IX Kongres Ekonomistów Polskich

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "IX Kongres Ekonomistów Polskich"

Transkrypt

1 Prof. dr hab. Sławomir I. Bukowski Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu Wydział Ekonomiczny Katedra Biznesu i Finansów Międzynarodowych IX Kongres Ekonomistów Polskich CZY GOSPODARKA MOŻE FUNKCJONOWAC BEZ DŁUGU PUBLICZNEGO? Streszczenie Problem długu publicznego nie jest czymś nowym. Pisał o tym A. Smith w "Badaniach nad istotą i przyczynami bogactwa narodów". J.M. Keynes podniósł deficyt budżetowy i dług publiczny do rangi narzędzia regulacji koniunktury. Rozwój interwencjonizmu państwowego po drugiej wojnie światowej utwierdził wielu polityków i ekonomistów w przekonaniu, że deficyty budżetowe i dług publiczny są czymś normalnym, bez którego trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie gospodarki rynkowej. Krytyka neoliberalizmu po ostatniej recesji i kryzysie finansowym ostatnich lat również sprowadza się często do tezy, że krytykowany prze neoliberalnych ekonomistów wzrost wydatków państwa finansowanych długiem publicznym może pomóc gospodarkom w wejściu na ścieżkę wzrostu. Celem pracy jest próba odpowiedzi na pytanie kontrowersyjne: czy z punktu widzenia teorii ekonomii, doświadczeń historycznych i wyników badań empirycznych gospodarka może funkcjonować bez długu publicznego? Jeśli nie, to zatem jakie powinny być rozmiary długu publicznego nie zagrażające kryzysem fiskalnym? Czy możemy to określić? Słowa kluczowe: deficyt budżetowy, dług publiczny, podatki, wydatki budżetowe, zasady opodatkowania, keynesizm, neoliberalizm. If Economy Can Be Work without Public Debt? Abstract Problem of public debt is not new matter. A. Smith wrote about its in An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. J.M. Keynes raised budget deficit and public debt to the position of important instrument in business cycle regulation. Development of state interventionism after Second World War has confirmed politician s and many economists opinion that budget deficits and public debt are normal phenomenon, that it is difficult imagine market economy without budget deficits and public debt. Critique of neo-liberalism after last recession and financial crisis has also based on the proposition that criticized by neo-liberalists increase in public expenditure financed with public debt can help economies to catch up economic growth. The aim of this paper is try to answer the controversial question: If economy is able to work without public debt from the point of view of economic theory, historical experience, results of empirical research? If not, thus what should be the size of public debt which is not reason fiscal crisis? If we can determine its? Key words: budget deficit, public debt, taxes, budget expenditure, principles of taxation, keynesism, neo-liberalism. 1

2 Wprowadzenie Problem deficytu budżetowego i długu publicznego nie jest czymś nowym. Zapisano wiele stronnic różnych dzieł na ten temat. Sam problem przyczyn tych zjawisk oraz sposobów rozwiązania problemu zadłużenia państwa jest kontrowersyjny z punktu widzenia zarówno teorii ekonomii, jak również z punktu widzenia społecznego i politycznego. Celem pracy jest próba odpowiedzi na pytanie kontrowersyjne: czy z punktu widzenia teorii ekonomii, doświadczeń historycznych i wyników badań empirycznych gospodarka może funkcjonować bez długu publicznego? Jeśli nie to, zatem jakie powinny być rozmiary długu publicznego nie zagrażające kryzysem fiskalnym? Czy możemy to określić? 1. Kilka słów o długu publicznym w historii Deficyt budżetowy i dług publiczny był już znany w starożytności, średniowieczu, odrodzeniu i oświeceniu. Przyczynami deficytu i długu były zazwyczaj: - nadmierna konsumpcja dworu królewskiego (np. w okresie panowania Ludwika XVI we Francji); - wydatki związane z prowadzeniem wojen (wojny Ramzesa Wielkiego pożyczki od Fenicjan, wojny Juliusza Cezara, wojny Filipa Pięknego w XIV w. i sprawa Templariuszy, Edward I król Anglii XIII w.) - brak synchronizacji między wydatkami państwa a wpływami dochodów z podatków i ceł; - tworzenie stałych funduszy służących spłacie zaciągniętych wcześniej zobowiązań przez państwo - wiek VIII. A. Smith pisał: Tak więc dochody publiczne z jedynego poważnego źródła (z podatków- przypis autora), którego jeszcze nie zastawiono, są wydawane, zanim wpłyną do skarbu. Podobnie jak nieprzezorny rozrzutnik, któremu naglące potrzeby nie pozwalają czekać na regularny wpływ dochodów, państwo pożycza stale od swych faktorów i agentów płacąc procenty od użytkowania własnych pieniędzy. Proces narastania ogromnych długów, które przytłaczają prawie wszystkie państwa europejskie i na dłuższą metę doprowadzą je prawdopodobnie do ruiny, przebiegał wszędzie prawie jednakowo. Narody, podobnie jak osoby prywatne, zaczynały na ogół pożyczać opierając się, jakby to można określić, na osobistym kredycie, nie przeznaczając na zabezpieczenie długu specjalnego funduszu, a gdy sposób ten zaczął zawodzić, pożyczały w dalszym ciągu przeznaczając określone fundusze na zabezpieczenie długu. 1 Według A. Smith a istniały dwie przyczyny narastania długu: - zaciąganie kredytu pod zastaw przyszłych dochodów podatkowych, a jeśli dochody podatkowe okazały się zbyt niskie, zaciąganie kolejnego kredytu na obsługę zadłużenia; - zaciąganie kredytu na wydatki wojenne przy braku oszczędności w czasie pokoju i nie zmniejszanie wydatków państwa po zakończonej wojnie, co pociągało za sobą konieczność dalszego kredytu na finansowanie obsługi zadłużenia. 2 Dzisiaj nazywamy taki proces finansowaniem Ponziego. Rząd zaciąga kolejny dług od społeczeństwa na spłatę i obsługę długu z okresu poprzedniego. 2. Przyczyny długu współcześnie Współcześnie rosnący dług publiczny jest konsekwencją deficytu budżetowego, rozumianego jak ujemne saldo skonsolidowanego bilansu sektora publicznego. Deficyt budżetowy jest skutkiem kilku przyczyn: - braku synchronizacji między wydatkami budżetowymi a wpływami dochodów z podatków i innych źródeł; - nadmiernie rozbudowanych funkcji państwa; - trudności ze znalezieniem optymalnej relacji między obciążeniami podatkowymi nie obniżającymi tempa wzrostu gospodarczego a rozmiarami wydatków państwowych; - niekorzystne tendencje demograficzne (niskie, bądź ujemne saldo przyrostu naturalnego, starzenie się społeczeństw) i brak możliwości pokrycia wydatków związanych z funkcjonowaniem repartycyjnych systemów ubezpieczeń społecznych z bieżących dochodów budżetowych przy braku skutecznych reform; - stosowanie tzw. pakietów fiskalnych, czyli interwencji fiskalnej w warunkach recesji gospodarczej; - życie ponad stan politycy często obiecują społeczeństwu różne rzeczy graniczące z cudem, a kiedy trzeba je zrealizować, okazuje się, że wymaga to środków finansowych wyższych niż pozyskiwane w naturalny sposób za pośrednictwem podatków; przedkładają oni konsumpcję teraźniejszą ponad przyszłe inwestycje i konsumpcję z naiwną wiarą, że jakoś to będzie ; najważniejsze jest wygrać kolejne wybory; 1 A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, t.2, s Ibidem. 2

