrotnego byłyby analogiczne w przypadku nie skorzystania ze wsparcia doradcy, czy usługa pilotażowa pozwoliła na otrzymanie najbardziej atrakcyjnej na rynku oferty finansowania?). 9) Jakie są bariery we wdrażaniu usług pilotażowych? 10) Czy zmieniło się nastawienie klienta do korzystania z finansowania zwrotnego w wyniku realizacji usługi? 11) Czy kryteria wyboru wykonawców testujących usługę pilotażową zostały właściwie określone? 12) Czy wybrani usługodawcy świadczą usługi zgodnie z przyjętym standardem? 13) Czy usługobiorcy są świadomi, że usługa świadczona jest według standardów określonych i monitorowanych przez agencję rządową? 14) Jaki jest sposób dotarcia klienta do usługobiorcy i źródło wiedzy o dostępnej usłudze pilotażowej? Czy skorzystanie klienta z usługi pilotażowej było konsekwencją skorzystania z usługi PK KSU? 9

10 15) Na jakie inne usługi około biznesowe istnieje zapotrzebowanie ze strony przedsiębiorstw (wsparcie w zakresie ograniczania kosztów działalności firm, pomoc w tworzeniu grup zakupowych, inne?) Odpowiedzi na postawione pytania badawcze zostały umieszczone w rozdziale piątym niniejszego raportu ( Wnioski i rekomendacje ). Realizacja poszczególnych etapów badania, dobór i kolejnośd wykorzystania określonych technik badawczych, nakierowana była na osiągnięcie celu głównego. W prezentowanym badaniu można wyróżnid siedem głównych etapów (rys.1). W etapie pierwszym przeprowadzono analizę desk research. Dzięki uzyskanym w ten sposób informacjom, nakreślono tło badania, a także skonstruowano adekwatne narzędzia badawcze: kwestionariusz CAPI oraz scenariusz zogniskowanego wywiadu grupowego. W etapie drugim zorganizowano cztery zogniskowane wywiady grupowe. Poruszane podczas dyskusji zagadnienia, pozwoliły poznad opinie grup docelowych, ich argumentację i sposób postrzegania kwestii finansowania zwrotnego. Ponadto, analiza zebranego materiału empirycznego dostarczyła wskazówek odnośnie modyfikacji kwestionariusza CAPI pod kątem: dodania wyjaśnieo w przypadku pojęd niejasnych dla respondentów, ustalenia możliwych wariantów odpowiedzi, określenia zakresu wyróżnionych w kwestionariuszu obszarów tematycznych. Ponieważ jedynie odpowiednio skonstruowane narzędzie pozwala na uzyskanie wartościowych wyników, w etapie trzecim przeprowadzono pilotaż kwestionariusza na próbie n=20. Dzięki temu, ostatecznie dostosowano narzędzie badawcze do zakresu badania, postawionych pytao badawczych oraz specyfiki respondentów. Etap czwarty objął realizację badania CAPI na próbie n=332. Zebrane dane dostarczyły usystematyzowanych oraz przekrojowych informacji na temat klientów usługi pilotażowej KSU w zakresie finansowania zwrotnego. Efektem prac w etapie piątym była wstępna wersja raportu koocowego, poddana dyskusji w ramach spotkania Wykonawcy z Zamawiającym (etap szósty). W ostatnim siódmym etapie badania powstał raport koocowy, syntetyzujący kilkumiesięczny okres prac. Wypracowane rekomendacje mają byd pomocne w dostosowaniu pilotażowej usługi w zakresie finansowania zwrotnego do potrzeb przedsiębiorców. 10

11 Rys. 1. Etapy badania Etap 1 Przeprowadzenie analizy desk research Etap 2 Etap 3 Etap 4 Etap 5 Przeprowadzenie zogniskowanych wywiadów grupowych (FGI) Przygotowanie i przeprowadzenie pilotażu badania ilościowego metodą CAPI Realizacja badania ilościowego metodą CAPI Opracowanie wstępnej wersji raportu koocowego Etap 6 Konsultacje i prezentacja wyników badania Etap 7 Opracowanie i dostarczenie raportu koocowego Aby każde pytanie badawcze zostało należycie opracowane, stworzono matrycę powiązao pytao badawczych Z wybranymi technikami badawczymi (tabela 1). Do każdego z pytao badawczych szczegółowo przyporządkowano konkretne pytania z kwestionariusza CAPI oraz postawiono hipotezy, które zostały zweryfikowane w świetle przeprowadzonych badao w rozdziale piątym, gdzie zawarte zostały wnioski oraz rekomendacje. 11

12 Tabela 1. Matryca powiązao pytao badawczych z technikami badawczymi Pytanie badawcze Desk research FGI CAPI Problemy / hipotezy badawcze Strona Strona popytowa podażowa Pytania kwestionariuszowe 1. Czy usługa pilotażowa, która została poddana testowaniu powinna zostad wdrożona do systemu KSU i byd dofinansowywana ze środków publicznych? Jeśli tak, to w jakiej wysokości? Jeśli usługa miałaby byd częściowo odpłatna, to jakiej wysokości koszt byłby akceptowalny dla klienta takiej usługi? 2. Jakie są potrzeby firm w obszarach tematycznych, których dotyczy usługa pilotażowa? H1: Usługa pilotażowa FZ przynosi w opinii klientów istotną wartośd dodaną dla ich biznesu (wskaźnik 80% wskazao klientów). H2: Usługobiorcy FZ są skłonni ponieśd 20% ogólnych kosztów usługi (wskaźnik 80% wskazao klientów). H3: Największe zapotrzebowanie usługobiorców usługi FZ dotyczy dopasowania źródła finansowania zwrotnego do zdiagnozowanej sytuacji ekonomiczno-finansowej D7. Jak ocenia Pan/i wartośd etapu I usługi pilotażowej dla Pana/i firmy? E3. Jak ocenia Pan/i wartośd etapu II usługi pilotażowej dla Pana/i firmy? F3. Jak ocenia Pan/i wartośd etapu III (doradczego) usługi pilotażowej dla Pana/i firmy? D10. Czy Pana/i firma byłaby skłonna pokryd częśd realnych kosztów świadczenia usługi w zakresie etapu I (których koszt wynosi nie więcej niż zł brutto)? D10a. A w jakiej części (w procentach)? E6. Czy Pana/i firma byłaby skłonna pokryd częśd realnych kosztów świadczenia usługi w zakresie etapu II (których koszt wynosi nie więcej niż 400 zł brutto)? E6a. A w jakiej części (w procentach)? F6. Czy Pana/i firma byłaby skłonna pokryd częśd realnych kosztów świadczenia usługi w zakresie etapu III (których koszt wynosi nie więcej niż zł brutto)? F6a. A w jakiej części (w procentach)? G6. Czy Pana/i firma byłaby skłonna pokryd częśd realnych kosztów świadczenia usługi szkoleniowej w powyższym zakresie (nie więcej niż zł brutto na 1 uczestnika szkoleo)? G6a. A w jakiej części (w procentach)? D8. Które z elementów usługi etapu diagnostycznego (I) warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. E4. Które z elementów usługi etapu asysty (II) warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. F4. Które z elementów usługi etapu III (doradczego) warto by utrzymad w 12

13 Pytanie badawcze 3. Czy przetestowana usługa pilotażowa jest dostosowana do potrzeb odbiorców? 4. Czy zakres usługi pilotażowej i procedura jej świadczenia jest właściwie zdefiniowana? Desk research FGI CAPI Problemy / hipotezy badawcze firmy klienta. H4:Najmniejsze zapotrzebowanie klientów usługi FZ dotyczy komponentu szkoleniowego. H5: Usługa pilotażowa FZ jest w wysokim stopniu dostosowana do potrzeb odbiorców (wskaźnik 80% wskazao klientów). H6: Zakres usługi pilotażowej FZ wymaga modyfikacji w kierunku lepszego dopasowania do rzeczywistych potrzeb klientów. Pytania kwestionariuszowe planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. G4. Czy uważa Pan/i, że komponent szkoleniowy, niekoniecznie w tym kształcie, warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w tym zakresie. D8. Które z elementów usługi etapu diagnostycznego (I) warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. E4. Które z elementów usługi etapu asysty (II) warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. F4. Które z elementów usługi etapu III (doradczego) warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. G4. Czy uważa Pan/i, że komponent szkoleniowy, niekoniecznie w tym kształcie, warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w tym zakresie. H4. Jak ogólnie ocenia Pan/i stopieo dostosowania usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego do potrzeb Pana/i firmy w tym zakresie? D8. Które z elementów usługi etapu diagnostycznego (I) warto by utrzymad w planowanej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego? Proszę ocenid potrzeby Pana/i firmy w danym zakresie. D9. A czy są jakieś inne elementy diagnostyczne, które warto by było wprowadzid do usługi w zakresie finansowania zwrotnego? D9a. Jakie konkretnie? 13

14 Pytanie badawcze 5. Czy zakres usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego pokrywa się w praktyce z usługą asysty w prowadzeniu działalności w ramach usługi PK KSU? 6. Jaka jest jakośd i dostępnośd usługi pilotażowej? Desk research FGI CAPI Problemy / hipotezy badawcze H7: Procedura świadczenia usługi pilotażowej FZ wymaga modyfikacji w kierunku lepszego dopasowania do oczekiwao klientów. H8: Klienci usługi pilotażowej FZ dostrzegają w niej elementy, które w istotny sposób różnicują jej zakres od usługi asysty PK KSU. H9: Jakośd usługi pilotażowej FZ została wysoko oceniona przez klientów (wskaźnik 80% wskazao klientów). H10: Dostępnośd usługi pilotażowej FZ została wysoko oceniona przez klientów (wskaźnik 80% Pytania kwestionariuszowe E5. A czy są jakieś inne elementy usługi w zakresie asysty, które warto by było wprowadzid do usługi w zakresie finansowania zwrotnego? E5a. Jakie konkretnie? F5. A czy są jakieś inne elementy usługi w zakresie doradztwa, które warto by było wprowadzid do usługi w zakresie finansowania zwrotnego? F5a. Jakie konkretnie? G5. A czy są jakieś inne tematy szkoleniowe, które warto by było wprowadzid do usługi w zakresie finansowania zwrotnego? G5a. Jakie konkretnie? D5. Czy czas realizacji etapu I wynoszący nie dłużej niż 60 dni (obejmujący także czas oczekiwania na decyzję instytucji finansującej) ocenia Pan/i jako: D6. Proszę uzasadnid swoją ocenę. H6: Czy zmieniłby Pan/i cokolwiek w procesie udostępnienia usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego, tak by była lepiej dopasowana do oczekiwao Pana/i firmy. I2. Co Pani/a zdaniem odróżnia usługę pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego od usługi asysty? H5: Jak ogólnie ocenia Pan/i jakośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego? H2: Jak ocenia Pan/i dostępnośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego? 14

15 Pytanie badawcze Desk research FGI CAPI Problemy / hipotezy badawcze wskazao klientów). Pytania kwestionariuszowe 7. Jaki jest poziom zadowolenia klientów z usługi pilotażowej oraz kompetencje konsultantów je świadczących? H11: Poziom zadowolenia z usługi pilotażowej FZ został oceniony jako wysoki przez klientów (wskaźnik 80% wskazao klientów). H11: Kompetencje konsultantów świadczących usługi pilotażowe FZ zostały ocenione jako wysokie przez klientów (wskaźnik 80% wskazao klientów). D4. Jak ocenia Pan/i poziom zadowolenia z uzyskanego wsparcia w poszczególnych elementach usługi? E2. Jak ocenia Pan/i poziom zadowolenia z uzyskanego wsparcia w poszczególnych elementach usługi? F2. Jak ocenia Pan/i poziom zadowolenia z uzyskanego wsparcia w poszczególnych elementach usługi? G2. Jak ocenia Pan/i poziom zadowolenia ze szkolenia w poszczególnych zakresach tematycznych? H3: Jak ocenia Pan/i kompetencje konsultantów świadczących usługę pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego? 8. Czy usługa pilotażowa przyniosła ich klientom realne korzyści? (czy uzyskane warunki finansowania zwrotnego byłyby analogiczne w przypadku nie skorzystania ze wsparcia doradcy, czy usługa pilotażowa pozwoliła na otrzymanie najbardziej atrakcyjnej na rynku oferty finansowania?) H12: Zdecydowana większośd klientów usługi pilotażowej FZ jest przekonana, że uzyskana oferta finansowania zwrotnego była optymalna (wskaźnik 80% wskazao klientów). G3. Jak ocenia Pan/i wzrost poziomu swojej wiedzy i umiejętności w zakresie: H7: Czy ma Pan/i poczucie, że uzyskana oferta finansowania zwrotnego była optymalna, tzn. była najlepiej dostosowana do potrzeb i możliwości Pana/i firmy spośród ofert dostępnych na rynku? 9. Jakie są bariery we wdrażaniu usług pilotażowych? H13: Główną barierę we wdrożeniu usługi pilotażowej FZ stanowiła promocja usługi. H6: Czy zmieniłby Pan/i cokolwiek w procesie udostępnienia usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego, tak by była lepiej dopasowana do oczekiwao Pana/i firmy. 15

16 Pytanie badawcze 10. Czy zmieniło się nastawienie klienta do korzystania z finansowania zwrotnego w wyniku realizacji usługi? 11. Czy kryteria wyboru wykonawców testujących usługę pilotażową zostały właściwie określone? 12. Czy wybrani usługodawcy świadczą usługi zgodnie z przyjętym standardem? 13. Czy usługobiorcy są świadomi, że usługa świadczona jest według standardów określonych i monitorowanych przez agencję rządową? Desk FGI CAPI Problemy / hipotezy research badawcze H14: Zdecydowana większośd klientów usługi pilotażowej FZ jest bardziej skłonna korzystad z instrumentów finansowania zwrotnego w wyniku realizacji usługi. H15: Kryteria wyboru usługodawców usługi pilotażowej FZ wymagają modyfikacji. H16: Zdecydowana większośd usługodawców usługi pilotażowej FZ świadczyła usługi zgodnie ze standardem (wskaźnik 80% wskazao klientów). H17: Większośd klientów usługi pilotażowej FZ jest świadomych, że usługa świadczona jest według standardów określonych i monitorowanych przez agencję rządową (wskaźnik znajomości spontanicznej 60% wskazao klientów). Pytania kwestionariuszowe H8: Czy po realizacji usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego Pani/a firma jest bardziej skłonna korzystad z instrumentów finansowania zwrotnego? H2: Jak ocenia Pan/i dostępnośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego? H6: Czy zmieniłby Pan/i cokolwiek w procesie udostępnienia usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego, tak by była lepiej dopasowana do oczekiwao Pana/i firmy. D1. Jak przebiegał proces przedstawienia przez konsultanta ofert finansowania zwrotnego? D2. Jakie elementy zawierały przedstawione oferty? D3. Czy usługa w etapie I (diagnostycznym) objęła ponadto: E1. Jaki był zakres wsparcia udzielonego przez doradcę przy załatwianiu formalności z instytucją finansującą? F1. Jaki był zakres wsparcia udzielonego przez doradcę w ramach etapu III? G1. Jaki był zakres usługi szkoleniowej (Komponent 2)? H1: Jak wyglądało miejsce/a, w którym były udzielane konsultacje? C7. Czy korzystając z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego miał/a Pan/i świadomośd, kto określa i monitoruje standard jej świadczenia? Czy konsultant o tym wspominał? 16

17 Pytanie badawcze 14. Jaki jest sposób dotarcia klienta do usługobiorcy i źródło wiedzy o dostępnej usłudze pilotażowej? Czy skorzystanie klienta z usługi pilotażowej było konsekwencją skorzystania z usługi PK KSU? Desk research FGI CAPI Problemy / hipotezy badawcze H18: Zdecydowana większośd klientów usługi pilotażowej FZ wywodzi się spośród klientów usługodawcy (wskaźnik 80% wskazao klientów). H19: Pierwszym źródłem wiedzy o usłudze pilotażowej FZ był dla większości klientów usługodawca (wskaźnik 60% wskazao klientów). Pytania kwestionariuszowe C4. Czy realizacja usługi pilotażowej była pierwszym zrealizowanym projektem współpracy Pana/i firmy z usługodawcą usługi pilotażowej? C3. Kto zainicjował zainteresowanie usługą pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego, czego rezultatem było skorzystanie z tej usługi? C2. Skąd dowiedział się Pan/i o usłudze pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego? C6: Czy skorzystanie przez Pani/a firmę z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego było konsekwencją skorzystania z usługi PK KSU? H20: Dla większości klientów usługi pilotażowej FZ skorzystanie z usługi FZ było konsekwencją wcześniejszego skorzystania z usługi PK KSU (wskaźnik 60% wskazao klientów). 15. Na jakie inne usługi około biznesowe istnieje zapotrzebowanie ze strony przedsiębiorstw (wsparcie w zakresie ograniczania kosztów działalności firm, pomoc w tworzeniu grup zakupowych, inne?) H21: Znacząca częśd klientów usługi pilotażowej FZ wskazuje na zapotrzebowanie na inne usługi wspierające prowadzenie działalności biznesowej nie objęte standardami PK KSU (wskaźnik 30% wskazao klientów). I3. Jakimi innymi usługami wspierającymi prowadzenie działalności biznesowej Pani/a firma mogłaby byd zainteresowana? 17

18 1.2 STANDARD USŁUGI PILOTAŻOWEJ W ZAKRESIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO DLA MIKRO- I MAŁYCH PRZEDSIĘBIORCÓW Usługodawców testowanej usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego wyłoniono w drodze konkursu ogłoszonego przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości w ramach Poddziałania Poprawa jakości usług świadczonych przez instytucje wspierające rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki na lata Wnioski składane przez wnioskodawców oceniane były pod względem formalnym i merytorycznym. Wnioski, którym przyznano najwyższą liczbę punktów, mogły uzyskad finansowanie dla zapisanych w nich projektów, w zależności od dostępności środków finansowych przeznaczonych na sfinansowanie fazy pilotażowej usługi. Pula dostępnych w ramach konkursu środków wynosiła ,00 złotych. Poprawnych pod względem merytorycznych wniosków złożono ogółem 25, z czego 15 rekomendowano do wsparcia finansowego. Wnioskodawcy wystąpili o dofinansowanie na łączną kwotę ,54 złotych, co niemalże wyczerpało pule dostępnych środków finansowych postawionych do dyspozycji na przetestowanie i wdrożenie usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego dla mikro- i małych przedsiębiorstw. Zestawienie dostawców usługi pilotażowej zostało zawarte w pkt. 3.6 niniejszego raportu. Usługa w zakresie finansowania zwrotnego dla mikro- i małych przedsiębiorców składała się z dwóch komponentów, tj.: I. Komponent I usługa doradcza, w którym wyróżnia się: etap I diagnoza potrzeb i możliwości finansowych Klienta z dopasowaniem i przedstawieniem oferty dostępnych źródeł finansowania oraz doradztwo przy ubieganiu się o wybrany przez Klienta sposób finansowania, w tym przygotowanie wniosku o uzyskanie finansowania i sporządzenie biznes planu; etap II asysta przy załatwianiu formalności z instytucją finansującą; etap III doradztwo we wdrożeniu założeo biznes planu opracowanego w etapie I i asysta przy spłacie zaciągniętego zobowiązania finansowego przez 6 miesięcy od momentu otrzymania przez Klienta środków finansowych od instytucji finansującej. II. Komponent II usługa szkoleniowa, na którą składały się szkolenia z podstawowych pojęd ekonomicznych, planowania przedsięwzięcia, ubiegania się o jego finansowanie i monitorowania jego realizacji. Komponent II był rozłączny z Komponentem I. Usługi szkoleniowe mogły byd organizowane zarówno dla Klientów korzystających z usługi określonej w Komponencie I, jak i dla pozostałych mikroi małych przedsiębiorców. 18

19 Zakres działao objętych Komponentem I był następujący: Etap I: diagnoza potrzeb i możliwości finansowych Klienta z dopasowaniem i przedstawieniem oferty dostępnych źródeł finansowania oraz doradztwa przy ubieganiu się o wybrany przez Klienta sposób finansowania; Diagnoza potrzeb i możliwości finansowych Klienta polegała na identyfikacji jego potrzeb finansowych poprzez: przeprowadzenie szczegółowego wywiadu, analizę dokumentów finansowych pod względem określenia jego zdolności kredytowej, dopasowanie oferty finansowania zwrotnego adekwatnego do zdiagnozowanej potrzeby i określonej zdolności do spłaty oraz pomoc przy ubieganiu się przez Klienta o uzyskanie finansowania, z jednoczesnym podkreśleniem korzyści wynikających z planowania strategicznego. Diagnoza odbywała się przy wykorzystaniu formularza diagnozy potrzeb i możliwości finansowych Klienta, wspomagającego konsultanta w procesie świadczenia usługi składającego się z czterech części: a) Częśd I identyfikacja potrzeb i możliwości finansowych Klienta, obejmująca: (i) cel finansowania (inwestycja, finansowanie bieżących potrzeb, kredyt / pożyczka inwestycyjno-obrotowa), (ii) kwota finansowania, (iii) środki własne przeznaczone na realizację przedsięwzięcia, (iv) możliwości zabezpieczenia spłaty zaciąganego zobowiązania. b) Częśd II analiza dokumentów finansowych, obejmująca: (i) wyliczenie średniego zysku netto za ostatnie 2 lata działalności, a jeżeli nie jest to możliwe za okres funkcjonowania przedsiębiorcy, (ii) określenie wysokości obecnych miesięcznych zobowiązao kredytowych Klienta, (iii) określenie zysku pozostającego do dyspozycji Klienta na spłatę nowego zobowiązania. c) Częśd III dopasowanie dostępnych źródeł finansowania zwrotnego adekwatnych do zdiagnozowanej potrzeby i określonej zdolności do spłaty zobowiązao oraz przedstawienie ofert kredytu / pożyczki / leasingu, obejmujących: (i) harmonogram spłaty, (ii) oszacowanie kosztów obsługi zobowiązania, (iii) wymaganą wysokośd udziału własnego Klienta w finansowanym przedsięwzięciu, (iv) wymagane / możliwe formy i koszty ustanowienia zabezpieczenia spłaty zaciąganego zobowiązania, (v) sposób wypłaty i rozliczenia się z otrzymanych środków. d) Częśd IV, zawierająca decyzję Klienta o wyborze ofert finansowania zwrotnego oraz zgodę Klienta i termin rozpoczęcia świadczenia usługi w następnych etapach. Etap I obejmował obligatoryjnie wywiad z Klientem przeprowadzany według zestandaryzowanego formularza diagnozy oraz analizę dokumentacji finansowej związanej z prowadzeniem działalności gospodarczej. Maksymalnie 30% usług mogło zakooczyd się na etapie I z powodu odmowy udzielenia Klientowi finansowania zwrotnego. Odmowa udzielenia finansowania zwrotnego kooczyła świadczenie usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego dla mikro- i małych przedsiębiorców na tym etapie. Maksymalny założony udział Klientów obsługiwanych w ramach usługi i kierowanych do jednej instytucji finansującej ustalono na poziomie 40%, przy czym w uzasadnionych przypadkach istniała możliwośd jego przekroczenia. 19

20 Etap II: asysta przy załatwianiu formalności z instytucją finansującą Polegała na asystowaniu i doradzaniu Klientowi podczas: 1) zawierania umowy, której skutkiem jest zaciągnięcie zobowiązania finansowego, 2) ustanawiania zabezpieczeo spłaty zobowiązania, 3) dokonywania zakupu inwestycyjnego, 4) rozliczenia wykorzystania uzyskanych środków finansowych, jeśli jest to wymagane przez instytucję finansującą. Doradca zobowiązany był do wyjaśnienia postanowieo umowy, udzielenia pomocy podczas załatwiania formalności związanych z ustanawianiem zabezpieczeo spłaty zobowiązania oraz wskazania zaleceo dotyczących trybu postępowania i zgodności z wymaganiami umowy finansowania zwrotnego. Jeśli problem wymagał specjalistycznej wiedzy, należało Klienta poinformowad, gdzie znajdzie eksperta w danej dziedzinie oraz o warunkach wydania ekspertyzy. Produktem pracy doradcy na tym etapie była umowa o finansowanie zwrotne zawarta przez Klienta z instytucją finansującą. Etap III: doradztwo we wdrożeniu założeo biznes planu opracowanego w etapie I i asysta przy spłacie zaciągniętego zobowiązania finansowego Wsparcie polegało na monitorowaniu wdrażania założeo biznes planu opracowanego na etapie I usługi oraz bieżącym doradzaniu w kluczowych aspektach realizacji przedsięwzięcia, na finansowanie którego Klient otrzymał finansowanie zwrotne. Etap III mógł byd prowadzony przez okres nie dłuższy niż 6 miesięcy od momentu otrzymania przez przedsiębiorcę środków finansowych od instytucji finansującej i nie dłużej niż 6 miesięcy. Usługa doradcza w danym miesiącu powinna się była zakooczyd najpóźniej w dniu spłaty raty zobowiązania, którego usługa doradcza dotyczyła. Asystowanie przy wdrażaniu przez Klienta założeo biznes planu miało na celu wskazanie ścieżki postępowania, w celu zapewnienia bezproblemowej spłaty zaciągniętego zobowiązania i płynny rozwój przedsiębiorcy. Czas przeznaczony na usługę doradczą na tym etapie obejmował także czas potrzebny na sporządzenie protokołu odbioru usługi. Maksymalnie 30% usług mogło zostad zakooczonych na etapie I. W ramach Komponentu II usługi szkoleniowej Klient miał możliwośd zapoznania się z podstawowymi pojęciami ekonomicznymi, zagadnieniami planowania przedsięwzięcia, ubiegania się o zewnętrzne źródła jego finansowania oraz monitorowania jego realizacji. Zakres świadczenia usługi powinien był uwzględniad dostępne w regionie (lokalnie) źródła finansowania zwrotnego. Celem szkolenia miało byd podniesienie poziomu wiedzy i umiejętności uczestników w zakresie zasad opracowywania i wdrażania założeo biznes planu, wyszukiwania zewnętrznych źródeł finansowania działalności oraz przygotowania dokumentacji niezbędnej do ubiegania się o zewnętrzne finansowanie. 20

