Raport końcowy wraz z mapą ukazującą potencjał OZE na terenie województwa lubelskiego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Raport końcowy wraz z mapą ukazującą potencjał OZE na terenie województwa lubelskiego"

Transkrypt

1 Raport końcowy wraz z mapą ukazującą potencjał OZE na terenie województwa lubelskiego opracowany na potrzeby realizacji projektu: Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości) Lublin, 2012 Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego

2 Autorzy Raportu: Ideopolis Sp. z o.o. ul. Nałęczowska 30/402; Lublin Autorzy i recenzenci zawartych w Raporcie Studiów Celowości: 1. Budowa biogazowni utylizacyjno-rolniczej o mocy 0,5 MWe wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego w miejscowości Dyniska Nowe Autorzy: Instytut OZE Sp. z o.o., ul. Staszica 1/115; Kielce, Recenzent: Michał Ćwil 2. Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie Autorzy: Dr inż. Bożena Niemczuk, Dr inż. Katarzyna Szmidt, Mgr inż. Zbigniew Mazur, Recenzja: Prof. dr hab. Waldemar Martyn 3. Budowa farmy fotowoltaicznej w układzie hybrydowym z biogazownią o łącznej mocy 4 MW na terenie gminy Wisznice Autorzy: Ideopolis Sp. z o.o., ul. Nałęczowska 30/402; Lublin, Recenzent: Michał Ćwil 4. Budowa farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka Autorzy: Instytut OZE Sp. z o.o., ul. Staszica 1/115; Kielce, Recenzent: Michał Ćwil 5. Budowa małej elektrowni wodnej (MEW) o mocy 0,15 MW na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna Autorzy: Ideopolis Sp. z o.o., ul. Nałęczowska 30/402; Lublin, Recenzent: Tomasz Matyjasek 2

3 Spis treści: 1. Wprowadzenie Geneza projektu Metodyka projektu Rozwój OZE w UE, w Polsce oraz na terenie województwa lubelskiego Badania dotyczące rozwoju OZE w Unii Europejskiej Wykorzystanie energetyki wiatrowej w Unii Europejskiej Wykorzystanie energetyki wodnej w Unii Europejskiej Wykorzystanie energetyki słonecznej w Unii Europejskiej Wykorzystanie energii pozyskiwanej z biomasy na terenie Unii Europejskiej Wykorzystanie energii pozyskiwanej z biogazu na terenie Unii Europejskiej Wykorzystanie energii geotermalnej na terenie Unii Europejskiej Wykorzystanie biopaliw na terenie Unii Europejskiej Stan i perspektywy rozwoju energetyki odnawialnej na terenie województwa lubelskiego na tle Polski Wyniki realizacji 5 Studiów Celowości Budowa biogazowni utylizacyjno-rolniczej o mocy 0,5 MW e wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego w miejscowości Dyniska Nowe Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Biogaz i sposób jego wykorzystania do produkcji energii Podstawowe dane adresowe obiektu Opis technologii i podstawowe dane techniczno-technologiczne Opis technologii Planowana moc i sprawność obiektu Opis technologii zagospodarowania odpadów Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Planowane przychody z tytułu eksploatacji biogazowni Koszty eksploatacji biogazowni Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnych źródeł finansowania Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem obiektu Relacje z władzami lokalnymi Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Wpływ na krajobraz i zmniejszenie bioróżnorodności Lokalizacja biogazowni w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych

4 Aspekty organizacyjne i formalno-prawne procesu inwestycyjnego budowy biogazowni Aspekty prawne Analiza aktualnego stanu formalno-prawnego inwestycji Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym 71 Pozyskanie niezbędnych pozwoleń Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Pozwolenie na budowę Budowa i rozruch instalacji Pozwolenie na użytkowanie Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności Zawarcie niezbędnych umów związanych z budową, przyłączeniem do sieci i zapewnieniem substratów Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Analiza SWOT przedsięwzięcia Podsumowanie i możliwości implementacji Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Wykorzystanie biomasy do produkcji energii Podstawowe dane adresowe obiektu Opis technologii i podstawowe dane techniczno technologiczne Opis technologii Planowana moc i sprawność kotłowni Opis technologii zagospodarowania odpadów Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Koszty eksploatacji kotłowni Wariantowa analiza rentowności produkcji energii z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnych źródeł finansowania Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem kotłowni Relacje z władzami lokalnymi Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Wpływ na krajobraz i zmniejszenie bioróżnorodności

5 Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Inne czynniki środowiskowe charakterystyczne dla opisywanej technologii Aspekty organizacyjne i formalno-prawne związane z realizacją inwestycji Aspekty prawne Analiza aktualnego stanu formalno-prawnego inwestycji Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń i przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Pozwolenie na budowę Budowa i rozruch instalacji Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych. 122 Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Analiza SWOT przedsięwzięcia Podsumowanie i możliwości implementacji Budowa farmy fotowoltaicznej w układzie hybrydowym z biogazownią o łącznej mocy 4 MW na terenie gminy Wisznice Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Wykorzystanie energii słonecznej i biogazu do produkcji energii podstawy teoretyczne Wykorzystanie energii słonecznej Wykorzystanie biogazu Podstawowe dane adresowe obiektu Opis technologii i podstawowe dane techniczno technologiczne Opis technologii Planowana moc i sprawność obiektu Opis technologii zagospodarowania odpadów Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Planowane przychody z tytułu eksploatacji obiektu Koszty eksploatacji obiektu Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnych źródeł finansowania Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem obiektu Relacje z władzami lokalnymi Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Aspekty środowiskowe

6 Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Wpływ na krajobraz i zmniejszenie bioróżnorodności Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Aspekty organizacyjne i formalno-prawne związane z procesem inwestycyjnym budowy obiektu Aspekty prawne Analiza aktualnego stanu organizacyjnego i formalno-prawnego inwestycji Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Pozwolenie na budowę Budowa i rozruch instalacji Pozwolenie na użytkowanie Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności Zawarcie niezbędnych umów Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych. 161 Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Analiza SWOT przedsięwzięcia Podsumowanie i możliwości implementacji Budowa farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Wykorzystanie energii wiatru do produkcji energii elektrycznej Podstawowe dane adresowe obiektu Opis technologii i podstawowe dane techniczno technologiczne Opis technologii Planowana moc i sprawność obiektu Opis technologii zagospodarowania odpadów Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Inne parametry charakterystyczne i specyficzne dla elektrowni wiatrowych Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Planowane przychody z tytułu eksploatacji obiektu Koszty eksploatacji obiektu Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnego dofinansowania Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem obiektu

7 Relacje z władzami lokalnymi Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Wpływ na krajobraz, zmniejszenie bioróżnorodności Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Inne czynniki środowiskowe charakterystyczne dla opisywanej technologii Aspekty organizacyjne i formalno-prawne procesu inwestycyjnego budowy elektrowni wiatrowej Aspekty prawne Analiza aktualnego stanu organizacyjnego i formalno-prawnego inwestycji Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Pozwolenie na budowę Budowa i rozruch instalacji Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności dla budowy obiektu Zawarcie niezbędnych umów związanych z budową, przyłączeniem do sieci i zapewnieniem substratów Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych. 195 Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Analiza SWOT przedsięwzięcia Podsumowanie i możliwość implementacji Budowa małej elektrowni wodnej (MEW) o mocy 0,15 MW na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Rodzaj OZE i sposób wykorzystania energii w wyniku eksploatacji obiektu Podstawowe dane adresowe obiektu Opis technologii i podstawowe dane techniczno-technologiczne Opis technologii Planowana moc i sprawność obiektu Opis technologii zagospodarowania odpadów Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Planowane przychody z tytułu eksploatacji obiektu Koszty eksploatacji Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnego dofinansowania

8 Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem elektrowni Relacje z władzami lokalnymi Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Wpływ na krajobraz, zmniejszenie bioróżnorodności Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Aspekty organizacyjne i formalno-prawne procesu inwestycyjnego budowy elektrowni Aspekty prawne Analiza aktualnego stanu organizacyjnego i formalno-prawnego obiektu Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Pozwolenie na budowę Budowa i rozruch instalacji Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności dla budowy elektrowni wodnej Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych. 227 Rola lokalnych samorządów (JST) we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Analiza SWOT przedsięwzięcia Podsumowanie i możliwości implementacji Rekomendacje Podsumowanie wyników projektu