3 - nadmiernie w stosunku do tempa wzrostu PKB i możliwości pozyskiwania dochodów budżetowych rozwinięte państwo dobrobytu, nadmierna polityka socjalna, przywileje społeczne (emerytalne, socjalne, podatkowe itd.). Ostatnia z przyczyn powoduje, że pojawia się wzrost udziału tzw. wydatków sztywnych związanych z przywilejami społecznymi, co ma szczególnie wpływ na wzrost deficytów budżetowych o charakterze cyklicznym w okresie recesji; Ostatni kryzys fiskalny pokazał, że jakoś nie będzie. Życie na kredyt pogrążyło w finansowym chaosie Grecję, pogrąża Portugalię, Włochy i kto wie, który kraj będzie następny? Jedną z przyczyn deficytu budżetowego i długu publicznego jest wzrost wydatków budżetowych, związanych z realizacją koncepcji funkcjonalnych finansów Abby Lernera, jednego z głównych interpretatorów Keynesa. 3 Abba Lerner wierzył, że politycy będą podążać za radami ekonomistów. Tak się jednak nie stało. Warto podkreślić, że idea funkcjonalnych finansów została przetestowana daleko przed Keynesem za czasów administracji W. Hardinga, J.C. Coolidga. Ostatni raz spłacono większe długi rządu USA za czasów administracji H. Trumana. Znacznie później R. Nixon, pomimo rosnącego deficytu budżetowego i długu publicznego chwalił się: Teraz wszyscy jesteśmy keynesistami 4. Czy wiedział o czym mówił? 5 Ludwig von Mises pisał na wiele lat przed opublikowaniem Ogólnej teorii zatrudnienia procentu i pieniądza przez J.M. Keynesa do czego prowadzi polityka fiskalna związana z uspołecznieniem inwestycji: Drzwi zostałyby wówczas otwarte demagogom. Opozycja zawsze będzie chętna, by pokazać, że można by przeznaczyć więcej środków na natychmiastowe korzyści, a rządowi będzie się opłacało utrzymywać dzięki szczodrym gestom ( ) Zwykle nowy kapitał tworzony jest jedynie wtedy, gdy potrzebne fundusze pochodzą z oszczędności zwykłych obywateli. Bardzo rzadko zdarza się, by kapitał powstał z podatków czy specjalnych przychodów publicznych. Z drugiej strony, jakże wiele istnieje przykładów sytuacji, w których środki produkcji w posiadaniu organizacji publicznych straciły na wartości, ponieważ za bardzo skupiano się na bieżących potrzebach, zaniedbując tym samym utrzymywanie kapitału Skutki deficytu budżetowego i długu publicznego dla wzrostu gospodarczego W najbardziej popularnym modelu keynesowskim P. Samuelsona przyjmuje się w ślad ze J.M. Keynesem, że wzrost popytu sektora publicznego prowadzi do wzrostu produktu, zaś spadek tego popytu (zacieśnienie polityki fiskalnej odwrotnie spadek produktu. Zakłada się między innymi, że łączny produkt znajduje się poniżej swojego potencjalnego poziomu, a ceny charakteryzują się doskonałą sztywnością. W tych warunkach wielkość produktu jest wyznaczana przez łączny popyt. Jest to model krótkiego okresu. Wzrost wydatków państwa ceteris paribus wywołuje wzrost popytu globalnego i wzrost produktu, z kolei spadek wydatków państwa ceteris paribus prowadzi do spadku popytu globalnego i spadku produktu. Wzrost oszczędności prowadzi do spadku popytu ceteris paribus, zaś ich spadek do wzrostu popytu (paradoks oszczędności). Czy współczesne gospodarki zachowują się w ten właśnie sposób? Najprawdopodobniej nie. Nie mniej jednak wnioski płynące z tych modeli są bardzo atrakcyjne dla polityków gospodarczych. Po pierwsze, są stosunkowo proste i łatwe do zrozumienia. Po drugie, odpowiadają oczekiwaniom polityków, które są związane z dążeniem do osiągnięcia sukcesu (wzrostu produktu) w czasie jednej kadencji rządu. Po trzecie, całe rzesze ekonomistów były kształcone w oparciu o owe modele. To ostanie można skomentować słowami J.M. Keynes a: ( ) idee głoszone przez ekonomistów oraz myślicieli politycznych, bez względu na to, czy są słuszne, czy błędne, mają większą siłę, niż się powszechnie przypuszcza. W rzeczywistości to one właśnie rządzą światem. Praktycy, przekonani, że nie podlegają żadnym wpływom intelektualnym, są zazwyczaj niewolnikami idei jakiegoś dawno zmarłego ekonomisty. ( ) Toteż idee, które urzędnicy i politycy a nawet agitatorzy stosują do bieżących wydarzeń, zazwyczaj nie należą do najnowszych. Ale prędzej czy później właśnie idee a nie interesy i przywileje, stają się groźnym orężem dobrej lub złej sprawy. 7 Proste lub bardziej złożone modele keynesowskie (ortodoksyjny keynesizm, synteza neoklasyczna, postkeynesizm) mają tę wadę, że nadają się do analizy procesów gospodarczych jedynie w krótkim okresie. Wzrost produktu w krótkim okresie w wyniku ekspansji fiskalnej (rozumianej, jako wzrost wydatków budżetowych) nie oznacza zazwyczaj wzrostu 3 A. Lerner, Functional Finance and Federal Debt, Social Research No 10, February D.W. Mac Kenzie, The Myth of Functional Finance: Mises vs. Lerner, Mises Daily: Tuesday, May 23, 2006, 5 Na temat gospodarki amerykańskiej i reformach w tej gospodarce zob. szerzej: W. Bieńkowski, Reaganomika i jeje wpływ na konkurencyjność gospodarki amerykańskiej, PWN warszawa L. von Mises, Socialism, an Economic and Sociological Analysis, Indianopolis, Libery Press 1981, s Keynes J.M., Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1985, s

4 produktu w okresie długim. 8 Na tempo wzrostu gospodarczego w długim okresie mają wpływ następujące czynniki fiskalne: struktura wydatków publicznych, poziom wydatków publicznych, wysokość i rodzaje podatków, skala nierównowagi w finansach publicznych. 9 Wzrost wydatków budżetowych skutkuje w długim okresie wzrostem deficytu budżetowego, długu publicznego i obciążeń podatkowych. Struktura wydatków publicznych jest tutaj istotna. Jeśli są to wydatki na edukację, badania naukowe lub tworzenie infrastruktury, to zazwyczaj są one skorelowane dodatnio ze stopą wzrostu gospodarczego w długim okresie, ale wydatki rządu rozumiane jako konsumpcja rządowa są ujemnie skorelowane ze stopą wzrostu gospodarczego. Potwierdzają to badania empiryczne. m.in. takich autorów, jak R.J. Barro i X. Sala-i-Martin, J.S. Guseh, B. Hetigera. 10 Deficyt finansów publicznych i związany z nim dług publiczny oddziałują negatywnie na długookresowe tempo wzrostu gospodarczego po przez efekt wypychania, niepewność co do przyszłych obciążeń podatkowych i inflacji, ograniczanie akumulacji kapitału. Negatywny wpływ deficytu finansów publicznych i długu publicznego na tempo wzrostu gospodarczego w długim okresie potwierdzają wyniki badań R. Levine a i D. Renelta oraz W. Easterly, C.A. Rodrigueza, K. Schmidta-Hebbela (badaniami objęto m.in. Argentynę, Chile, Maroko, Pakistan, Zimbabwe). 11 Podobnie negatywny wpływ na tempo wzrostu gospodarczego w długim okresie mają wysokie podatki, w tym podatki dochodowe o wysokiej progresji. Wysokie obciążenia podatkowe zaburzają decyzje podmiotów gospodarczych, podnoszą koszty pracy (wzrost kosztów pozapłacowych), obniżają stopę oszczędności prywatnych, redukują efektywność wykorzystania czynników produkcji. I znowu znajduje to potwierdzenie w wynikach badań empirycznych, m.in. W. Easterly, S. Rebelo. 12 R.G. King i S. Rebelo w oparciu o symulacje zmian w podatku dochodowym stosując model wzrostu endogenicznego udowodnili, że zmiana opodatkowania z 20 do 30 pkt. proc. zmniejsza tempo wzrostu gospodarczego o 2 pkt. proc. W neoklasycznym modelu wzrostu Solowa, otrzymany efekt podatkowy był mniejszy, wywołał spadek realnej konsumpcji o 1,6 pkt. proc 13.Wynik prowadzonych niezależne przez K.L. Judda 14, C. Chamley a 15, R.J. Barro 16, A. Johanssona i innych 17 wskazuje, że największy negatywny wpływ na długookresowy rozwój mają podatek dochodowy od osób prawnych, podatek konsumpcyjny i opodatkowanie pracy. Z kolei zacieśnienie fiskalne wcale nie musi powodować spadku produktu w krótkim okresie, ale w krótki i w długim okresie może stymulować wzrost gospodarczy. Wyróżnia się dwa rodzaje skutków zacieśniania polityki fiskalnej: keynesowskie i niekeynesowskie. W podejściu keynesowskim przyjmuje się, że zmiana popytu sektora publicznego jest silniejsza lub większa od zmiany popytu prywatnego, co prowadzi do spadku lub w przypadku zacieśnienia polityki fiskalnej do spadku produktu. W podejściu niekeynesowskim przyjmuje się, że zmiana popytu sektora publicznego jest słabsza i mniejsza od zmiany popytu sektora prywatnego. Wskutek tego stymulowanie wzrostu produktu przez wzrost wydatków państwa jest mało skuteczne, natomiast zmniejszenie tych wydatków (popytu sektora publicznego) powoduje wzrost produktu. 18 Podejście niekeynesowskie znajduje coraz więcej potwierdzeń w wynikach badań empirycznych. F. Gavazzi i M. Pagano analizowali skutki zacieśnienia polityki fiskalnej w Danii po 1982 r. oraz w Irlandii po 1989 r. W pierwszym przypadku dokonano cięć w konsumpcji publicznej i podniesiono podatki, zaś w drugim przypadku dokonano wyłącznie redukcji wydatków publicznych. W obu krajach przeciętne tempo wzrostu PKB w okresie zacieśnienia polityki 8 Ibidem. 9 Szerzej na temat wpływu tych czynników: zob. A.Rzońca, Czy Keynes się pomylił? Skutki redukcji deficytu w Europie Środkowej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2007, ss Zob. R.J. Barro, S. Sala-i-Martin, Economic Growth,op.cit. ss ; J.S. Guseh, Government Size and Economic Growth in Developing Countries: a Political Economy Framework, Journal of Macroeconomics, 19, no 1, Winter, 1997, ss ; P.S. Heitger., Understanding Fiscal Space, IMF Policy Discussion Paper, PDP 05/4, IMF, Washington, March 2005;. 11 Zob. R. Levine, D. Renelt, A Sensivity Analysis of Cross-Country Growth Regression, American Economic Review, 82, no 2, September 1992, ss ; W. Easterly, C.A. Rodriguez, K. Schmidt-Hebbel, Public Sector Deficits and Macroeconomic Performance, The World Bank, Washington D.C., Zob. W. Easterly, S. Rebelo, Fiscal Policy and Economic Growth: An Empirical Investigation, NBER Working Paper, No 4499, Cambridge, October R.G. King, S. Rebelo Public policy and economic growth: developing neoclassical implications, Journal of Political Economy, Vol. 98, 1990, pp K.L. Judd, Redistributive Taxation in a Simple Perfect Foresight Model, Journal of Public Economics, 28(1), 1985, p C. Chamley, Optimal Taxation of Capital Income in General Equlibrium with Infinite Lives, Econometrica, 54(3), 1986, pp R.J. Barro, Notes on Growth Accounting, Journal of Economic Growth, 4(2), 1999, pp Å. Johansson, C. Heady, J. Arnold, B. Brys, L. Vartia, Tax and Economic Growth, Organization for Economic Cooperation and Development, OECD Working Paper no. 620, Zob. szerzej na ten temat: A. Rzońca, Czy Keynes się pomylił? Skutki redukcji deficytu w Europie Środkowej, Wydawnictwo SCHOLAR, Warszawa2007, ss