21 2. METODOLOGIA BADAO 2.1 METODY BADAO Badanie objęło swoim zakresem usługę pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego. Zadania w ramach projektu objęły: Analizę źródeł wtórnych desk research. Badania jakościowe zogniskowane wywiady grupowe (FGI); zorganizowano cztery spotkania. Badania ilościowe wywiady osobiste wspomagane komputerowo (CAPI); przeprowadzono ich 332 wśród przedsiębiorców, którzy skorzystali z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego Badanie desk research Badanie desk research dla projektu finansowanie zwrotne zostało przeprowadzone w formie analizy porównawczej z wykorzystaniem technik jakościowej i ilościowej analizy zawartości. Analiza zawartości jest metodą, która z jednej strony pozwala na jakościowe rozpoznanie zawartości zebranej w analizowanych dokumentach, zaś z drugiej na ilościową analizę dokumentów, które są poddawane badaniu. Dodatkowo, w przypadku niektórych dokumentów, zastosowano analizę treści. Analiza treści jest metodą, która pozwala na wyznaczenie linii pól semantycznych, a także zagregowanie zebranych danych, na co nie pozwala analiza zawartości. Niewątpliwymi zaletami badania desk redearch są: stosunkowo łatwy dostęp do danych oraz różnorodnośd możliwych do wykorzystania źródeł. Jednakże, z racji tego, iż badacz nie miała wpływu na proces ich powstawania, zawsze należy dążyd do ich weryfikacji, przykładowo poprzez różnicowanie źródeł. W badaniu desk research uwzględniono następujące dokumenty oraz bazy danych: 1. Bazę danych respondentów przekazana przez Zamawiającego 2. Sprawozdania usługodawców świadczących usługę w zakresie finansowania zwrotnego 3. Dokumentację konkursową dla instytucji, które złożyły dokumenty w ramach konkursu na świadczenie usługi pilotażowej finansowanie zwrotne. 4. Materiał źródłowy pozyskany od usługodawców 5. Raport koocowy Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce <<Finansowanie zwrotne>>, sierpieo Raport koocowy Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Obszar: Finansowanie zwrotne, wrzesieo Publikacje prasowe dotyczące usługi pilotażowej finansowanie zwrotne. 21

22 2.1.2 Zogniskowane wywiady grupowe Zogniskowany wywiad grupowy (Focus Group Interview) jest jedną z najczęściej wykorzystywanych metod badao jakościowych, która polega na dyskusji grupy respondentów na ściśle określony temat. Dyskusję prowadzi moderator, na podstawie wcześniej opracowanego scenariusza, przy czym kolejnośd oraz treśd pytao mogą byd modyfikowane w celu lepszego dopasowania do dynamiki dyskusji i jej przebiegu. Wywiad grupowy ma na celu wyjaśnienie i zrozumienie zjawisk, motywacji oraz postaw i zachowao badanej grupy. Dyskusja w grupie, przeprowadzona przed doświadczonego moderatora, pozwala uzyskad różnorodne opinie i zebrad bogaty materiał empiryczny. Ważnym aspektem jest ponadto możliwośd konfrontacji wypowiedzi respondentów oraz fakt, iż dzięki zaletom focusowni, całe spotkanie można obserwowad bez zakłócania przebiegu dyskusji. W ramach badania zorganizowano cztery wywiady grupowe. W dwóch wzięli udział klienci, którzy skorzystali z usług pilotażowych KSU w zakresie finansowania zwrotnego (czyli usług doradczych lub/i szkoleniowych) oraz przedsiębiorcy, którzy nie skorzystali z usług pilotażowych, ani innych usług KSU, ale byliby zainteresowani skorzystaniem z finansowania zwrotnego w przyszłości. Do udziału w badaniu zapraszano właścicieli firm, osoby zarządzające finansami w firmie, które miały bezpośredni kontakt z firmami świadczącymi usługę pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego. Do udziału w dwóch pozostałych zaproszono usługodawców, którzy uzyskali wsparcie na testowanie i wdrożenie usług pilotażowych w zakresie finansowania zwrotnego, usługodawców działających w obszarze wyżej wymienionych usług, którzy nie brali udziału w ich testowaniu i wdrożeniu oraz inne podmioty istotne dla procesu realizacji tych usług. Na etapie rekrutacji do tych dwóch grup dyskusyjnych zapraszano do udziału przedstawicieli funduszy pożyczkowych, przedstawicieli firm świadczących doradztwo finansowe lub też osoby reprezentujące banki. Każdy z przeprowadzonych wywiadów został zarejestrowany, a następnie sporządzono transkrypcje, które przekazano Zamawiającemu jako dokumentację badania Badanie ilościowe metodą CAPI CAPI (Computer Assisted Personal Interviewing) to technika badawcza należąca do grupy metod badao ilościowych, polegająca na tym, że respondent podczas osobistego spotkania odpowiada na pytania ankietera, które wyświetlają się na ekranie komputera. Zalety tej metody można ująd w kilku punktach: wysoka jakośd otrzymywanych wyników dzięki: o eliminacji podstawowych błędów ankieterskich związanych ze stosowaniem reguł przejśd, o kontroli logiczności udzielanych odpowiedzi, o możliwości skupienia uwagi ankietera na aranżacji wywiadu i na prawidłowym zadawaniu pytao, o lepszej kontroli pracy ankietera (kontrola czasu trwania wywiadów), randomizacja i rotacja zarówno odpowiedzi w pytaniu, jak i całych bloków pytao, eliminacja kosztów związanych z wprowadzaniem danych, 22

23 bieżący, sukcesywny spływ danych, stała kontrola zbioru. Próba badawcza została skonstruowana w oparciu o logikę doboru warstwowo losowego. Taki sposób doboru próby zapobiegł zdominowaniu badanej zbiorowości przez najliczniejsze warstwy i pozwolił na analizę wyników w podgrupach. W ramach badania zachowane zostaną następujące kryteria doboru podmiotów: Zróżnicowanie przedsiębiorstw pod względem wielkości: firmy mikro zatrudniające do 9 pracowników; firmy małe zatrudniające od 10 do 49 pracowników. Zróżnicowanie ze względu na lokalizację: badanie ogólnopolskie obejmujące wszystkie województwa; Zróżnicowanie ze względu na Komponent z którego korzystała firma: Komponent I: etap I ( diagnoza ); etap II ( asysta ); etap III ( doradztwo ). Komponent 2: Szkolenie. Ze względu na mały operat, brak kompetentnego informatora w blisko 10% wszystkich firm oraz skumulowanie się odmów udziału w badaniu w dwóch województwach (lubuskim i śląskim) nie udało się utrzymad założonego rozkładu próby w obrębie województw. Z uwagi na fakt, iż badanie zostało zrealizowane na relatywnie niewielkiej próbie i nie istnieje możliwośd zaprezentowania wyników w podziale na województwa, nie zastosowano ważenia postratyfikacyjnego 1. W przypadku badao realizowanych w oparciu o próby dobierane w inny sposób niż losowanie proste, (a do takich zalicza się zastosowana w badaniu próba warstwowo losowa, która jest pewną odmianą próby kwotowej) nie istnieją narzędzia statystyczne umożliwiające określenie wielkości szacowania zdecydowanej większości parametrów, w tym wielkości błędu statystycznego 2. Jednakże przeprowadzone badania porównawcze (por. Wywiał 2012, Lissowski i in. 2011) pokazują, iż warstwowanie populacji co najmniej nie pogarsza (przy dużej jednorodności w obrębie warstwy) szacowania wartości przeciętnej. Można zatem założyd, iż błąd próby będzie co najwyżej wynosił tyle samo co w przypadku próby losowej. Przy założeniach: poziom ufności 0.90, wielkośd frakcji 0.5 wielkośd błędu próby wynosi 3,43% (błąd maksymalny), zaś dla poziomu ufności 0.90 i wielkości frakcji 0.1 wielkośd błędu wynosi 2,07% (błąd minimalny). 1 Wagi postratyfikacyjne stosuje się w celu wyrównania rozkładów zmiennych uzyskanych w ramach badania. W przypadku zastosowania próby warstwowo losowej (zamiast próby losowej prostej) może istnied zagrożenie, iż zastosowanie wag postratyfikacyjnych spowoduje wzrostu błędu oszacowania. 2 Hubert M. Blalock Statystyka dla socjologów, Paostwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1977, s

24 Rys. 2 Rodzaje prób ze względu na możliwośd wyznaczenia wielkości błędu szacowania Rodzaje prób Próby dla których istnieją narzędzia do wyznaczania wielkości błędu szacowania Próby dla których brak narzędzi statystycznych do wyznaczania wielkości błędu szacowania Dobór prostej próby losowej Dobór warstwowy Dobór prosty niezależny Dobór celowy Dobór prosty zależny Dobór kwotowy Dobór zespołowy Dobór udziałowy Dobór dwustopniowy Dobór systematyczny Dobór dwufazowy 24

25 Źródło: opracowanie własne Quality Watch na podstawie Hubert M. Blalock Statystyka dla socjologów, Paostwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1977; Lissowski Grzegorz, Haman Jacek, Jasioski Mikołaj, Podstawy statystyki dla socjologów, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2011; Janusz L. Wywiał Próba losowa czy kwotowa, bm., Katowice W czasie czynności przygotowawczych dostępny operat zmniejszył się o 98 kontaktów (11,34% całej próby), co oznacza, iż do badania pozostało 766 kontaktów. Ponadto, w badaniu osiągnięto bardzo duży odsetek odmów, sięgający blisko połowy wszystkich użytecznych kontaktów (N=363, 47,39% próby użytecznej). W całym badaniu udało się zrealizowad 332 wywiady zakooczone sukcesem (response rate 43,34%), co jest wynikiem bardzo dobrym, średni response rate innych badao realizowanych przez nas na bazach dostarczonych przez klienta wyniósł w 2013 roku ok. ~22%. 25

26 3 WNIOSKI Z BADAO LITERATUROWYCH 3.1 UWARUNKOWANIA FINANSOWANIA ROZWOJU MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW Zapotrzebowanie firmy na zasoby finansowe często jest uwarunkowane fazą cyklu życia, w jakiej firma aktualnie się znajduje. Podejście to bazuje na teorii cyklu życia firmy i zakłada, że przedsiębiorstwa przechodzą przez różne etapy swego rozwoju w sposób ewolucyjny. Przechodząc na wyższy etap, przedsiębiorstwo staje przed szeregiem wyzwao, związanych chociażby z zapotrzebowaniem na nowe umiejętności w dziedzinie zarządzania, czy zapotrzebowaniem na dodatkowe zasoby finansowe, za pomocą których finansuje inwestycje prorozwojowe, w maszyny i urządzenia, technologie, ludzi, itd. W odniesieniu do małych i średnich przedsiębiorstw często w literaturze przywoływany jest model M. Scotta i R. Bruce a 3. Wyróżniają oni pięd etapów rozwoju małego przedsiębiorstwa: Rys. 3. Etapy rozwoju przedsiębiorstwa według modelu M. Scotta i R. Bruce a etap rozruchu (inception stage) etap przetrwania ( survival stage) etap wzrostu (growth stage) etap ekspansji ( expansion stage) etap dojarzałości ( maturity stage) Na etapie rozruchu przedsiębiorstwo jest zazwyczaj silnie zależne od funduszy pochodzących od właściciela/i, pożyczek od rodziny i znajomych, kredytu kupieckiego. Jeśli uda mu się przezwyciężyd problemy związane z fazą rozruchu, przechodzi do etapu przetrwania. W nim głównym problemem staje się bieżąca kontrola zasobów finansowych służących regulowaniu zobowiązao (czynszu, kosztów energii, kosztów wynagrodzeo itd.). Często jest to osiągane poprzez odraczanie płatności, wydłużanie terminu ich spłaty, posiłkowanie się krótkoterminowym kredytem bankowym, finansowaniem z niewielkiego zysku zatrzymanego w przedsiębiorstwie. W etapie wzrostu pojawia się wyraźne zapotrzebowanie na finansowanie kapitałem pozyskanym spoza firmy. Działalnośd przedsiębiorstwa przynosi na tym etapie już wyraźne zyski i występuje wzrastająca potrzeba pozyskania nowych zasobów wspierających wzrost firmy. Możliwości sięgania po źródła zewnętrznego finansowania tworzy wypracowana historia działalności, która pozwala zewnętrznym dostarczycielom kapitału rzetelniej skalkulowad ryzyko jego zwrotu. Przy czym w przypadku małej firmy, dotychczasowi właściciele często stają przed wyborem finansowania dalszego wzrostu firmy kapitałem dłużnym (instrumentami zwrotnymi, takim jak kredyt) lub kapitałem udziałowym (wspólników, udziałowców, akcjonariuszy, firm venture capital). Zazwyczaj preferencje są przyznawane finansowaniu obcemu (np. poprzez kredyty), niż finansowaniu własnemu pochodzącemu 3 M. Scott, R. Bruce, Five Stages of Growth in Small Business, Long Range Planning 1987, vol. 20, no. 3,

27 od udziałowców czy wspólników, ponieważ ten sposób finansowania rozwoju firmy daje możliwośd utrzymania kontroli nad firmą 4. W fazie ekspansji wzrost przedsiębiorstwa jest kontynuowany. Posiadając pozytywną historię działalności i wykorzystania instrumentów finansowych (track record) firma zazwyczaj ma szerokie możliwości pozyskiwania kapitału zewnętrznego i to po niższych kosztach. To, czy zechce z tych możliwości skorzystad, będzie zależed od indywidualnych preferencji właściciela/i firmy i jego mentalności kredytowej 5. Podobne decyzje finansowe o charakterze strategicznym podejmuje właściciel przedsiębiorstwa znajdującego się w fazie dojrzałości. Zapotrzebowanie małego i średniego przedsiębiorstwa na kapitał pozostaje w ścisłym związku z procesem inwestowania. Realizacja inwestycji wyzwalająca zapotrzebowanie na kapitał dokonuje się nie w rytmie ciągłym i regularnym jak ma to miejsce w dużym przedsiębiorstwie lecz w rytmie skokowym. Pomiędzy kolejnymi inwestycjami istnieje długi okres braku aktywności inwestycyjnej, w trakcie którego akumulowany jest kapitał własny stanowiący preferowane przez właścicieli MŚP źródło finansowania inwestycji 6. Wybór konkretnej formy finansowania MŚP jest w znacznym stopniu determinowany długością okresu i charakterem pozostawania w zależności od dostawcy kapitału. Właściciele małych i średnich przedsiębiorstw są bardziej skłonni korzystad z tych form finansowania, które powodują mniejsze (i krótsze) ekonomiczne uzależnienie od dostawcy kapitału i mniej restrykcyjne wymogi związane z dostosowaniem się do narzuconych przez nich warunków. Stąd, na przykład, większe preferencje przyznawane kredytowi krótkoterminowemu przez tę kategorię firm. Strategie finansowania rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw przedstawione powyżej potwierdzają wyniki ogólnopolskich badao na próbie 613 firm przeprowadzonych w styczniu 2013 roku i opisanych w raporcie Agencji Rozwoju Innowacji 7. Wynika z niego, że w 2012 roku 40% małych i średnich przedsiębiorstw finansowało w 2012 roku swój rozwój wykorzystując w tym celu wyłącznie kapitał własny, a kolejne 39,6% firm korzystało ze źródeł mieszanych (zewnętrznych i wewnętrznych). Głównym powodem niekorzystania z finansowania zewnętrznego jest obawa przed zaciąganiem zobowiązao finansowych. Na środki własne jako podstawowe źródło finansowania nakładów inwestycyjnych w sektorze MŚP wskazują też wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego na zlecenie PARP w 2010 roku na próbie 1100 firm przez konsorcjum firm badawczych PSDB, Quality Watch i ASM Centrum Badao i Analiz Rynku 8. Ich znaczenie jest większe wśród przedsiębiorstw relatywnie większych (83,2% firm średnich oraz 73,9% firm małych zadeklarowało jego wykorzystanie w 2009 roku), aniżeli wśród firm mniejszych (63,7% firm mikro). Drugim najważniejszym źródłem finansowania rozwoju firm tego sektora jest kredyt bankowy, przy podobnej zależności co do skali wykorzystania tego instrumentu finansowania przez firmy różnej wielkości (50,4% firm mikro, 61,1% firm małych i 69,9% firm średnich). 4 S. L. Barton, C. H. Matthews, Small Firm Financing: Implications from a Strategic Management Perspective, Journal of Small Business Management 1989, 27 (1), T. Łuczka, Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro- i makroekonomiczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Poznao 2001, Tamże, s Agencja Rozwoju Innowacji, Finansowanie MŚP w Polsce w 2012 roku raport, Warszawa 2013, s PARP, Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Obszar: Finansowanie zwrotne, Warszawa, wrzesieo

28 W przypadku firm mikro na trzeciej pozycji w hierarchii ważności plasuje się pożyczka pozabankowa (33,9%), a na kolejnej leasing (24,3%). Wśród firm małych i średnich częściej wykorzystywane są leasing (38,4% firm małych i 52,2% firm średnich), aniżeli pożyczka pozabankowa (odpowiednio 27,3% i 22,5%). Zbliżoną skalę wykorzystania kapitału własnego w finansowaniu działalności inwestycyjnej małych i średnich przedsiębiorstw ujawniają wyniki ogólnopolskiego badania przeprowadzonego w 2011 roku na próbie 1100 małych i średnich przedsiębiorstw, gdzie 76% respondentów jako główne źródło finansowania inwestycji wskazało środki własne POSTAWY WOBEC FINANSOWANIA ZEWNĘTRZNEGO W badaniu PARP z 2010 roku respondenci reprezentujący sektor MŚP mieli możliwośd wyrażenia swoich opinii w odniesieniu do finansowania zewnętrznego. Przedsiębiorcy na ogół przyjmowali postawę otwartości wobec finansowania zewnętrznego. Ogólną prawidłowością, która wyraźnie się wyłoniła z odpowiedzi respondentów, był wzrost otwartości na finansowanie zewnętrzne w zależności od wielkości firmy. Przy wykorzystaniu skali od 1 (zdecydowanie nie zgadzam się) do 10 (zdecydowanie zgadzam się) najwięcej głosów akceptujących poszczególne stwierdzenia dotyczyło ułatwienia dostępu do źródeł finansowania zewnętrznego (pożyczek i kredytów), co w najwyższym stopniu postulowały firmy średniej wielkości (średnia z ocen wynosząca 7,46), a rzadziej firmy małe (średnia 7,16) i mikro (średnia 6,81). Drugim, najbardziej akceptowalnym przez respondentów stwierdzeniem było dostrzeżenie korzyści płynących z finansowania działalności ze środków zewnętrznych, o ile osoby zarządzające podmiotem potrafią właściwie skalkulowad związane z tym ryzyko (średnia od 6,41 dla firm mikro i 6,45 dla firm małych do 7,07 dla firm średnich). Swoje odzwierciedlenie w odpowiedziach respondentów znalazły też preferencje do finansowania rozwoju przedsiębiorstwa z środków własnych (w porównaniu z kredytem lub pożyczką). Ze stwierdzeniem, że nawet mając własne środki lepiej korzystad z kredytu lub pożyczki, były bardziej skłonne zgodzid się firmy średnie (4,92), aniżeli firmy małe (4,46) i mikro (3,87). Największe różnice pomiędzy respondentami reprezentującymi różne pod względem wielkości segmenty sektora MŚP wystąpiły w przypadku stwierdzenia, że każda firma, aby się rozwijad, prędzej czy później musi skorzystad z finansowania zewnętrznego zwrotnego. Z tym stwierdzeniem w znacznie większym stopniu były gotowe zgodzid się firmy średnie (6,62) niż firmy małe (6,01) i mikro (5,27) PARP, Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Finansowanie zwrotne, Warszawa, sierpieo PARP, Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Obszar: Finansowanie zwrotne, Warszawa, wrzesieo 2010, s

29 3.3 WYKORZYSTANIE INSTRUMENTÓW FINANSOWANIA ZEWNĘTRZNEGO PRZEZ FIRMY SEKTORA MŚP Wyniki wspomnianego powyżej badania PARP z 2010 roku wskazują, że w 2009 roku 45% MŚP ubiegało się o zwrotne finansowanie zewnętrzne i 96% je otrzymało (ok. 43% respondentów) 11. Co ciekawe, najwyższy odsetek negatywnych decyzji kredytowych dotyczył firm małych (5,1% w przypadku starao o pozyskanie kredytu obrotowego i 8,3% w przypadku kredytu inwestycyjnego), aniżeli firm mikro (3% zarówno dla kredytu obrotowego, jak i inwestycyjnego) i firm średnich (odpowiednio 0% i 3,8%) 12. Odmowy udzielenia finansowania związane były najczęściej z niską zdolnością kredytową i brakiem wymaganego zabezpieczenia kredytu, nieco rzadziej z brakiem wymaganego wkładu własnego, zbyt krótkim okresem funkcjonowania na rynku lub nie były niczym uzasadniane. W badaniu PARP z 2012 roku, stanowiącym kontynuację badania sprzed dwóch lat, skutecznośd aplikowania o kredyt była dużo niższa i kształtowała się na poziomie od 65% do 74% w zależności od rodzaju kredytu, o jaki wnioskowano 13. Co prawda, jako przyczynę odmów najczęściej wskazywano brak uzasadnienia takiej odmowy, to jednak w interpretacji autorów raportu rzeczywistym powodem takich wskazao był brak komunikacji pomiędzy instytucją finansującą odmawiającą przyznania finansowania a wnioskodawcą, który odmowę finansowania najczęściej interpretował jako odmowę bez podania przyczyny, pomimo iż wynikała ona najczęściej z przyjętych przez bank metod scoringowych oceny, a jej właściwym podłożem był brak zdolności kredytowej wnioskodawcy 14. Analizując pozostałe różnice pomiędzy wynikami badao z 2010 i 2012 roku warto wskazad, że w 2012 roku częściej jako przyczynę odmowy przyznania finansowania respondenci podawali brak wymaganego wkładu własnego (20% wobec 16% w 2010 roku), brak wymaganego zabezpieczenia kredytu/pożyczki (16% vs 9%), zbyt krótki okres funkcjonowania na rynku (11% vs 5%). Jak zostało powiedziane na początku rozdziału trzeciego, cykl życia przedsiębiorstwa stanowi istotną determinantę zapotrzebowania na finansowanie zewnętrzne i w równie dużym stopniu może określad lukę finansową w dostępie do kapitału zewnętrznego. Cykl życia przedsiębiorstwa ma więc istotne znaczenie nie tylko z perspektywy biorcy kapitału, lecz także jego dawcy. Firmy z dłuższym stażem rynkowym i udokumentowaną historią kredytową stanowią dla banków preferowaną grupę klientów. Liczba odmów finansowania w stosunku do podmiotów o historii funkcjonowania dłuższej niż 5 lat jest zdecydowanie niższa, niż dla podmiotów o krótszym doświadczeniu rynkowym, szczególnie w odniesieniu do możliwości pozyskania kapitału inwestycyjnego Tamże, s Tamże, s PARP, Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Finansowanie zwrotne, Warszawa, sierpieo 2012, s Tamże, s PARP, Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Obszar: Finansowanie zwrotne, Warszawa, wrzesieo 2010, s