9 1. Wprowadzenie Niniejszy raport końcowy wykonany został w ramach projektu pn. Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości), realizowanego w ramach Osi Priorytetowej II Infrastruktura ekonomiczna, Działanie 2.4 Schemat B, w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata Dokument został opracowany w oparciu o umowę zawartą w Lublinie dnia 27 lutego 2012 roku pomiędzy Województwem Lubelskim z siedzibą w Lublinie, ul. Spokojna 4, Lublin, reprezentowanym przez Sławomira Sosnowskiego Wicemarszałka Województwa Lubelskiego oraz Jacka Sobczaka Członka Zarządu Województwa Lubelskiego a Ideopolis Sp. z o.o. z siedzibą w Lublinie, ul. Nałęczowska 30/402, reprezentowaną przez Roberta Szlęzaka Prezesa. Opracowanie zawiera opis genezy i tła projektu oraz metodykę zastosowaną w poszczególnych jego etapach. Przedstawiono informacje dotyczące rozwoju energetyki odnawialnej w UE, Polsce, jak i województwie lubelskim. Raport prezentuje również studia celowości dla pięciu projektów wykorzystujących odnawialne źródła energii, takie jak: biogaz, biomasa, woda, wiatr i słońce. 2. Geneza projektu Intensywny rozwój gospodarczy ostatnich kilkudziesięciu lat powoduje wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną. Wzrost ten pokrywany jest wciąż głównie ze źródeł kopalnych (nadal najtańszych), co prowadzi do coraz większego uszczuplania ich zasobów. Dodatkowo biorąc pod uwagę fakt, że tempo powstawania zasobów naturalnych jest praktycznie znikome w stosunku do tempa, w jakim są eksploatowane, można założyć, że w niedługim czasie ludzkość stanie w obliczu braku surowców energetycznych. Istnieje wiele danych mówiących o tym na ile jeszcze lat, przy aktualnym tempie eksploatacji, wystarczy zasobów paliw kopalnych. Przeważnie podaje się następujące wartości: dla ropy 50 lat, dla gazu ziemnego 80 lat, a dla węgla 250 lat. Dodatkowo użytkowanie paliw kopalnych ma negatywny wpływ na środowisko naturalne, które nie jest już w stanie wchłaniać produktów spalania bez poważnych konsekwencji, z których najbardziej odczuwalnym jest globalne ocieplenie klimatu. Powyższe problemy, a także dodatkowo kryzys energetyczny, który spowodował najpierw wzrost cen ropy naftowej, a następnie wszystkich innych paliw, sprawiają, że intensywnie poszukuje się alternatywnych źródeł pozyskiwania energii. Niektórzy widzą je wyłącznie w energetyce jądrowej, która jednak napotyka na wiele problemów tj.: trudności z utylizacją dużych ilości odpadów paliwa jądrowego, czy możliwość wystąpienia bardzo groźnych w skutkach awarii. Zdecydowaną większość zwolenników zyskują wobec tego odnawialne źródła energii. 9

10 Definicja odnawialnych źródeł energii (OZE) pojawiła się po raz pierwszy w polskim prawodawstwie w ustawie Prawo Energetyczne 1. Dokument definiuje je jako źródła wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania słonecznego, geotermalną, fal, prądów i pływów morskich, spadku rzek oraz energię pozyskiwaną z biomasy, biogazu wysypiskowego, a także biogazu powstałego w procesach odprowadzania lub oczyszczania ścieków albo rozkładu składowanych szczątek roślinnych i zwierzęcych. Rozwijanie technologii wytwarzania i przetwarzania energii odnawialnej wraz z poszukiwaniem coraz to bardziej efektywnych sposobów użytkowania wszystkich rodzajów energii stanowią jedyny racjonalny kierunek pozwalający na zmniejszanie stopnia eksploatacji kopalnych surowców energetycznych i wydłużenie okresu ich wystarczalności. Uwarunkowania prawne, zarówno krajowe, jak i unijne oraz naturalne dążenie do zrównoważonego rozwoju 2 powodują, że odsetek energii elektrycznej wyprodukowanej ze źródeł odnawialnych będzie rósł. Celem projektu pn. Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości) jest promowanie gospodarki województwa lubelskiego. Z uwagi na brak dostępu do aktualnych, rzetelnych i kompleksowych informacji stanowiących jedną z przeszkód do inwestowania w odnawialne źródła energii zarówno dla przedsiębiorców, jak i jednostek samorządu terytorialnego (JST), przedstawienie kompleksowej oferty inwestycyjnej stanowi odpowiedź na zidentyfikowane potrzeby jej odbiorców w oparciu o analizy zawarte w dokumentach strategicznych i programowych samorządu województwa lubelskiego i strategiach lokalnych JST. Opracowana oferta inwestycyjna w formie raportu końcowego opartego na studiach celowości, uwzględniających stwierdzony potencjał OZE na wybranych terenach województwa lubelskiego i zawierających wariantową analizę rentowności ekonomicznej dla konkretnych przedsięwzięć i lokalizacji stanowi rzetelną i kompleksową ofertę promującą województwo lubelskie, jako obszar atrakcyjny do inwestowania w OZE dla inwestorów regionalnych, krajowych, zagranicznych oraz umożliwi rozwój w regionie usystematyzowanego oraz kompleksowego systemu informacji i obsługi inwestora. Poprawa konkurencyjności gospodarki województwa lubelskiego z uwzględnieniem naturalnych zasobów stanowi nadrzędny cel polityki regionalnej. Promocja regionu, jako atrakcyjnego i przyjaznego miejsca dla inwestorów to główna droga do osiągnięcia ww. celu. Założono, że projekt poprzez kampanię promującą ma osiągnąć cele, takie jak: Budowa wizerunku województwa lubelskiego, jako regionu atrakcyjnego dla inwestowania w OZE, Promocja możliwości rozwoju i korzyści ze stosowania OZE na terenie województwa lubelskiego, Poprawa konkurencyjności gospodarki województwa lubelskiego z uwzględnieniem naturalnych zasobów, Promocja wzrostu innowacyjności województwa lubelskiego, Promocja województwa lubelskiego, jako atrakcyjnego i przyjaznego miejsca dla inwestorów, Wzrost zainteresowania inwestorów województwem lubelskim, Wzrost zainteresowania zagadnieniami polityki zrównoważonego rozwoju, Podniesienie poziomu wiedzy społeczeństwa na temat wykorzystania OZE, 1 Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 z późn. zm.) 2 Zrównoważony rozwój taki rozwój społeczno-gospodarczy, w którym następuje proces integrowania działań politycznych, gospodarczych i społecznych, z zachowaniem równowagi przyrodniczej oraz trwałości podstawowych procesów przyrodniczych, w celu zagwarantowania możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb poszczególnych społeczności oraz obywateli zarówno współczesnego pokolenia, jak i przyszłych pokoleń; Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (Dz. U. z 2001 r. Nr 62, poz. 627 z późn. zm.). 10

11 Podniesienie poziomu wiedzy JST oraz inwestorów z zakresu możliwości i korzyści z wykorzystania OZE. Projekt jest skierowany do następujących podmiotów: Inwestorzy regionalni, krajowi, zagraniczni, Przedsiębiorcy, Kadra kierownicza podejmująca decyzje inwestycyjne w swoich przedsiębiorstwach, Instytucje otoczenia biznesu, Jednostki samorządu terytorialnego (JST). 3. Metodyka projektu Działania związane z realizacją projektu pn. Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości) podzielone były na kilka etapów. Pierwszym etapem było przygotowanie przez ekspertów szczegółowej oraz opiniotwórczej ekspertyzy dla województwa lubelskiego, wskazującej możliwe lokalizacje wykorzystania odnawialnych źródeł energii, stanowiącej jednocześnie wytyczne do opracowania pięciu studiów celowości. Przeanalizowano kierunki rozwoju OZE wskazane w dokumentach programowych i strategicznych województwa lubelskiego, takich jak m.in. dokumenty opracowane przez Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie: Wojewódzki Program Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii, 2006 r., Raport z realizacji Wojewódzkiego programu rozwoju alternatywnych źródeł energii dla województwa lubelskiego, 2011 r., Uwarunkowania lokalizacyjne i proces inwestycyjny budowy biogazowni rolniczych w woj. lubelskim, 2006 r. W kolejnym etapie dokonano wyboru sektorów OZE w oparciu o wielokryterialną punktową metodę M.E. Portera. Jako najbardziej atrakcyjny sektor wskazano biogaz z odpadów komunalnych. Atrakcyjnymi rodzajami odnawialnych źródeł energii wg ekspertów są również: biogaz z osadów ściekowych, biogaz rolniczy, mała energetyka wodna, energetyka wiatrowa, biomasa stała i energetyka słoneczna. Nazwa sektora OZE Biogaz: -z odpadów komunalnych - z osadów ściekowych - biogaz rolniczy Atrakcyjność sektora w II połowie 2010 r. [%] 1 Atrakcyjność sektora w 2011 r. [%] 2 Atrakcyjność sektora - 75,0 Bardzo atrakcyjny 63,5 65,0 Atrakcyjny - 61,7 Atrakcyjny Energetyka wodna-mew 62,8 65,0 Atrakcyjny Energetyka wiatrowa 66,7 63,3 Atrakcyjny Biomasa stała - 61,7 Atrakcyjny Energetyka słoneczna 60,3 61,7 Atrakcyjny (fotowoltaika, kolektory słoneczne) 11