5 fiskalnej było wyższe niż w latach wcześniejszych. 19 A. Alesina i R. Perotti dokonali analizy skutków silnego zacieśnienia polityki fiskalnej w 20 krajach OECD w okresie Wyniki ich badań wskazują, że poprawa finansów publicznych miała charakter bardziej trwały wówczas, jeśli konsolidacji fiskalnej dokonywano obniżając wydatki państwa na płace i transfery, a nie wówczas, gdy podwyższano podatki. Ponadto w okresie konsolidacji fiskalnej, która dawał trwały efekt i była realizowana poprzez cięcia budżetowe w okresie redukcji deficytu budżetowego następował wzrost konsumpcji prywatnej, inwestycji prywatnych i produktu. 20 Wyniki badań A. Rzońcy, które obejmowały skutki zacieśnienia polityki fiskalnej w krajach postkomunistycznych (Węgry, Estonia, Łotwa i Litwa) w latach również potwierdzają tezę o niekeynesowskich skutkach konsolidacji fiskalnej. Niekeynesowskie zachowanie dynamiki produktu było w badanych krajach znacznie częstsze niż w krajach wysoko rozwiniętych. Przy czym, Autor dochodzi również do wniosku, że mocniejsze zintegrowanie się krajów Europy Środkowej i Wschodniej po 2000 r. jest tworzy szanse na to, że wpływ na produkt dodatniego wstrząsu podażowego wywołanego przez zacieśnienie fiskalne przeważać powinien nad wstrząsem w krajowym popycie. 22 Kolejną istotną kwestią jest problem niespójności i niestabilności polityki fiskalnej. Niespójność czasowa polityki fiskalnej, związana jest z jej ograniczeniami czasowymi i proceduralnymi. Rzecz w tym, że instrumentów polityki fiskalnej nie można zastosować w dowolnym czasie. Każda zmiana wielkości wydatków budżetowych lub ich struktury, a także zmiana podatków nie może zazwyczaj być przeprowadzona w ciągu roku finansowego, a ponadto i przede wszystkim jest związana z długotrwałymi procedurami prawnymi i politycznymi. Na dodatek możliwość zmian jest ograniczona przez udział w wydatkach tzw. wydatków sztywnych, które są związane ze względnie trwałymi przywilejami określonych grup społecznych (strukturalne deficyty budżetowe). Grupy te z kolei mają zazwyczaj wpływ na przyszłe wybory parlamentarne. Zmienność polityki fiskalnej w czasie jest związana z następującymi po sobie wyborami parlamentarnymi (a m.in. w Stanach Zjednoczonych i we Francji również prezydenckimi) i zmianami w założeniach polityki ekonomicznej. Potwierdzają to m.in. wyniki badań A.Fatasa i I. Mihova. Wskazują one, że zmienność polityki fiskalnej w czasie wywiera dość silny negatywny wpływ na tempo wzrostu gospodarczego w długim okresie. 23 Podobne wnioski są formułowane na podstawie badań empirycznych przez: N. Roubini, J. Sachsa, A. Alesinę. 24 O ile polityka monetarna przy założeniu niezależności banku centralnego i realizacji niezmiennie celu, jakim jest stabilizacja cen jest stabilna, o tyle zmienność dotyczy polityki fiskalnej. Zatem czy w ogóle jest możliwe stosowanie polityki fiskalnej jako skutecznego narzędzia stymulowania wzrostu i stabilizacji gospodarki? Czy nie lepiej przypisać jej jedynie rolę pozyskiwania dochodów budżetowych, a nie aktywnego narzędzia oddziałującego na gospodarkę? Problem sprowadza się tutaj zapewne do ograniczenia funkcji państwa do tych, które są niezbędne z punktu widzenia rozwoju cywilizacyjnego i gospodarczego (które tworzą warunki wzrostu gospodarczego w długim okresie) Groźne umiędzynarodowienia długu publicznego Integracja rynków finansowych w skali międzynarodowej (globalizacja rynków finansowych) zwiększa możliwości plasowania skarbowych papierów dłużnych na międzynarodowych rynkach finansowych. Z drugiej strony, warto zwrócić uwagę, że integracja rynków finansowych może również być czynnikiem wzmacniającym destabilizację gospodarki poszczególnych krajów w warunkach rosnących deficytów budżetowych i długu publicznego, które są skutkiem głównie złej ekspansywnej polityki fiskalnej w przeszłości oraz struktury wydatków fiskalnych i w przypadku, których dominuje wysoki udział długu zagranicznego. Tendencje do wzrostu deficytu budżetowego i długu publicznego są potęgowane przez zjawiska recesyjne. Kraje o bardzo dużym udziale wydatków sztywnych w wydatkach budżetowych oraz wysokim długu publicznym w stosunku do PKB, zadłużające się na rynkach międzynarodowych, stosujące rolowanie długu publicznego są szczególnie podatne na kryzys finansów publicznych i długotrwałą recesję. Reakcje zintegrowanych 19 Zob. F. Gavazzi, M. Pagano, Can Severe Fiscal Contractions Be Expansionary? Tales of Two Small European Countries, NBER Working Paper No 3372, Cambridge Zob. A. Alesina,R. Perotti, Fiscal Adjustment in OECD Countries: Composition and Macroeconomic Effects, NBER Working Paper No 5730, Cambridge,August Zob.A. Rzońca, Czy Keynes się pomylił?...op.cit.,ss Ibidem, s Zob. A. Fatas, I. Mihov, Policy Volatility, Institutions and Economic Growth, insead/fatas/volgrowth.pdf. 24 Zob. A. Alesina, O. Sule, N. Roubini, P. Swagel, Political Instability and Economic Growth, Journal of Economic Growth, 1, 1996, ; N. Roubini, J. Sachs, Government Spending and Budget Deficit in Industrialized Countries, Economic Policy, 8, S.I. Bukowski, Controversy over Economic Policy and Economic Growth, in: J. Sepp, D. Frear, W. Taylor, The Key Factors of Business and Socio-Economic Development during the Global Crisis, Congress of Political Economists International, USA, Wilkes-Barre, 2009, s

6 rynków finansowych na wszelkie sygnały dotyczące ryzyka makroekonomicznego kraju w związku ze wzrostem deficytu budżetowego i zadłużenia są gwałtowne. 26 Rosnący dług publiczny w relacji do PKB, spowodowany rosnącym deficytem budżetowym prowadzi do wzrostu ryzyka inwestycji w obligacje skarbowe i trudności z plasowaniem nowych emisji w na rynku. Oznacza to również wzrost rentowności obligacji na rynku finansowym i trudności z pozyskaniem kapitału na obsługę i spłatę zadłużenia w terminie wymagalności przypadającym na dany rok. Niezbędne jest coraz wyższe oprocentowanie mające zachęcić inwestorów do nabywania obligacji w związku ze wzrostem ryzyka inwestycyjnego i makroekonomicznego kraju. Prowadzi to z kolei do wzrostu długu publicznego i dalszych trudności ze spłatą zadłużenia, konieczności kolejnych emisji obligacji, a w przypadku braku możliwości ich plasowania na rynku do niewypłacalności. Towarzyszy temu mechanizm zarażania (contagion effect): obniżenie ratingów dla kolejnych krajów o wysokiej relacji długu i deficytu budżetowego do PKB, wzrost kosztów obsługi długu i trudności w plasowaniu nowych emisji niezbędnych dla pozyskania kapitału na spłatę zadłużenia w przypadku kolejnych krajów. Integracja finansowa stwarza warunki do plasowania na szeroka skalę obligacji skarbowych na rynku międzynarodowym. Głównymi nabywcami tych obligacji są zazwyczaj banki. Niewypłacalność rządu kraju nadmiernie zadłużonego w bankach zagranicznych (sovereign debt) i/lub restrukturyzacja długu mogą powodować poważne perturbacje finansowe w systemie bankowym krajów, których banki zainwestowały w złe obligacje skarbowe Funkcje państwa a deficyt budżetowy i dług publiczny Jak pisze K. Kuciński: Motorem ludzkiego działania jest chęć zachowania swojego gatunku i siebie. To zmusza do zdobywania środków do życia i zapobiegliwego dbania o nie. Ta zapobiegliwość rodzi lęk i chciwość. Chodzi o to, by mieć więcej i by tego nie utracić. 28 Z drugiej strony, większość ludzi oczekuje od rządów zapewnienia jakiejś możliwej do zaakceptowania relacji między bezpieczeństwem socjalnym a ryzykiem. Chciwość popycha ludzi do zwiększania ryzyka, zaś lęk do żądania bezpieczeństwa socjalnego. W konsekwencji, rządy, aby utrzymać się przy władzy muszą zapewnić właściwą relację między Scyllą a Charybdą. Ale, aby wygrać wybory politycy zabiegają o wyborców i składają im obietnice (często mało realne), które nawet częściowo realizowane znajdują swoje odzwierciedlenie we wzroście wydatków budżetowych, a konsekwencji zazwyczaj i we wzroście długu publicznego. Brak synchronizacji między wydatkami budżetowymi i wpływami dochodów jest i pozostanie główną podstawową przyczyną deficytu budżetowego i długu publicznego. Drugą istotną przyczyną jest nadmierny wzrost bieżących wydatków państwa związanych ze świadczeniem usług publicznych (dostarczaniem dóbr publicznych) oraz przywilejami społecznymi. Trzecia przyczyna niezwykle ważna w krajach rozwiniętych gospodarczo jest kryzys repartcyjnych systemów ubezpieczeń społecznych w warunkach starzenia się społeczeństw. Rozmiary usług publicznych zależą jednakże od rozmiarów państwa. Jest to kwestia wyboru społecznego. Państwo jest instytucją funkcjonującą na podstawie kontraktu społecznego. Kontrakt społeczny określa jego funkcje. Istnieją we współczesnym świecie funkcje podstawowe, które państwo musi wypełniać. Są one związane z dostarczaniem dóbr publicznych, których obywatele nie są w stanie nabyć sami, a które są im niezbędne. Państwa nie zastąpi tutaj efektywnie rynek. Do podstawowych funkcji współczesnego państwa minimum należą: - tworzenie i egzekwowanie prawa, - ochrona praw własności (szczególnie prywatnej), - pełnienia funkcji arbitra i strażnika porządku publicznego, - zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego - zapewnienie funkcjonowania rynku i egzekwowania umów (minimum regulacji niezbędnej dla bezpieczeństwa obrotu gospodarczego), - zapewnienie minimum edukacji na wszystkich poziomach, niezbędnej dla rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego, - tworzenie i utrzymanie części infrastruktury technicznej gospodarki (drogi, mosty, oświetlenie ulic, obszary zielone na terenach zurbanizowanych itd.) oraz części infrastruktury społecznej (szkoły podstawowe, zawodowe, średnie, wyższe), - finansowanie badań naukowych podstawowych i części badań stosowanych, jako uzupełnienie nakładów sektora prywatnego na ten cel, - zapewnienie minimum opieki zdrowotnej i społecznej oraz ubezpieczeń społecznych (przy ich 26 Zob. S.I. Bukowski, Międzynarodowa integracja rynków finansowych, Difin, Warszawa 2011, s Zob. S.I. Bukowski, Międzynarodowa integracja rynków finansowych, Difin, Warszawa 2011, s K. Kucinski, Istota nauk ekonomicznych, w: K. Kuciński (red.) Metodologia nauk ekonomicznych. Dylematy i wyzwania, Difin, Warszawa 2010, s. 15 6