30 3.4 WIEDZA O ISTNIEJĄCEJ OFERCIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO Jak pokazują wyniki badania z 2012 roku, niemal połowa badanych czerpie swoją wiedzę o finansowaniu dłużnym z Internetu (49,1%) 16. Drugim, bardzo ważnym chod wyraźnie ustępującym Internetowi źródłem informacji są opinie znajomych przedsiębiorców (38%), które weryfikują informacje promocyjne formułowane przez same banki i inne instytucje finansowe. Trzecim ważnym źródłem informacji są doradcy bankowi (36,5%). Co piąty respondent wskazał (20,2%) jako źródło wiedzy o ofercie finansowania dłużnego instytucje otoczenia biznesu. 3.5 BARIERY W DOSTĘPIE DO FINANSOWANIA ZEWNĘTRZNEGO W raporcie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości z 2012 roku Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Finansowanie zwrotne, z 2010 roku przedstawiono ustalenia dotyczące luki w produktach finansowania zwrotnego, uzyskane w ramach przeprowadzonych badao jakościowo-ilościowych. Autorzy raportu rekomendowali stworzenie pakietu usług doradczych wykorzystujących coaching (komponent II) oraz mentoring (komponent I). W wyniku tej rekomendacji stworzono usługę pilotażową finansowanie zwrotne. Przeprowadzone w ramach badania analizy pozwoliły pogrupowad bariery, które ograniczają dostęp MŚP do finansowania zewnętrznego w trzy kategorie według źródeł ich pochodzenia: wewnętrzne obiektywne, wewnętrzne subiektywne zewnętrzne 17. Bariery wewnętrzne obiektywne to ograniczenia wynikające z obiektywnej sytuacji potencjalnego kredytobiorcy, które powodują jego większą ostrożnośd w decyzjach kredytowych i jednocześnie mniejszą skłonnośd do zadłużania się, aniżeli w okresach dynamicznego rozwoju. Bariery wewnętrzne subiektywne to ograniczenia i bariery wynikające z postawy polskich przedsiębiorców wyrażających się stwierdzeniem robid biznes za swoje. Wreszcie bariery zewnętrzne to ograniczenia o charakterze podażowym, a więc wszystkie te działania otoczenia makroekonomicznego oraz samych instytucji finansujących, które zmniejszają szanse na uzyskanie kredytu. Wśród barier, które zniechęcają przedsiębiorców z sektora MŚP do korzystania z zewnętrznych źródeł finansowania, najczęściej wskazują oni skomplikowane procedury pozyskania kapitału (53,1%), wysokie koszty uzyskania finansowania (43,8%) oraz dużą liczbę wymaganych zabezpieczeo (38,5%) 18. Na piątym miejscu wymieniano brak informacji o możliwościach finansowania (20,8%). 16 PARP, Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce. Finansowanie zwrotne, Warszawa, sierpieo 2012, s Tamże, s Tamże, s

31 Powyższe badanie pozwoliło również zidentyfikowad lukę w ofercie instytucji finansowych. Na podstawie analizowanego raportu można zauważyd, iż komercyjne instytucje finansowe nie uwzględniają w swojej ofercie firm, które działają na rynku krócej niż 24 miesiące. W przypadku części branż (np. związanych z przetwórstwem przemysłowym czy handlem) jest to problematyczne, ponieważ ich działalnośd (inaczej niż np. niektóre usługi) wymaga na początku dużych nakładów. Dla przykładu dostarczenie towaru do sklepu zajmującego się sprzedażą części komputerowych to wydatek około zł, apteki około zł. W przypadku firm produkcyjnych, gdzie konieczny może byd zakup np. linii produkcyjnej, koszty te są znacznie wyższe. Hipoteza, iż branża prowadzonej działalności wpływa na zapotrzebowanie na zewnętrzne środki finansowe znalazła również potwierdzenie w badaniu z 2012 roku 19. Najczęściej odmowa świadczenia usługi finansowania zwrotnego przez instytucje komercyjne dotykała firm mikro (zatrudniających mniej niż 10 pracowników). Głównymi powodami odmów był brak wkładu własnego oraz zabezpieczenia. W celu potwierdzenia czy sytuacja taka ma nadal miejsce, do komercyjnej instytucji finansowej 20 skierowano audytorów chcących uzyskad kredyt w wysokości zł na zakup sprzętu komputerowego (ok. 25% całego kredytu) oraz specjalistycznego oprogramowania (ok. 75% całego kredytu). Obydwaj audytorzy prowadzili działalnośd krócej niż 6 miesięcy, przy czym jeden z nich nie posiadał zabezpieczenia w żadnej postaci, zaś drugi posiadał nieruchomośd, która mogła stanowid zabezpieczenie udzielonego kredytu. W obydwu przypadkach odmówiono udzielenia kredytu 21. W badaniach zarówno z 2010, jak i 2012 roku wskazywano na niską adekwatnośd oferowanego wsparcia pochodzącego z RPO oraz PO RPW, głównie ze względu na koniecznośd jego zwrotu. W raportach poruszono także kwestię niewłaściwej koordynację tegoż wsparcia. Ponadto, autorzy raportu z 2010 roku uważali, iż działania podjęte przez instytucje, które powinny wspierad rynek finansowy, ze szczególnym uwzględnieniem produktów kredytowych skierowanych do przedsiębiorstw (np. BGK, KGP czy KNF), są nieskoordynowane lub mocno opóźnione w stosunku do potrzeb interesariuszy. Autorzy raportu diagnostycznego zwrócili również uwagę, iż pomimo, że przedsiębiorstwa nie prowadzą działalności w oparciu o finansowanie dłużne, to równocześnie zwracają uwagę na utrudniony dostęp do zewnętrznego finansowania. Zdaniem autorów raportu należało przeprowadzid pogłębione analizy tego stanu rzeczy, co powinno się dodatkowo wiązad ze zmianą sposobu raportowania sytuacji kredytowej w sektorze przedsiębiorstw przez banki. Z uwagi na fakt, iż nie zmieniono sposobu raportowania (zarówno wtedy, jak i obecnie banki nie dzielą przedsiębiorstw ze względu na wielkośd zatrudnienia), nie było to możliwe. 19 Badanie rynku wybranych usług wspierających rozwój przedsiębiorczości i innowacyjności w Polsce Finansowanie zwrotne, sierpieo Audyty przeprowadzono w dniach r. w stołecznej placówce Idea Bank. Audytorzy (tzw. real shopperzy) posługiwali się dwoma scenariuszami: I - jednoosobowa działalnośd gospodarcza prowadzona krócej niż 6 miesięcy, branża: grafika komputerowa, zakup dedykowanego komputera oraz oprogramowania do obróbki grafiki, brak zabezpieczenia; II - jednoosobowa działalnośd gospodarcza prowadzona krócej niż 6 miesięcy, branża: projektowanie inżynierskie, zakup zestawu komputerowego oraz oprogramowania do projektowania, zabezpieczenie w postaci nieruchomości - lokal mieszkalny w budynku wielorodzinnym. 21 Zarówno kredytu w ramach Inicjatywy Jeremie, jak i kredytu komercyjnego. 31

32 Na koniec warto nawiązad do badao D. Stosa z 2006 roku dotyczących wykorzystania kredytu w finansowaniu działalności małych i przedsiębiorstw. Pomimo, iż w tych badaniach był nieco inny profil respondentów (byli nimi nieskutecznie aplikujący o kredyt, to jest tacy respondenci, którzy podjęli nieudaną próbę jego pozyskania), to za główną przyczynę nie korzystania z kredytów bankowych sami przedsiębiorcy uznali skomplikowane formalności związane z ubieganiem się o niego 22. Na czwartym miejscu w hierarchii przyczyn rezygnacji z podjętych prób współpracy z bankami znalazł się brak profesjonalnego wsparcia na etapie składania wniosku 23. Wyniki tych badao pokazują, że charakter barier w dostępie do źródeł finansowania zewnętrznego pozostaje względnie niezmienny, a sami mali i średni przedsiębiorcy oczekują profesjonalnego wsparcia umożliwiającego przezwyciężenie uciążliwości związanych z postrzeganymi jako skomplikowane procedurami bankowymi, co warunkuje w znacznej mierze korzystanie przez nich z dostępnych instrumentów finansowych. 3.6 KLIENCI I USŁUGODAWCY USŁUGI PILOTAŻOWEJ W ZAKRESIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO DLA MIKRO- I MAŁYCH PRZEDSIĘBIORCÓW Usługa pilotażowa w zakresie finansowania zwrotnego dla małych i średnich przedsiębiorstw była świadczona od trzeciego kwartału 2012 roku. Skorzystało z niej ogółem 862 firm sektora MSP, z czego 92,2% stanowiły mikro przedsiębiorstwa (1-9 zatrudnionych) i 7,8% małe przedsiębiorstwa (tabela 2). Tabela 2. Struktura klientów usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego Liczba firm w populacji Odsetek firm w populacji mikro przedsiębiorstwo ,2% małe przedsiębiorstwo 67 7,8% Ogółem ,0% Źródło: Opracowanie własne Quality Watch na podstawie danych przekazanych przez PARP. Z usług pilotażowych w zakresie finansowania zwrotnego skorzystały przedsiębiorstwa na obszarze 15 województw (poza województwem świętokrzyskim). Najliczniejsza grupa przedsiębiorstw wywodziła się z terenu województw: mazowieckiego i śląskiego (po 183), małopolskiego (170) i wielkopolskiego (155). Klienci z tych czterech województw stanowili 80,1% ogółu podmiotów korzystających z usługi pilotażowej. Najmniejsze zainteresowanie usługą pilotażową (poza wspomnianym województwem świętokrzyskim, skąd nie wywodził się żaden klient usługi) wykazali przedsiębiorcy z województw: opolskiego i pomorskiego (po 1 kliencie), warmiosko-mazurskiego (2 klientów), lubelskiego i zachodniopomorskiego (po 3 klientów) oraz kujawsko-pomorskiego, łódzkiego i podlaskiego (po 4). 22 D. Stos, Podstawowe czynniki określające pasywną orientację MSP w zakresie korzystania z usług bankowych, [w:] J. Bilski, E. Stawasz (red.), Bariery w korzystaniu z usług bankowych w finansowaniu działalności małych i średnich przedsiębiorstw, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006, s Na drugim miejscu wskazywano brak możliwości spełnienia przez firmę stawianych wymogów, a na trzecim wysokie koszty usług bankowych. 32

33 Usługa finansowania zwrotnego, uruchomiona jako usługa pilotażowa, nie była dostępna we wszystkich województwach. Punkty oferujące usługę uruchomiono w województwach: dolnośląskim, lubuskim, podkarpackim (po 1 punkcie), małopolskim (2 punkty), mazowieckim i śląskim (po 3 punkty) oraz wielkopolskim (4 punkty). Łącznie funkcjonowało 15 punktów oferujących usługę pilotażową finansowanie zwrotne. Tabela 3. Struktura dostawców usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego wg instytucji Liczba firm, które Województwo skorzystały z usług Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. w Żorach 62 Śląskie Agencja Rozwoju Regionalnego "ARLEG" S.A. 45 Dolnośląskie Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. w Bielsku-Białej 46 Śląskie Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. w Koninie 55 Wielkopolskie ECDF Sp. z o.o. Sp.k. 43 Wielkopolskie Fundacja Akademickie Inkubatory Przedsiębiorczości 41 Mazowieckie Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa 81 Mazowieckie KBZ Consulting Sp. z o.o. 40 Podkarpackie Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. 93 Małopolskie METROPOLIS Doradztwo Gospodarcze Sp. z o.o. 45 Wielkopolskie Multispektrum Sp. z o.o. 79 Mazowieckie Myślenicka Agencja Rozwoju Gospodarczego Sp. z o.o. 62 Małopolskie Organizacja Pracodawców Ziemi Lubuskiej 62 Lubuskie Rudzka Agencja Rozwoju "Inwestor" Sp. z o.o. 80 Śląskie Unia Gospodarcza Regionu Śremskiego - 28 Wielkopolskie Śremski Ośrodek Wspierania Małej Przedsiębiorczości Ogółem 862 Źródło: Opracowanie własne Quality Watch na podstawie danych przekazanych przez PARP. W większości przypadków rozłożenie geograficzne jest równomierne. Jedyny wyjątek stanowi województwo mazowieckie w którym blisko połowa wszystkich klientów (86 klientów; 47,0% klientów z województwa) to firmy mieszczące się w Warszawie (tabela 4). Tabela 4. Struktura geograficzna klientów usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego wg województw i miast Liczba firm w populacji Odsetek firm w populacji Dolnośląskie, w tym: 51 5,9% Legnica (siedziba punktu) 13 25,5% (1,5%) Głogów 11 21,6% (1,3%) Kujawsko-pomorskie 4 0,5% Lubelskie 3 0,3% Lubuskie 68 7,9% Zielona Góra (siedziba punktu) 14 20,6% (1,6%) Nowa Sól 12 17,6% (1,4%) Żary 5 7,4% (0,6%) Łódzkie 4 0,5% Małopolskie, w tym: ,7% Kraków (siedziba punktu) 42 24,7% (4,9%) Myślenice 14 8,2% (1,6%) Nowy Sącz 8 4,7% (0,9%) Mazowieckie, w tym: ,2% Warszawa (siedziba punktu) 86 47,0% (10,0%) 33

34 Liczba firm w populacji Odsetek firm w populacji Siedlce 20 10,9% (2,3%) Płock 8 4,4% (0,9%) Opolskie 1 0,1% Podkarpackie, w tym: 30 3,5% Jasło (siedziba punktu) 13 43,3% (1,5%) Krosno 5 16,7% (0,6%) Podlaskie 4 0,5% Pomorskie 1 0,1% Śląskie ,2% Żory (siedziba punktu) 29 15,8% (3,4%) Ruda Śląska (siedziba punktu) 24 13,1% (2,8%) Bielsko Biała (siedziba punktu) 22 12,0% (2,6%) Katowice 9 4,9% (1,0%) Rybnik 9 4,9% (1,0%) Tychy 8 4,4% (0,9%) Chorzów 6 3,3% (0,7%) Pawłowice 5 2,7% (0,6%) Świętokrzyskie 0 0,0% Warmiosko-mazurskie 2 0,2% Wielkopolskie, w tym: ,0% Poznao (siedziba punktu) 44 28,4% (5,1%) Konin (siedziba punktu) 26 16,8% (3,0%) Śrem (siedziba punktu) 11 7,1% (1,3%) Zachodniopomorskie 3 0,3% Ogółem ,0% Źródło: opracowanie własne Quality Watch na podstawie danych przekazanych przez PARP. Zgodnie ze standardem świadczenia usługi maksymalnie 30% usług może zakooczyd się na etapie I z powodu odmowy udzielenia Klientowi finansowania zwrotnego. W przypadku uzyskania odmownej decyzji instytucji finansującej, przyczyny odmowy udzielenia finansowania zwrotnego powinny byd umieszczone w protokole odbioru usługi, chyba, że instytucja finansująca odmówi podania przyczyny (również powinno byd to zaznaczone w protokole odbioru usługi). Odmowa udzielenia finansowania zwrotnego kooczy świadczenie usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego dla mikro- i małych przedsiębiorców na tym etapie. Odsetek klientów, którzy uzyskali finansowanie jest najwyższy dla firm leasingowych. Zaledwie 1 na 4 klientów nie uzyskał finansowania w postaci leasingu (kapitałowego lub operacyjnego). Najniższy odsetek to klienci, którzy zostali skierowani do banków. Nieco mniej niż połowa z nich uzyskała finansowanie w banku do którego została skierowana (43,2%). Jest to zapewne rezultatem obostrzenia dostępu do kredytów i pożyczek narzuconego tym instytucjom przez Komisję Nadzoru Finansowego oraz konieczności dostosowania swoich działao do obowiązujących w Polsce ustaw Np. Ustawa Prawo Bankowe z dn z późn. zm. (Dz.U Nr 140 poz. 939), Ustawa o kredycie konsumenckim z dn z późn. zm. (Dz.U nr 126 poz. 715), Ustawa o pośrednictwie ubezpieczeniowym z dn z późn. zm. (Dz.U nr 124 poz. 1154). 34

35 Najwyższy wskaźnik dla firm leasingowych wynika głównie z faktu, iż leasing najczęściej dotyczy pojazdów samochodowych i jest relatywnie łatwy do uzyskania 25. Tabela 5. Odsetek klientów, którzy uzyskali finansowanie zwrotne dla wszystkich klientów. Odsetek klientów, którzy uzyskali finansowanie zwrotne Liczba klientów, którym przedstawiono ofertę danej instytucji finansowej Liczba klientów, którzy w wyniku realizacji usługi pilotażowej pozyskali finansowanie z danej instytucji finansowej OGÓŁEM 51,8% Banki 43,2% Firmy leasingowe 75,0% Inne podmioty 26 56,2% Źródło: opracowanie własne Quality Watch na podstawie danych przekazanych przez PARP. Relatywnie słabe wyniki uzyskane przez trzech ostatnich usługodawców są spowodowane dużym rozdrobnieniem instytucji finansowych oraz kierowaniem klientów do banków spółdzielczych, które z samej swej istoty mają ograniczoną możliwośd udzielania finansowania zwrotnego ze względu na ograniczone na ten cel środki. Szczegółowe wyniki w podziale na usługodawców przedstawia tabela 5. Na podstawie tych wyników można powiedzied, iż pracownicy usługodawców kierowali klientów do instytucji finansowych, w których uzyskanie finansowania jest znacznie utrudnione. Przykładem takiej instytucji może byd Idea Bank w przypadku którego na 10 skierowanych tam klientów Multispektrum żaden nie uzyskał finansowania, zaś w przypadku Metropolis tylko jednemu na pięciu skierowanym tam klientów udało się uzyskad finansowanie. Drugą, tym razem grupą, instytucji finansowych są wspominane już banki spółdzielcze. Wskaźnik skuteczności w ich przypadku to często 0,0% ponieważ najczęściej żaden z klientów skierowanych do banku spółdzielczego nie uzyskał finansowania. Fakt, iż instytucje finansowe działające lokalnie są niskoskapitalizowane, a w związku z tym nieefektywne (szczególnie w przypadku kredytów o dużej wartości), został potwierdzony również w badaniu diagnostycznym przeprowadzonym w 2010 roku. 25 W czasie audytu przeprowadzonego w Idea Bank audytorom odmówiono kredytu, ale w zamian zaproponowano dostępny praktycznie od ręki leasing operacyjny. Szerzej o przeprowadzonym audycie w rozdziale czwartym. 26 W kategorii tej znalazły się: fundusze poręczeo kredytowych, fundusze pożyczkowe, centra rozwoju przedsiębiorczości, stowarzyszenia i fundacje wspierające przedsiębiorczośd oraz Agencje Rozwoju Regionalnego. 35

36 Tabela 6. Odsetek klientów, którzy uzyskali finansowanie zwrotne dla wszystkich klientów, usługodawców. Współczynnik uzyskanego dofinansowania ECDF Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp. k. Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa Myślenicka Agencja Rozwoju Gospodarczego Sp. z o.o. Agencja Rozwoju Regionalnego "ARLEG" S.A. Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. MULTISPEKTRUM SP. Z O.O. Organizacja Pracodawców Ziemi Lubuskiej METROPOLIS Doradztwo Gospodarcze Sp. z o.o. Rudzka Agencja Rozwoju INWESTOR Sp. z o.o. Liczba klientów, którym przedstawiono ofertę danej instytucji finansowej w podziale na Liczba klientów, którzy w wyniku realizacji usługi pilotażowej pozyskali finansowanie z danej instytucji finansowej OGÓŁEM 50,0% Banki 36,4% 11 4 Firmy leasingowe 66,7% 3 2 Inne podmioty 58,3% 12 7 OGÓŁEM 75,8% Banki 76,7% Firmy leasingowe 88,5% Inne podmioty 16,7% 6 1 OGÓŁEM 40,9% Banki 100,0% 2 2 Firmy leasingowe 100,0% 8 8 Inne podmioty 35,0% OGÓŁEM 80,0% Banki 0,0% 0 0 Firmy leasingowe 0,0% 0 0 Inne podmioty 80,0% OGÓŁEM 73,8% Banki 0,0% 3 0 Firmy leasingowe 0,0% 0 0 Inne podmioty 77,6% OGÓŁEM 39,6% Banki 40,8% Firmy leasingowe 0,0% 2 0 Inne podmioty 0,0% 1 0 OGÓŁEM 38,1% Banki 35,2% Firmy leasingowe 0,0% 0 0 Inne podmioty 41,9% OGÓŁEM 35,9% Banki 32,7% Firmy leasingowe 42,9% 14 6 Inne podmioty 100,0% 1 1 OGÓŁEM 69,4% Banki 73,9% Firmy leasingowe 85,7% 7 6 Inne podmioty 62,5% KBZ Consulting Sp. z o.o. OGÓŁEM 35,0% Banki 35,2% Firmy leasingowe 0,0% 0 0 Inne podmioty 33,3% 6 2 Źródło: Opracowanie własne Quality Watch na podstawie danych przekazanych przez PARP. 36

37 Największą liczbę klientów obsłużyli następujący usługodawcy: Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego SA, Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa oraz Rudzka Agencja Rozwoju Inwestor Sp. z o.o. Warto zauważyd, iż struktura geograficzna klientów usługi pilotażowej silnie koreluje ze strukturą dostawców tej usługi, co oznacza że usługodawcy świadczyli usługę pilotażową głównie na rzecz lokalnych przedsiębiorstw. W ramach dodatkowej analizy sprawdzono, czy istnieje zależnośd statystyczna pomiędzy korzystaniem z określonego typu usługi, a województwem w którym firma ma swoją siedzibę. Omówione poniżej wyniki zostały przeanalizowane za pomocą analizy statystycznej określającej zależnośd istotną statystycznie w stosunku do wyniku wszystkich firm w województwie. Istotnośd statystyczna została wyznaczona za pomocą jednego z testów chi-kwadrat (w tym wypadku testu Pearsona). Test zgodności Pearsona służy do porównania ze sobą zaobserwowanego rozkładu zmiennej w podziale na podgrupy (użytkownicy określonego typu usługi) z rozkładem zmiennej dla całej próbki (klienci z określonego województwa). Ze względu na specyfikę użytego do wyznaczenia istotności testu informacja taka została zamieszczona tylko dla województw w obrębie, których z usługi skorzystało minimum 5 klientów (jest to minimalna próba, przy której można przeprowadzid test chikwadrat). Wykazanie, iż istnieje zależnośd statystyczna, określana dalej istotnością statystyczną oznacza w tym wypadku, że dany typ usługi był świadczony w województwie częściej (lub rzadziej) niż w przypadku ogółu wszystkich usług w danym województwie, np. usługa szkolenie w województwie podkarpackim była świadczona prawie dwukrotnie częściej niżby to wynikało z ogółu wszystkich świadczonych w tym województwie usług. Jednocześnie, ponieważ są to swego rodzaju anomalie, które wpływają na liczbę usług świadczonych w pozostałych województwach, rekomendujemy przeprowadzenie analizy zasadności świadczenia tychże usług 27. Zależności istotne statystycznie dodatnie: Usługa asysty, która była świadczona istotnie częściej w województwach: lubuskim (9,5% vs. 7,9%) 28 oraz wielkopolskim (20,7% vs. 18,0%); Usługa diagnozy, która była świadczona istotnie częściej w województwie dolnośląskim (6,4% vs. 5,9%); Usługa szkolenie, która była świadczona istotnie częściej w województwach: mazowieckim (23,1% vs. 21,2%) oraz podkarpackim (6,7% vs. 3,5%); Usługa wsparcie, która była świadczona istotnie częściej w województwach: lubuskim (9,6% vs. 7,9%) oraz wielkopolskim (20,2% vs. 18,0%). 27 Rekomendacja odnosi się do wszystkich usług, w przypadku których określona została zależnośd ujemna będąca istotną statystycznie. 28 Pierwsza liczba to wynik określający odsetek klientów w obrębie usługi, druga liczba jest wynikiem dla wszystkich klientów w obrębie województwa. Istotnośd statystyczna mówi o tym, że jeśli wynik jest istotny statystycznie to jest on znaczący i może stanowid podstawę do dalszej analizy. 37