12 Geotermia: - głęboka - płytka (pompy ciepła) Biopaliwa: Biodiesel I.generacji Bioetanol I generacji Średnio atrakcyjny 61,5 58,3 (65) 3 (Atrakcyjny) - 53,3 Średnio atrakcyjny 58,3 53,3 Średnio atrakcyjny 44,2 43,3 Nieatrakcyjny Tab. 1. Ocena atrakcyjności sektorów OZE w Polsce wg ekspertów sektorowych Źródło: Kościk B., Kupczyk A., Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego na podstawie: 1) Paszkiewicz J., Analysis of the biogas from sewage sludge sector in Poland. SGGW, ) badania własne autorów na podstawie: Porter, M. E.: Strategia konkurencji. Metody analizy sektorów i konkurentów, PWE, Warszawa ) wg eksperta, wyższa wartość, 65% dotyczy geotermii głębokiej, związanej z sektorem energetyki, kilka obiektów tego typu pracuje w Polsce i osiąga wg PTG dobre wyniki finansowe. Następnie zbudowano listę obiektów OZE, możliwych do realizacji na terenie województwa lubelskiego. Podstawą do jej opracowania były wyniki realizacji projektu Energetyczni kreatorzy zmian współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W trakcie budowy bazy obiektów OZE przeprowadzano rozmowy z ekspertami, instytucjami, przedsiębiorcami z branży OZE, przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym z samorządami. Dokonano wstępnej oceny obiektów w aspekcie zasad zrównoważonego rozwoju. Uwzględnione zostały następujące kryteria: Społeczne: a) tworzenie miejsc pracy przyznawano 5 punktów za jedno stałe miejsce pracy powstałe bezpośrednio w wyniku realizacji projektu oraz 2 punkty w przypadku, kiedy miejsce pracy powstanie pośrednio; b) styczność z dokumentami strategicznymi parametr oceniany był na poziomie 10 punktów, jeżeli styczność występowała na poziomie gminy i powiatu, a 5 punktów, jeżeli styczność występowała tylko na jednym z tych poziomów; c) aspekt promocyjno-marketingowy wyżej oceniane były projekty o wysokim potencjale marketingowym i możliwości powielania w przyszłości; i regionalne; Gospodarcze: a) wykorzystanie lokalnych zasobów promowane były obiekty wykorzystujące zasoby lokalne b) wpływ na bezpieczeństwo energetyczne wyżej oceniane były projekty, z których energię można wykorzystywać w systemie lokalnym, np. lokalna elektrociepłownia miejska wykorzystująca biomasę jako paliwo; c) zmiana kierunku przepływu strumieni pieniężnych za energię wysoką ocenę otrzymywały projekty, których realizacja przyczyniłaby się do zahamowania odpływu środków wydatkowanych na zakup paliw do produkcji energii w regionie; Środowiskowe: a) mała ingerencja obiektu w środowisko wysoko punktowane były obiekty, które w niewielkim stopniu oddziałują na środowisko i nie mają cech destruktywnego wpływu na jego jakość; b) ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami produkcji energii promowane były obiekty charakteryzujące się najwyższym potencjałem redukcji emisji gazów cieplarnianych: 12

13 c) mała ilość odpadów kryterium oceny stanowiła ilość odpadów powstających podczas eksploatacji obiektu; uwzględniano rozwiązania małoodpadowe, jak również możliwości zagospodarowania tych odpadów. Powstały listy rankingowe poszczególnych sektorów OZE, które przedstawiono w tabelach 2-6. Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina Punktacja Mała biogazownia utylizacyjno-rolnicza (0,5 MW e) wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego, miejscowość Dyniska Nowe Mikrobiogazownia rolnicza o mocy 115 kw w miejscowości Uhnin Budowa biogazowni rolniczej w miejscowości Poturzyn o mocy 1MW energii elektrycznej Biogazownia rolnicza o mocy 1 MW w gminie Parczew (nieczynne składowisko) tomaszowski Lubycza Królewska 91 parczewski Dębowa Kłoda 77 tomaszowski Telatyn 76 parczewski Parczew 75 5 Budowa biogazowni rolniczo- utylizacyjnej w miejscowości Biszcza Pierwsza o mocy 1,25 MW energii elektrycznej biłgorajski Biszcza 73 6 Biogazownia rolnicza 1 MW w gminie Krasnystaw krasnostawski Krasnystaw Produkcja biogazu w oparciu o odpady komunalne na składowisku - Rokitno Biogazownia rolnicza o mocy 1 MW w miejscowości Płudy Biogazownia rolnicza o mocy 0,5 MW w miejscowości Kurów Biogazownia rolnicza w gminie Sitno o mocy 0,3 MW energii elektrycznej lubartowski Lubartów 73 łukowski Trzebieszów 69 puławski Kurów 68 zamojski Sitno 67 Tab. 2 Ranking obiektów z sektora biogazu Źródło: Źródło: Kościk B., Kupczyk A., Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina Punktacja 1 2 Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie Zakład produkcji peletu z biomasy drzewnej w miejscowości Deszkowice Drugie hrubieszowski Horodło 83 zamojski Sułów 81 3 Elektrociepłownia miejska w Janowie Lubelskim janowski Janów Lubelski 81 4 Wysokowydajny zakład produkujący pelety ze słomy zamojski Zamość Zakład produkujący energię cieplną i elektryczną z biomasy w procesie kogeneracji Zakład zagospodarowania odpadów powstających przy produkcji biopaliw płynnych hrubieszowski Hrubieszowski 75 krasnostawski Krasnystaw 74 13

14 7 8 Centrum Logistyczno Handlowe Biomasy (dom składowy) Montaż kotłów na biomasę wraz z systemami solarnymi w budynkach zespołu oświatowego w gminie Kąkolewnica Wschodnia zamojski Zamość 73 radzyński Kąkolewnica Wschodnia 9 Rozbudowa zakładu przetwarzającego biomasę o wysokowydajną linię brykietującą - miejscowość tomaszowski Tomaszów 53 Nowa Wieś 10 Zakład produkujący brykiet z odpadu pofermentacyjnego z biogazowni utylizacyjnej przy zamojski Grabowiec 53 gorzelni rolniczej w Szystowicach Tab. 3. Ranking obiektów z sektora biomasy Źródło: Źródło: Kościk B., Kupczyk A., Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego 53 Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina Punktacja Farma fotowoltaiczna z biogazownią o łącznej mocy ok. 4 MW (układ hybrydowy) System zasilania w energię elektryczną, oparty na ogniwach fotowoltaicznych i małych wiatrakach, oświetlenia wzdłuż drogi E17 oraz modernizacja punktów świetlnych w miejscowości Krynice Suszarnia ziół wykorzystująca energię słoneczną i geotermalną w miejscowości Dawidy Wsparcie inwestycji w odnawialne źródła energii w gospodarstwach indywidualnych na terenie gminy Jastków Farma słoneczna na hałdzie w miejscowości Bogdanka Kolektory słoneczne w Zakładzie Opiekuńczo- Rehabilitacyjnym dla niewidomych kobiet w Żułowie Instalacja kolektorów słonecznych na budowanym basenie, na terenie gminy Niemce bialski Wisznice 80 tomaszowski Krynice 74 parczewski Jabłoń 70 lubelski Jastków 69 łęczyński Puchaczów 65 krasnostawski Kraśniczyn 58 lubelski Niemce 57 Tab. 4. Ranking obiektów z sektora energetyki słonecznej Źródło: Źródło: Kościk B., Kupczyk A., Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina Punktacja Farma wiatrowa o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka Farma wiatrowa o mocy ok. 24 MW w pobliżu miejscowości Szczygły Farma wiatrowa o mocy ok. 60 MW w pobliżu miejscowości Urzędów Farma wiatrowa o mocy ok. 60 MW w pobliżu miejscowości Ulhówek lubelski Garbów, Niemce 89 łukowski Łuków 79 kraśnicki Urzędów 75 tomaszowski Ulhówek 74 5 Farma wiatrowa o mocy ok. 40 MW w pobliżu miejscowości Chrząchów puławski Końskowola, Kurów 71 14