7 indywidualizacji z punktu widzenia osiąganych przez jednostki dochodów w okresie aktywności zawodowej) niezbędnych z punktu widzenia rozwoju cywilizacyjnego. Niektóre z powyższych funkcji powinny sprowadzać się jedynie do dostarczania dóbr publicznych, które są uzupełnieniem podaży takich samych dóbr prywatnych, a dotyczy to opieki zdrowotnej i społecznej, ubezpieczeń społecznych (sektor prywatnych ubezpieczeń zdrowotnych, fundusze emerytalne, organizacje społeczne i instytucje pozarządowe, filantropia itp.). Inne spośród wymienionych dóbr publicznych mogą zostać uzupełnione z kolei podażą dóbr prywatnych, a należą do nich: - Tworzenie i utrzymanie infrastruktury technicznej gospodarki (np. prywatne autostrady, koleje itp. i społecznej (np. sektor szkolnictwa prywatnego) - Edukacji na poziomie studiów wyższych (chodzi o świadczenie usług edukacyjnych przez uczelnie publiczne na zasadzie odpłatności (np. na wzór W. Brytanii) oraz świadczenie usług edukacyjnych przez szkolnictwo prywatne) - Finansowanie badań naukowych stosowanych. Jak pisał W. Eucken: Gospodarcza działalność państwa powinna być nakierowana na kształtowanie porządku ekonomicznego, a nie na bezpośrednią interwencje w proces gospodarczy. 29 Wnioski - możliwe rozwiązania Dług publiczny, jako konsekwencja deficytu budżetowego zapewne będzie występował również w przyszłości. Jak pisze G. Kołodko: Jak się bronić? Najlepiej byłoby nie mieć deficytu i długu i tym samym nie wystawia się na spekulacyjne gry zadłużeniem. No, ale jak wiemy, długów to nie ma Lichtenstein i Palau. Wszyscy inni z rozmaitych powodów postanowili je mieć. 30 Głównym problemem, przed którym stoją kraje o wysokich dochodach wg klasyfikacji Banku Światowego (należy do tej grupy również Polska) jest starzenie się społeczeństw i związane z tym dotowanie funduszy ubezpieczeń społecznych z dochodów podatkowych (poza składkami na ubezpieczenie społeczne). Istotną rolę odgrywa również wspomniany wyżej brak synchronizacji między wydatkami budżetowymi a dochodami budżetowymi, oraz niespójne, oparte na przywilejach społecznych systemy ubezpieczeń społecznych (w Polsce np. funkcjonowanie równolegle KRUS i ZUS, emerytury górnicze itp.). Można sformułować hipotezę, że kraje o wysokich dochodach (wg klasyfikacji Banku Światowego) i starzejących się społeczeństwach będą skazane na utrzymywanie deficytu budżetowego i długu publicznego, jeśli nie znajdą w dłuższym okresie rozwiązania w postaci takich reform, które dadzą efekt w postaci zrównoważenia bilansu sektora ubezpieczeń społecznych. Jest to jeden z najbardziej skomplikowanych problemów społeczno-ekonomicznych i politycznych. Istotne jest ograniczenie funkcji państwa do wskazanego wyżej minimum i rezygnacja z jego aktywnej roli w gospodarce w sensie bezpośredniej, dyskrecjonalnej polityki fiskalnej, ale nie wyłączając państwa z dostarczania wymienionych wyżej dóbr publicznych, których rynek nie może efektywnie dostarczyć i ustalania reguł gry (regulacja). Z punktu widzenia bieżącej sytuacji krajów ze znacznym deficytem finansów publicznych i długiem publicznym istotne jest ustabilizowanie bieżących wydatków budżetowych poprzez przyjęcie, jako obowiązującej stałej granicznej relacji wydatków budżetowych do PKB, i stałego tempa wzrostu wydatków budżetowych niższego niż wzrost PKB o ustalone x pkt. proc. Im większe owo x, tym większy margines bezpieczeństwa. Podstawowym problemem jest kontrola deficytu budżetowego i długu publicznego. Niezbędne są tutaj rozwiązania systemowe. Sprawa jest zbyt poważna, aby pozostawić ją w rękach polityków, wśród których nie często zdarzają się mężowie stanu działający z myślą o przyszłych pokoleniach. Najistotniejszą rolę w równoważeniu finansów publicznych i realizacji wspomnianych minimalnych funkcji państwa odgrywa wzrost gospodarczy. Jednakże jednym z jego warunków jest niwelowanie barier fiskalnych (system podatkowy). System podatkowy powinien być tak skonstruowany, aby z jednej strony zapewnić dochody budżetowe niezbędne dla realizacji minimalnych podstawowych funkcji państwa zarysowanych powyżej, z drugiej zaś strony, aby nie zakłócał nadmiernie mechanizmu rynkowego (neutralność podatków i ich funkcja fiskalna) i nie hamował działalności gospodarczej (brak nadmiernego fiskalizmu, niskie podatki, prosty system opodatkowania). Podatki powinny pełnić wyłącznie funkcję fiskalną. Stawki podatkowe powinny być niezbyt wysokie, ale też zapewniające dochody budżetowe pozwalające na realizację wymienionych wcześniej minimalnych podstawowych funkcji państwa. Warto w tym miejscu wspomnieć o zasadach podatkowych A. Smith a, o których się zapomina, a które są nadal aktualne: W. Eucken, Grundsätze der Wirtschaftspolitik, Tübingen 1960, s G. Kołodko, Wędrujący świat, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008, s. s A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, t.2 s