38 Oprócz wskazanych powyżej występują również zależności ujemne, które mogą stanowid podstawę do decyzji, czy daną usługę należy utrzymywad: Usługa asysty, świadczona istotnie rzadziej w województwach: małopolskim (17,2% vs. 19,7%) oraz mazowieckim (18,9% vs. 21,2%); Usługa szkolenie, świadczona istotnie rzadziej w województwie wielkopolskim (15,2% vs. 18,0%); Usługa wsparcie, świadczona istotnie rzadziej w województwach: małopolskim (17,2% vs. 19,7%) oraz mazowieckim (19,0% vs. 21,2%). W toku analizy udało się wyróżnid dwie grupy województw w obrębie których występują istotne różnice dla pewnych typów usług: Województwa lubuskie i wielkopolskie usługa asysta i wsparcie, istotnie częstsze występowanie. W przypadku tych dwóch województw występujące zależności mogą mied podłoże geograficzne, ale jest to hipoteza wymagająca dodatkowej weryfikacji. Mogą one również wynikad z innych aspektów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej w sektorze mikro i małych firm. Zdiagnozowanie tych czynników pozwoli na zaplanowanie dalszych prac związanych z utrzymaniem usługi finansowanie zwrotne. Województwa małopolskie i mazowieckie również usługa asysta i wsparcie, ale kierunek odwrotny istotnie rzadsze występowanie. W tym przypadku nie można mówid o zależnościach wynikających z położenia geograficznego. W grę może wchodzid zbliżone uprzemysłowienie tych rejonów oraz liczba firm prowadzących działalnośd na obszarze tych województw. Również w tym przypadku konieczna jest dalsza weryfikacja. 38

39 4 WYNIKI BADAO JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH 4.1 OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH FIRM W próbie badawczej dominowały mikroprzedsiębiorstwa (92,5%). Udział firm małych, zatrudniających od 10 do 49 pracowników wyniósł 7,5%. Taka struktura próby badawczej według przekroju wielkości przedsiębiorstwa jest bardzo zbliżona do struktury klientów usługi pilotażowej (opisanej w pkt. 3.6 niniejszego raportu). Rys. 4. Struktura respondentów według liczby osób zatrudnionych w firmie 7,5% Mikro (0-9) Małe (10-49) 92,5% Źródło: CAPI *n=332+ Najwięcej wywiadów przeprowadzono w województwach: małopolskim (27,4%), wielkopolskim (26,5%) i mazowieckim (18,7%). Respondenci wywodzący się z powyższych województw mocno zdominowali próbę badawczą stanowiąc 72,6% jej całości. Struktura próby badawczej ze względu na wielkośd przedsiębiorstwa została dośd wiernie odzwierciedlona we wszystkich województwach poza województwem śląskim, gdzie wystąpiła ponadprzeciętna reprezentacja firm małych (38% wobec 62% firm mikro). W porównaniu ze strukturą klientów usługi pilotażowej, w badaniu dośd wyraźnie nadreprezentowani byli przedsiębiorcy z województwa małopolskiego i wielkopolskiego, natomiast 2,5-krotnie mniejszą reprezentację aniżeli wynikałoby to ze struktury geograficznej klientów usługi pilotażowej mieli respondenci z województwa śląskiego. W związku z powyższym, wyciąganie jakichkolwiek wniosków ze względu na strukturę terytorialną mogłoby byd obarczone zbyt dużym błędem. 39

40 Rys. 5. Struktura geograficzna respondentów według siedziby firmy 26,5% 0,6% 5,7% 0,3% 0,6% 4,5% dolnośląskie kujawsko-pomorskie lubelskie lubuskie 27,4% małopolskie mazowieckie 8,7% opolskie podkarpackie 0,6% 6,0% 0,3% 18,7% podlaskie śląskie Źródło: CAPI [n=332] W próbie badawczej najliczniej reprezentowani byli przedstawiciele branż: pozostała działalnośd usługowa, społeczna i indywidualna (38,3%), handel i naprawy (22,9%) oraz budownictwo (13,6%). Udział firm sektora MŚP w dominujących branżach w dużym stopniu odwzorowuje strukturę całej próby badawczej. Rys. 6. Struktura branżowa respondentów 4,2% 13,6% Przemysł Budownictwo 38,3% Handel i naprawy Hotele i restauracje 22,9% Transport, gospodarka magazynowa i łącznośd Pośrednictwo finansowe (w tym ubezpieczenia) Obsługa firm (w tym usługi dla firm), nieruchomości, nauka Edukacja 2,4% 1,8% 7,2% 1,5% 4,2% 3,9% Źródło: CAPI *n=332+ Ochrona zdrowia Pozostała działalnośd usługowa, społeczna i indywidualna Firmy włączone do badania najczęściej miały swoją siedzibę w miastach liczących 0,5 1 mln mieszkaoców (19,6%), małych miastach do 20 tys. mieszkaoców (17,5%) i na terenach wiejskich (17,2%). 40

41 Rys. 7. Struktura respondentów według lokalizacji siedziby przedsiębiorstwa 5,4% 17,2% Wieś 3,0% 19,6% 6,6% 14,5% 16,3% 17,5% Miasto do mieszkaoców Miasto mieszkaoców Miasto mieszkaoców Miasto mieszkaoców Miasto mieszkaoców Miasto mieszkaoców Miasto powyżej mieszkaoców Źródło: CAPI *n=332+ Połowę respondentów badania stanowiły firmy dojrzałe znajdujące się w fazie stabilizacji i doskonalenia. W fazie wzrostu znajdowało się 16,9% firm uczestniczących w badaniu. Te dwie grupy firm wyróżnione z uwagi na fazę cyklu życia, wykazujące największe zapotrzebowanie na finansowanie rozwoju stanowiły ok. 2/3 respondentów. Firmy na tych etapach rozwoju były częściej firmami o większych rozmiarach (firmy małe zatrudnionych), aniżeli firmy na wstępnych etapach rozwoju (te były ponadprzeciętnie reprezentowane przez firmy mikro do 9 zatrudnionych). Rys. 8. Struktura respondentów według fazy rozwoju, w jakiej obecnie znajduje się przedsiębiorstwo 16,9% 1,2% 4,2% 9,3% Faza rozruchu: od 7 do około 12 miesiąca funkcjonowania firmy, chod może trwad dłużej Faza urynkowienia: od 12 do 24 miesiąca funkcjonowania firmy 18,4% Faza stabilizacji i doskonalenia: zrównoważony wzrost Zmiana wzrost: rozwój związany z koniecznością zwiększenia mocy produkcyjnych 50,0% Zmiana fuzja, przejęcie: rozwój poprzez połączenie lub zakup innego przedsiębiorstwa Zmiana problem, kryzys: spadek sprzedaży, spadek zysku lub strata Źródło: CAPI *n=

42 Niemal połowa respondentów nie była skłonna ujawnid wartości inwestycji, o której sfinansowanie ubiegano się w związku z usługą finansowania zwrotnego. Spośród tych, które to ujawniły, najczęściej przedmiotem dofinansowania miała byd inwestycja o wartości mieszczącej się w przedziale tys. zł (15,4%) oraz inwestycje o wartości nie przekraczającej kwoty 50 tys. zł. Firmy małe częściej próbowały sięgad po fundusze na realizację inwestycji o wartości powyżej 50 tys. zł, podczas gdy firmy mikro najczęściej wykazały zainteresowanie mniejszymi inwestycjami o wartości do 50 tys. zł. Rys. 9. Struktura respondentów według wartości inwestycji, o której sfinansowanie ubiegano się w związku z pozyskanym doradztwem w ramach usługi finansowania zwrotnego ,5% 10,2% 11,7% 15,4% 2,4% 0,9% 1,5% 0,6% 49,7% Źródło: CAPI *n=332+ Respondenci to w dużej części firmy wzrostowe, które szacują wysokośd przychodów w 2013 roku na poziomie wyższym niż w roku poprzednim (36,7%). Jedynie 11,1% respondentów przewidywało spadek przychodów. Te dane potwierdzają, że wsparcia w zakresie finansowania zewnętrznego poszukują głównie firmy znajdujące się w fazie wzrostu. Przewidywania zdecydowanego wzrostu przychodów cechowały w większym stopniu firmy małe. Warto też zaznaczyd, że żadna firma tej wielkości (10-49 zatrudnionych) nie spodziewała się zmniejszenia przychodów, ani nawet nie poddała w wątpliwośd wysokośd szacowanych przychodów na tle roku poprzedniego, co świadczy o ich wzroście i staraniach o pozyskanie finansowania służącego wsparciu tego wzrostu. Rys. 10. Zmiana przychodów szacowanych przez respondentów na koniec 2013 roku w porównaniu do przychodów z roku ,7% Zdecydowanie wyższe 28,0% 30,1% Raczej wyższe Pozostaną na tym samym poziomie 7,5% 3,6% 6,9% Raczej się zmniejszą Zdecydowanie się zmniejszą Nie wiem/ trudno powiedzied 15,1% Odmowa odpowiedzi Źródło: CAPI *n=

43 4.2 FINANSOWANIE ZWROTNE I JEGO INSTRUMENTY Skala wykorzystania instrumentów finansowania zwrotnego Respondentami byli przedsiębiorcy korzystający z usługi finansowania zwrotnego, co nieco różnicuje ich profil od profilu przeciętnej firmy, która potencjalnie może byd klientem oferty instytucji finansowej w zakresie finansowania zwrotnego. To zróżnicowanie przejawia się m.in. większym wykorzystaniem długoterminowego kredytu bankowego w porównaniu z kredytem krótkoterminowym, co z uwagi na zasadniczo większe preferencje małych i średnich przedsiębiorstw do korzystania z instrumentów krótkookresowych, nakazuje traktowad tę grupę, ich opinie i postawy jako dośd specyficzne, które nie muszą bezwarunkowo wpisywad się w model funkcjonowania w obszarze prowadzenia gospodarki finansowej charakterystyczny dla typowych reprezentantów sektora MŚP. Najbardziej popularnym instrumentem finansowania zwrotnego wśród respondentów badania CAPI jest długoterminowy kredyt bankowy (powyżej 3 lat), z którego korzystała niemal połowa respondentów w okresie ostatnich 3 lat (46,7%). Inne popularne instrumenty to: krótkoterminowy kredyt bankowy (do 3 lat) (33,7%), leasing (24,4%) oraz pożyczka z instytucji pożyczkowej (10,2%). Wykorzystanie innych instrumentów było marginalne. Z kredytu długoterminowego relatywnie częściej korzystały firmy małe. To spostrzeżenie w konfrontacji z ugruntowanym w teorii poglądem, że firmy najmniejsze są mniej skłonne finansowad się długoterminowym kapitałem obcym, wskazuje, że klienci usługi pilotażowej uczestniczący w badaniu CAPI reprezentują odmienną charakterystykę pod tym względem aniżeli typowe firmy sektora MŚP. W układzie branżowym kredyt długoterminowy cieszył się relatywnie większym zainteresowaniem firm przemysłowych (71%) oraz branży hotele i restauracje (71%). Z kolei z punktu widzenia fazy cyklu życia firmy częściej korzystają z niego firmy znajdujące się w fazie zmiany (wzrostu lub fuzji). Kredytem krótkoterminowym częściej posiłkują się przedsiębiorstwa z branży transport, gospodarka magazynowa i łącznośd (54%), obsługa firm (w tym usługi dla firm), nieruchomości, nauka (50%) i przemysł (50%). W szczególności wykorzystywany jest przez przedsiębiorstwa do finansowania inwestycji o wartości tys. zł. Leasing jest także domeną firm małych. W przekroju regionalnym należy zaznaczyd jego ponadprzeciętne wykorzystanie wśród przedsiębiorców z Wielkopolski (taką deklarację złożyło 40% respondentów z terenu tego województwa), co może sugerowad prężnośd działających tam firm leasingowych. Relatywnie częściej sięgają po niego reprezentanci branży pośrednictwa finansowego (60%) i przemysłu (43%). Leasing jest szerzej spopularyzowany w dużych miejscowościach powyżej 200 tys. mieszkaoców. Podobnie jak w przypadku kredytu długoterminowego, częściej posługują się nim przedsiębiorcy, których firmy znajdują się w fazie zmiany. Większe zainteresowanie przedsiębiorców tym instrumentem finansowym pojawia się przy inwestycjach przekraczających wartośd 250 tys. zł. 43

44 Po pożyczki częściej sięgają firmy z Małopolski (20%). Są szczególnie popularne wśród firm przemysłowych (29%) i ochrony zdrowia (25%). Wykorzystujący je przedsiębiorcy finansują nimi inwestycje o dużej rozpiętości wartości od 10 tys. zł do 1 mln zł. Rys. 11. Instrumenty finansowania zwrotnego, z jakich firma korzystała w okresie ostatnich 3 lat Długoterminowy kredyt bankowy (powyżej 3 lat) 46,7% Krótkoterminowy kredyt bankowy (do 3 lat) Leasing 24,4% 33,7% Pożyczka z instytucji pożyczkowej Finansowanie udziałowe Faktoring Forfaiting Inne 10,2% 0,9% 0,6% 0,9% 3,6% 0,0% 20,0% 40,0% 60,0% 80,0% 100,0% Źródło: CAPI *n= Skala poinformowania o instrumentach finansowania zwrotnego Do respondentów badania CAPI najczęściej trafiały (w wyniku aktywnego poszukiwania informacji lub samoistnie) informacje o kredycie bankowym długoterminowym (40,1%) i krótkoterminowym (36,8%), leasingu (30,3%) i pożyczkach z instytucji pożyczkowej (22,8%). Zdecydowanie już rzadziej przedsiębiorcy dysponują informacjami o innych instrumentach finansowania zewnętrznego: faktoringu (13,9%), finansowaniu udziałowym (11,4%), forfaitingu (9,1%) i innych (0,5%). Rys. 12. Odsetek respondentów, którzy zasięgali informacji lub do których docierały informacje o możliwości skorzystania z poszczególnych instrumentów finansowania zwrotnego Długoterminowego kredytu bankowego (powyżej 3 lat) Krótkoterminowego kredytu bankowego (do 3 lat) Leasingu Pożyczki z instytucji pożyczkowej Faktoringu Finansowania udziałowego Forfaitingu Innych instrumentów finansowania zwrotnego 40,1% 36,8% 30,3% 22,8% 13,9% 11,4% 9,1% 0,5% Źródło: CAPI *n=

45 Porównując skalę wykorzystania przez respondentów poszczególnych instrumentów finansowych i stopieo poinformowania o nich, można stwierdzid, że największy niewykorzystany potencjał tkwi w: pożyczce z instytucji pożyczkowej faktoringu forfaitingu finansowaniu udziałowym Źródła informacji o finansowaniu zwrotnym i jego instrumentach Podstawowym źródłem informacji respondentów na temat finansowania zwrotnego i jego instrumentów jest Internet. Mniej więcej połowa respondentów badania CAPI zadeklarowała, że swą wiedzę na ten temat czerpie z instytucji finansowych lub od innych przedsiębiorców. Dośd aktywne w tym zakresie są Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług, za pośrednictwem których wiedza o finansowaniu zwrotnym i jego instrumentach trafiła do 41,9% respondentów. Ten wysoki wynik można po części przypisad temu, iż niektórzy usługodawcy usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego prowadzili także Punkty Konsultacyjne KSU i tą drogą informowali swoich klientów o usłudze. W równym stopniu co PK KSU wiedza ta pochodzi z prasy. O tym, że zagadnienia finansowania zwrotnego są istotne dla przedsiębiorców poszukujących dostępnych źródeł finansowania rozwoju firmy, świadczą wskazania co czwartego respondenta na komercyjne firmy doradcze, co przy obecnej dostępności darmowych źródeł informacji i wiedzy, należy interpretowad jako wysoki poziom. Rys. 13. Źródła z jakich respondenci czerpali wiedzę na temat instrumentów finansowania zwrotnego i jego instrumentów Internet 80,7% Instytucje finansowe Inni przedsiębiorcy Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług Prasa Znajomi nie będący przedsiębiorcami, rodzina Dział finansowo-księgowy własnej firmy Komercyjne firmy doradcze Jednostki samorządu terytorialnego 52,1% 47,3% 41,9% 41,9% 35,8% 28,0% 24,7% 19,9% Inne 2,4% Źródło: CAPI *n=

46 4.2.4 Wiedza na temat instrumentów finansowania zwrotnego Respondenci deklarują wysoki poziom wiedzy w zakresie instrumentów finansowania zwrotnego. Najwyżej oceniają oni swoją wiedzę na temat kredytu bankowego (73,2% oceniających ją jako dużą lub bardzo dużą), pożyczek z instytucji pożyczkowych (61,2%) i leasingu (57%), a najniżej na temat forfaitingu (35,8%), finansowania udziałowego (41,2%) i faktoringu (42,7%). Wysoki poziom wiedzy na temat kredytu bankowego nieco częściej deklarują przedstawiciele firm przemysłowych i budowlanych, a rzadziej branży transport, gospodarka magazynowa i łącznośd oraz edukacja. Reprezentanci tych dwóch ostatnich grup mają poczucie swojej generalnie niskiej wiedzy także w odniesieniu do leasingu. Wiedza na temat leasingu jest także nie najwyższa u firm na etapie rozruchu. Poziom własnej wiedzy na temat pożyczek z instytucji pożyczkowych krytycznie oceniają przedstawiciele branży transport, gospodarka magazynowa i łącznośd. Wiedzę na temat faktoringu nieco wyżej oceniają firmy budowlane, a niżej firmy z branż: edukacja, ochrona zdrowia oraz hotele i restauracje. Znajomośd forfaitingu jako instrumentu finansowania zwrotnego jest znacząco niższa wśród firm branż: transport, gospodarka magazynowa i łącznośd, edukacja oraz ochrona zdrowia. Wykorzystanie tego elementu jest większe w fazie wzrostu firmy. Rys. 14. Samoocena wiedzy respondentów na temat poszczególnych instrumentów finansowania zwrotnego Kredyt bankowy 9,0% 17,8% 56,9% 16,3% Leasing 15,1% 28,0% 42,2% 14,8% Pożyczka z instytucji pożyczkowych 12,0% 26,8% 46,1% 15,1% Bardzo mała Raczej mała Faktoring 35,2% 22,0% 31,9% 10,8% Raczej duża Bardzo duża Forfaiting 41,3% 22,9% 25,6% 10,2% Finansowanie udziałowe 37,0% 21,7% 30,4% 10,8% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n=

47 4.2.5 Nieudane próby pozyskania instrumentów finansowania zwrotnego Stosunkowo niewielka grupa respondentów ma negatywne doświadczenia związane z ubieganiem się o finansowanie zwrotne. Odmowy przyznania kredytu najczęściej dotyczyły: długoterminowego kredytu bankowego (powyżej 3 lat) (16,9%) i leasingu (7,9%). Odmowy pozyskania długoterminowego kredytu bankowego były negatywnym doświadczeniem zwłaszcza dla przedsiębiorców z branży pozostała działalnośd usługowa, społeczna i indywidualna (28% respondentów miało takie doświadczenia), znajdujących się w fazie rozruchu (38%) lub wzrostu (29%). Odmowa udzielenia pożyczki z instytucji pożyczkowej dotyczyła szczególnie często starao o pozyskanie kapitału na sfinansowanie inwestycji o wartości do 10 tys. zł (29%). Porównując skalę odmów z faktycznym wykorzystaniem poszczególnych instrumentów można stwierdzid, że relatywnie najłatwiej respondentom pozyskad krótkoterminowy kredyt bankowy, a najtrudniej finansowanie w drodze faktoringu. Rys. 15. Odsetek respondentów, którzy próbowali pozyskad finansowanie przy wykorzystaniu różnych instrumentów, ale instytucja odmówiła im jego przyznania Długoterminowego kredytu bankowego (powyżej 3 lat) 16,9% Leasingu Krótkoterminowego kredytu bankowego (do 3 lat) Pożyczki z instytucji pożyczkowej Faktoringu Finansowania udziałowego Forfaitingu Innych instrumentów finansowania zwrotnego 7,9% 6,2% 4,4% 2,2% 0,0% 0,0% 0,0% Źródło: CAPI *n=332+ W przypadku długoterminowego kredytu bankowego przyczynami odmowy przyznania kredytu były najczęściej: niska zdolnośd kredytowa lub brak zdolności kredytowej (33%) oraz zbyt krótki okres funkcjonowania na rynku (33%). Podstawą odmowy udzielenia krótkoterminowego kredytu były najczęściej niska zdolnośd kredytowa lub jej brak (40%) oraz brak wymaganego zabezpieczenia. Zaś w przypadku leasingu niska zdolnośd kredytowa lub jej brak (33%) oraz brak wymaganego wkładu własnego (33%). 47

48 4.2.6 Postawy respondentów wobec finansowania zwrotnego Zaciąganie zobowiązao finansowych stanowi często barierę mentalną, którą dobrze ilustruje wypowiedź jednego z uczestników badania fokusowego: Moje pokolenie ma taka obawę przed zaciąganiem zobowiązao finansowych właśnie z racji tego, że zawsze ojciec, matka mówili, że łatwo jest wziąd, a potem trudno jest spłacid i zawsze jest ta obawa. Jak się prowadzi działalnośd to trudno jest brad kredyt. Z analizy odpowiedzi udzielanych przez respondentów na pytania sondujące ich otwartośd wobec finansowania zwrotnego, wyłania się jednak na ogół pozytywny obraz. Niemal 2/3 firm uczestniczących w badaniu (64,5%) wyraziła przekonanie, że obecnie lub w najbliższym czasie będą potrzebowad kapitału finansowego na inwestycje. Są to częściej firmy znajdujące się w fazie wzrostu, niezależnie od ich wielkości. Potrzeby podejmowania inwestycji nie dostrzegają firmy pośrednictwa finansowego, natomiast silniej tę potrzebę akcentowały firmy z branży ochrony zdrowia. Kwestia konieczności inwestowania w rozwój firmy była także sygnalizowana przez uczestników badania FGI. Myślę, że przez to, że nie inwestuję, to stoję w miejscu Niemal równie wysokie są przewidywane potrzeby firm w zakresie kapitału obrotowego na finansowanie bieżącej działalności (61,4%). Finansowanie wzrostu wymaga nie tylko finansowania wydatków inwestycyjnych, lecz także wydatków bieżących, bez względu na wielkośd firmy. W przekroju branżowym firmy pośrednictwa finansowego ponownie zanegowały występowanie takich potrzeb. Zdecydowana większośd firm (73,2%) jest pozytywnie nastawiona do kwestii zadłużania się w celu zarządzania środkami finansowymi stanowiącymi bufor bezpieczeostwa finansowego na wypadek pojawienia się nieoczekiwanych wydatków. Taka postawa nie zależy od wielkości firmy. Nieco częściej charakteryzowała ona reprezentantów branży ochrona zdrowia i obsługa firm, nieruchomości, nauka, zaś rzadziej firmy z branży edukacji, pośrednictwa finansowego oraz transportu, gospodarki magazynowej i łączności. Respondenci w zdecydowanej większości (89,5%) są świadomi konieczności właściwego zarządzania ryzykiem finansowym i umiejętności kalkulacji ryzyka. Wielkośd firmy nie różnicuje w żaden sposób tych opinii. Większego wpływu na te opinie nie ma także branża działalności ani też faza cyklu życia. Większośd respondentów (57,8%) jest zdania, że korzyści związane z finansowaniem działalności ze środków zewnętrznych przewyższają koszty tego finansowania. Ta opinia nie zależy od wielkości firmy oraz fazy cyklu życia firmy. Bardziej skłonni uznad ją za prawdziwą są przedstawiciele branży transport, gospodarka magazynowa i łącznośd. Blisko połowa respondentów (49,7%) wyraża opinię, że procedury związane z dostępnością finansowania zwrotnego skutecznie zniechęcają do starao o jego pozyskanie. Dla zbliżonej grupy podmiotów (44,6%) bariery proceduralne nie stanowią przeszkody. Trudności proceduralne są w większym stopniu barierą w dostępie do finansowania zwrotnego firm mikro, aniżeli firm małych 48

49 (28% firm małych wskazało je jako barierę, podczas gdy wśród firm mikro ten odsetek wyniósł 52% respondentów). Częściej wskazują na nie przedstawiciele branży hotele i restauracje (72%) oraz obsługa firm, nieruchomości, nauka (71%), rzadziej natomiast reprezentanci branży budownictwo (34%) i przemysł (35%). Z punktu widzenia cyklu życia firmy częściej taką opinię wyrażają firmy w fazie restrukturyzacji, które zapewne aktywnie o finansowanie zewnętrzne zabiegają dla sfinansowania procesów przekształceo w przedsiębiorstwie. Rys. 16. Postawy respondentów wobec finansowania zwrotnego Procedury związane z dostępnością finansowania zwrotnego skutecznie zniechęcają do starao o jego pozyskanie 19,0% 25,6% 25,6% 24,1% 5,7% Korzyści związane z finansowaniem działalności ze środków zewnętrznych przewyższają koszty tego finansowania 14,8% 18,4% 31,6% 26,2% 9,0% Finansowanie działalności ze środków zewnętrznych jest korzystne, o ile potrafi się właściwie skalkulowad ryzyko z 2,7% 3,9% nim związane 38,3% 51,2% 3,9% Firma powinna mied zawsze wolne środki finansowe na nieprzewidziane wydatki (podatki, kary umowne itd.), nawet za cenę zadłużenia się 8,4% 15,1% 25,9% 47,3% 3,3% Firma potrzebuje lub w najbliższym czasie będzie potrzebowad kapitału obrotowego na finansowanie bieżącej działalności 16,0% 17,8% 27,4% 34,0% 4,8% Firma potrzebuje lub w najbliższym czasie będzie potrzebowad kapitału finansowego na inwestycje 17,2% 14,5% 24,7% 39,8% 3,9% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Zdecydowanie nie zgadzam się Raczej nie zgadzam się Raczej zgadzam się Zdecydowanie zgadzam się Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=