15 6 7 8 Farma wiatrowa o mocy ok. 52 MW w pobliżu miejscowości Radzyń Podlaski Farma wiatrowa o mocy ok. 40 MW w pobliżu miejscowości Rzeczyca Ziemiańska Farma wiatrowa o mocy ok. 20 MW w pobliżu miejscowości Busówno radzyński Radzyń Podlaski 68 kraśnicki Trzydnik Duży 68 chełmski Wierzbica Farma wiatrowa o mocy ok. 30 MW w pobliżu miejscowości Chrzanów IV Farma wiatrowa o mocy ok. 24 MW w pobliżu miejscowości Wola Sernicka janowski Chrzanów 66 lubartowski Serniki 66 Tab. 5. Ranking obiektów z sektora energetyki wiatrowej Źródło: Źródło: Kościk B., Kupczyk A., Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina Punktacja MEW o mocy 0,154 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna MEW o mocy 0,220 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Łopiennik Górny, miejscowość Borowica MEW o mocy 0,063 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Werbkowice, miejscowość Werbkowice MEW o mocy 0,045 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Borki, miejscowość Wrzosów MEW o mocy 0,041 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Siemień, miejscowość Siemień Dolny MEW o mocy 0,046 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Włodawa miejscowość Okuninka bialski Zalesie 66 krasnostawski Łopiennik Górny 63 hrubieszowski Werbkowice 61 radzyński Borki 58,5 parczewski Siemień 57,5 włodawski Włodawa 56, MEW o mocy 0,042 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Zwierzyniec, miejscowość Turzyniec MEW o mocy 0,029 MW na istniejącym jazie na terenie gminy Wąwolnica, miejscowość Iłki MEW o mocy 0,049 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Opole Lubelskie, miejscowość Wola Rudzka MEW o mocy 0,011 MW na istniejącym jazie, na terenie gminy Urzędów, miejscowość Urzędów zamojski Zwierzyniec 56,5 puławski Wąwolnica 55,5 opolski Opole Lubelskie 55 kraśnicki Urzędów 53,5 MEW o mocy 0,028 MW na istniejącym jazie, na 11 janowski Potok Wielki 53,5 terenie gminy Potok Wielki, miejscowość Potoczek Tab. 6. Ranking obiektów z sektora energetyki wodnej Źródło: Źródło: Kościk B., Kupczyk A., Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego Do opracowania studiów celowości wybrano łącznie 10 obiektów pięć podstawowych i pięć rezerwowych. Autorzy ekspertyzy dokonali wyboru na bazie dostępnych i zweryfikowanych informacji, bez szczegółowych analiz prawnych i ekonomicznych. W przypadku braku możliwości uzyskania danych do dalszych analiz bądź też rezygnacji z inwestycji, czy też zmiany stanowiska społecznego, w miejsce obiektu wykluczonego z listy podstawowej wchodziłby obiekt rezerwowy z danego sektora. Ranking końcowy przedstawia tabela 7. 15

16 Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina Sektor Punktacja 1 2* 3 4* 5 6* 7 8* 9 10* Mała biogazownia utylizacyjno-rolnicza (0,5 MW e) wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego, miejscowość Dyniska Nowe Mikrobiogazownia rolnicza o mocy 115 kw w miejscowości Uhnin Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie Zakład produkcji peletu z biomasy drzewnej w miejscowości Deszkowice Drugie Farma fotowoltaiczna z biogazownią o łącznej mocy ok. 4 MW (układ hybrydowy) System zasilania w energię elektryczną, oparty na ogniwach fotowoltaicznych i małych wiatrakach, oświetlenia wzdłuż drogi E17 oraz modernizacja punktów świetlnych w miejscowości Krynice Farma wiatrowa o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka Farma wiatrowa o mocy ok. 24 MW w pobliżu miejscowości Szczygły MEW o mocy 0,154 MW na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna MEW o mocy 0,220 MW na terenie gminy Łopiennik Górny w miejscowości Borowica tomaszowski Lubycza Królewska biogaz 91 parczewski Dębowa Kłoda biogaz 77 hrubieszowski Horodło biomasa 83 zamojski Sułów biomasa 81 bialski tomaszowski lubelski łukowski bialski krasnostawski Wisznice Krynice Garbów, Niemce Łuków Zalesie Łopiennik Górny energetyka słoneczna energetyka słoneczna energetyka wiatrowa energetyka wiatrowa energetyka wodna energetyka wodna * obiekty rezerwowe ** opis kryteriów powyżej Tab. 7. Ranking końcowy Źródło: Kościk B., Kupczyk A.,,Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego Drugi etap obejmował opracowanie pięciu studiów celowości dla projektów wskazanych w ekspertyzie, uwzględniających stwierdzony potencjał OZE na wybranych terenach województwa lubelskiego wraz z niniejszym raportem końcowym oraz mapą ukazującą potencjał regionu w zakresie OZE uwzgledniającą możliwości ich wykorzystania. Studia celowości zostały opracowane dla następujących projektów: Budowa biogazowni utylizacyjno-rolniczej o mocy 0,5 MW e wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego w miejscowości Dyniska Nowe. Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie. Budowa farmy fotowoltaicznej w układzie hybrydowym z biogazownią o łącznej mocy 4 MW na terenie gminy Wisznice. Budowa farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka. Budowa małej elektrowni wodnej (MEW) o mocy 0,15 MW na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna. 16

17 W trakcie prac nad studiami celowości przeprowadzono wizje lokalne na obiektach oraz spotkania z przedstawicielami władz lokalnych. W dokumentach opisano technologię, jaka może być zastosowana w poszczególnych instalacjach. Dokonano analizy ekonomicznej inwestycji przedstawiając koszty budowy oraz koszty eksploatacyjne, wskazano na przychody ze sprzedaży energii i ewentualnie świadectw pochodzenia energii ze źródeł odnawialnych, tzw. zielonych certyfikatów. Wskazano na miejsca pracy, jakie mogą powstać w wyniku realizacji projektów. Przeprowadzono ankiety wśród części mieszkańców poszczególnych regionów, dotyczące nastawienia do realizacji inwestycji. Zapytano, jakie mają obawy oraz jakie widzą korzyści w związku z realizacją potencjalnej inwestycji. Opracowania zawierają też analizę pod kątem aspektów środowiskowych, oddziaływania danej inwestycji na otoczenie na etapie budowy, jak i eksploatacji. Wskazano obszary chronione w sąsiedztwie poszczególnych lokalizacji. Sprawdzono również zgodność projektów z lokalnymi dokumentami strategicznymi i planistycznymi. Przedstawiono etapy procesu inwestycyjnego w aspekcie formalno-prawnym m.in. uzyskania pozwoleń i decyzji administracyjnych, co pokazano również na wykresie Gantta. Dla każdego projektu przeprowadzono analizę SWOT pod kątem mocnych i słabym stron, szans i zagrożeń. Założeniem projektu jest także blok działań informacyjno promocyjnych w zakresie inwestycji w odnawialne źródła energii, czyli przeprowadzenie profesjonalnej i zintegrowanej kampanii o charakterze regionalnym, ponadregionalnym i międzynarodowym, uwzględniającej zdefiniowane potrzeby odbiorców. Informacje i materiały, które zostaną zebrane podczas realizacji projektu, zostaną upowszechnione poprzez utworzoną podstronę na stronie internetowej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego w Lublinie, która będzie platformą gromadzenia, upowszechniania, wymiany informacji i doświadczeń związanych z wykorzystaniem energii ze źródeł odnawialnych, jak również platformą dialogu społecznego, dostępną dla wszystkich zainteresowanych zagadnieniami związanymi z energią odnawialną. 4. Rozwój OZE w UE, w Polsce oraz na terenie województwa lubelskiego 4.1. Badania dotyczące rozwoju OZE w Unii Europejskiej Energetyka odnawialna odgrywa bardzo ważną rolę w Europie, a jej rozwój jest coraz bardziej intensywny, co generuje liczne korzyści. Jedną z nich jest dywersyfikacja źródeł pozyskiwania energii i stopniowe uniezależnianie się od wyczerpywalnych zasobów energetycznych. To z kolei zwiększa bezpieczeństwo energetyczne i poprawia konkurencyjność państw europejskich poprzez tworzenie nowych gałęzi przemysłu i miejsc pracy, poprawę sytuacji gospodarczej i możliwości eksportowych, a jednocześnie wpływa pozytywnie na środowisko naturalne poprzez obniżenie emisji gazów cieplarnianych. Ponadto zakłada się, że intensywny rozwój zielonej energii do 2030 r. będzie generował ponad 3 mln miejsc pracy 3. Utrzymywanie przez Europę pozycji lidera w dziedzinie energetyki odnawialnej zwiększa także jej konkurencyjność na globalnym rynku, na którym znaczenie przemysłu czystych technologii będzie coraz bardziej istotne. Można więc przyjąć założenie, że rozwój odnawialnych źródeł energii jest czołowym celem strategii inteligentnego, zrównoważonego i zintegrowanego rozwoju Europy, a Unia Europejska dysponuje przekonującymi powodami do utworzenia ram wspierających promocję energii odnawialnej, która w dużym 3 Commission Staff Working Document,,Exploiting the employment potential of green growth accompanying the Employment package, COM (2012) 173, Strasbourg