8 1. Poddani każdego państwa powinni przyczyniać się do utrzymywania rządu w jak najściślejszym stosunku do ich możliwości, czyli proporcjonalnie do dochodu, jaki każdy z nich pod opieką państwa uzyskuje (zasada powszechności opodatkowania), 2. Podatek, jaki każda jednostka jest zobowiązana płacić powinien być określony, a nie dowolny. Termin płatności, sposób zapłaty, suma, jaka należy zapłacić wszystko to powinno być jasne i zrozumiałe dla podatnika i dla każdej innej osoby. Tam gdzie jest inaczej, każdego podatnika w mniejszym albo większym stopniu oddaje się w moc poborcy podatkowego, który może bądź dotkliwie obciążyć podatkiem niemiłego sobie podatnika, bądź też pod groźbą takiego obciążenia wymusić dla siebie jakiś podarunek albo dodatek (zasada przejrzystości, pewności i stałości podatków). 3. Każdy podatek winno się ściągać w takim czasie i w taki sposób, by podatnikowi było jak najdogodniej go zapłacić (zasada dogodności podatku dla podatnika) 4. Każdy podatek powinien być tak pomyślany, aby suma, jaka zabiera z kieszeni ludności lub do tych kieszeni nie dopuszcza, w jak najmniejszym jak tylko można stopniu przekraczała kwotę, jaką podatek ten wnosi do skarbu państwa (zasada taniości podatku). Jeśli uznamy owe zasady za słuszne, to w takim razie warto rozważyć wprowadzenie podatku dochodowego liniowego w miejsce progresywnego oraz zryczałtowanego podatku od przychodu osób prawnych w miejsce opodatkowania dochodów. Lepszy byłby również prosty i zrozumiały, tani w poborze podatek od sprzedaży i w przypadku niektórych dóbr akcyza niż skomplikowany i drogi w poborze podatek od wartości dodanej. Zdolność pożyczkową państwa określają rozmiary dodatniego pierwotnego salda budżetowego. Budżet centralny, jak również budżety jednostek samorządowych powinny mieć charakter zadaniowy. 32 Należy uniemożliwić rządom finansowanie Ponziego (spłata długu długiem) oraz zadłużanie się w takich rozmiarach, przy których odsetki przewyższają pierwotną nadwyżkę budżetową, z wyjątkiem okresów załamania koniunktury, kiedy spadek dochodów budżetowych z tytułu podatków może być znaczny i może pojawić się pierwotny deficyt budżetowy. Z wyjątkiem okresów recesji, zaciąganie długu publicznego powinno mieć charakter zadaniowy, np. konieczność realizacji niezbędnych z punktu widzenia rozwoju gospodarczego inwestycji w sferze infrastruktury technicznej gospodarki lub społecznej. W okresach recesji możliwe byłoby przejściowe zaciąganie długu do wysokości pokrycia pierwotnego deficytu budżetowego powiększonego o koszty obsługi zadłużenia z poprzednich okresów z tytułu inwestycji. Oczywiście przy założeniu, że deficyt ten nie wynika ze wzrostu wydatków budżetowych w stosunku do poprzedniego okresu, ale z absolutnego spadku PKB i dochodów budżetowych wywołanych recesją. Jednakże musi być z góry określony plan spłaty takiego zadłużenia, którego źródłem będą przyszłe przewidywane dochody budżetowe. Nabywcami skarbowych papierów wartościowych powinni być głównie obywatele danego kraju i krajowe podmioty gospodarcze. Dlatego też, należy ustalić maksymalny udział zagranicznego długu w całkowitym długu publicznym, przy czym gminy nie miałyby prawa zaciągać długu za granicą. Bibliografia Alesina A., Perotti R., Fiscal Adjustment in OECD Countries: Composition and Macroeconomic Effects, NBER Working Paper No 5730, Cambridge,August Alesina A., Sule O., Roubini N., Swagel P., Political Instability and Economic Growth, Journal of Economic Growth, 1, 1996, ; Roubini N., Sachs J., Government Spending and Budget Deficit in Industrialized Countries, Economic Policy, 8, Barro R.J., Sala-i-Martin X., Economic Growth,op.cit. ss ; Guseh J.S., Government Size and Economic Growth in Developing Countries: a Political Economy Framework, Journal of Macroeconomics, 19, no 1, Winter, 1997, ss ; Heitger P.S., Understanding Fiscal Space, IMF Policy Discussion Paper, PDP 05/4, IMF, Washington, March 2005;. Bieńkowski W., Reaganomika i jej wpływ na konkurencyjność gospodarki amerykańskiej, PWN, Warszawa Bukowski S.I., Controversy over Economic Policy and Economic Growth, in: J. Sepp, D. Frear, W. Taylor, The Key Factors of Business and Socio-Economic Development during the Global Crisis, Congress of Political Economists International, USA, Wilkes-Barre, 2009, s Bukowski S.I., Międzynarodowa integracja rynków finansowych, Difin, Warszawa 2011, s. Chamley C., Optimal Taxation of Capital Income in General Equlibrium with Infinite Lives, Econometrica, 54(3), 1986, pp Easterly W., Rebelo S., Fiscal Policy and Economic Growth: An Empirical Investigation, NBER Working Paper, No 4499, Cambridge, October Eucken W., Grundsätze der Wirtschaftspolitik, Tübingen 1960, s Fatas A., Mihov I., Policy Volatility, Institutions and Economic Growth, insead/fatas/volgrowth.pdf. 32 Na ten temat zob. m.in. T. Lubińska, Budżet zadaniowy w Polsce. Reorientacja z wydatkowania na zarządzanie pieniędzmi publicznymi, Difin, warszawa

9 Gavazzi F., Pagano M., Can Severe Fiscal Contractions Be Expansionary? Tales of Two Small European Countries, NBER Working Paper No 3372, Cambridge Johansson A., Heady C., Arnold J.,Brys B., Vartia L., Tax and Economic Growth, Organization for Economic Cooperation and Development, OECD Working Paper no. 620, Judd K.L., Redistributive Taxation in a Simple Perfect Foresight Model, Journal of Public Economics, 28(1), 1985, p Keynes J.M., Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, Kołodko G., Wędrujący świat, Prószyński i S-ka, Warszawa 2008, s. s Kucinski K., Istota nauk ekonomicznych, w: K. Kuciński (red.) Metodologia nauk ekonomicznych. Dylematy i wyzwania, Difin, Warszawa 2010, s. 15 Lerner A., Functional Finance and Federal Debt, Social Research No 10, February Levine R., Renelt D., A Sensivity Analysis of Cross-Country Growth Regression, American Economic Review, 82, no 2, September 1992, ss ; Easterly W., Rodriguez C.A., Schmidt-Hebbel K., Public Sector Deficits and Macroeconomic Performance, The World Bank, Washington D.C., Lubińska T., Budżet zadaniowy w Polsce. Reorientacja z wydatkowania na zarządzanie pieniędzmi publicznymi, Difin, warszawa MacKenzie D.W., The Myth of Functional Finance: Mises vs. Lerner, Mises daily: Thusday, May 23, 2006, Mises von L., Socialism, an Economic and Sociological Analysis, Indianopolis, Libery Press 1981, s. 179 R.J. Barro R.J., Notes on Growth Accounting, Journal of Economic Growth, 4(2), 1999, pp Rzońca A., Czy Keynes się pomylił? Skutki redukcji deficytu w Europie Środkowej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa

Deficyt budżetowy i dług publiczny w dłuższym okresie. Joanna Siwińska

Deficyt budżetowy i dług publiczny w dłuższym okresie. Joanna Siwińska Deficyt budżetowy i dług publiczny w dłuższym okresie Joanna Siwińska Dług publiczny, jako % PKB Dług publiczny kraje rozwinięte 1880 1886 1892 1898 1904 1910 1916 1922 1928 1934 1940 1946 1952 1958 1964

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy

Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy Globalny kryzys ekonomiczny Geneza, istota, perspektywy prof. dr hab. Piotr Banaszyk, prof. zw. UEP Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Gospodarki Międzynarodowej Agenda 1. Przyczyny globalnego

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Gdzie drzemią rezerwy wzrostu gospodarczego w Polsce?

Gdzie drzemią rezerwy wzrostu gospodarczego w Polsce? Gdzie drzemią rezerwy wzrostu gospodarczego w Polsce? Wiktor Wojciechowski Invest Bank Jesienna Szkoła Leszka Balcerowicza listopad 2012 Plan wykładu: Czy w ostatnich latach tempo wzrostu gospodarki w

Bardziej szczegółowo

JAK HICKS TŁUMACZYŁ KEYNESA? - MODEL RÓWNOWAGI IS-LM

JAK HICKS TŁUMACZYŁ KEYNESA? - MODEL RÓWNOWAGI IS-LM Wykład: JAK HICKS TŁUMACZYŁ KEYNESA? - MODEL RÓWNOWAGI IS-LM Stanley Fischer o modelu IS-LM Model IS-LM jest użyteczny z dwóch powodów. Po pierwsze jako narzędzie o znaczeniu historycznym, a po drugie,

Bardziej szczegółowo

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii

T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii Teresa Łuczka Godziny konsultacji: 12 13.30 poniedziałek 15 16 wtorek p. 306 Strzelecka T. Łuczka Kapitał obcy w małym i średnim przedsiębiorstwie. Wybrane aspekty mikro i makroekonomii WYKŁAD 1 (26.02)

Bardziej szczegółowo

Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU

Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU Tomasz Gruszecki ŚWIAT NA DŁUGU Wydawnictwo KUL Lublin 2012 SPIS TREŚCI Od autora 9 Część I DŁUG NA ŚWIECIE: FAKTY I. BOMBA DŁUGU PUBLICZNEGO 13 1. Zegar długu na świecie 14 2. Tym razem w dtugi popadły

Bardziej szczegółowo

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA

MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA MAKROEKONOMIA II KATARZYNA ŚLEDZIEWSKA WYKŁAD XIII WYDATKI RZĄDOWE I ICH FINANSOWANIE Budżet rządu: niektóre fakty i liczby Wydatki rządowe, podatki i makroekonomia Deficyt budżetowy i długu publiczny

Bardziej szczegółowo

Budżet państwa. Polityka fiskalna

Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej.

Bardziej szczegółowo

dr Jan Hagemejer Karol Pogorzelski

dr Jan Hagemejer Karol Pogorzelski Kryzys finansów publicznych i druga fala Wielkiej Recesji Badanie wykonane przez Instytut Badań Strukturalnych w ramach prac nad projektem: Analiza procesów zachodzących na polskim rynku pracy i w obszarze

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna Unii Europejskiej dr Joanna Wolszczak-Derlacz. Wykład 13 Polityka fiskalna w Unii Walutowej

Polityka monetarna Unii Europejskiej dr Joanna Wolszczak-Derlacz. Wykład 13 Polityka fiskalna w Unii Walutowej Polityka monetarna Unii Europejskiej dr Joanna Wolszczak-Derlacz Wykład 13 Polityka fiskalna w Unii Walutowej http://www.zie.pg.gda.pl/~jwo/ email: jwo@zie.pg.gda.pl 1. Jaka jest rola polityki fiskalnej

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej

Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej Plan wykładu 8 Równowaga ogólna w małej gospodarce otwartej 1. Model Mundella Fleminga 2. Dylemat polityki gospodarczej małej gospodarki otwartej 3. Skuteczność polityki monetarnej i fiskalnej w warunkach

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2014 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa WPROWADZENIE

Spis treści. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa WPROWADZENIE Spis treści Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa xiii xv WPROWADZENIE l Rozdział l. Ekonomiczne opisanie świata 3 1.1. Stany Zjednoczone 4 1.2. Unia Europejska 10 1.3. Chiny 15 1.4. Spojrzenie na inne

Bardziej szczegółowo

Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne

Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne Silna gospodarka Stabilne finanse publiczne Beata Szydło Prawo i Sprawiedliwość Wiceprezes www.pis.org.pl 8,0 7,0 6,0 5,0 4,0 3,0 2,0 1,0 0,0 Wiemy jak budować silną, konkurencyjną gospodarkę Polski Dynamika

Bardziej szczegółowo

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów

3.1. Istota, klasyfikacja i zakres oddziaływania wydatkowych instrumentów Spis treści Wprowadzenie... 7 Rozdział 1. Cele, uwarunkowania i obszary działania współczesnej polityki fiskalnej... 11 1.1. Istota, zarys historyczny i uwarunkowania polityki fiskalnej... 12 1.2. Obszary

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia Blok III. Budżet państwa Polityka fiskalna

Makroekonomia Blok III. Budżet państwa Polityka fiskalna Makroekonomia Blok III Budżet państwa Polityka fiskalna Budżet a rola państwa w gospodarce Neoklasycy contra Keynesiści Efektywność rynku i efektywność sfery publicznej O co ten hałas? Czyli jaki jest

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ Leokadia Oręziak KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Wstęp...........................................................