50 4.3 USŁUGA PILOTAŻOWA W ZAKRESIE FINANSOWANIA ZWROTNEGO Zakres wykorzystania poszczególnych komponentów usługi pilotażowej Ponad 70% respondentów korzystało jedynie z Komponentu I w zakresie finansowania zwrotnego (diagnozy/asysty/doradztwa). Odsetek osób korzystających wyłącznie z Komponentu II (szkolenia) wyniósł 22,6% (i były to ponadprzeciętnie częściej firmy mikro 96%). Zarówno z Komponentu I, jak i Komponentu II skorzystało 6,6% respondentów. Rys. 17. Typ usługi zrealizowanej w ramach pilotażu 22,6% 6,6% 70,8% Komponent I (diagnoza/asysta/doradztwo) + Komponent II (szkolenie) Tylko komponent I (diagnoza/asysta/doradztwo) Tylko komponent II (szkolenie) Źródło: CAPI *n= Źródła informacji o usłudze pilotażowej Podobnie jak w przypadku dystrybucji informacji o finansowaniu zwrotnym i jego instrumentach, podstawowym kanałem pozyskiwania informacji o samej usłudze pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego był Internet, skąd o usłudze dowiedziało się 41,6% respondentów. W dystrybucji informacji o pilotażowej usłudze finansowania zwrotnego istotną rolę odegrał przekaz pochodzący od zsieciowanych z respondentem podmiotów innych przedsiębiorców (20,8%), Punktów Konsultacyjnych Krajowego Systemu Usług (15,7%) 29 lub podmiotów zainteresowanych sprzedaniem usługi usługodawców usługi (13,3%). Niską aktywnością w tym względzie wykazały się instytucje finansowe (10,8%). Mało skuteczny przekaz zawierały także informacje w prasie, który to kanał dystrybucji był źródłem wiedzy o usłudze pilotażowej dla zaledwie 5,1% respondentów. 29 Niektórzy usługodawcy usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego prowadzili jednocześnie Punkt Konsultacyjny KS i przy okazji świadczenia innych usług objętych zakresem wsparcia ze strony PK KSU, proponowali swoim klientom skorzystanie z usługi finansowania zwrotnego. 50

51 Rys. 18. Źródła wiedzy respondentów o usłudze pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego Internet 41,6% Inni przedsiębiorcy Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług Usługodawca usługi (bezpośredni kontakt z jego strony, spotkanie informacyjne) Instytucje finansowe (np. bank, firma leasingowa) Znajomi nie będący przedsiębiorcami, rodzina Dział finansowo-księgowy własnej firmy Jednostki samorządu terytorialnego Komercyjne firmy doradcze Prasa Inne 20,8% 15,7% 13,3% 10,8% 9,0% 7,5% 7,5% 5,7% 5,1% 2,1% Źródło: CAPI *n= W przypadku firm małych (10-49 zatrudnionych) informacja o usłudze pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego częściej pochodziła z Punktów Konsultacyjnych KSU (36%), bezpośrednio od usługodawcy (28%) i innych przedsiębiorców (28%). Rzadziej informacja ta trafiała do przedsiębiorców z Internetu (24%). Z obu komponentów usługi pilotażowej korzystały istotnie częściej firmy, które o usłudze pilotażowej dowiedziały się z PK KSU (45%). Podczas badao fokusowych ich uczestnicy wyraźnie wskazywali, że oczekują scentralizowania informacji o dostępnych instrumentach wsparcia: Strona internetowa zdaniem respondentów powinna byd opracowana w sposób umożliwiający łatwą nawigację i szybkie dotarcie do poszukiwanych treści: Brak jest takiej informacji ogólnej centralnej Brakuje takiej jednej centralnej informacji, która byłaby przystępna * + nieważne, jaki to jest program, po prostu wszystko w jednym miejscu razem jedna strona, przejrzysta Wskazywano także na koniecznośd stosowania prostego, zrozumiałego języka: 51

52 Powinno byd to napisane takim językiem, żeby rolnik po podstawówce zrozumiał. * + Nie językiem urzędniczym. Ważną rolę w procesie komunikowania o dostępnych instrumentach wsparcia przypisano Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości: PARP żeby informował. Ja bym chciał otrzymywad takie maile wtedy. Budzą zaufanie Rola usługodawców i innych instytucji wsparcia biznesu w skorzystaniu z usługi pilotażowej Wysoką aktywnośd usługodawców w pozyskiwaniu usługobiorców usługi pilotażowej potwierdzają wskazania respondentów, którzy dostrzegli ich istotną rolę. W opinii blisko 2/3 ankietowanych, usługodawcy byli inicjatorami skorzystania z usługi. W przypadku 30% zrealizowanych usług inicjatywa wychodziła od usługobiorców, którzy sami zabiegali o możliwośd skorzystania z usługi. Na bardzo istotną rolę usługodawcy w skorzystaniu z usługi pilotażowej dwukrotnie częściej wskazywały firmy małe (28%), aniżeli firmy mikro (14%). Nieco mniejsza rola usługodawcy dotyczyła firm, które skorzystały z obu komponentów usługi, same zabiegając o taką możliwośd. Były to zdecydowanie częściej firmy restrukturyzowane (71%) i start-upy (48%), a rzadziej firmy w fazie wzrostu. Rys. 19. Rola usługodawcy w nakłonieniu firmy respondenta do skorzystaniu z usługi 5% Bardzo istotna, firma usilnie 15% namawiała nas do skorzystania z usługi 30% Dośd istotna, firma przekonywała nas do skorzystania z usługi Mało istotna, my sami zabiegaliśmy o możliwośd skorzystania z usługi 50% Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=332+ Zdecydowana większośd respondentów (83%) nie miała przed skorzystaniem z usługi pilotażowej żadnych doświadczeo ze współpracy z usługodawcą usługi. Wcześniejszą współpracę z firmą usługodawcy zadeklarowało 17% respondentów, przy czym częściej była ona podejmowana przez firmy małe (28%). 52

53 Rys. 20. Skala wcześniejszej współpracy firmy (przed realizacją usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego) z usługodawcą usługi 17% Tak Nie 83% Źródło: CAPI *n=332+ Z usług świadczonych przez Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług korzystało wcześniej 14% firm. Trzy na cztery z tych firm zadeklarowało, że skorzystały z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego w konsekwencji skorzystania z usługi PK KSU. Ta zależnośd była w szczególności silna dla firm z branży pozostała działalnośd usługowa, społeczna i indywidualna. Wszystkie firmy, które skorzystały wyłącznie z komponentu szkoleniowego złożyły taką deklarację. Rys. 21. Skala wcześniejszego korzystania przez respondentów z usług świadczonych przez Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług 14% Tak Nie 86% Źródło: CAPI *n=

54 4.3.4 Świadomośd usługobiorców istnienia standardu usługi i źródeł jej finansowania Zdecydowana większośd respondentów (86%) zadeklarowała, że korzystając z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego miała świadomośd, że usługa jest współfinansowana ze środków Unii Europejskiej. Rys. 22. Odsetek respondentów, którzy korzystając z usługi pilotażowej usługi finansowania zwrotnego) mieli świadomośd, że jest ona współfinansowana ze środków UE 7% 7% Tak Nie 86% Nie wiem/ nie pamiętam Źródło: CAPI *n=332+ Aż 2/3 respondentów miało pełną wiedzę, która instytucja określa i monitoruje standard świadczenia usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego. Taką wiedzę posiadały relatywnie częściej firmy mikro, aniżeli firmy małe. Rzadziej tę wiedzę posiadali respondenci, których firmy korzystały z obu komponentów usługi pilotażowej (45%). Kolejne 18% respondentów wiedziało, że usługa jest realizowana według pewnego standardu, ale nie wiedziało, kto ten standard określa. Źródłem tej wiedzy byli najczęściej konsultanci realizujący usługę 78%. Według relacji kolejnych 10% respondentów konsultant poinformował, że usługa jest realizowana zgodnie ze standardem, ale nie wspomniał, kto ten standard określa i monitoruje. 5% respondentów zaprzeczyło, by taka informacja była im w ogóle przekazywana. Typ usługi, z której korzystali respondenci, nie różnicował odpowiedzi. Rys. 23. Odsetek respondentów, którzy korzystając z usługi pilotażowej usługi finansowania zwrotnego mieli świadomośd, kto określa i monitoruje standard jej świadczenia 18% 13% 3% Tak, wiedziałem, że usługa jest realizowana ze standardem określanym i monitorowanym przez agencję rządową (PARP) Tak, wiedziałem, że usługa jest realizowana według pewnego standardu, ale nie wiedziałem, kto go określa Nie, nie wiedziałem, że usługa jest realizowana według jakiegokolwiek standardu 66% Trudno powiedzied / nie pamiętam Źródło: CAPI *n=

55 4.3.5 Ocena etapu I (diagnostycznego) usługi pilotażowej Korzystając z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego klienci najczęściej planowali sfinansowad zakup maszyn i urządzeo technicznych (29,4%) i zakup wyposażenia, np. mebli, sprzętu biurowego (25,2%). Niemal co piątemu respondentowi pozyskane środki finansowe miały służyd sfinansowaniu bieżącej działalności. Wśród zamierzeo klientów często wskazywane były także: leasing pojazdu (17,4%), zakup pojazdu (16,5%) i remont budynku (16,5%). Inne cele finansowania instrumentami zwrotnymi były przytaczane przez respondentów sporadycznie. Małe firmy jako przeznaczenie inwestycji częściej niż firmy mikro wskazywały remont budynku (29%), leasing maszyn lub urządzeo (14%), natomiast rzadziej zakup wyposażenia (7%), zakup pojazdu (7%) oraz zakup maszyn i urządzeo technicznych (21%). Potrzeby inwestycyjne firm są zróżnicowane w zależności od fazy cyklu życia firmy. Przeznaczeniem inwestycji jest relatywnie częściej: w fazie rozruchu: zakup wyposażenia (mebli, sprzętu biurowego) i remont budynku; w fazie urynkowienia: zakup pojazdu, zakup wyposażenia (mebli, sprzętu biurowego) oraz finansowanie bieżącej działalności; w fazie wzrostu: leasing pojazdu i zakup maszyn i urządzeo; w fazie restrukturyzacji: finansowanie bieżącej działalności. Rys. 24. Rodzaj inwestycji, jaką respondenci zamierzali sfinansowad przy wykorzystaniu instrumentów finansowania zwrotnego Zakup maszyn i urządzeo technicznych Zakup wyposażenia, np. meble, sprzęt biurowy Finansowanie bieżącej działalności Leasing pojazdu Zakup pojazdu Remont budynku Leasing maszyn lub urządzeo Zakup budynku lub gruntu Zakup towarów/materiałów Inne wydatki inwestycyjne Remont maszyn lub urządzeo Remont pojazdu Zakup innych przedsiębiorstw Inne 29,4% 25,2% 19,3% 17,4% 16,5% 16,5% 6,9% 3,2% 2,8% 2,8% 2,3% 1,8% 0,0% 2,3% 0,0% 20,0% 40,0% 60,0% 80,0% 100,0% Źródło: CAPI *n=

56 Przedstawiając ofertę finansowania zwrotnego konsultant najczęściej przedstawiał dwie oferty i współpracował z firmą przy wyborze najlepszej, podając argumenty za i przeciw (34%). Partnerski charakter relacji przy wyborze ofert dotyczył także sytuacji, gdy konsultant przedstawiał trzy oferty lub więcej (15%). W co szóstym przypadku konsultant przedstawiał dwie lub więcej ofert pozostawiając firmie wybór jednej z firm. Efektem co trzeciej usługi zrealizowanej w fazie diagnostycznej było przedstawienie przez konsultanta tylko jednej oferty, przy czym w większości sytuacji konsultant uzasadniał dokonany przez siebie wybór. Rys. 25. Przebieg procesu przedstawienia przez konsultanta ofert finansowania zwrotnego Konsultant przedstawił jedną ofertę wskazując, że jest to najlepsza oferta, ale bez podania argumentów 15% 0% 4% 8% 23% Konsultant przedstawił jedną ofertę wskazując, że jest to najlepsza oferta i podał argumenty Konsultant przedstawił dwie oferty i wybór pozostawił firmie 5% Konsultant przedstawił dwie oferty i współpracował z firmą przy wyborze najlepszej, podając argumenty za i przeciw Konsultant przedstawił trzy oferty lub więcej i wybór pozostawił firmie 11% Konsultant przedstawił trzy oferty lub więcej i współpracował przy wyborze najlepszej, podając argumenty za i przeciw Inny sposób 34% Trudno powiedzied / nie pamiętam Źródło: CAPI *n=218+ W przedstawionej przez usługodawcę ofercie znajdowały się w zdecydowanej większości wszystkie elementy, które powinna ona zawierad, tj. wymagana wysokośd udziału własnego firmy w finansowanym przedsięwzięciu (96,3%), oszacowanie kosztów obsługi zobowiązania (93,6%), harmonogram spłaty (92,2%), wymagane/ możliwe formy i koszty ustanowienia zabezpieczenia spłaty zaciąganego zobowiązania (91,3%) oraz sposób wypłaty i rozliczenia się z otrzymanych środków (90,4%). 56

57 Rys. 26. Elementy oferty, jakie zdaniem respondentów zostały im przedstawione przez usługodawcę Sposób wypłaty i rozliczenia się z otrzymanych środków 90,4% 5,5% 4,1% Wymagane/ możliwe formy i koszty ustanowienia zabezpieczenia spłaty zaciąganego zobowiązania 91,3% 6,0% 2,8% Wymagana wysokośd udziału własnego firmy w finansowanym przedsięwzięciu 96,3% 2,8% 0,9% Tak Nie Oszacowanie kosztów obsługi zobowiązania 93,6% 5,5% 0,9% Nie pamiętam Harmonogram spłaty 92,2% 6,0% 1,8% 80% 85% 90% 95% 100% Źródło: CAPI *n=218+ Co do zakresu usługi na etapie diagnostycznym, objął on pomoc konsultanta w opracowaniu biznes planu przedsięwzięcia, o finansowanie którego firma się ubiegała (83,9%), pomoc konsultanta w przygotowaniu wniosku o uzyskanie finansowania wraz z wymaganymi załącznikami do wybranej instytucji finansującej (76,1%), doradztwo na rzecz firmy w przypadku konieczności złożenia dodatkowych wyjaśnieo podczas rozpatrywania wniosku przez instytucję finansującą (71,1%), asystowanie firmie podczas składania wniosku o finansowanie w instytucji finansującej (70,6%). Rys. 27. Zakres usługi w etapie I (diagnostycznym) według respondentów Doradztwo na rzecz firmy w przypadku konieczności złożenia dodatkowych wyjaśnieo podczas rozpatrywania wniosku przez instytucję finansującą 71,1% 23,9% 5,0% Asystowanie firmie podczas składania wniosku o finansowanie w instytucji finansującej 70,6% 28,0% 1,4% Tak Pomoc konsultanta w opracowaniu biznes planu przedsięwzięcia, o finansowanie którego firma się ubiegała 83,9% 14,2% 1,8% Nie Nie pamiętam Pomoc konsultanta w przygotowaniu wniosku o uzyskanie finansowania wraz z wymaganymi załącznikami do wybranej instytucji finansującej 76,1% 22,5% 1,4% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Źródło: CAPI *n=

58 Poziom zadowolenia klientów ze wsparcia otrzymanego na etapie diagnostycznym oceniony został przez zdecydowaną większośd klientów na wysokim lub bardzo wysokim poziomie. Wnioskując na podstawie ocen klientów wydaje się, że najbardziej docenili oni doradztwo w przypadku konieczności złożenia dodatkowych wyjaśnieo podczas rozpatrywania wniosku przez instytucję finansującą. Z kolei nieliczne głosy krytyczne dotyczyły w największym stopniu doradztwa przy ubieganiu się o wybrany sposób finansowania oraz diagnozy potrzeb i możliwości finansowych firmy z dopasowaniem i przedstawieniem oferty dostępnych źródeł finansowania. Rys. 28. Poziom zadowolenia respondentów z uzyskanego wsparcia z poszczególnych elementów usługi w etapie I (diagnostycznym) Doradztwo na rzecz firmy w przypadku konieczności złożenia dodatkowych wyjaśnieo podczas rozpatrywania wniosku przez instytucję finansującą 0,6% 43,9% 55,5% Asystowanie firmie podczas składania wniosku o finansowanie w instytucji finansującej 0,6% 51,3% 48,1% Pomoc konsultanta w opracowaniu biznes planu przedsięwzięcia, o finansowanie którego firma się ubiegała Pomoc konsultanta w przygotowaniu wniosku o uzyskanie finansowania wraz z wymaganymi załącznikami do wybranej instytucji finansującej Doradztwo przy ubieganiu się o wybrany sposób finansowania 1,6% 0,5% 2,3% 3,2% 51,4% 51,0% 50,9% 47,0% 48,5% 43,6% 1,8% 3,2% Diagnoza potrzeb i możliwości finansowych firmy z dopasowaniem i przedstawieniem 0,9% oferty dostępnych źródeł finansowania 50,9% 43,1% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Firma nie uzyskała wsparcia w tym zakresie Bardzo źle Raczej źle Raczej dobrze Bardzo dobrze Źródło: CAPI *n=218+ Sam czas trwania usługi diagnostycznej klienci w zdecydowanej większości określali jako adekwatny do zakresu prac objętych usługą (87,2%). Dla nielicznych klientów (7,8%) był on zbyt długi. Oceny usługobiorców i usługodawców etapu diagnostycznego pozostają w znacznej mierze rozbieżne. 58

59 O ile usługobiorcy uznają czas 60 dni założony na realizację etapu diagnostycznego zasadniczo za odpowiedni, o tyle z badao fokusowych oraz na podstawie opinii usługodawców zawartych w ich raportach z przeprowadzonej w okresie realizacji projektu usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego można wywnioskowad, że wprowadzony limit czasu, obejmujący przeprowadzenie doradztwa i uzyskanie decyzji o finansowaniu, w niektórych sytuacjach okazuje się zbyt krótki. Ma to miejsce zwłaszcza wówczas, gdy czas gromadzenia przez klienta wymaganych przez instytucję finansującą dokumentów (np. związanych z przedstawieniem wiarygodnych dla instytucji finansującej zabezpieczeo) lub składania wyjaśnieo do złożonego wniosku o finansowanie wydłuża się. Rys. 29. Ocena przez respondentów czasu trwania usługi w etapie I (diagnostycznym) 1,8% 3,2% 6,0% 1,8% Zbyt krótki Odpowiedni do zakresu prac Nieco zbyt długi 87,2% Zdecydowanie zbyt długi Nie wiem/ trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=218+ Odmienną opinię na temat adekwatności czasu trwania usługi w etapie I wyrażali usługodawcy, co ilustruje przykład zaczerpnięty z jednego z raportów z realizacji usługi: W toku realizacji Komponentu I często okazuje się, że Etap I jest zdecydowanie bardziej praco- (a co za tym idzie czaso) chłonny, aniżeli jest to zakładane, czyli 26 h. Przygotowując dokumenty dla firm, które mają trudną sytuację finansową, niedługą historię funkcjonowania borykamy się z wieloma dodatkowymi wymaganiami, które stawiają instytucje finansujące. To sprawia, że czas poświęcony dla danego Klienta jest w rzeczywistości dużo dłuższy, niż przewiduje to Standard. Respondenci w zdecydowanej większości uznają za wskazane utrzymanie w docelowej usłudze finansowania zwrotnego wszystkich elementów etapu diagnostycznego testowanych w pilotażu. Jedynie ok. 10% (a w przypadku asysty firmie podczas składania wniosku o finansowanie w instytucji finansującej około 15%) podważa sens utrzymania poszczególnych elementów składających się na usługę w zakresie finansowania zwrotnego w jej fazie diagnostycznej. Krytyka pochodziła w większości przypadków od przedstawicieli firm mikro. 59

60 Rys. 30. Elementy usługi etapu I (diagnostycznego), które zdaniem respondentów warto by utrzymad w docelowej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego Doradztwo na rzecz firmy w przypadku konieczności złożenia dod. wyjaśnieo podczas rozpatrywania wniosku przez inst. finansującą 7,2% 3,6% 50,6% 38,6% Asystowanie firmie podczas składania wniosku o finansowanie w instytucji finansującej 7,8% 7,5% 52,7% 31,9% Pomoc konsultanta w opracowaniu biznes planu przedsięwzięcia, o finansowanie którego firma się ubiegała Pomoc konsultanta w przygotowaniu wniosku o uzyskanie finansowania wraz z wymaganymi załącznikami do wybranej inst. finansującej 7,5% 2,4% 7,2% 3,6% 50,3% 49,1% 39,8% 40,1% Doradztwo przy ubieganiu się o wybrany sposób finansowania 7,2% 3,6% 50,9% 38,3% Diagnoza potrzeb i możliwości finansowych firmy z dopasowaniem i przedstawieniem oferty dostępnych źródeł finansowania 7,2% 3,0% 46,4% 43,4% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Zdecydowanie niepotrzebny Raczej niepotrzebny Raczej potrzebny Zdecydowanie potrzebny Źródło: CAPI *n=218+ W zdecydowanej większości (80,7%) respondenci uznawali usługę za kompletną pod względem zakresu lub nie mieli pomysłu, o jakie elementy warto by ją było wzbogacid (17,9%). Rys. 31. Inne elementy związane z diagnozą potrzeb wsparcia firmy w ubieganiu się o finansowanie zewnętrzne, które zdaniem respondentów warto by było wprowadzid do usługi 17,9% 1,4% Tak Nie Nie wiem/ trudno powiedzied 80,7% Źródło: CAPI *n=

61 4.3.6 Ocena etapu II (asysty) usługi pilotażowej W niemal wszystkich analizowanych przypadkach zakres usługi asysty objął wyjaśnienie postanowieo umowy z instytucją finansującą (97,4%). Nieco rzadziej respondenci wskazywali, że uzyskali od doradcy zalecenia dotyczące trybu postępowania i zgodności z wymaganiami umowy finansowania zwrotnego (92,7%) oraz udzielono im pomocy podczas załatwiania formalności związanych z ustanawianiem zabezpieczeo spłaty zobowiązania (87,4%). W nieco ponad połowie sytuacji doradca udzielił pomocy w dokonaniu zakupu inwestycyjnego. Rys. 32. Zakres wsparcia udzielonego zdaniem respondentów przez doradcę przy załatwianiu formalności z instytucją finansującą Doradca udzielił pomocy w dokonaniu zakupu inwestycyjnego 56,0% 40,8% 3,1% Doradca poinformował o zaleceniach dotyczących trybu postępowania i zgodności z wymaganiami umowy finansowania zwrotnego Doradca udzielił pomocy podczas załatwiania formalności związanych z ustanawianiem zabezpieczeo spłaty zobowiązania Doradca wyjaśnił postanowienia umowy z instytucją finansującą 92,7% 87,4% 97,4% 3,7% 3,7% 1,6% 11,0% 1,6% 1,0% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Tak Nie Nie pamiętam Źródło: CAPI *n=191+ Poziom zadowolenia z poszczególnych elementów Komponentu I na etapie asysty oceniany był przez około połowę respondentów jako bardzo wysoki, a przez niemal równie liczne grono osób jako wysoki. Pojawiające się krytyczne opinie miały charakter jednostkowy. Bardziej krytyczny osąd wyrażali usługodawcy w badaniach fokusowych oraz w raportach z realizacji usługi, które zostały przeanalizowane w ramach badania desk research. Argumentowali, że założony czas trwania etapu asysty wynoszący dwie godziny jest niejednokrotnie zbyt krótki. Ma to zwłaszcza miejsce w sytuacjach, gdy udzielenie finansowania wymaga ustanowienia dodatkowych zabezpieczeo (np. wizyty w sądzie w celu ustanowienia zabezpieczenia hipotecznego lub u notariusza celem zawarcia umowy kupna sprzedaży w formie aktu notarialnego). Liczba godzin będących w dyspozycji usługodawcy jest wówczas niewystarczająca, by asystowad przy tego typu czynnościach, których klient oczekuje od doradcy. Zdaniem badanych Klient chce mied pewnośd, że zakres i przygotowanie dokumentacji jest prawidłowe i nie opóźni wypłaty kredytu lub pożyczki. 61