18 stopniu ma charakter lokalny, nie opiera się na niepewnych prognozach przyszłej dostępności paliw, a jej zwykle zdecentralizowany charakter ogranicza zależność energetyczną społeczeństwa 4. Polityka UE w zakresie energii odnawialnej jest stosunkowo nowa. Pierwszym jej krokiem było przyjęcie w 1997 r. Białej Księgi Komisji Europejskiej Energia dla przyszłości odnawialne źródła energii, w której założono wzrost zużycia energii produkowanej ze źródeł odnawialnych w stosunku do zużycia energii brutto w UE o 12% do roku W 2007 Unia Europejska postawiła przed sobą bardzo ambitne cele zawarte w tak zwanym pakiecie klimatyczno-energetycznym. Zakładają one: zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych przynajmniej o 20% w 2020 r. w porównaniu do bazowego 1990 r. (30% w przypadku uzyskania światowego porozumienia co do redukcji gazów cieplarnianych), zwiększenie udziału energii ze źródeł odnawialnych w zużyciu energii końcowej do 20% w 2020 r., w tym 10% udziału biopaliw w zużyciu paliw pędnych, zwiększenie efektywności wykorzystania energii o 20% do 2020 r. w porównaniu do prognozy zapotrzebowania na paliwa i energię. Dla realizacji pakietu Komisja Europejska zaproponowała następujące narzędzia wspomagające: nowelizację Dyrektywy o europejskim systemie handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS), niezależne uzgodnienia dotyczące celów redukcji emisji gazów cieplarnianych w sektorach nie objętych europejskim systemem handlu uprawnieniami do emisji, jak transport, budynki, usługi, małe i średnie przedsiębiorstwa, rolnictwo, odpady, oparte na równym podziale wysiłków krajów UE, dyrektywę dla promocji odnawialnych źródeł energii. Pakiet klimatyczno-energetyczny, zwany także pakietem 3*20, wzbudził wiele zastrzeżeń, przede wszystkim wśród krajów, w których produkcja energii elektrycznej i ciepła jest oparta głównie na węglu kamiennym i brunatnym (np. w Polsce, gdzie udział ten wynosi ponad 90%) i w których stopień zamożności, mierzony Produktem Krajowym Brutto na mieszkańca jest niski (głównie nowe kraje UE) i dalszy rozwój gospodarczy niesie ze sobą wzrost zapotrzebowania na energię. Na europejskim zliberalizowanym rynku energii rozwój energii odnawialnej zależy w głównej mierze od inwestycji sektora prywatnego, który z kolei polega na stabilności polityki dotyczącej energii zielonej. Z pewnością obecny ogólnoświatowy kryzys gospodarczy oraz niejasność polityki w dłuższej perspektywie czasowej sprawiły, że inwestorzy w sektorze energetycznym stali się bardziej ostrożni. Długoterminową perspektywę dla źródeł energii odnawialnej w UE określa kolejny, ważny unijny dokument, jakim jest Mapa drogowa na rzecz energii odnawialnej. W dokumencie zaproponowano, by Unia określiła obligatoryjny cel na poziomie 20% dla udziału energii odnawialnej w całkowitym zużyciu energii do 2020 r., wyjaśniono, dlaczego cel ten jest konieczny oraz określono drogę włączenia energii odnawialnych do głównego pakietu działań w zakresie polityk i rynków energetycznych Unii. W ten sposób dokument odpowiada na oczekiwania sektora prywatnego i zapewnia przedsiębiorcom długoterminową stabilność, która niezbędna jest przy podejmowaniu racjonalnych decyzji w sprawie inwestycji w sektorze energii odnawialnych. Podkreślono, że wskazane cele mogą być osiągnięte wyłącznie przez zwiększenie 4 Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego,,Mapa drogowa na rzecz energii odnawialnej. Energie odnawialne XXI wieku: budowa bardziej zrównoważonej przyszłości, KOM (2006) 848, Bruksela Communication from the Commission,,Energy for the future: renewable sources of energy White Paper for a Community Strategy and Action Plan, COM (97)

19 udziału OZE we wszystkich państwach członkowskich w sektorach elektryczności, transportu oraz ogrzewania i chłodzenia. Osiągnięcie ww. celu ma pozwolić na znaczne oszczędności emisji gazów cieplarnianych, ograniczyć roczne zużycie paliw kopalnych o ponad 250 Mtoe 6 do 2020 r., z czego około 200 Mtoe pochodzących z importu oraz ma być bodźcem do tworzenia nowych technologii. Osiągnięcie celu na poziomie 20% w zakresie udziału energii z OZE w całkowitym zużyciu energii jest wykonalne technicznie i ekonomicznie. Dodatkowe średnie koszty w porównaniu do korzystania z surowców naturalnych będą zależeć głównie od cen energii konwencjonalnej i wyniosą od 10,6 do 18 mld EUR rocznie. Ponadto dzięki osiągnięciu ww. celu obniżona zostanie roczna emisja CO 2 o około 700 Mt w 2020 r. Cele wyznaczane przez Unię Europejską mogą być z wielu powodów trudne do osiągnięcia. Wpływa na to m.in. złożoność, nowość i zdecentralizowany charakter większości zastosowań energii odnawialnych, który powoduje szereg problemów administracyjnych takich jak np. niejasne procedury uzyskiwania zezwoleń na planowanie, budowę i obsługę instalacji OZE. Poza tym dochodzą jeszcze problemy z podłączeniem instalacji OZE do sieci i ogólnego braku informacji na wszystkich poziomach, w tym informacji dla dostawców, klientów i instalatorów. Wszystkie te czynniki przyczyniają się do niewystarczającego wzrostu sektora energii odnawialnych 7. Ogólny cel UE powinien być odzwierciedlony w obligatoryjnych celach krajowych wyznaczonych po uwzględnieniu różnych warunków poszczególnych państw. Państwa członkowskie powinny być elastyczne w swoich działaniach, co pozwoli im promować energie odnawialne najbardziej odpowiadające ich potencjałowi i priorytetom. Zgodnie z ustaleniami zapisanymi w Mapie drogowej na rzecz energii odnawialnej dokładny sposób, w jaki państwa członkowskie planują osiągnąć swoje cele powinien zostać określony w krajowych planach działania. Powinny one zawierać cele dla poszczególnych sektorów oraz opis działań zgodnych z realizacją uzgodnionych ogólnych celów krajowych. Cele na 2020 r. dotyczące udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto w poszczególnych krajach UE zostały określone w Dyrektywie 2009/28/WE w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych 8 (rys.2). Rys. 1. prezentuje wartości udziału energii z OZE w 2005 roku. Ponadto Tab. 8. przedstawia zmiany procentowego udziału energii odnawialnej w końcowym zużyciu energii w państwach UE w latach Wysokie wskaźniki w 2010 r. osiągnęły: Szwecja (47,9%), Łotwa (32,6%), Finlandia (32,2%), natomiast na drugim końcu zestawienia, oprócz małych krajów jak Malta czy Luksemburg, znalazły się na przykład: Wielka Brytania (3,2%) czy Holandia (3,8%). Polska osiągnęła wskaźnik 9,4%. Udział energii odnawialnej w końcowym zużyciu energii w UE [%] Kraj \ rok Cel 2020 UE (27) 9 9,9 10,5 11,7 12,4 20 Austria 26,6 28,9 29, ,1 34 Belgia 2,7 3 3,3 4,6 13 Bułgaria 9,6 9,3 9,8 11,9 13, Tona oleju ekwiwalentnego (toe) energetyczny równoważnik jednej tony ropy naftowej o wartości opałowej równej kcal/kg. Mtoe= toe. 7 Komunikat Komisji do Rady i Parlamentu Europejskiego,,Mapa drogowa na rzecz energii odnawialnej. Energie odnawialne XXI wieku: budowa bardziej zrównoważonej przyszłości, KOM (2006) 848, Bruksela Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE. 19