Bardziej szczegółowo

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę

Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Mirosław Gronicki Wpływ globalnego kryzysu finansowego na polską gospodarkę Warszawa 31 maja 2011 r. Spis treści 1. Geneza światowego kryzysu finansowego. 2. Światowy kryzys finansowy skutki. 3. Polska

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094 KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski B 365094 SPIS TREŚCI Wstęp 9 ROZDZIAŁ I. PODATKI JAKO CZYNNIK WPŁYWAJĄCY NA MIĘDZY- NARODOWĄ POZYCJĘ GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2015 2029 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW

dr Bartłomiej Rokicki Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Wydział Nauk Ekonomicznych UW Model klasyczny podstawowe założenia Podstawowe założenia modelu są dokładnie takie same jak w modelu klasycznym gospodarki

Bardziej szczegółowo

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH

Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Stanisław Owsiak, Finanse publiczne teoria i praktyka. Spis treści: Wstęp Część pierwsza. PODSTAWY TEORII FINANSÓW PUBLICZNYCH Rozdział 1. Przedmiot nauki o finansach publicznych Pojęcie nauki o finansach

Bardziej szczegółowo

Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl

Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl Zmiany jakości opodatkowania w UE po 2008 roku Bazyli Samojlik samojlik@onet.eu samojlik@kozminski.edu.pl b.samojlik 1 Etapy kryzysu I. Kryzys na rynkach finansowych, bankowych i poza bankowych II. III.

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

Ekonomia wykład 03. dr Adam Salomon

Ekonomia wykład 03. dr Adam Salomon Ekonomia wykład 03 dr Adam Salomon Ekonomia: GOSPODARKA RYNKOWA. MAKROEKONOMICZNE PODSTAWY GOSPODAROWANIA Ekonomia dr Adam Salomon, Katedra Transportu i Logistyki, WN AM w Gdyni 2 Rynki makroekonomiczne

Bardziej szczegółowo

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165

Finansowanie działalności przedsiebiorstwa. Finanse 110630-1165 Finansowanie działalności przedsiebiorstwa przedsiębiorstw-definicja Przepływy pieniężne w przedsiębiorstwach Decyzje finansowe przedsiębiorstw Analiza finansowa Decyzje finansowe Krótkoterminowe np. utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Przepływy kapitału krótkoterminowego

Przepływy kapitału krótkoterminowego Wykład 6 Przepływy kapitału krótkoterminowego Plan wykładu 1. Fakty 2. Determinanty przepływów 3. Reakcja na duży napływ kapitału 1 1. Fakty 1/5 Napływ kapitału do gospodarek wschodzących (mld USD) 1.

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne:

WZROST GOSPODARCZY DEFINICJE CZYNNIKI WZROSTU ZRÓWNOWAŻONY WZROST WSKAŹNIKI WZROSTU GOSPODARCZEGO ROZWÓJ GOSPODARCZY. wewnętrzne: zewnętrzne: DEFINICJE WZROST GOSPODARCZY ROZWÓJ GOSPODARCZY 1. Wzrost gospodarczy zmiany ilościowe: powiększanie się z okresu na okres podstawowych wielkości makroekonomicznych takich jak czy konsumpcja, inwestycje

Bardziej szczegółowo

Rozdział XIII KAPITAŁ FINANSOWY 1. Podaż kapitału finansowego 2. Popyt na kapitał finansowy

Rozdział XIII KAPITAŁ FINANSOWY 1. Podaż kapitału finansowego 2. Popyt na kapitał finansowy Spis treści WSTĘP Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU 1. Wyzwania stojące przed krajami

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MŁODEGO EKONOMISTY

AKADEMIA MŁODEGO EKONOMISTY AKADEMIA MŁODEGO EKONOMISTY WAHANIA KONIUNKTURY GOSPODARCZEJ OŻYWIENIE I RECESJA W GOSPODARCE DR JAROSŁAW CZAJA Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 17 października 2016 r. KONIUNKTURA GOSPODARCZA DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014

Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014 KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-ZIPN1-015 Nazwa modułu Makroekonomia Nazwa modułu w języku angielskim Macroeconomics Obowiązuje od roku akademickiego 2013/2014 A. USYTUOWANIE MODUŁU W SYSTEMIE

Bardziej szczegółowo

Przychody i rozchody budżetu państwa

Przychody i rozchody budżetu państwa BSiE 37 Monika Korolewska Informacja nr 1162 (IP-108G) Przychody i rozchody budżetu państwa Przepisy ustawy o finansach publicznych obok dochodów i wydatków oraz środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny

Makroekonomia. Blok V Cykl koniunkturalny Makroekonomia Blok V Cykl koniunkturalny Cykl koniunkturalny i jego fazy Cykl koniunkturalny okresowe zmiany poziomu aktywności gospodarczej Fazy cyklu: - Kryzys (A-B) - Depresja (B-C) - Ożywienie (C-D)

Bardziej szczegółowo

OBJAŚNIENIA PRZYJĘTYCH WARTOŚCI DO UCHWAŁY NR XV/108/2012

OBJAŚNIENIA PRZYJĘTYCH WARTOŚCI DO UCHWAŁY NR XV/108/2012 OBJAŚNIENIA PRZYJĘTYCH WARTOŚCI DO UCHWAŁY NR XV/108/2012 Rady Gminy w Jasienicy Rosielnej z dnia 25 stycznia 2012 r. w sprawie wieloletniej prognozy finansowej Gminy Jasienica Rosielna na lata 2012-2025

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna i pieniężna

Polityka fiskalna i pieniężna Ćwiczenia z akroekonomii II Polityka fiskalna i pieniężna Deficyt budżetowy i cykle koniunkturalne na wstępie zaznaczyliśmy, że wielkość deficytu powinna zależeć od tego w jakiej fazie cyklu koniunkturalnego

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2016 2035 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budżetu

Bardziej szczegółowo

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy

Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Gospodarka otwarta i bilans płatniczy Zagregowane wydatki w gospodarce otwartej Jeżeli przyjmiemy, że wydatki krajowe na dobra wytworzone w kraju zależą od poziomu dochodu Y oraz realnej stopy procentowej

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Problemy ekonomiczne

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Problemy ekonomiczne Uniwersytet Szczeciński 6 maja 2015 r. Problemy ekonomiczne Ekonomia w domu Przemysław Pluskota EKONOMIA jest jedną z dziedzin nauk społecznych zajmującą się badaniem prawidłowości i działaniem mechanizmów

Bardziej szczegółowo

liczbę osób zamieszkującą na terenie naszej gminy i odprowadzających podatek PIT. W zakresie pozostałych dochodów bieżących zaplanowano również

liczbę osób zamieszkującą na terenie naszej gminy i odprowadzających podatek PIT. W zakresie pozostałych dochodów bieżących zaplanowano również OBJAŚNIENIA przyjętych wartości przy opracowaniu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Strzyżewice na lata 2012 2018, tj. okres na który zostały zaciągnięte zobowiązania. WSTĘP Dokument pod nazwą Wieloletnia

Bardziej szczegółowo

OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ GMINY STRZYŻEWICE NA LATA 2013-2018.

OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ GMINY STRZYŻEWICE NA LATA 2013-2018. OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ GMINY STRZYŻEWICE NA LATA 2013-2018. Obowiązek opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej w skrócie WPF wynika z art. 230 Ustawy z dnia 27 sierpnia 2009

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki do oceny sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego w latach 2008-2010

Wskaźniki do oceny sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego w latach 2008-2010 MINISTERSTWO FINANSÓW Wskaźniki do oceny sytuacji finansowej jednostek samorządu terytorialnego w latach 2008-2010 Warszawa 2011 r. SPIS TREŚCI I. Wstęp II. III. Opis wskaźników Wskaźniki dla gmin miejskich

Bardziej szczegółowo

FIN 402: Nieruchomość jako inwestycja narzędzia finansowe

FIN 402: Nieruchomość jako inwestycja narzędzia finansowe FIN 402: Nieruchomość jako inwestycja narzędzia finansowe Szczegółowy program kursu 1. Budżetowanie i analiza Budżety stanowią dla zarządców jedno z głównych źródeł informacji przy podejmowaniu decyzji

Bardziej szczegółowo

Ekonomia rozwoju wykład 7 Rola instytucji w rozwoju ekonomicznym. Prawa własności, ryzyka ekonomiczne, polityczne i

Ekonomia rozwoju wykład 7 Rola instytucji w rozwoju ekonomicznym. Prawa własności, ryzyka ekonomiczne, polityczne i Ekonomia rozwoju wykład 7 Rola instytucji w rozwoju ekonomicznym. Prawa własności, ryzyka ekonomiczne, polityczne i prawne. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I http://www.e-sgh.pl/piotr_bialowolski/er

Bardziej szczegółowo

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne Makroekonomia gospodarki otwartej i finanse międzynarodowe Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Plan wykładu Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Polska gospodarka - trendy i prognozy-

Polska gospodarka - trendy i prognozy- Polska gospodarka - trendy i prognozy- Mirosław Gronicki Jerzy Hausner Gdynia, 9 października 2009 r. Plan wystąpienia 1. Otoczenie makroekonomiczne. 2. Wewnętrzne przyczyny spowolnienia gospodarczego.