62 Rys. 33. Ocena poziomu zadowolenia respondentów z uzyskanego wsparcia w poszczególnych elementach usługi w etapie II (asysty) Wsparcie przy dostosowywaniu się do 0,5% wymogów umowy finansowania 0,5% zwrotnego 1,0% Wsparcie przy ustanawianiu 1,6% zabezpieczeo spłaty zobowiązania 0,5% 48,7% 47,6% 50,3% 49,2% Wsparcie przy zawieraniu umowy na 0,5% zaciągnięcie zobowiązania finansowego 46,1% 53,4% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Firma nie uzyskała wsparcia w tym zakresie Bardzo źle Raczej źle Raczej dobrze Bardzo dobrze Źródło: CAPI *n=191+ Wysokie oceny poszczególnych elementów usługi w fazie asysty nie do kooca przełożyły się na wyraźne wskazania co do potrzeby ich utrzymania. Chod również wysokie (jak w ocenie etapu diagnostycznego), to pojawiły się w większej liczbie głosy krytyczne podważające potrzebę ich utrzymania w kształcie testowanym w usłudze pilotażowej. Pojawiająca się krytyka była częściej artykułowana przez firmy mikro, aniżeli firmy małe. Te rozbieżności pomiędzy poziomem zadowolenia z uzyskanego wsparcia w poszczególnych elementach usługi, a potrzebą utrzymania danego elementu usługi w usłudze docelowej, pojawiają się także przy ocenie innych etapów usługi. Byd może wynikają one z tego, iż Klienci łatwiej akceptują nawet te elementy usługi, które nie do kooca wydają im się potrzebne w momencie korzystania z nich, z racji tego, iż usługa jest darmowa. Bardziej trzeźwy osąd ich rzeczywistej przydatności może byd już bardziej krytyczny. Rys. 34. Elementy usługi etapu II (asysty), które zdaniem respondentów warto by utrzymad w docelowej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego Wsparcie przy dostosowywaniu się do wymogów umowy finansowania zwrotnego 3,9% 6,3% 52,1% 37,7% Wsparcie przy ustanawianiu zabezpieczeo spłaty zobowiązania 5,4% 6,3% 52,4% 35,8% Wsparcie przy zawieraniu umowy na zaciągnięcie zobowiązania finansowego 3,9% 6,0% 50,0% 40,1% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Zdecydowanie niepotrzebny Raczej niepotrzebny Raczej potrzebny Zdecydowanie potrzebny Źródło: CAPI *n=

63 Sens utrzymania zakresu wsparcia objętego usługą asysty dobrze obrazuje wypowiedź jednego z uczestników badania fokusowego: Ja uważam, że taka pomoc jest bardzo potrzebna firmom, bo my musimy się skupid na swoich zadaniach, a to obsługuje ktoś. Takie zapewnienie to jest coś dodatkowego, to tak jak zapewnienie pracownika Ocena etapu III (doradczego) usługi pilotażowej Na etapie doradczym usługi pilotażowej wsparcie objęło w największym zakresie pomoc we wdrażaniu założeo biznes planu opracowanego na etapie diagnozy (91,5%) oraz monitorowanie wdrażania założeo biznes planu (86,9%). Nie wszyscy klienci mieli poczucie, że przygotowanie biznes planu jest potrzebne ich firmie, a raczej uznawali je za dokument dla instytucji finansującej, o czym świadczy głos jednego z uczestników badao fokusowych: Ten biznesplan był raczej dla tej instytucji finansującej, udzielającej tego leasingu. Ja do tego tak podchodziłam. W mniejszym stopniu wsparcie na etapie doradczym obejmowało pomoc w kluczowych aspektach realizacji przedsięwzięcia, na które firma otrzymała finansowanie zwrotne (61,5%) oraz wsparcie doradcy poprzez roztoczenie opieki nad terminową spłatą zaciągniętego zobowiązania finansowego (53,1%). Przy czym oczekiwania klientów nie dotyczą wsparcia jedynie technicznego (przypominania o terminach spłaty), lecz wsparcia w sytuacjach kryzysowych, gdy pojawiają się trudności w spłacie zobowiązania. Te oczekiwania dobrze ilustruje wypowiedź jednego z uczestników grupy fokusowej: Na tym doradztwo powinno polegad, że ktoś powinien teraz do mnie zadzwonid: Czy pani spłaca kredyt?, a teraz nikt się nie interesuje tym. Muszę sobie radzid sama. * + powinien podpowiedzied, może zwolnid częśd pracowników, może sprzedad coś. - No właśnie. Wydaje mi się, ze właśnie taka opieka to byłaby super. Na potrzebę bardziej zindywidualizowanego kształtu doradztwa wskazuje także poniższa wypowiedź uczestnika FGI: Indywidualne doradztwo. Przychodzi ktoś do firmy, analizuje konkretną sytuację konkretnych danych z książki czy też z wyników i przygotowuje się. Czyli jak rozwinąd działalnośd, jak plan, co dalej, jak pokonad trudności, w jaki sposób zwiększyd sprzedaż bądź też ograniczyd koszty. 63

64 Rys. 35. Zakres wsparcia udzielonego zdaniem respondentów przez doradcę w ramach etapu III (doradczego) Doradca czuwał nad terminową spłatą zaciągniętego zobowiązania finansowego 53,1% 43,1% 3,8% Doradca na bieżąco doradzał w kluczowych aspektach realizacji przedsięwzięcia, na które firma otrzymała finansowanie zwrotne 61,5% 34,6% 3,8% Tak Doradca monitorował wdrażanie założeo biznes planu 86,9% 1,5% 11,5% Nie Nie pamiętam Doradca udzielał wsparcia we wdrażaniu założeo biznes planu opracowanego w etapie I 91,5% 1,5% 6,9% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n=130+ Inną kwestią, na którą zwrócili uwagę uczestnicy badania fokusowego, było podważanie sensu wsparcia doradczego w proponowanym zakresie dla bardzo małych projektów inwestycyjnych. Brakuje czegoś takiego jak rozróżnienia na wartośd projektu. Jeśli mamy projekt do 50 tys. zł, to tak naprawdę w większości przypadków to etap trzeci jest w ogóle niepotrzebny. Natomiast, jeśli mówimy o dużej inwestycji albo chociażby o średniej inwestycji nawet powyżej 100 tys. zł, to myślę, że już takie doradztwo bardziej by było potrzebne, niż przy takich niewielkich kwotach. Na większe oczekiwania w tym zakresie wskazuje także inna wypowiedź: *Czegoś jeszcze pani by oczekiwała?+ Żeby się ta pomoc nie skooczyła na otrzymaniu przelewu od instytucji finansowej. Bo wtedy jeszcze trzeba by było zrobid nadzór, czy te środki zostały odpowiednio zagospodarowane, odpowiednio wydane. Czy nikt sobie tego nie wziął do kieszeni, a niestety znam osobiście taki przypadek, że tak było. Więc tu weryfikacje, czy środki zostały odpowiednio wydane. Oczywiście, że nadzór dobry byłby przez cały okres finansowania, ale realnie tego nie widzę. Monitorowanie przez jakiś tam okres czy ten plan, który został przygotowany w punkcie pierwszym, zaakceptowany w punkcie drugim i przeprowadzony w punkcie trzecim w punkcie piątym jest realizowany zgodnie z założeniami, a jeśli coś jest nie tak, to trzeba zrobid poprawkę. Czy kupno tej maszyny faktycznie się zaczyna zwracad. Poziom zadowolenia ze wsparcia w poszczególnych elementach usługi doradczej respondenci oceniali na ogół jako wysoki lub bardzo wysoki. Nieznacznie niżej oceniano wsparcie w zakresie związanym z wdrażaniem biznes planu i jego późniejszym monitorowaniem. 64

65 Rys. 36. Ocena poziomu zadowolenia z uzyskanego wsparcia w poszczególnych elementach usługi w etapie III (doradczym) Bieżące doradztwo w kluczowych aspektach realizacji przedsięwzięcia, na 1,3% finansowanie którego firma otrzymała finansowanie zwrotne 46,3% 52,5% Bardzo źle Monitorowanie wdrażania założeo biznes planu 0,9% 0,9% 54,0% 44,2% Raczej źle Raczej dobrze Wsparcie we wdrażaniu założeo biznes 0,8% 0,8% planu 53,8% 44,5% Bardzo dobrze 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n=130+ W porównaniu z etapami diagnozy i asysty, ocena poszczególnych elementów etapu doradczego zebrała relatywnie największy odsetek negatywnych opinii odnośnie do zasadności utrzymania poszczególnych elementów usługi, który kształtował się na poziomie niższym o ok. 10 pkt proc. W podobnej skali (o ok. 10 pkt. proc.), niższe były wskazania na zdecydowaną potrzebę utrzymania poszczególnych elementów usługi w jej finalnym kształcie. Podobnie jak w przypadku pozostałych etapów składających się na Komponent I usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego (diagnozy i asysty) negatywne opinie częściej pochodziły od firm najmniejszych rozmiarów (mikro), aniżeli firm nieco większych (małych). Rys. 37. Elementy usługi etapu III (doradczego), które zdaniem respondentów warto by utrzymad w docelowej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego Asysta w zapewnieniu terminowej spłaty zobowiązania 13,9% 19,3% 45,8% 21,1% Zdecydowanie niepotrzebny Bieżące doradztwo w kluczowych aspektach realizacji przedsięwzięcia, na finansowanie którego firma otrzymała finansowanie zwrotne 9,3% 10,5% 51,8% 28,3% Raczej niepotrzebny Monitorowanie wdrażania założeo biznes planu 10,2% 13,9% 51,8% 24,1% Raczej potrzebny Wsparcie we wdrażaniu założeo biznes planu 9,0% 9,0% 54,2% 27,7% Zdecydowanie potrzebny 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n=

66 W kwestii długości monitorowania wdrażania założeo biznes planu opinie respondentów były mocno zróżnicowane i rozłożyły się w miarę równomiernie pomiędzy wskazania na utrzymywanie takiej pomocy przez cały okres spłaty zobowiązania (38,5%) oraz jej ograniczenie do pierwszego okresu spłaty zobowiązania (29%). Zbliżona grupa respondentów nie potrafiła zająd w tej kwestii stanowiska (32,5%). Rys. 38. Oczekiwany przez respondentów czas trwania pomocy w zakresie monitorowania wdrażania założeo biznes planu 32,5% 38,5% Przez cały okres spłaty zobowiązania W pierwszym okresie spłaty zobowiązania Nie wiem/ trudno powiedzied 29,0% Źródło: CAPI *n=130+ W podobnej skali respondenci wskazywali na oczekiwania odnośnie długości utrzymywania wsparcia w zakresie terminowej spłaty zobowiązania. Rys. 39. Oczekiwany przez respondentów czas trwania pomocy w zakresie terminowej spłaty zobowiązania 28,4% Przez cały okres spłaty zobowiązania 41,4% W pierwszym okresie spłaty zobowiązania, by poznad mechanizm spłat 30,2% Nie wiem/ trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=

67 4.3.8 Ocena komponentu II (szkoleniowego) Wśród tematów omawianych na szkoleniu najczęściej przedstawiano podstawowe elementy i zasady przygotowywania biznes planu (92,8%), podstawowe pojęcia ekonomiczne (90,7%) i podstawowe mechanizmy kontroli wdrażania biznes planu i zachowania płynności finansowej (89,7%). Nieco rzadziej przedmiotem szkolenia było zarządzanie długiem i monitorowanie realizacji przedsięwzięcia (78,4%). Rys. 40. Zakres usługi szkoleniowej według respondentów Zarządzanie długiem i monitorowanie realizacji przedsięwzięcia 78,4% 13,4% 8,2% Podstawowe mechanizmy kontroli wdrażania biznes planu i zachowania płynności finansowej 89,7% 3,1% 7,2% Tak Podstawowe elementy i zasady przygotowywania biznes planu 92,8% 1,0% 6,2% Nie Nie pamiętam Podstawowe pojęcia ekonomiczne 90,7% 3,1% 6,2% Źródło: CAPI *n=97+ Bardzo wysoki poziom zadowolenia z przedstawienia poszczególnych zakresów tematycznych zadeklarowało ok. 2/3 respondentów. Kolejne ok. 30% określiło go jaki wysoki. Nie zawsze jednak opinie respondentów były entuzjastyczne, o czym świadczy wypowiedź jednego z uczestników badania fokusowego: 0% 20% 40% 60% 80% 100% * + u nas jedna osoba z firmy była i odpowiedź zwrotna była taka, że było strasznie nudno i nie wytrzymała dłużej niż pół godziny po prostu. Nie było krok po kroku praktycznie, tylko teoria, teoria i nic więcej. Rys. 41. Ocena poziomu zadowolenia respondentów ze szkolenia w poszczególnych zakresach tematycznych Zarządzanie długiem i monitorowanie realizacji przedsięwzięcia 28,0% 69,3% 2,7% Podstawowe mechanizmy kontroli 1,2% wdrażania biznes planu i zachowania 1,2% płynności finansowej 30,2% 67,4% Bardzo źle Raczej źle Podstawowe elementy i zasady 1,1% przygotowywania biznes planu 30,0% 68,9% Raczej dobrze Podstawowe pojęcia ekonomiczne 2,3% 29,5% 67,0% 1,1% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n=97+ 67

68 Ogólnie bardzo pozytywna ocena poziomu zadowolenia ze szkolenia w zakresie poszczególnych jego bloków tematycznych nie do kooca przełożyła się na deklarowany wzrost poziomu wiedzy i umiejętności. Odsetek osób oceniających go jako bardzo wysoki nie przekroczył 30%, chod kolejnych 50-60% uznało go za wysoki. Można to przypisad nie do kooca powiązanym z zakresem tematycznym celom szkolenia, które miały zwiększad wiedzę i umiejętności uczestników w zakresie zasad opracowywania i wdrażania założeo biznes planu, wyszukiwania zewnętrznych źródeł finansowania działalności oraz przygotowywania dokumentacji niezbędnej do ubiegania się o zewnętrzne finansowanie ogólnie postrzeganych jako o mało praktycznym charakterze, co ilustruje poniższa wypowiedź: Problemem generalnie jest to niedopasowanie do potrzeb. Szerokie skrojenie tych usług. O indywidualny charakter doradztwa postuluje jeden z uczestników grupy fokusowej: Wydaje mi się, że na podstawie doradztwa powinno byd dopiero konstruowane szkolenie. - W czasie doradztwa wychodzą różne potrzeby, które można zaspokoid. Rys. 42. Samocena przez respondentów wzrostu poziomu własnej wiedzy i umiejętności w wyniku uczestnictwa w szkoleniu Przygotowywanie dokumentacji niezbędnej do ubiegania się o zewnętrzne finansowanie 1,0% 3,1% 13,4% 51,5% 28,9% 2,1% Wyszukiwanie zewnętrznych źródeł finansowania działalności 1,0% 2,1% 8,2% 56,7% 29,9% 2,1% Zasady opracowywania i wdrażania założeo biznes planu 4,1% 2,1% 5,2% 60,8% 27,8% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Ten zakres nie był objęty szkoleniem Raczej nisko Bardzo wysoko Bardzo nisko Raczej wysoko Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=97+ 3/4 respondentów korzystających z komponentu szkoleniowego dostrzega potrzebę jego utrzymania w docelowej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego. Przeciwnego zdania jest co czwarty respondent, chod tylko 5,1% ogólnej liczby ankietowanych zdecydowanie zanegowało taką potrzebę. 68

69 Rys. 43. Ocena przez respondentów przydatności komponentu szkoleniowego 23,5% 5,1% 19,3% Zdecydowanie niepotrzebny Raczej niepotrzebny Raczej potrzebny 52,1% Zdecydowanie potrzebny Źródło: CAPI *n=97+ Ankietowani w ramach badao ilościowych CAPI zapytani o inne proponowane tematy szkoleniowe wymieniali następujące: sposoby finansowania inwestycji informacje o rodzajach kredytów, jak się o nie ubiegad w większym zakresie czasowym: analiza sprawozdao finansowych, zarządzanie długiem i monitorowanie przedsięwzięcia zasady porównywania ofert różnych instytucji finansowych przygotowywanie wniosków o dofinansowanie pisanie biznesplanu płynnośd finansowa cykl życia koniunkturalnego rynku kalkulacja ryzyka w związku z otoczeniem biznesu rozpoznanie rynku, jak szukad okazji na rynku marketing, pozyskiwanie nowych klientów, rozpoznanie potrzeb klienta Respondenci proponowali, aby każdy moduł szkolenia pogłębid, wprowadzid zajęcia warsztatowe, prezentowad tematykę w oparciu o liczne przykłady. Poniżej przedstawiono wybrane głosy uczestników badao fokusowych, które wskazują na oczekiwania względem tematyki finansowej szkoleo, zróżnicowane w zależności od doświadczenia i wiedzy uczestników: Ja zaczynałam działalnośd gospodarczą i kompletnie absolutnie nie rozumiałam jak do tego się zabrad. myślałam, że dostanę takie wiadomości na temat tej księgowości 69

70 Zwłaszcza silny głos pojawił się w badaniach fokusowych w zakresie marketingowego wsparcia działalności firmy w kontekście finansowania działalności: Borykam się z taka bolączką reklamy i marketingu akurat dla mojej firmy, bo zmienił się czas, jednak jest teraz inna już, jednak młodzi ludzie wchodzą na rynek gdzie inaczej się reklamują. Są jakieś blogi. - Facebook. - Tak i ja jestem w tyle w tym aspekcie. Mogłoby byd jakieś szkolenie, nie super długie dwudniowe, ale cokolwiek. Ja prowadzę swoją firmę od 29 lat, mam ok. 30 pracowników i muszę mied księgową. Doświadczenie, które zdobyłem na przestrzeni tych dziejów myślę, że mi wystarczy, jakkolwiek nigdy tej wiedzy nie jest za dużo i jeśli byłyby organizowane szkolenia na temat lepszego utrzymania się na rynku. Na pewno pewne aspekty prawne prowadzenia spółki z o.o., odpowiedzialnośd osób z zarządu, jako takiego. Kontakty z administracją, sądownictwem, KRS na przykład, wszystkie wnioski do KRS itd. Tu trzeba moim zdaniem mocno praktyczny aspekt położyd. Tak samo kontakty ze wszystkimi instytucjami jak ZUS-y, skarbówki, urzędy pracy. Ważnym, oczekiwanym przez przedsiębiorców obszarem wsparcia jest sfera prawna działalności: Poziom zadowolenia z pilotażowej usługi finansowania zwrotnego Ogólny poziom zadowolenia z usługi pilotażowej należy ocenid bardzo wysoko. Ocena komponentu I kształtuje się na równie wysokim poziomie, niezależnie od etapu usługi. W przypadku komponentu II (szkoleo) ocena jest nieco niższa, lecz wciąż pozostaje na bardzo wysokim poziomie przy przewadze osób oceniających szkolenia bardzo dobrze. Na pewno pewne aspekty prawne prowadzenia spółki z o.o., odpowiedzialnośd osób z zarządu, jako takiego. Kontakty z administracją, sądownictwem, KRS na przykład, wszystkie wnioski do KRS itd. Tu trzeba moim zdaniem mocno praktyczny aspekt położyd. Tak samo kontakty ze wszystkimi instytucjami jak ZUS-y, skarbówki, urzędy pracy. 70

71 Rys. 44. Ogólna ocena poziomu zadowolenia respondentów z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego 1,0% Szkolenia 1,0% 40,2% 55,7% 2,1% Bardzo źle Doradztwo 0,8% 26,2% 73,1% Raczej źle Raczej dobrze Asysta 26,7% 72,8% 0,5% Bardzo dobrze 0,5% Diagnoza 1,4% 23,9% 72,5% 1,8% Trudno powiedzied 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n= Ocena przydatności usługi w zakresie finansowania zwrotnego Przydatnośd usługi w zakresie finansowania zwrotnego dla firm z niej korzystających wynika głównie z faktu, iż nie posiadają one kompetencji do samodzielnej realizacji działao objętych usługą. Na ten aspekt zwracało uwagę od 73,8% firm wypowiadających się na temat przydatności usługi na etapie asysty do aż 80% respondentów w kwestii usługi doradczej. Pozostali respondenci w zdecydowanej większości uznają jej przydatnośd za umiarkowaną, ponieważ sami potrafiliby przeprowadzid czynności związane z pozyskiwaniem finansowania, lecz wolą powierzyd je wyspecjalizowanym usługodawcom. Takie wyniki nie pozostawiają żadnych wątpliwości co do przydatności usługi wypowiadają się na jej temat osoby, które miały okazję przekonad się o jej rzeczywistej przydatności korzystając z usługi pilotażowej. Rys. 45. Ocena przez respondentów przydatności poszczególnych Komponentów usługi pilotażowej dla firmy Doradztwo 80,0% 17,7% 2,3% Duża przydatnośd, ponieważ firma nie posiada kompetencji, by samodzielnie wykonad ten zakres prac diagnostycznych Asysta Diagnoza 73,8% 24,1% 75,2% 23,4% 2,1% 1,4% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Umiarkowana przydatnośd, ponieważ firma posiada kompetencje, by go wykonad, ale woli powierzyd je innym specjalistom Niska przydatnośd, ponieważ firma posiada kompetencje, by go wykonad i woli zrealizowad je we własnym zakresie Źródło: CAPI *n=

72 Ta pozytywna opinia znalazła także swoje odzwierciedlenie w wypowiedziach uczestników grup fokusowych, które przytoczono poniżej: Ja bym sama musiała iśd do każdego banku, zadzwonid, zebrad sobie informacje, czyli poświecid na to ze dwa tygodnie albo i dłużej. Nie wiem, czy to by było drożej. Ja np. jestem zadowolona. To doradztwo pomogło mi na tyle, że nie ja szukałam sobie tego finansowania tylko ktoś za mnie to zrobił i uważam, że to jest duża korzyśd, bo to zabiera czas, bo czy ja dobrze wyliczam, a bo pod gwiazdką coś jest napisane. I ja widzę tu taką wartośd dodaną. Tu większe zaufanie miałam Dostosowanie usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego do potrzeb odbiorców Ocena dostosowania usługi pilotażowej do potrzeb usługobiorców nie może byd inna, jak tylko pozytywna, skoro ponad 90% respondentów tak ją oceniło. Negatywne opinie pochodziły od zaledwie 4% respondentów badania. Rys. 46. Ogólna ocena przez respondentów stopnia dostosowania usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego do potrzeb firmy 2,7% 0,6% 3,6% 35,5% Bardzo nisko Raczej nisko Raczej wysoko 57,5% Bardzo wysoko Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=332+ Nie zawsze jednak wypowiedzi respondentów były entuzjastyczne, czego świadectwem poniższa wypowiedź uczestnika badao fokusowych. Sam zamysł usługi jest ok, natomiast kwestia sposobu realizacji jest po prostu zła i to po raz kolejny wychodzi. W opinii blisko 90% respondentów uzyskana w wyniku realizacji usługi pilotażowej oferta finansowania zwrotnego była optymalna w sensie najlepszego jej dostosowania do potrzeb i możliwości firmy spośród ofert aktualnie dostępnych na rynku. Brak przekonania w tym względzie wyraził co szósty ankietowany. Trudnośd w osądzie miały w większym stopniu firmy znajdujące się w fazie rozruchu. 72

73 Usługodawcy usługi pilotażowej zgłaszali w badaniu fokusowym oraz w raportach składanych po realizacji usługi pilotażowej trzy zagadnienia związane z dopasowaniem usługi do potrzeb klientów: brak elastyczności w zakresie liczby godzin przeznaczonej na poszczególne etapy realizacji usługi firmy mają w tym względzie różnorodne potrzeby i ustalony limit czasu świadczenia usługi niejednokrotnie jest zbyt niski, by w pełni rozpoznad potrzeby klienta i przedstawid mu optymalną dla zdiagnozowanych potrzeb ofertę; ustalony limit czasu realizacji usługi w odniesieniu do komponentu diagnostycznego, w którym w niektórych sytuacjach trudno się usługodawcy zmieścid, co niekiedy zniechęca firmę do kontynuowania usługi pojawiające się ze strony usługodawców sugestie rekomendują jego wydłużenie z 26 do godzin; znaczną uciążliwośd dla klienta wypełniania dokumentacji związanej z usługą, co powoduje ich zniecierpliwienie. W opinii usługodawców byd może dałoby się ograniczyd liczbę dokumentów, które usługodawca jest zobowiązany wypełnid i podpisad. Rys. 47. Ocena przez respondentów czy uzyskana oferta finansowania zwrotnego była optymalna, tzn. była najlepiej dostosowana do potrzeb i możliwości firmy spośród ofert dostępnych na rynku 0,9% 2,4% 16,9% Zdecydowanie nie 27,7% Raczej nie Raczej tak Zdecydowanie tak 52,1% Nie wiem/ Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=