20 Cypr 2,5 3,1 4,1 4,6 4,8 13 Czechy 6,5 7,4 7,6 8,5 9,2 13 Dania 16, ,8 20,2 22,2 30 Estonia 16,1 17,1 18, ,3 25 Finlandia 29,9 29,5 31,1 31,1 32,2 38 Francja 9,6 10,2 11,1 11,9 23 Grecja 7 8,1 8 8,1 9,2 18 Hiszpania 9 9,5 10,6 12,8 13,8 20 Holandia 2,7 3,1 3,4 4,1 3,8 14 Irlandia 2,9 3,3 3,9 5,1 5,5 16 Litwa 16,9 16,6 17, ,7 23 Luksemburg 1,4 2,7 2,8 2,8 2,8 11 Łotwa 31,1 29,6 29,8 34,3 32,6 40 Malta 0,2 0,2 0,2 0,2 0,4 10 Niemcy 6,9 9 9,1 9, Polska 7 7 7,9 8,9 9,4 15 Portugalia 20, ,6 24,6 31 Rumunia 17,1 18,3 20,3 22,4 23,4 24 Słowacja 6,6 8,2 8,4 10,4 9,8 14 Słowenia 15,5 15,6 15,1 18,9 19,8 25 Szwecja 42,7 44,2 45,2 48,1 47,9 49 Węgry 5,1 5,9 6,6 8,1 13 Wielka Brytania 1,5 1,8 2,3 2,9 3,2 15 Włochy 5,8 5,7 7,1 8,9 10,1 17 Tab. 8. Udział energii odnawialnej w końcowym zużyciu energii w krajach członkowskich UE w latach oraz cel wyznaczony na 2020 rok [%]. Źródło: Europe s Energy Portal: Rys. 1 Udział energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto w 2005 r. w krajach UE [%]. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Dyrektywy 2009/28/WE. 20

21 Rys. 2 Cel wyznaczony na 2020 r. przez kraje członkowskie UE w zakresie udziału energii odnawialnej w końcowym zużyciu energii [%]. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Dyrektywy 2009/28/WE. Celem Dyrektywy 2009/28/WE jest ustanowienie wspólnych ram dla promowania i produkcji energii ze źródeł odnawialnych. Dokument stanowi część pakietu przepisów dotyczących energii i zmian klimatycznych, które określają wspólnotowe cele ukierunkowane na redukcję emisji gazów cieplarnianych. W ramach tych przepisów państwa członkowskie zachęcane są do wydajności energetycznej, używania energii ze źródeł odnawialnych, poprawy dostaw energii i gospodarczego pobudzania tego dynamicznego sektora, przez co Europa ma dawać dobry przykład innym państwom. Zgodnie z zapisami dyrektywy państwa członkowskie muszą przyjąć krajowe plany działania określające na rok 2020 udział energii ze źródeł odnawialnych zużywany w sektorze transportu oraz energii elektrycznej i ciepła. W tych planach muszą być uwzględnione wpływy innych środków polityki efektywności energetycznej na końcowe zużycie energii (im większa redukcja zużycia energii, tym mniej energii ze źródeł odnawialnych potrzeba do osiągnięcia celu). W planach krajowych należy również ustanowić procedury usprawniania systemów planowania, opłat i dostępu energii ze źródeł odnawialnych do sieci elektroenergetycznej. Dyrektywa daje także państwom członkowskim możliwość wymiany ilości energii ze źródeł odnawialnych w ramach transferów statystycznych, czy ustanawiania wspólnych projektów dotyczących wytwarzania z odnawialnych źródeł energii elektrycznej lub cieplnej. W dokumencie mowa jest również o tym, że państwa członkowskie muszą stworzyć infrastrukturę w sektorze przesyłowym niezbędną dla energii ze źródeł odnawialnych. W tym celu muszą zapewnić zagwarantowanie przez operatorów przesyłu i dystrybucji 9 energii elektrycznej wytwarzanej z odnawialnych źródeł energii oraz zapewnić priorytetowy 9 Operator systemu przesyłowego / dystrybucyjnego - przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem / dystrybucją paliw gazowych lub energii elektrycznej, odpowiedzialne za ruch sieciowy w systemie przesyłowym / dystrybucyjnym gazowym albo systemie przesyłowym / dystrybucyjnym elektroenergetycznym, bieżące i długookresowe bezpieczeństwo funkcjonowania tego systemu, eksploatację, konserwację, remonty oraz niezbędną rozbudowę sieci przesyłowej / dystrybucyjnej, w tym połączeń z innymi systemami gazowymi albo innymi systemami elektroenergetycznymi. Sieć przesyłowa jest to sieć najwyższych i wysokich napięć, natomiast dystrybucyjna wysokich, średnich i niskich napięć; Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 z późn. zm.). 21

22 dostęp do energii tego typu. Dyrektywa określa również kryteria zrównoważonego rozwoju dla biopaliw i innych biopłynów. W Strategii na rzecz konkurencyjnego, zrównoważonego i bezpiecznego sektora energetycznego Energia podkreślono, że unijna polityka w zakresie infrastruktury i innowacji wspiera rozwój sektora energii odnawialnej, przyczyniając się do jak najszybszego osiągnięcia konkurencyjności gospodarczej odnawialnych źródeł energii oraz stosowanych technologii. W dokumencie mowa jest też o tym, że bezpieczeństwu wewnętrznych dostaw energii zagrażają opóźnienia inwestycji i postępu technicznego. Obecnie niemal 45% produkcji energii elektrycznej w Europie pochodzi z niskoemisyjnych źródeł, głównie energii jądrowej i wodnej. W wielu regionach UE jednak do 2020 r. może nastapić utrata ponad jednej trzeciej zdolności wytwórczych spowodowana ograniczonym okresem eksploatacji tych instalacji. To z kolei oznacza konieczność zastąpienia lub zwiększenia istniejących zdolności, rozwijania produkcji energii ze źródeł niekopalnych, dostosowania sieci do odnawialnych źródeł energii i dojścia do sytuacji, w której powstanie naprawdę zintegrowany wewnętrzny rynek energii. Bardzo istotną rzeczą jest fakt, że Europa nadal nie posiada infrastruktury sieciowej umożliwiającej odnawialnym źródłom energii rozwój i konkurencję z tradycyjnymi źródłami energii. Obecne projekty dotyczące dużych elektrowni wiatrowych na północy i baterii słonecznych na południu wymagają odpowiednich linii energetycznych, mających zdolność przesyłu zielonej energii do obszarów, gdzie występuje na nią wysokie zapotrzebowanie. Obecna sieć miałaby bardzo duże problemy z przyjęciem ilości energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych, które przewidziano na 2020 r. Instytucje stojące na czele Unii Europejskiej poza pełnieniem funkcji prawodawczej m.in. w obszarze energetyki, w tym odnawialnych źródeł energii, prowadzą także wiele programów, które niejako mają pomóc we wdrażaniu zapisów prawa. Takim instrumentem realizacji polityki energetycznej Komisji Europejskiej jest Program Inteligentna Energia Europa (IEE). Celem programu jest ułatwienie Unii Europejskiej osiągnięcie celów na rok 2020 w dziedzinie energii odnawialnej i wzrostu efektywności energetycznej dzięki projektom, które usuwają bariery, poprawiają przejrzystość rynku i stymulują inwestycje. A wszystko to w końcowym efekcie przyczynić się ma do zapewnienia zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii dla Europy. W projektach realizowanych w ramach ww. programu uczestniczą najważniejsze podmioty rynkowe rządy, władze lokalne, małe i średnie przedsiębiorstwa oraz przemysł, które działają wspólnie w celu przyspieszenia wzrostu europejskiego rynku OZE, którego znaczenie rośnie z punktu widzenia inwestycji i tworzenia nowych miejsc pracy. Projekty IEE służą sprawnemu wprowadzeniu w życie dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii. Państwa członkowskie miały przedstawić do czerwca 2010 r. krajowe plany działań w zakresie energii ze źródeł odnawialnych, a obecnie muszą je wdrażać, w czym m.in. pomagać mają projekty IEE. Jednym z takich projektów jest np. Polis projekt lokalny, którego celem jest zwiększenie wykorzystania energii słonecznej w sześciu miastach (Paryżu, Lizbonie, Monachium, Vitorii, Lyonie i Malmö) dzięki współpracy architektów, urbanistów oraz decydentów do spraw energii. Kolejnym jest projekt SF Energy Invest skierowany zarówno do instytucji zarządzających, jak i administratorów funduszy. W jego ramach organizowane są m.in. giełdy kooperacyjne służące zniesieniu barier pomiędzy wnioskodawcami i odpowiednimi władzami. Zespół projektowy organizuje wyjazdy studyjne, które dają ekspertom z danego państwa członkowskiego możliwość odwiedzenia innych krajów oraz zyskania wartościowej wiedzy na temat projektów w dziedzinie 10 Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów,,Energia 2020: Strategia na rzecz konkurencyjnego, zrównoważonego i bezpiecznego sektora energetycznego, KOM (2010) 639, Bruksela