Bardziej szczegółowo

MODEL AS-AD. Dotąd zakładaliśmy (w modelu IS-LM oraz w krzyżu keynesowskim), że ceny w gospodarce są stałe. Model AS-AD uchyla to założenie.

MODEL AS-AD. Dotąd zakładaliśmy (w modelu IS-LM oraz w krzyżu keynesowskim), że ceny w gospodarce są stałe. Model AS-AD uchyla to założenie. MODEL AS-AD Dotąd zakładaliśmy (w modelu IS-LM oraz w krzyżu keynesowskim), że ceny w gospodarce są stałe. Model AS-AD uchyla to założenie. KRZYWA AD Krzywą AD wyprowadza się z modelu IS-LM Każdy punkt

Bardziej szczegółowo

Sektor Gospodarstw Domowych. Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk GOSPODARKA POLSKI PROGNOZY I OPINIE. Warszawa

Sektor Gospodarstw Domowych. Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk GOSPODARKA POLSKI PROGNOZY I OPINIE. Warszawa Sektor Gospodarstw Domowych Instytut Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk GOSPODARKA POLSKI PROGNOZY I OPINIE Raport nr 12 maj 2008 Warszawa 1 Gospodarka Polski Prognozy i opinie Raport Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Wykład 19: Model Mundella-Fleminga, część I (płynne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska

Wykład 19: Model Mundella-Fleminga, część I (płynne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne Makroekonomia gospodarki otwartej i finanse międzynarodowe Wykład 19: Model Mundella-Fleminga, część I (płynne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Plan wykładu Model

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE

CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE 2.2.1. CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE I. REGULACJE PRAWNE Tryb prac nad budżetem jednostki samorządu terytorialnego reguluje ustawa o finansach publicznych

Bardziej szczegółowo

Chcesz efektywnie inwestować? Zwróć uwagę na wskaźnik CPI, który bardzo wiele znaczy w praktyce

Chcesz efektywnie inwestować? Zwróć uwagę na wskaźnik CPI, który bardzo wiele znaczy w praktyce Chciałbyś wiedzieć, czy twoja lokata bankowa rzeczywiście na siebie zarabia? Albo czy warto brać teraz kredyt w tej lub innej walucie? Wreszcie, czy warto w ogóle inwestować w danym momencie w akcje? Odpowiedź

Bardziej szczegółowo

POJĘCIE I FUNKCJE BUDŻETU PAŃSTWA

POJĘCIE I FUNKCJE BUDŻETU PAŃSTWA POJĘCIE I FUNKCJE BUDŻETU PAŃSTWA Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej. Funkcja fiskalna

Bardziej szczegółowo

Polityka monetarna Unii Europejskiej dr Joanna Wolszczak-Derlacz. Wykład 4 Teoria optymalnych obszarów walutowych Koszty Unii Walutowej

Polityka monetarna Unii Europejskiej dr Joanna Wolszczak-Derlacz. Wykład 4 Teoria optymalnych obszarów walutowych Koszty Unii Walutowej Polityka monetarna Unii Europejskiej dr Joanna Wolszczak-Derlacz Wykład 4 Teoria optymalnych obszarów walutowych Koszty Unii Walutowej http://www.zie.pg.gda.pl/~jwo/ email: jwo@zie.pg.gda.pl Teoria optymalnych

Bardziej szczegółowo

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19

WSTĘP 11 GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 SPIS TREŚCI WSTĘP 11 ROZDZIAŁ I GLOBALIZACJA GOSPODARKI ŚWIATOWEJ I NOWY REGIONALIZM 19 1. Współczesna gospodarka światowa i jej struktura... 19 1.1. Podmioty gospodarki światowej... 21 1.2. Funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW

1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW Spis treści Wstęp Rozdział 1 PRZEDMIOT I METODA NAUKI FINANSÓW 1.1. Etymologia terminu finanse i główne etapy rozwoju finansów 1.2. Współczesne rozumienie finansów 1.2.1. Ogólna charakterystyka finansów

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe stosunki gospodarcze Wykład XII. Bilans płatniczy

Międzynarodowe stosunki gospodarcze Wykład XII. Bilans płatniczy Międzynarodowe stosunki gospodarcze Wykład XII Bilans płatniczy Tomasz Białowąs bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Katedra Gospodarki Światowej i Integracji Europejskiej http://msg.umcs.lublin.pl/ Pojęcie

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Polityka fiskalna państwa

Polityka fiskalna państwa Polityka fiskalna państwa Ekonomia - Wykład 10 WNE UW Jerzy Wilkin Finanse publiczne i polityka fiskalna główne składniki i funkcje Sektor publiczny, jego składniki, znaczenie i źródła finansowania. Finanse

Bardziej szczegółowo

KRYZYS FINANSÓW PUBLICZNYCH

KRYZYS FINANSÓW PUBLICZNYCH KRYZYS FINANSÓW PUBLICZNYCH przyczyny, mechanizm, drogi wyjścia redakcja naukowa Leokadia Oręziak Dariusz K. Rosati Warszawa 2013 SPIS TREŚCI WSTĘP Leokadia Oręziak, Dariusz K. Rosati ^ 9 ROZDZIAŁ 1. Konsolidacja

Bardziej szczegółowo

STABILNOŚĆ MAKROEKONOMICZNA I KRYZYSY WALUTOWE

STABILNOŚĆ MAKROEKONOMICZNA I KRYZYSY WALUTOWE STABILNOŚĆ MAKROEKONOMICZNA I KRYZYSY WALUTOWE Monika Rogowska Agnieszka Kożuchowska Jakub Wiśniewski Anna Florowska Teza Dobór właściwych narzędzi makroekonomicznych przez rząd receptą na kryzys Głosowanie

Bardziej szczegółowo

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi

DR GRAŻYNA KUŚ. specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi DR GRAŻYNA KUŚ specjalność: Gospodarowanie zasobami ludzkimi 1. Motywacja pracowników jako element zarządzania przedsiębiorstwem 2. Pozapłacowe formy motywowania pracowników na przykładzie wybranej organizacji

Bardziej szczegółowo

Korekta nierównowagi zewnętrznej

Korekta nierównowagi zewnętrznej Wykład 4 Korekta nierównowagi zewnętrznej Plan wykładu 1. System kursu walutowego 2. Korekta przy sztywnym kursie 1. System kursu walutowego W systemie płynnych kursów walutowych cena waluty jest wyznaczona

Bardziej szczegółowo

PRZEPŁYWY KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO A WZROST GOSPODARCZY

PRZEPŁYWY KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO A WZROST GOSPODARCZY UNIWERSYTET EKONOMICZNY w POZNANIU Paweł Śliwiński PRZEPŁYWY KAPITAŁU MIĘDZYNARODOWEGO A WZROST GOSPODARCZY w krajach Europy Srodkowo-Wschodniej w latach 1994-2008 B 380901 WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

POLITYKA FISKALNA PAŃSTWA - pojęcia podstawowe:

POLITYKA FISKALNA PAŃSTWA - pojęcia podstawowe: POLITYKA FISKALNA PAŃSTWA - pojęcia podstawowe: Budżet państwa plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa zatwierdzany na okres 1 roku przez władze ustawodawcze. Polityka fiskalna (budżetowa)

Bardziej szczegółowo

Determinanty dochody narodowego. Analiza krótkookresowa

Determinanty dochody narodowego. Analiza krótkookresowa Determinanty dochody narodowego. Analiza krótkookresowa Ujęcie popytowe Według Keynesa, dosyć częstą sytuacją w gospodarce rynkowej jest niepełne wykorzystanie czynników produkcji. W związku z tym produkcja

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej)

Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Makroekonomia 1 Wykład 5: Model klasyczny gospodarki (dla przypadku gospodarki zamkniętej) Gabriela Grotkowska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego PKB jako miara dobrobytu Produkcja w gospodarce

Bardziej szczegółowo

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra

10. Perspektywy rozwiązywania problemu zadłużenia: koordynowanie polityki ekonomicznej w ramach spotkań przywódców i ministrów finansów państw; mądra TEMAT: Zadłużenie międzynarodowe 9. 8. Funkcje kredytów w skali międzynarodowej: eksport kapitałów; możliwość realizacji określonych inwestycji np. przejęcie kontroli nad firmą znajdującą się zagranicą,

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ

ZAŁĄCZNIK DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ ZAŁĄCZNIK DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ OBJAŚNIENIA DO WIELOLETNIEJ PROGNOZY FINANSOWEJ Wieloletnia Prognoza Finansowa została sporządzona w trybie określonym ustawą o finansach publicznych. Prognoza

Bardziej szczegółowo

Wolność gospodarcza a tempo wzrostu gospodarki. Wiktor Wojciechowski

Wolność gospodarcza a tempo wzrostu gospodarki. Wiktor Wojciechowski Wolność gospodarcza a tempo wzrostu gospodarki Wiktor Wojciechowski Plan wykładu: Od czego zależy tempo wzrostu gospodarki? W jakim tempie rosła polska gospodarka w ostatnich latach na tle krajów OECD?