74 Dostępnośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego Analiza opinii respondentów w zakresie dostępności usługi pilotażowej w różnorodnych jej wymiarach (lokalizacyjnej, czasowej, dostępności konsultantów, dostępności informacji) wskazuje na bardzo wysoką ich ocenę (odsetek osób oceniających poszczególne wymiary dostępności usługi bardzo wysoko był mniej więcej dwukrotnie wyższy od odsetka osób oceniających je wysoko). Rys. 48. Ocena przez respondentów dostępności usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego 4,5% Dostępnośd informacji o usłudze 0,3% pilotażowej 31,3% 61,7% 2,1% Czas realizacji usługi warunkujący 3,3% możliwośd pozyskania finansowania w 0,6% czasie akceptowanym przez Pana/Pani firmę 30,7% 62,0% 3,3% Bardzo nisko Raczej nisko 3,0% Raczej wysoko Dostępnośd konsultantów (czas 0,3% oczekiwania na wizytę u usługodawcy) 28,9% 65,7% 2,1% Bardzo wysoko Trudno powiedzied 3,0% Dostępnośd lokalizacyjna usługodawcy 0,3% 28,6% 66,3% 1,8% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n= Ocena usługodawców usługi pilotażowej Ponad 60% respondentów wskazało, że usługodawcy zapewnili odpowiedni standard świadczenia usługi w aspekcie braku osób trzecich w miejscu i czasie trwania konsultacji. Jest to o tyle ważne dla klienta, że poruszane w trakcie konsultacji kwestie (np. plany rozwojowe) stanowią tajemnicę przedsiębiorstwa. W 20% przypadków powyższy sposób świadczenia usługi nie był zachowany, co mogło budzid niepokój respondentów o zachowanie poufności informacji. W związku z powyższym, w docelowej usłudze w zakresie finansowania zwrotnego należy na to zagadnienie położyd mocny akcent przy definiowaniu wymagao dla wykonawcy usługi. 74

75 Rys. 49. Ocena przez respondenta miejsca, w którym były udzielane konsultacje 8,1% 9,6% 22,0% Były to różne pomieszczenia, przebywałem/am w nich tylko ja i konsultant Były to różne pomieszczenia, niekiedy przebywały w nich osoby trzecie 10,5% 9,6% Było to zawsze to samo pomieszczenie, przebywałem/am w nim tylko ja i konsultant Było to zawsze to samo pomieszczenie, niekiedy przebywały w nim osoby trzecie Nie brałem/am udziału w konsultacjach 40,1% Nie pamiętam Źródło: CAPI *n=332+ Poza jednostkowymi sytuacjami respondenci nie mieli zastrzeżeo co do kompetencji konsultantów świadczących usługę, co budzi zaufanie do instytucji usługodawcy i może w przyszłości skłaniad respondentów do korzystania z ich usług. Rys. 50. Ocena przez respondentów kompetencji konsultantów świadczących usługę pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego 2,4% 1,5% 35,8% Raczej nisko Raczej wysoko Bardzo wysoko 60,2% Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=

76 Na podstawie opinii samych usługodawców wyrażonych w raportach składanych po zrealizowaniu usługi pilotażowej, można stworzyd profil kwalifikacyjny eksperta, który powinien spełniad przynajmniej następujące kryteria: posiadad wiedzę w zakresie znajomości rodzaj dokumentów, którymi posługuje się przedsiębiorstwo, posiadad doświadczenie zawodowe w zakresie czytania i analizowania dokumentów finansowych przedsiębiorstw prowadzących zarówno uproszczoną, jak i pełną księgowośd, posiadad wiedzę w zakresie dostępnych form kredytowania działalności gospodarczej, posiadad umiejętnośd doradzenia przedsiębiorstwu, która z tych form jest najbardziej odpowiednia dla charakteru prowadzonej przez nie działalności, posiadad wiedzę z szerokiego zakresu pojęd ekonomicznych stosowanych przez instytucje finansowe (np. stopa procentowa, marża banku, prowizja za gotowośd, prowizja przygotowawcza, karencja w spłacie kredytu itd.), posiadad wiedzę z zakresu analizy ekonomiczno-finansowej oraz prognozowania danych finansowych, posiadad umiejętnośd i doświadczenie we współpracy z przedsiębiorcami. Powyższe wymagania, których oczekuje się od konsultanta, stawiają duże wyzwanie przed usługodawcą, który musi zapewnid specjalistę o szerokich kompetencjach. W tym świetle tym korzystniej wypada ocena usługodawców przez usługobiorców Jakośd usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego w opinii respondentów Wysoka ogólna ocena jakości usługi nie może także pozostawiad wątpliwości w świetle opinii wyrażonych przez respondentów w badaniu, z których blisko 60% oceniło ja bardzo wysoko, a kolejne 35,8% wysoko. Rys. 51. Ogólna ocena przez respondentów jakości usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego? 2,4% 0,3% 1,8% 35,8% Bardzo nisko Raczej nisko Raczej wysoko 59,6% Bardzo wysoko Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n=

77 Na negatywne aspekty związane z nadmiernym formalizmem zwracali też uwagę usługobiorcy w przygotowanych samodzielnie raportach z realizacji usługi, co ilustruje poniższy zapis: Dotychczasowi klienci Projektu zwracają uwagę na bardzo dużą liczbę dokumentów związanych ze świadczeniem usług. Klienci wyrażają zainteresowanie usługą. Niemniej jednak często odstrasza ich liczba formalności oraz dokumentów, jakie są związane ze skorzystaniem z usługi. Poniżej w tabeli 7 pogrupowano pozytywne opinie respondentów uczestniczących w badaniu CAPI na temat różnorodnych elementów usługi pilotażowej. Korzystne opinie wypowiadane przez respondentów wskazywały na skutecznośd usługi, uzyskane wsparcie ze strony usługodawcy i kompetencje doradcy, dopasowanie usługi do potrzeb/oczekiwao i inne korzyści. Głosy negatywne przedstawiono w tabeli 8. Dotyczyły nieadekwatnego zakresu usługi i nadmiernego formalizmu. Tabela 7. Pozytywne opinie respondentów o usłudze Pozytywne opinie o usłudze Skutecznośd usługi Kompetencje usługodawcy Dopasowanie usługi do potrzeb/oczekiwao Obszar w którym usługa okazała się skuteczna: Zaspokojenie potrzeb finansowych związanych z rozwojem firmy Przygotowanie biznes planu Wsparcie dla firmy w terminowym wywiązywaniu się ze zobowiązao Profesjonalne przygotowanie dokumentacji przy ubieganiu się o kredyt Wsparcie dla firm, które miały problemy z uzyskaniem kredytu na potrzebą kwotę Dopasowanie usługi do potrzeb firmy; wielokrotna konsultacja Merytoryka oferty na wysokim poziomie Sprawnośd obsługi Przygotowanie niezbędnej dokumentacji Wsparcie w kwestiach, co do których firma nie posiadała kompetencji Przejrzyste materiały podczas komponentu II (szkoleniowego) Oferta szyta na miarę Możliwośd porównania różnorodnych ofert W badaniach FGI usługodawcy wskazywali na kompleksowośd usługi przy jednoczesnym bezpłatnym jej charakterze jako cechę usługi, którą klienci cenią. Niejednokrotnie za usługi doradcze o zbliżonym zakresie trzeba na rynku sporo zapłacid, bez gwarancji otrzymania jej w lepszej jakości. Perspektywa usługobiorców nie zawsze jest jednak bezkrytyczna, co ilustruje głos jednego z uczestników badao fokusowych: Są wyjątki * + ale * + oni nie patrzą na to czy oni zrobią klientowi dobrze czy nie, ważne, żeby oni prowizję dostali. Ich nic więcej nie interesuje. Oni się skupiają tylko na tym, żeby dostad pensję i premię. 77

78 Negatywne opinie o usłudze Nieadekwatny zakres usługi Nadmierny formalizm Obszar w którym usługa okazała się nieskuteczna: Zbytnie zróżnicowanie poziomu wiedzy respondentów w obrębie jednej grupy szkoleniowej Szkolenie dedykowane bardziej absolwentom szkół średnich, mniej dostosowane do firm Obszerna dokumentacja do wypełnienia Niejasne, zniechęcające procedury Tabela 8. Negatywne opinie respondentów o usłudze Gotowośd współdzielenia kosztów usługi w zakresie finansowania zwrotnego Mimo ogólnie bardzo pozytywnego odbioru przez respondentów usługi jej zakresu i jakości świadczenia duża częśd respondentów nie byłaby skłonna partycypowad w jej kosztach. Odmowa uczestnictwa w kosztach usługi w największym stopniu dotyczy etapu III (doradztwo we wdrożeniu złożeo biznes planu opracowanego na etapie I i asysta przy spłacie zaciągniętego zobowiązania finansowego) 72,3%. W największym stopniu respondenci są gotowi współuczestniczyd w kosztach usługi finansowania zwrotnego w odniesieniu do komponentu szkoleniowego (33%) i etapu II (asysty) 28,8%. Niechęd do współudziału w kosztach usługi dobrze oddaje poniższa wypowiedź uczestnika badania fokusowego: My musimy płacid ratę kredytu, to jeszcze za doradcę? Nie. Nas w tej chwili nie stad. Ja byłam tam dlatego, bo nie stad mnie na doradcę. Rys. 52. Skłonnośd respondentów do pokrycia części realnych kosztów świadczenia usługi w zakresie finansowania zwrotnego Szkolenia (n=97) 54,6% 33,0% 12,4% Doradztwo (n=130) 72,3% 12,3% 15,4% Nie byłaby skłonna uczestniczyd w kosztach usługi w tym zakresie Asysta (n=191) 50,8% 28,8% 20,4% Tak, byłaby skłonna uczestniczyd w kosztach Nie wiem/ trudno powiedzied Diagnoza (n=218) 58,7% 19,7% 21,6% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI 78

79 Wśród elementów, które można by zmienid w procesie udostępnienia usługi w zakresie finansowania zwrotnego w celu jej lepszego dopasowania do oczekiwao firmy, najczęściej wymieniano w badaniu ilościowym: lepszą promocję i większą dostępnośd informacji o usłudze (24,1%) oraz mniej szczegółową dokumentację (23,2%). Wśród osób deklarujących gotowośd udziału w kosztach świadczenia usługi medianę zgłaszanego poziomu partycypacji w kosztach usługi stanowią: dla etapu diagnozy: 20% dla etapu asysty: 30% dla etapu doradztwa: 10% dla komponentu szkoleniowego: 20% Rys. 53. Propozycje respondentów wprowadzenia zmian procesie udostępnienia usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego, tak by była lepiej dopasowana do oczekiwao firmy Lepsza promocja, większa dostępnośd informacji o usłudze Mniej szczegółowa dokumentacja Firma powinna mied możliwośd swobodnego wyboru usługodawcy Większa liczba konsultantów Skrócenie czasu świadczenia usługi Większa pomoc/zaangażowanie ze strony konsultanta Wyższe wymogi stawiane przed usługodawcami Inne propozycje 24,1% 23,2% 14,8% 11,4% 9,0% 8,4% 5,4% 3,3% Źródło: CAPI *n=332+ Inne pojawiające się propozycje to: bardziej rozbudowany, sprofilowany program, konsultacje w sprawie rozwoju firmy dłuższy czas szkolenia poszerzenie pakietu szkoleniowego dla zaawansowanych. 79

80 Skłonnośd do sięgania po instrumenty finansowania zwrotnego jako rezultat skorzystania z usługi pilotażowej Na podstawie opinii wyrażonych przez respondentów badania można wyprowadzid wniosek, że usługa pilotażowa przyniosła korzyści w postaci większej deklarowanej skłonności do sięgania po instrumenty finansowania zwrotnego (49,1% twierdzących to w sposób zdecydowany i 36,7% respondentów skłaniających się do tej opinii). Jedynie ok. 5% respondentów wypowiedziało się o braku takiej zależności. Rys. 54. Skłonnośd respondentów do skorzystania z instrumentów finansowania zwrotnego po skorzystaniu z usługi pilotażowej w zakresie finansowania zwrotnego 0,9% 9,0% 4,2% Zdecydowanie nie 36,7% Raczej nie Raczej tak Zdecydowanie tak 49,1% Nie wiem/ Trudno powiedzied Źródło: CAPI *n= Usługa w zakresie finansowania zwrotnego a usługa asysty w prowadzeniu działalności gospodarczej świadczona przez Punkty Konsultacyjne KSU Zaledwie co ósmy respondent badania CAPI korzystał z asysty (etap II) w prowadzeniu działalności gospodarczej świadczonej przez Punkty Konsultacyjne KSU. W ramach usługi asysty mały i średni przedsiębiorca może uzyskad pomoc w zakresie prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Usługa ta obejmuje także diagnozę potrzeb biznesowych przedsiębiorstwa, co rodzi obawę, że przedsiębiorcy będą traktowad oba te typy usługi jako jeden produkt, nie dostrzegając znaczących różnic pomiędzy nimi. 80

81 Rys. 55. Odsetek respondentów, którzy korzystali z usługi asysty w prowadzeniu działalności gospodarczej świadczonej przez Punkty Konsultacyjne KSU 12,7% Tak Nie 87,3% Źródło: CAPI *n=332+ Spośród 42 respondentów (12,7% ogółu respondentów) korzystających także z asysty w prowadzeniu działalności gospodarczej Krajowego Systemu Usług, największa liczba wskazao dotyczyła braku dostrzeganych różnic (33%) (tak wskazała co trzecia osoba, która odpowiadała na to pytanie), co potwierdza powyżej sygnalizowane obawy i nakazuje podjąd odpowiednie działania informacyjne, które wyraźnie pokażą klientom, że są to dwie odmienne usługi o różniącym się zakresie wsparcia. Wśród osób świadomych różnic między oba typami usług, jako najczęstszą różnicę wskazywano większą koncentrację asysty (etap II) na pozafinansowych aspektach działalności (29%). Rys. 56. Opinie respondentów na temat cech odróżniających usługę pilotażową w zakresie finansowania zwrotnego od usługi asysty Większa koncentracja usługi asysty na pozafinansowych aspektach działalności 29% Koncentracja usługi asysty na wczesnym etapie rozwoju przedsiębiorstwa Częściowa odpłatnośd za usługę asysty 14% 10% Zakres diagnozy potrzeb biznesowych 5% Nie dostrzegam różnicy 33% Nie wiem/ trudno powiedzied 21% 0% 20% 40% 60% 80% 100% Źródło: CAPI *n=

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011

Krajowy System Usług. oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami. Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 2011 Krajowy System Usług oferta perspektywy rozwoju współpraca z regionami Agata Wieruszewska 14 czerwiec 2011 Krajowy System Usług (KSU) to oferta usług dla osób przedsiębiorczych w kraju - firm z sektora

Bardziej szczegółowo

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne:

Metodologia badania. Cele szczegółowe ewaluacji zakładają uzyskanie pogłębionych odpowiedzi na wskazane poniżej pytania ewaluacyjne: Ewaluacja ex post projektu systemowego PARP pt. Utworzenie i dokapitalizowanie Funduszu Pożyczkowego Wspierania Innowacji w ramach Pilotażu w III osi priorytetowej PO IG Metodologia badania Cel i przedmiot

Bardziej szczegółowo

Standard usługi doradczej - asysta w rozpoczynaniu działalności gospodarczej

Standard usługi doradczej - asysta w rozpoczynaniu działalności gospodarczej Załącznik nr 2c do umowy o udzielnie wsparcia Standard usługi doradczej - asysta w rozpoczynaniu działalności gospodarczej Wsparcie na prowadzenie punktu konsultacyjnego jest przeznaczone na finansowanie

Bardziej szczegółowo

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2011 Oferta KSU oraz PK dla nowopowstałych firm Forum Małych i Średnich Przedsiębiorstw Jak zostać i pozostać przedsiębiorcą? Iwona Pietruszewska-Cetkowska Czym jest Krajowy System Usług? Krajowy System

Bardziej szczegółowo

Raport koocowy. Badanie klientów Punktów Konsultacyjnych KSU

Raport koocowy. Badanie klientów Punktów Konsultacyjnych KSU Raport koocowy Badanie klientów Punktów Konsultacyjnych KSU grudzieo 2013 1 Prezentowany raport jest wynikiem Badania klientów Punktów Konsultacyjnych KSU, realizowanego przez firmę Quality Watch Sp. z

Bardziej szczegółowo

Jak wyglądają inwestycje?

Jak wyglądają inwestycje? Sława, 29 czerwca 2012 Jak wyglądają inwestycje? Inwestycje MŚP Źródło: Działalność przedsiębiorstw niefinansowych, GUS, 2009 Co nas czeka? W 2011 {20%} Polskich MMP finansowało inwestycje z kredytu Inwestycje

Bardziej szczegółowo

REGIONALNY PUNKT KONSULTACYJNY KSU kompleksowe usługi informacyjne oraz doradcze

REGIONALNY PUNKT KONSULTACYJNY KSU kompleksowe usługi informacyjne oraz doradcze REGIONALNY PUNKT KONSULTACYJNY KSU kompleksowe usługi informacyjne oraz doradcze Potrzebujesz wsparcia eksperckiego w pierwszym okresie funkcjonowania firmy? Chciałbyś rozwiać wątpliwości dotyczące prawa,

Bardziej szczegółowo

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A.

Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości S.A. powstała w 1997 r. w ramach Kontraktu Regionalnego dla województwa śląskiego. W 2000 r. Agencja została włączona w Krajowy System Usług dla małych i średnich przedsiębiorstw.

Bardziej szczegółowo

Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw 2012 Fundacja Małych i Średnich Przedsiębiorstw Centrum Rozwoju Przedsiębiorczości Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność

Bardziej szczegółowo

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r.

FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET. Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości. Jelenia Góra, grudzień 2014 r. FUNDUSZ POŻYCZKOWY DLA KOBIET Ministerstwo Gospodarki Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Jelenia Góra, grudzień 2014 r. I. Fundusz pożyczkowy dla kobiet... 3 1. Termin przyjmowania wniosków... 3 2. Limity

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pytania i odpowiedzi. II edycja konkursu na realizację Projektu pn.: Przetestowanie i wdrożenie usługi

Bardziej szczegółowo

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA Załącznik nr 1 do SIWZ SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza efektywności inicjatywy JEREMIE na terenie województwa wielkopolskiego wraz z oceną jej oddziaływania na sytuację gospodarczą regionu,

Bardziej szczegółowo

Standard usługi doradczej - asysta w rozpoczynaniu działalności gospodarczej

Standard usługi doradczej - asysta w rozpoczynaniu działalności gospodarczej Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Załącznik nr 3c do umowy o udzielenie wsparcia Standard usługi doradczej - asysta w rozpoczynaniu działalności

Bardziej szczegółowo

Przebieg usługi w przedsiębiorstwie Projekt Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Przebieg usługi w przedsiębiorstwie Projekt Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Przebieg usługi w przedsiębiorstwie Projekt Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Usługa szkoleniowo doradcza z zakresu zarządzania kompetencjami w MSP jest realizowana

Bardziej szczegółowo

Uwagi kryterium TAK NIE Uwagi. 1) Uzasadnienie możliwości realizacji założeń projektu

Uwagi kryterium TAK NIE Uwagi. 1) Uzasadnienie możliwości realizacji założeń projektu . Załącznik nr 4 do Regulaminu oceny wniosków o udzielenie wsparcia na realizację projektu pn.: Świadczenie usług informacyjnych i doradczych w sieci PK KSU Karta oceny merytorycznej wniosku o udzielenie

Bardziej szczegółowo

Informacja na temat Krajowego Systemu Usług

Informacja na temat Krajowego Systemu Usług 2013 Informacja na temat Krajowego Systemu Usług Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Warszawa, 10 grudnia 2013 r. Czym jest Krajowy System Usług? Misja: Rozwój przedsiębiorstw Ponad 270 ośrodków

Bardziej szczegółowo

Usługa pilotażowa w zakresie marketingu i sprzedaży produktów dla mikro i małych przedsiębiorstw z branży przetwórstwa rolno spożywczego

Usługa pilotażowa w zakresie marketingu i sprzedaży produktów dla mikro i małych przedsiębiorstw z branży przetwórstwa rolno spożywczego Usługa pilotażowa w zakresie marketingu i sprzedaży produktów dla mikro i małych przedsiębiorstw z branży przetwórstwa rolno spożywczego Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Priorytet 2: Rozwój zasobów

Bardziej szczegółowo

Standard usługi doradczej - asysta w prowadzeniu działalności gospodarczej

Standard usługi doradczej - asysta w prowadzeniu działalności gospodarczej Standard usługi doradczej - asysta w prowadzeniu działalności gospodarczej Załącznik nr 4 Wsparcie na prowadzenie punktu konsultacyjnego jest przeznaczone na finansowanie wydatków związanych z realizacja

Bardziej szczegółowo

Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług -

Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług - Punkty Konsultacyjne Krajowego Systemu Usług - - - PK KSU odgrywają unikatową w skali kraju rolę w kreowaniu i wspomaganiu przedsiębiorczości, wpisując się w rządowe i ogólnoeuropejskie tendencje ułatwień

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis badania - badanie CAPI na ogólnopolskiej próbie stowarzyszeń i fundacji

Szczegółowy opis badania - badanie CAPI na ogólnopolskiej próbie stowarzyszeń i fundacji Zapytanie ofertowe Stowarzyszenie Klon/Jawor od 2002 roku prowadzi ogólnopolski projekt badawczy dotyczący funkcjonowania organizacji pozarządowych. W ramach tego przedsięwzięcia, w regularnych odstępach

Bardziej szczegółowo

KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć

KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć KSU - usługi dla firm i osób pragnących je założyć Opracowano w CIiPKZ w Tarnowie na podstawie: 1 SPIS TREŚCI: KSU usługi dla firmy i osób pragnących je założyć O KSU 3 Rodzaje usług 4 Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Polscy przedsiębiorcy o usługach bankowych. Materiały prasowe

Polscy przedsiębiorcy o usługach bankowych. Materiały prasowe Polscy przedsiębiorcy o usługach bankowych Materiały prasowe Dane z bieżącej fali badania syndykatowego Mikro, małe i średnie firmy o usługach bankowych AUTORZY RAPORTU PARTNER RAPORTU OPIS BADANIA Badanie

Bardziej szczegółowo

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI

Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI Zwrotne formy finansowania INWESTYCJI grudzień 2012 r. MARR - oferta dla przedsiębiorczych Wspieranie starterów - projekty edukacyjne, szkolenia, punkty informacyjne, doradztwo, dotacje na start Ośrodek

Bardziej szczegółowo

Standard usługi doradczej - asysta w prowadzeniu działalności gospodarczej

Standard usługi doradczej - asysta w prowadzeniu działalności gospodarczej Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Załącznik nr 2d do umowy o udzielenie wsparcia Standard usługi doradczej - asysta w prowadzeniu działalności

Bardziej szczegółowo

Usługi informacyjne Punktów Konsultacyjnych (PK) w ramach Krajowego Systemu Usług (KSU) Marcin Kukla Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Usługi informacyjne Punktów Konsultacyjnych (PK) w ramach Krajowego Systemu Usług (KSU) Marcin Kukla Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Usługi informacyjne Punktów Konsultacyjnych (PK) w ramach Krajowego Systemu Usług (KSU) Marcin Kukla Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Usługa informacyjna jako usługa systemowa Usługa informacyjna

Bardziej szczegółowo

Badania satysfakcji pracowników. www.biostat.com.pl

Badania satysfakcji pracowników. www.biostat.com.pl to powszechnie stosowane narzędzie pozwalające na ocenę poziomu zadowolenia oraz poznanie opinii pracowników w zakresie wybranych obszarów działalności firmy. Za pomocą skal pomiarowych badanie daje możliwość

Bardziej szczegółowo

- narzędzia wspomagające działania eksportowe w Regionie koncepcja. Poznao, grudzieo 2015

- narzędzia wspomagające działania eksportowe w Regionie koncepcja. Poznao, grudzieo 2015 - narzędzia wspomagające działania eksportowe w Regionie koncepcja Poznao, grudzieo 2015 Aktualny system finansowy wspierający przedsiębiorców w Wielkopolsce 2 Wsparcie przedsiębiorców w Wielkopolsce realizowane

Bardziej szczegółowo

Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą

Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą 2012 Punkt Konsultacyjny KSU- usługi informacyjne i doradcze dla przedsiębiorców i osób zamierzających założyć działalność gospodarczą Usługi PK KSU jako pierwowzór nowych usług PK DIAGNOZA POTRZEB KLIENTA

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto 1. Temat badania 2. Tło Ewaluacja komponentu wolontariatu długoterminowego wdrażanego w latach 2012-2013 w ramach

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie płynnością finansową w inwestycjach Aniołów Biznesu. Warszawa, 24 kwietnia 2012 roku