23 energii odnawialnej 11. Projektem realizowanym z tego programu jest również Restor Hydro, koordynowany przez ESHA Europejskie Stowarzyszenie Małej Energetyki Wodnej. Jednym z Partnerów jest TRMEW Towarzystwo Rozwoju Małych Elektrowni Wodnych. Celem projektu jest zidentyfikowanie najbardziej istotnych obiektów nadających się do modernizacji i wykorzystania hydroenergetycznego, takich jak zabytkowe młyny, koła młyńskie, jazy i inne. Realizacja projektu ma przyczynić się także do uproszczenia procedur administracyjnych, usprawnienia systemu wsparcia oraz zwiększenia akceptacji społecznej dla małych elektrowni wodnych. Rejony docelowe/wdrożeniowe to Belgia, Francja, Grecja, Włochy, Litwa, Polska, Słowenia i Szwecja. Wykorzystanie energetyki wiatrowej w Unii Europejskiej Jednym z bardziej znaczących źródeł energii odnawialnej w Unii Europejskiej jest wiatr. W wielu krajach nowoczesne wiatraki są już stałym elementem krajobrazu. Moc elektrowni wiatrowych w poszczególnych krajach UE prezentują Tab. 9 oraz Rys. 3. Moc instalacji wiatrowych w UE Lp. Kraj Moc [MW] w 2008 r. Moc [MW] w 2009 r.* 1 Niemcy Hiszpania Włochy Francja Wielka Brytania Dania Portugalia Holandia Szwecja Irlandia Austria Grecja Polska Belgia Bułgaria Czechy Finlandia Węgry Estonia Litwa Luksemburg Łotwa Rumunia Słowacja Cypr Magazyn Programu Inteligentna Energia Europa,,Energia Odnawialna. Nowa era, nr 3, październik

24 26 Malta 0 27 Słowenia 0 0 Unia Europejska Tab. 9. Moc elektrowni wiatrowych w krajach członkowskich UE [MW]. Źródło: Europe s Energy Portal: * TPA Horwath, Kancelaria Domański Zakrzewski Palinka, Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych, Polskie Stowarzyszenie Energetyki Wiatrowej, Raport Energetyka wiatrowa w Polsce, listopad Rys państw UE o największym udziale mocy [MW] z instalacji wiatrowych. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Europe s Energy Portal: Opracowanie własne na postawie TPA Horwath, Kancelaria Domański Zakrzewski Palinka, Polska Agencja Informacji i Inwestycji Zagranicznych, Polskie Stowarzyszenie Energetyki Wiatrowej,,,Raport Energetyka wiatrowa w Polsce, listopad Pod koniec 2010 r. moc nominalna elektrowni wiatrowych w krajach UE wynosiła 84 GW, co stanowiło 10% produkowanej energii elektrycznej 12. W Polsce w 2011 r. moc elektrowni wiatrowych wyniosła 1,5367 GW. Wykorzystanie energetyki wodnej w Unii Europejskiej Małe elektrownie wodne utrzymują swoją pozycję w strukturach Unii jako jedno z najekonomiczniej wykorzystywanych źródeł energii odnawialnej. Dane statystyczne pokazują, że małe elektrownie wodne w ramach EU-27 wytwarzają ponad 46 TWh rocznie. Szacuje się, że produkcja małych elektrowni wodnych wzrośnie do 2020 roku do 54,7 TWh, osiągając roczny wzrost produkcji o 1,75% w okresie od 2010 do Moc zainstalowana elektrowni wodnych na koniec 2010 roku wyniosła 125,421 GW. Zdecydowana większość energii pochodziła z elektrowni dużych i średnich (o mocy większej niż 10 MW) 14. Te jednak 12,14 Enterprise Europe Network, Biuletyn Euro Info,,,Czysta Energia w Unii Europejskiej, listopad

25 w większym stopniu oddziałują na środowisko naturalne, dlatego promuje się obecnie budowę małych elektrowni wodnych, usytuowanych na mniejszych ciekach wodnych i mających mniejszy wpływ na otoczenie. Moc małej energetyki wodnej w UE prezentują Tab. 10 oraz Rys. 4. Moc hydroeelektrowni [<10 MW] w UE w 2008 r. Lp. Kraj Moc [MW] 1 Włochy Francja Hiszpania Niemcy Austria Szwecja Portugalia Rumunia Finlandia Czechy Polska Bułgaria Wielka Brytania Słowenia Grecja Słowacja Belgia Irlandia Luksemburg Litwa Łotwa Węgry Dania 9 24 Estonia 5 25 Holandia 2 26 Malta 0 27 Cypr 0 Unia Europejska Tab. 10. Moc małej energetyki wodnej [<10 MW] w krajach członkowskich UE [MW]. Stan na koniec 2008 r. Źródło: Europe s Energy Portal: 25

26 Rys państw UE o największym udziale mocy [MW] z małych elektrowni wodnych. Stan na koniec 2008 r. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Europe s Energy Portal: Wykorzystanie energetyki słonecznej w Unii Europejskiej W ostatnich latach nastąpił ogromny rozwój fotowoltaiki. Na koniec 2006 roku na całym świecie zainstalowano MW paneli fotowoltaicznych a skumulowana moc wynosiła MW. Pięć lat później w roku 2011 zainstalowane zostało aż MW baterii słonecznych a moc skumulowana wzrosła do MW 15. Od czasów przemysłowego rozwoju instalacji fotowoltaicznych kraje europejskie wiodą prym w rozwoju elektrowni słonecznych. W 2011 roku 75% nowej mocy zainstalowanej w fotowoltaice znajdowało się w UE, przy czym blisko 60% to instalacje powstałe tylko w dwóch krajach: Niemczech i Włoszech. W roku 2011 największym rynkiem dla nowych instalacji okazały się Włochy, gdzie zainstalowano ok. 9 GW nowych mocy. W Niemczech, w roku 2011 przybyło 7,5 GW nowych mocy. W 2011 roku powstały dwa nowe znaczące rynki fotowoltaiki wśród sąsiadów Polski. Pierwszym z nich jest Słowacja z zainstalowaną nową mocą 350 MW, drugim jest Ukraina, gdzie zainstalowano 140 MW. Rok 2011 to także załamanie rynku fotowoltaiki w Czechach, gdzie po doskonałym roku 2010, w którym podłączono prawie 1500 MW, w roku 2011 przybyło zaledwie 10 MW. Na podstawie Enterprise Europe Network na terenie krajów unijnych łączna moc z energetyki słonecznej w 2010 r. wynosiła 29,578 GW. Z tego zdecydowana większość wytwarzana była za pomocą ogniw fotowoltaicznych, a jedynie 0,635 GW w elektrowniach CSP (Concentrated Solar Panel), które działają na zasadzie luster ogniskujących ogromne ilości energii słonecznej na niewielkim obszarze 16. Dane szczegółowe dotyczące mocy zainstalowanych w energetyce słonecznej dla poszczególnych państw UE w 2008 r. prezentują Tab. 11 i Rys. 5. Moc instalacji fotowoltaicznych w krajach UE w 2008 r. Lp. Kraj Moc [MW] 1 Niemcy 5351,0 2 Hiszpania 3404, Enterprise Europe Network, Biuletyn Euro Info,,,Czysta Energia w Unii Europejskiej, listopad

27 3 Włochy 317,5 4 Francja 91,2 5 Belgia 71,2 6 Portugalia 68,0 7 Holandia 55,0 8 Czechy 54,9 9 Austria 30,2 10 Luksemburg 24,4 11 Wielka Brytania 21,6 12 Grecja 18,5 13 Szwecja 7,9 14 Finlandia 5,7 15 Dania 3,2 16 Słowenia 2,1 17 Cypr 2,1 18 Polska 1,6 19 Bułgaria 1,4 20 Węgry 0,5 21 Rumunia 0,5 22 Irlandia 0,2 23 Malta 0,1 24 Słowacja 0,1 25 Litwa 0,1 26 Estonia 0,1 27 Łotwa 0,1 Unia Europejska 9533,3 Tab. 11. Moc instalacji fotowoltaicznych w krajach członkowskich UE w 2008 r. [MW]. Źródło: Europe s Energy Portal: Rys państw UE o największym udziale mocy [MW] z instalacji fotowoltaicznych (w roku 2008). Źródło: Opracowanie własne na podstawie Europe s Energy Portal: 27