Bardziej szczegółowo

Andrzej Rzońca CZYK SIĘ POMYLIŁ? Skutki redukcji deficytu w Europie Środkowej. fundacja kronenberga cffi handlowy. Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Andrzej Rzońca CZYK SIĘ POMYLIŁ? Skutki redukcji deficytu w Europie Środkowej. fundacja kronenberga cffi handlowy. Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Andrzej Rzońca CZYK SIĘ POMYLIŁ? Skutki redukcji deficytu w Europie Środkowej fundacja kronenberga cffi handlowy Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2007 Spis treści Słowo wstępne - Leszek Balcerowicz

Bardziej szczegółowo

OCENA PRZEGLĄDU FUNKCJONOWANIA SYSTEMU EMERYTALNEGO

OCENA PRZEGLĄDU FUNKCJONOWANIA SYSTEMU EMERYTALNEGO OCENA PRZEGLĄDU FUNKCJONOWANIA SYSTEMU EMERYTALNEGO Poprawna diagnoza błędne wnioskowanie Centrum im. Adama Smitha 27 czerwca 2013 roku 1 Centrum wobec OFE Nie jesteśmy przeciwnikami OFE Jesteśmy zwolennikami

Bardziej szczegółowo

Państwowy dług publiczny

Państwowy dług publiczny Państwowy dług publiczny Równowaga finansów publicznych D + P = W + R D Dochody publiczne P Przychody publiczne W Wydatki publiczne R Rozchody publiczne SALDO BUDŻETOWE różnica pomiędzy dochodami a wydatkami

Bardziej szczegółowo

LEMA Public Finance Materiał Informacyjny: OBLIGACJE KOMUNALNE

LEMA Public Finance Materiał Informacyjny: OBLIGACJE KOMUNALNE LEMA Public Finance Materiał Informacyjny: OBLIGACJE KOMUNALNE maj 2014 r. DEFINICJA I GŁÓWNE CECHY OBLIGACJI Obligacja - jest papierem wartościowym emitowanym w seriach, w którym Emitent (jednostka samorządowa)

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

Szara strefa w Polsce

Szara strefa w Polsce Szara strefa w Polsce dr hab. prof. nadzw. Konrad Raczkowski Podsekretarz Stanu Ministerstwo Finansów www.mf.gov.pl Rodzaje nierejestrowanej gospodarki Szara strefa obejmuje działania produkcyjne w sensie

Bardziej szczegółowo

INSTRUMENTY I METODY RACJONALIZACJI FINANSÓW PUBLICZNYCH

INSTRUMENTY I METODY RACJONALIZACJI FINANSÓW PUBLICZNYCH INSTRUMENTY I METODY RACJONALIZACJI FINANSÓW PUBLICZNYCH REDAKCJA NAUKOWA RENATA PRZYGODZKA Spis treści WSTĘP 7 ROZDZIAŁ 1. (BOGUSŁAW ADAM CHMIELAK) NIEEFEKTYWNOŚĆ PODATKU DOCHODOWEGO OD OSÓB PRAWNYCH

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA TOM 1 WYD.2. Autor: PAUL A. SAMUELSON, WILLIAM D. NORDHAUS

EKONOMIA TOM 1 WYD.2. Autor: PAUL A. SAMUELSON, WILLIAM D. NORDHAUS EKONOMIA TOM 1 WYD.2 Autor: PAUL A. SAMUELSON, WILLIAM D. NORDHAUS Przedmowa CZĘŚĆ I. PODSTAWOWE POJĘCIA Rozdział 1. Podstawy ekonomii 1.1. Wprowadzenie Niedobór i efektywność: bliźniacze tematy ekonomii

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Leokadia Oręziak, Dariusz K. Rosati... 9

Spis treści. Wstęp Leokadia Oręziak, Dariusz K. Rosati... 9 Spis treści Wstęp Leokadia Oręziak, Dariusz K. Rosati... 9 Rozdział 1. Konsolidacja fiskalna a kryzys zadłużenia w strefie euro Dariusz K. Rosati.... 11 1. Wprowadzenie... 11 2. Dyscyplina finansowa w

Bardziej szczegółowo

Mit funkcjonalnych finansów: Mises kontra Lerner

Mit funkcjonalnych finansów: Mises kontra Lerner Mit funkcjonalnych finansów: Mises kontra Lerner Autor: D.W. MacKenzie Źródło: mises.org Tłumaczenie: Jędrzej Kuskowski Tłumaczenie opublikowane pierwotnie na liberalis.pl Zaznajomieni z historią dwudziestowiecznej

Bardziej szczegółowo

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem

Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Kryzys i Zarządzanie ryzykiem Piotr Banaszyk Katedra Logistyki Międzynarodowej Globalny kryzys ekonomiczny opinie Banku Światowego W 2013 r. gospodarka eurolandu pozostanie w recesji, kurcząc się o 0,1

Bardziej szczegółowo

Czy istnieje optymalna ścieżka wyjścia z kryzysu finansów publicznych?

Czy istnieje optymalna ścieżka wyjścia z kryzysu finansów publicznych? Czy istnieje optymalna ścieżka wyjścia z kryzysu finansów publicznych? Teoria, praktyka i wnioski dla Europy Środkowej 14 maja 2011 r. Ignacy Morawski, Polski Bank Przedsiębiorczości PLAN PREZENTACJI:

Bardziej szczegółowo

KTO SPŁACI DŁUG PUBLICZNY? PODEJŚCIE RÓŻNYCH SZKÓŁ DO DEFICYTU BUDŻETOWEGO I DŁUGU PUBLICZNEGO

KTO SPŁACI DŁUG PUBLICZNY? PODEJŚCIE RÓŻNYCH SZKÓŁ DO DEFICYTU BUDŻETOWEGO I DŁUGU PUBLICZNEGO Wykład: KTO SPŁACI DŁUG PUBLICZNY? PODEJŚCIE RÓŻNYCH SZKÓŁ DO DEFICYTU BUDŻETOWEGO I DŁUGU PUBLICZNEGO Dług publiczny w USA, 16.04.2012 U.S. NATIONAL DEBT CLOCK The Outstanding Public Debt as of 16.04.2012:

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE I. REGULACJE PRAWNE

CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE I. REGULACJE PRAWNE 2.2.1. CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE I. REGULACJE PRAWNE Tryb prac nad budżetem jednostki samorządu terytorialnego reguluje ustawa o finansach publicznych

Bardziej szczegółowo

Ekonomia rozwoju wykład 11 Wzrost ludnościowy i jego powiązanie z rozwojem. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I

Ekonomia rozwoju wykład 11 Wzrost ludnościowy i jego powiązanie z rozwojem. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Ekonomia rozwoju wykład 11 Wzrost ludnościowy i jego powiązanie z rozwojem gospodarczym. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Plan wykładu Powiązanie rozwoju gospodarczego i zmian w poziomie ludności

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA NR 3 DŁUG PUBLICZNY W SEKTORZE FINANSÓW PUBLICZNYCH

ĆWICZENIA NR 3 DŁUG PUBLICZNY W SEKTORZE FINANSÓW PUBLICZNYCH ĆWICZENIA NR 3 DŁUG PUBLICZNY W SEKTORZE FINANSÓW PUBLICZNYCH ZASADA JEDNOŚCI BUDŻETOWEJ w znaczeniu formalnym wymóg zawarcia budżetu w jednym dokumencie prawnym. Posiada charakter normatywny. Jest przestrzegana

Bardziej szczegółowo

Kryzys strefy euro. Przypadek Grecji

Kryzys strefy euro. Przypadek Grecji Kryzys strefy euro. Przypadek Grecji Początek kryzysu w Grecji Skala problemów w Grecji została ujawniona w kwietniu 2009, gdy w zrewidowano prognozę deficytu budżetowego z 3,7% PKB do 12,7%, a ostatecznie

Bardziej szczegółowo

Inflacja. Zgodnie z tym, co poznaliśmy już przy okazji modelu ISLM wiemy, że rynek pieniądza jest w stanie równowagi, gdy popyt jest równy podaży:

Inflacja. Zgodnie z tym, co poznaliśmy już przy okazji modelu ISLM wiemy, że rynek pieniądza jest w stanie równowagi, gdy popyt jest równy podaży: Inflacja Inflacja - wzrost przeciętnego poziomu cen dóbr w jakimś okresie. Jeśli ceny wszystkich dóbr i czynników produkcji wzrastają w takim samym tempie to mamy do czynienia z czystą inflacją. Zgodnie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Kapitałem w Bankach

Zarządzanie Kapitałem w Bankach Zarządzanie Kapitałem w Bankach Wizja scenariusza spowolnienia gospodarczego w Polsce w kontekście powołania wspólnego nadzoru bankowego Tomasz Kubiak Dyrektor Zarządzający Dep. Alokacji Kapitału i ALM

Bardziej szczegółowo

D Huto. UTtt. rozsieneoia o Somne

D Huto. UTtt. rozsieneoia o Somne D Huto UTtt rozsieneoia o Somne Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne Warszawa 2007 Wstęp 9 ROZDZIAŁ I Zarys teoretycznych podstaw unii monetarnej 15 1. Główne koncepcje i poglądy teoretyczne 15 1.1. Unia monetarna

Bardziej szczegółowo

Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy?

Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy? Andrzej Sławiński Kreacja pieniądza: mity i rzeczywistość Czy banki centralne kreują pieniądze? Czy QE to masowe drukowanie pieniędzy? 1. Czy banki centralne emitują pieniądze? Warszawa.gazeta.pl Bilans

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

VAT ratuje wpływy podatkowe na świecie

VAT ratuje wpływy podatkowe na świecie VAT ratuje wpływy podatkowe na świecie Copyright Ewa Ginger https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/rynki-finansowe/vat-ratuje-wplywy-podatkowe-na-swi ecie/ VAT ratuje wpływy podatkowe na świecie Wśród

Bardziej szczegółowo