Zarządzanie płynnością finansową w inwestycjach Aniołów Biznesu. Warszawa, 24 kwietnia 2012 roku www.psab.pl Zarządzanie płynnością finansową w inwestycjach Aniołów Biznesu Warszawa, 24 kwietnia 2012 roku Kim jest Anioł Biznesu? to inwestor kapitałowy, który angażuje własne środki finansowe w rozwój

Bardziej szczegółowo

przedsiębiorcy osoby fizyczne zainteresowane podjęciem działalności gospodarczej.

przedsiębiorcy osoby fizyczne zainteresowane podjęciem działalności gospodarczej. Krajowy System Usług to ogólnopolska sieć ośrodków prowadzonych przez ponad 150 renomowanych instytucji wspierających rozwój biznesu. Ich oferta adresowana jest zarówno do mikro, małych i średnich przedsiębiorstw,

Bardziej szczegółowo

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP

Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Krajowy Systemu Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw instytucjonalne wsparcie sektora MSP Michał Kołodziejski Zespół Instytucjonalnego Systemu Wsparcia PARP Sieć współpracujących ze sobą ośrodków

Bardziej szczegółowo

POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH ZESPÓŁ EWALUACJI I MONITORINGU Projekty dotyczące zawodowej i społecznej integracji osób niepełnosprawnych w komponencie regionalnym Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

Bardziej szczegółowo

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego

CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw. Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego 2011 Małgorzata Jelińska CSR a konkurencyjność polskich przedsiębiorstw Działania PARP w zakresie biznesu społecznie odpowiedzialnego Szczecin, 23.11.2011 r. Definicja CSR zgodnie z ISO 26000 Społeczna

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

Standard świadczenia doradczo-szkoleniowej usługi pilotażowej w zakresie wykorzystania technologii informacyjnych w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Standard świadczenia doradczo-szkoleniowej usługi pilotażowej w zakresie wykorzystania technologii informacyjnych w zarządzaniu przedsiębiorstwem S t r o n a 1 Załącznik nr do Umowy o udzielenie wsparcia Standard świadczenia doradczo-szkoleniowej usługi pilotażowej w zakresie wykorzystania technologii informacyjnych w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Bardziej szczegółowo

Koniunktura w Small Business

Koniunktura w Small Business Koniunktura w Small Business Wyniki badania ilościowego mikro i małych przedsiębiorstw realizowanego w ramach projektu Small Business DNA Organizatorzy Projektu: 17 września 2010 Informacje o badaniu CEL

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do złożenia oferty na: Usługę ewaluacji zewnętrznej. projektu innowacyjnego testującego pt.: 50+ doświadczenie

Zaproszenie do złożenia oferty na: Usługę ewaluacji zewnętrznej. projektu innowacyjnego testującego pt.: 50+ doświadczenie Zaproszenie do złożenia oferty na: Usługę ewaluacji zewnętrznej projektu innowacyjnego testującego pt: 50+ doświadczenie Warszawa, 01 grudnia 2014 r Zamawiający: Agrotec Polska sp z oo, ul Dzika 19/23

Bardziej szczegółowo

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz

Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku. dr Jacek Płocharz Rola zdolności kredytowej przedsiębiorstwa w procedurze pozyskiwania kredytu bankowego - studium przypadku dr Jacek Płocharz Warunki działania przedsiębiorstw! Na koniec 2003 roku działało w Polsce 3.581,6

Bardziej szczegółowo

Badania lokalnego rynku pracy

Badania lokalnego rynku pracy Badania lokalnego rynku pracy Oferta projektów badawczych wraz z wyceną na 2014 rok Pracownia Badań Socjologicznych Humlard ul. Surzyńskich 2, 63-000 Środa Wielkopolska T: +48 66 04 77 015 W: www.humlard.com

Bardziej szczegółowo

FISZKA KONKURSU PODSTAWOWE INFORMACJE O KONKURSIE

FISZKA KONKURSU PODSTAWOWE INFORMACJE O KONKURSIE Załącznik do uchwały nr 47 KM PO WER z dnia 10 lutego 2016 r. w sprawie zatwierdzenia szczegółowych kryteriów wyboru projektów dla konkursu dotyczącego Monitorowania losów absolwentów w ramach zmian do

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE INNOWACJĄ

ZARZĄDZANIE INNOWACJĄ ZARZĄDZANIE INNOWACJĄ Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PROJEKT ZARZĄDZANIE INNOWACJĄ PODSTAWOWE INFORMACJE skierowany do mikro, małych

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA POTRZEB BIZNESOWYCH w ramach Projektu Doradca Małopolskiego Przedsiębiorcy

DIAGNOZA POTRZEB BIZNESOWYCH w ramach Projektu Doradca Małopolskiego Przedsiębiorcy Załącznik nr 1 do umowy DIAGNOZA POTRZEB BIZNESOWYCH w ramach Projektu Doradca Małopolskiego Przedsiębiorcy Nazwa przedsiębiorstwa Adres przedsiębiorstwa Imię i nazwisko osoby upoważnionej do reprezentowania

Bardziej szczegółowo

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm

Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Projekty proinnowacyjne inicjatywy instytucji otoczenia biznesu wspierające innowacyjność firm Bydgoszcz, 14.05.2014 Pracodawcy Pomorza i Kujaw Związek Pracodawców Pracodawcy Pomorza i Kujaw to regionalny

Bardziej szczegółowo

1. Innowacyjne inwestycje w Działaniu 4.4 2. Paszport do eksportu w Działaniu 6.1 3. Gospodarka elektroniczna w Działaniach 8.1 i 8.2 4.

1. Innowacyjne inwestycje w Działaniu 4.4 2. Paszport do eksportu w Działaniu 6.1 3. Gospodarka elektroniczna w Działaniach 8.1 i 8.2 4. 1. Innowacyjne inwestycje w Działaniu 4.4 2. Paszport do eksportu w Działaniu 6.1 3. Gospodarka elektroniczna w Działaniach 8.1 i 8.2 4. Inne możliwości 3 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNE KONTO ZABEZPIECZENIA EMERYTALNEGO (IKZE)

INDYWIDUALNE KONTO ZABEZPIECZENIA EMERYTALNEGO (IKZE) INDYWIDUALNE KONTO ZABEZPIECZENIA EMERYTALNEGO (IKZE) P R E Z E N TA C J A W Y N I K Ó W Z B A D A N I A T Y P U O M N I B U S D L A PIPUIF 1 PRZYGOTOWAŁ: MARCIN KOŁAKOWSKI KOORDYNACJA: GRZEGORZ KOWALCZYK

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE ILOŚCIOWE BADANIA MARKETINGOWE KLUCZEM DO SKUTECZNYCH DECYZJI MARKETINGOWYCH

SZKOLENIE ILOŚCIOWE BADANIA MARKETINGOWE KLUCZEM DO SKUTECZNYCH DECYZJI MARKETINGOWYCH SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW ILOŚCIOWE BADANIA MARKETINGOWE KLUCZEM DO SKUTECZNYCH DECYZJI MARKETINGOWYCH TRENER Violetta Rutkowska Badacz rynku, doradca,

Bardziej szczegółowo

Finansowanie innowacji. Adrian Lis

Finansowanie innowacji. Adrian Lis 2011 Finansowanie innowacji Adrian Lis Plan prezentacji Część teoretyczna Wewnętrzne i zewnętrzne źródła finansowania innowacji Programy wspierające innowacyjność Część praktyczna Główne problemy i najlepsze

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw

Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw www.psab.pl Źródła finansowania rozwoju przedsiębiorstw Przemysław Jura Prezes Zarządu Instytutu Nauk Ekonomicznych i Społecznych Koordynator zarządzający Ponadregionalną Siecią Aniołów Biznesu - Innowacja

Bardziej szczegółowo

Oferta Krajowego Systemu Usług dla osób zakładających i prowadzących działalność gospodarczą

Oferta Krajowego Systemu Usług dla osób zakładających i prowadzących działalność gospodarczą Oferta Krajowego Systemu Usług dla osób zakładających i prowadzących działalność gospodarczą Karina Grygiel Konsultant Punktu Konsultacyjnego KSU prowadzonego przez Toruńską Agencję Rozwoju Regionalnego

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNA OFERTA WSPÓŁPRACY

WSTĘPNA OFERTA WSPÓŁPRACY WSTĘPNA OFERTA WSPÓŁPRACY Charakterystyka firmy Zakres usług Etapy i metody pracy Konsultanci i współpraca z klientem Kontakt Grupa STS s.c., ul. Maszynowa 7a/3, 02-392 Warszawa Charakterystyka firmy Pracownia

Bardziej szczegółowo

Praktyczne aspekty doboru próby. Dariusz Przybysz Warszawa, 2 czerwca 2015

Praktyczne aspekty doboru próby. Dariusz Przybysz Warszawa, 2 czerwca 2015 Praktyczne aspekty doboru próby Dariusz Przybysz Warszawa, 2 czerwca 2015 Określenie populacji Przed przystąpieniem do badania, wybraniem sposobu doboru próby konieczne jest precyzyjne określenie populacji,

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pytania i odpowiedzi. II edycja konkursu na realizację Projektu pn.: Przetestowanie i wdrożenie usługi

Bardziej szczegółowo

Zewnętrzne źródła finansowania działalności przedsiębiorstwa ze środków UE. Magdalena Nowak - Siwińska

Zewnętrzne źródła finansowania działalności przedsiębiorstwa ze środków UE. Magdalena Nowak - Siwińska Zewnętrzne źródła finansowania działalności przedsiębiorstwa ze środków UE Magdalena Nowak - Siwińska wewnętrzne zewnętrzne Kredyt inwestycyjny Leasing Dotacja/Dofinansowanie Krajowe np. Dotacja z Urzędu

Bardziej szczegółowo

Strona www - strona internetowa Realizatora projektu (www.marr.pl), na której będą zamieszczane wszystkie informacje i dokumenty dotyczące Projektu.

Strona www - strona internetowa Realizatora projektu (www.marr.pl), na której będą zamieszczane wszystkie informacje i dokumenty dotyczące Projektu. Strona1 Regulamin udziału w proinnowacyjnym doradztwie realizowanym w ramach Szwajcarsko- Polskiego Programu Współpracy, Lokalne inicjatywy na rzecz rozwoju regionalnego powiatu gorlickiego i nowosądeckiego.

Bardziej szczegółowo

Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Działania GARR S.A. na rzecz rozwoju przedsiębiorczości w województwie śląskim

Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Działania GARR S.A. na rzecz rozwoju przedsiębiorczości w województwie śląskim Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Działania GARR S.A. na rzecz rozwoju przedsiębiorczości w województwie śląskim Katowice, 22.11.2013 r. Główne obszary działalności DOTACJE

Bardziej szczegółowo

RAPORT. z wykonania projektu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

RAPORT. z wykonania projektu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki RAPORT z wykonania projektu w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Nazwa projektu: Profesjonalizacja i konkurencyjność szkolenia specjalistyczne dla instalatorów i projektantów instalacji wodociągowych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie innowacją Adaptacja i zastosowanie sprawdzonych rozwiązań hiszpańskich na gruncie polskim

Zarządzanie innowacją Adaptacja i zastosowanie sprawdzonych rozwiązań hiszpańskich na gruncie polskim Zarządzanie innowacją Adaptacja i zastosowanie sprawdzonych rozwiązań hiszpańskich na gruncie polskim Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA-BANK)

KRYTERIA OCENY POSREDNIKÓW FINANSOWYCH KRYTERIA WYBORU (POŻYCZKA-BANK) konkurs 1/JEREMIE/RPOWK-P/2012 Załącznik nr 1 do trybu składania wniosków o wsparcie finansowe dla Wnioskodawców ze środków Funduszu Powierniczego JEREMIE utworzonego w ramach działania 5.1. Rozwój Instytucji

Bardziej szczegółowo

2011-07-25. Wsparcie merytoryczne i finansowe dla osób rozpoczynających działalność gospodarczą - obecnie i w przyszłości

2011-07-25. Wsparcie merytoryczne i finansowe dla osób rozpoczynających działalność gospodarczą - obecnie i w przyszłości 2011 Wsparcie merytoryczne i finansowe dla osób rozpoczynających działalność gospodarczą - obecnie i w przyszłości Agata Wieruszewska 28 czerwiec 2011 Krajowy System Usług (KSU) to oferta usług dla osób

Bardziej szczegółowo

METODY I NARZĘDZIA W EWALUACJI ZEWNĘTRZNEJ

METODY I NARZĘDZIA W EWALUACJI ZEWNĘTRZNEJ METODY I NARZĘDZIA W EWALUACJI ZEWNĘTRZNEJ Nadzór pedagogiczny ewaluacja zewnętrzna Jak to zbadad? zarządzanie szkołą lub placówką efekty działalności szkoły lub placówki funkcjonowanie szkoły/ placówki

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Człowiek - najlepsza inwestycja. Zapytanie ofertowe

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Człowiek - najlepsza inwestycja. Zapytanie ofertowe Katowice, 7 stycznia 2014 Zapytanie ofertowe na przeprowadzenie analiz potrzeb prośrodowiskowych mikro, małych i średnich przedsiębiorstw oraz indywidualne doradztwo prowadzące do opracowania bądź aktualizacji

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

Poręczenia kredytowe dla Mikro, Małych i Średnich i Europejski Przedsiębiorstw

Poręczenia kredytowe dla Mikro, Małych i Średnich i Europejski Przedsiębiorstw Poręczenia kredytowe dla Mikro, Małych i Średnich i Europejski Przedsiębiorstw Fundusz Inwestycyjny POLFUND Fundusz Poręczeń Kredytowych S.A. Prezentacja dla Pracowników Regionu - poręczenie kredytowe

Bardziej szczegółowo

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia

Raport BIG - specjalny dodatek. Kobiecy punkt widzenia Raport BIG - specjalny dodatek Kobiecy punkt widzenia Wstęp Szanowni Państwo, Przedstawiamy specjalny dodatek do. edycji Raportu BIG o nastrojach wśród polskich przedsiębiorców, jest on poświęcony opiniom

Bardziej szczegółowo

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP

Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Inicjatywa JEREMIE instrumenty zwrotne dla rozwoju MŚP Konin, 24 marca 2014 r. BGK jedyny Bank Państwowy w Polsce założony w 1924 r. www.jeremie.com.pl 2 Bank Gospodarstwa Krajowego, utworzony w 1924 r.,

Bardziej szczegółowo

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek

Launch. przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów na rynek Z przyjemnością odpowiemy na wszystkie pytania. Prosimy o kontakt: e-mail: kontakt@mr-db.pl tel. +48 606 356 999 www.mr-db.pl MRDB Szkolenie otwarte: Launch przygotowanie i wprowadzanie nowych produktów

Bardziej szczegółowo

Dotacje dla wiedzy i technologii

Dotacje dla wiedzy i technologii Dotacje dla wiedzy i technologii Ewelina Hutmańska, Wiceprezes Zarządu Capital-ECI sp. z o.o. Polskie firmy wciąż są wtórnymi innowatorami Ponad 34,5 mld zł wydały na innowacje firmy, zatrudniające powyżej

Bardziej szczegółowo

Analiza Potrzeb Szkoleniowych

Analiza Potrzeb Szkoleniowych Analiza Potrzeb Szkoleniowych dla XXX Kwiecieo 2011 r. Wprowadzenie Niniejszy prezentacja stanowi podsumowanie wyników analizy potrzeb szkoleniowych przeprowadzonych przez firmę Factotum w ramach bezpłatnej

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Wsparcie na rozpoczęcie i rozwój działalności gospodarczej w ramach mechanizmów zwrotnych

Wsparcie na rozpoczęcie i rozwój działalności gospodarczej w ramach mechanizmów zwrotnych Wsparcie na rozpoczęcie i rozwój działalności gospodarczej w ramach mechanizmów zwrotnych Krystyna Kubiak Główny Punkt Informacyjny Funduszy Europejskich Wsparcie na rozpoczęcie działalności gospodarczej

Bardziej szczegółowo

ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE. Wojciech Puczyńśki Kamil Jakubicki Bartosz Kaliszewski

ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE. Wojciech Puczyńśki Kamil Jakubicki Bartosz Kaliszewski ZOGNISKOWANE WYWIADY GRUPOWE Wojciech Puczyńśki Kamil Jakubicki Bartosz Kaliszewski Definicja Zogniskowany wywiad grupowy (grupa fokusowa, dyskusja grupowa) metoda badawcza wykorzystywana w badaniach jakościowych

Bardziej szczegółowo

Oferta Krajowego Systemu Usług dla osób zakładających i prowadzących działalność gospodarczą

Oferta Krajowego Systemu Usług dla osób zakładających i prowadzących działalność gospodarczą Oferta Krajowego Systemu Usług dla osób zakładających i prowadzących działalność gospodarczą Iwona Jaraczewska Konsultant Punktu Konsultacyjnego KSU prowadzonego przez Toruńską Agencję Rozwoju Regionalnego

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia. Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia. Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 5 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Ograniczenia wtórnych źródeł informacji

Bardziej szczegółowo

PO IG 5.1 Wspieranie rozwoju powiązao kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym dla wczesnej fazy rozwoju i fazy rozwoju powiązao kooperacyjnych

PO IG 5.1 Wspieranie rozwoju powiązao kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym dla wczesnej fazy rozwoju i fazy rozwoju powiązao kooperacyjnych PO IG 5.1 Wspieranie rozwoju powiązao kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym dla wczesnej fazy rozwoju i fazy rozwoju powiązao kooperacyjnych Powiązanie kooperacyjne zgrupowanie działających w określonym

Bardziej szczegółowo

Standard świadczenia usługi pilotażowej w zakresie planowania i finansowania przedsięwzięć gospodarczych w MŚP

Standard świadczenia usługi pilotażowej w zakresie planowania i finansowania przedsięwzięć gospodarczych w MŚP S t r o n a 1 Załącznik nr 2 do Umowy o udzielenie wsparcia Standard świadczenia usługi pilotażowej w zakresie planowania i finansowania przedsięwzięć gospodarczych w MŚP Projekt współfinansowany ze środków

Bardziej szczegółowo

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej

Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Wzmocnienie potencjału analitycznego administracji publicznej przedsięwzięcie podjęte przez Szefa Służby Cywilnej Warszawa, czerwiec 2014 r. Dotychczas podjęte inicjatywy Szefa Służby Cywilnej W latach

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI

MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI DEPARTAMENT SPRAW SPOŁECZNYCH I OŚWIATY ROLNICZEJ 00-930 Warszawa, ul. Wspólna 30, tel.: 623-15-75, fax.: 623-16-27 SSO zsa-mt-212-15/14 Warszawa, 8 października 2014

Bardziej szczegółowo

Zewnętrzne źródła finansowania. Raport dla PMG Consulting MŚP w województwie lubelskim INQUIRY, 31 sierpnia 2009

Zewnętrzne źródła finansowania. Raport dla PMG Consulting MŚP w województwie lubelskim INQUIRY, 31 sierpnia 2009 Zewnętrzne źródła Raport dla PMG Consulting MŚP w województwie lubelskim INQUIRY, 31 sierpnia 2009 Spis treści 1. Tło projektu 2. Cele projektu 3. Struktura projektu 4. Struktura próby 5. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Mój region w Europie. Urząd Marszałkowski w Toruniu Departament Polityki Regionalnej

Mój region w Europie. Urząd Marszałkowski w Toruniu Departament Polityki Regionalnej Mój region w Europie Urząd Marszałkowski w Toruniu Departament Polityki Regionalnej Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia na wykonanie badania pt. Ocena potencjału rynkowego marki Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Badanie Regionalnych Ośrodków EFS metodą Mystery Calling i Mystery Shopping. Krajowy Ośrodek EFS Centrum Projektów Europejskich

Badanie Regionalnych Ośrodków EFS metodą Mystery Calling i Mystery Shopping. Krajowy Ośrodek EFS Centrum Projektów Europejskich Badanie Regionalnych Ośrodków EFS metodą Mystery Calling i Mystery Shopping Krajowy Ośrodek EFS Centrum Projektów Europejskich Seminarium Polskiego Towarzystwa Ewaluacyjnego i Polskiej Agencji Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020

Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 Strategia Rozwoju Kapitału Społecznego 2011-2020 Cel 2. Poprawa mechanizmów partycypacji społecznej i wpływu obywateli na życie publiczne 31 maja 2011 r. Elementy składowe celu 2 Strategii wypływają m.in.

Bardziej szczegółowo

Standard usługi informacyjnej

Standard usługi informacyjnej Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Standard usługi informacyjnej Załącznik nr 3a do umowy o udzielnie wsparcia Wsparcie na prowadzenie punktu

Bardziej szczegółowo

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP

Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Mirosław Marek PARP, Prezes Zarządu Wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, ze szczególnym uwzględnieniem działalności innowacyjnej- działania PARP Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP)

Bardziej szczegółowo

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 2016 CONSULTING DLA MŚP Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 1 O raporcie Wraz ze wzrostem świadomości polskich przedsiębiorców rośnie zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi doradcze. Jednakże

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

KONKURS HEROSI ORGANIZACJI WSPARCIE DLA KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ I DZIAŁÓW HR

KONKURS HEROSI ORGANIZACJI WSPARCIE DLA KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ I DZIAŁÓW HR PROPOZYCJA UDZIAŁU W PROJEKCIE DORADCZO-SZKOLENIOWYM PROPOZYCJA UDZIAŁU W PROJEKCIE DORADCZO-SZKOLENIOWYM WSPÓŁFINANSOWANYM ZE ŚRODKÓW UNII EUROPEJSKIEJ KONKURS HEROSI ORGANIZACJI WSPARCIE DLA KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia Lech Światły P r o j e k t y z w iązane z I N N O W A C J A M I z r e a l i z o w a n e p r z e z K u j a w s k o - P o m o r s k i Z w iązek

Bardziej szczegółowo

Instrumenty obniżające ryzyko finansowania przedsiębiorstw. Warszawa 10 grudnia 2008 r.

Instrumenty obniżające ryzyko finansowania przedsiębiorstw. Warszawa 10 grudnia 2008 r. Instrumenty obniżające ryzyko finansowania przedsiębiorstw Warszawa 10 grudnia 2008 r. Bank Gospodarstwa Krajowego Bank państwowy z wieloletnim doświadczeniem w obsłudze jednostek centralnych, samorządów

Bardziej szczegółowo

4. NA CZYM POLEGA PRACA ANKIETERA? PRZYGOTOWANIE DO PRACY W CHARAKTERZE ANKIETERA - Franciszek Sztabiński

4. NA CZYM POLEGA PRACA ANKIETERA? PRZYGOTOWANIE DO PRACY W CHARAKTERZE ANKIETERA - Franciszek Sztabiński WPROWADZENIE - Zbigniew Sawiński, Paweł B. Sztabiński 1. RYNEK BADAŃ - Zbigniew Sawiński 1.1 Rodzaje badań 1.2 Instytuty badawcze 1.3 Metody jakościowe i ilościowe 1.4 Projekty badawcze 1.5 Wielkość i

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE

Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE Finansowanie inwestycji MŚP przez instrumenty zwrotne rekomendacje dla perspektywy finansowej 2014-2020 w oparciu o programy UE realizowane przez Bank Pekao SA Katowice, 16 maja 2014 Dużo większa rola

Bardziej szczegółowo

Współpraca Banku PKO BP SA i Dolnośląskiego Funduszu Gospodarczego Sp. z o.o.

Współpraca Banku PKO BP SA i Dolnośląskiego Funduszu Gospodarczego Sp. z o.o. Poręczenia kredytowe udzielane przez Dolnośląski Fundusz Gospodarczy Sp. z o.o. ze środków Dolnośląskiego Funduszu Powierniczego. Współpraca Banku PKO BP SA i Dolnośląskiego Funduszu Gospodarczego Sp.

Bardziej szczegółowo

Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce

Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce Projekt: Formalne i nieformalne instytucje opieki w Polsce. Etap pierwszy prac Diagnoza i analiza funkcjonowania formalnych i nieformalnych instytucji opieki w Polsce Potrzeby informacyjne interesariuszy

Bardziej szczegółowo

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska

Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce. Zaproszenie do dyskusji. Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej w Polsce Zaproszenie do dyskusji Anna Królikowska Warunki do rozwoju finansowania zwrotnego dla instytucji ekonomii społecznej

Bardziej szczegółowo

www.asap24.com.pl Środki Unijne TRWALE WSPIERAJĄCE ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORSTWA 0 801 2727 24 (22 654 09 35)

www.asap24.com.pl Środki Unijne TRWALE WSPIERAJĄCE ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORSTWA 0 801 2727 24 (22 654 09 35) Środki Unijne TRWALE WSPIERAJĄCE ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORSTWA 0 801 2727 24 (22 654 09 35) Właścicielu! Dyrektorze! Czy poszukujesz środków na rozwój swojej działalności? Chciałbyś sfinansować nowy projekt?

Bardziej szczegółowo