28 Na podstawie Raportu nt. rozwoju rynku fotowoltaiki w Europie przygotowanego w ramach konsorcjum EurObserv er przy współpracy z Instytutem Energetyki Odnawialnej W 2011 r. w Europie zainstalowano ponad 21,5 MWp w systemach PV, podczas gdy w 2010 r. tylko 13,7 MWp. Łączna, skumulowana wartość wyniosła ponad 51,3 MWp. Najwięcej systemów PV powstało jako systemy podłączone do sieci (tzw. on grid). Ponadto większość instalacji PV, bo ok. 74%, powstaje na rynku europejskim (Niemcy, Włochy, Hiszpania, Francja, Czechy, Belgia). Na poniższym wykresie przedstawiono udział procentowy poszczególnych krajów w mocy zainstalowanej w fotowoltaice. Rys. 6. Udział poszczególnych krajów w mocy zainstalowanej w fotowoltaice Źródło: Opracowanie własne na podstawie art. Fotowoltaika w liczbach B. Szymański, dwumiesięcznik GlobEnergia nr 3/ Rys. 7. Moc zainstalowana w fotowoltaice na świecie w latach [MW] Źródło: Opracowanie własne na podstawie art. Fotowoltaika w liczbach B. Szymański, dwumiesięcznik GlobEnergia nr 3/

29 Wykorzystanie energii pozyskiwanej z biomasy na terenie Unii Europejskiej Spalanie biomasy jest kolejnym przyszłościowym sposobem wytwarzania energii, którą można wykorzystać zarówno do produkcji elektryczności, jak i ciepła. Wszystkie kraje Unii Europejskiej dążą do zwiększenia wykorzystywania swojego potencjału biomasy. W Unii Europejskiej elektrownie spalające biomasę mają moc 5,851 GW. W Polsce natomiast w takich elektrowniach wynosi ona 310 MW. Dodatkowo biomasę wykorzystuje się w procesie współspalania z węglem, choć w tej metodzie nie jest możliwe oszacowanie ilości energii uzyskiwanej z biomasy w elektrowniach węglowo-biomasowych. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że w ten właśnie łączony sposób w Polsce wytwarza się najwięcej energii elektrycznej z odnawialnych źródeł. Spalanie biomasy w lokalnych piecach nieprzyłączonych do sieci ciepłowniczej odpowiada aż za 90% zielonego" ciepła wytworzonego w Polsce 17. W poniższej tabeli przedstawiono produkcję energii pierwotnej z biomasy stałej w latach w Unii Europejskiej. L. p. Kraj Rok 2008 Rok Niemcy 10,007 11,217 2 Francja 9,551 9,795 3 Szwecja 8,306 8,608 4 Finlandia 7,327 6,469 5 Polska 4,739 5,191 6 Hiszpania 4,281 4,315 7 Austria 4,112 3,917 8 Rumunia 3,750 3,224 9 Portugalia 2,788 3, Włochy 2,092 2, Czechy 1,961 1, Łotwa 1,474 1, Węgry 1,312 1, Dania 1,412 1, Wielka Brytania 1,095 1, Holandia 0,961 1, Litwa 0,765 0, Bułgaria 0,750 0, Belgia 0,768 0, Grecja 0,893 0, Estonia 0,739 0, Słowacja 0,502 0, Słowenia 0,454 0, Irlandia 0,165 0, Luxemburg 0,040 0, Cypr 0,011 0, Malta 0,0002 0,0004 Unia Europejska 70,258 72,767 Tab. 12. Produkcja energii pierwotnej z biomasy stałej w latach w Unii Europejskiej (Mtoe). Źródło: Opracowanie własne na podstawie raportu Solid biomass barometer The Eur Observ er, listopad 2010 r. Finlandia ma najwyższy wskaźnik wykorzystania biomasy stałej na mieszkańca (1,2 toe na osobę). Źródłem energii pozyskiwanej z biomasy jest głównie przemysł drzewny. Powodem spadku produkcji w 2009 r. jest ogólny spadek produkcji w przemyśle papierniczym. Wysoki wskaźnik produkcji energii z biomasy na mieszkańca mają Szwecja, Litwa i Estonia. Polska znajduje się na 15 pozycji (0,136 toe na osobę). 17 Enterprise Europe Network, Biuletyn Euro Info, Czysta Energia w Unii Europejskiej, listopad

30 Na podstawie danych z raportu Solid biomass barometer z 2010 r. Polska w 2009 r. zajęła czwarte miejsce wśród krajów UE pod względem produkcji energii elektrycznej z biomasy stałej. W polskich elektrowniach na biomasę i elektrociepłowniach wytworzono 4,907 TWh energii. L. p. Kraj Rok 2008 Rok Niemcy 11,293 11,356 2 Szwecja 8,932 10,057 3 Finlandia 10,057 8,387 4 Polska 3,200 4,907 5 Holandia 2,563 3,550 6 Wielka Brytania 2,768 3,535 7 Austria 3,330 3,321 8 Włochy 2,746 2,828 9 Belgia 2,484 2, Węgry 1,876 2, Hiszpania 1,888 2, Dania 1,803 1, Portugalia 1,501 1, Czechy 1,171 1, Francja 1,408 1, Słowacja 0,480 0, Słowenia 0,232 0, Litwa 0,060 0, Irlandia 0,033 0, Rumunia 0,034 0, Estonia 0,028 0, Łotwa 0,005 0,004 Unia Europejska 57,891 62,186 Tab. 13. Produkcja energii elektrycznej z biomasy stałej (elektrownie i elektrociepłownie) w latach w Unii Europejskiej (TWh). Źródło: Opracowanie własne na podstawie raportu Solid biomass barometer The Eur Observ er, listopad 2010 r. Wykorzystanie energii pozyskiwanej z biogazu na terenie Unii Europejskiej Biogazownie funkcjonują na całym świecie, jednak poziom ich rozwoju technicznego jest bardzo zróżnicowany. W Azji niezwykle popularne są przydomowe mikro-instalacje budowane metodami gospodarskimi. Są one powszechne w Chinach i Indiach, Wietnamie i Tajlandii. Najwięcej biogazowni tego typu funkcjonuje w Chinach (ok. 7 mln) i Indiach (ok. 1 mln). 18 Produkcja biogazu na skalę przemysłową w profesjonalnych, zaawansowanych technicznie instalacjach jest domeną krajów europejskich. Należą do nich Austria, Dania, Szwecja, natomiast liderami są Niemcy i Wielka Brytania. Oba kraje wytwarzają razem 75% całej produkcji UE. Siłę napędową stanowią w nich biogazownie rolnicze, które powstają przy średniej wielkości farmach i hodowlach bydła i drobiu. Szacuje się, że w Niemczech jest 4500 biogazowni. Ich powstaniu sprzyja przychylne prawodawstwo w dziedzinie OZE. W przypadku Wielkiej Brytanii biometan uzyskuje się w oparciu o pozyskiwanie biogazu wysypiskowego, gdzie moc zainstalowana wynosi 292 MWh 19. Obecnie w Polsce funkcjonuje 178 instalacji biogazowych o łącznej mocy nieco ponad 111 MW 20. Najbardziej rozpowszechnione są małe elektrownie (lub elektrociepłownie) biogazowe przy składowiskach odpadów, które stanowią połowę wszystkich instalacji tego typu. Kolejną, co do wielkości grupę, stanowią Mrowiec B., Energetyka biogazowa, stan obecny i potencjał wykorzystania biogazu rolniczego w Polsce Energia dla przemysłu, nr 1,

31 instalacje pozyskujące biogaz z oczyszczalni ścieków, których w kraju łącznie jest 47. Natomiast na terenie kraju najmniej jest biogazowni rolniczych, które stanowią niespełna 12% wszystkich instalacji biogazowych. Można jednak zaobserwować coraz większe zainteresowanie inwestorów biogazowniami rolniczymi, a także znaczną ilość projektów na różnych etapach realizacji. Co więcej, ze względu na znacznie większe wykorzystanie potencjału surowców pochodzących z oczyszczalni ścieków i składowisk odpadów oraz sprzyjające zapisy dotyczące biogazowni w projekcie nowej ustawy o OZE, w najbliższych latach można spodziewać się znacznego wzrostu udziału biogazowni rolniczych w ogólnej liczbie instalacji tego typu. Wykorzystanie energii geotermalnej na terenie Unii Europejskiej Z kolei energia geotermalna wykorzystywana jest do wytwarzania głównie ciepła, a w mniejszym stopniu energii elektrycznej. Według danych Enterprise Europe Network w całej Unii Europejskiej moc elektrowni geotermalnych wynosi 1,466 GW. W Polsce nie ma elektrowni tego typu, a energię geotermalną wykorzystuje się jedynie do produkcji ciepła. Zainstalowaną w naszym kraju moc geotermalnej energii cieplnej szacujemy na 280 MWt, wliczając w to zarówno 8 dużych ciepłowni, jak i ponad małych przydomowych pomp ciepła. Wykorzystanie biopaliw na terenie Unii Europejskiej Unia Europejska kładzie również nacisk na zwiększanie znaczenia biopaliw w transporcie. Zgodnie z dyrektywą 2009/28/EC, wszystkie kraje UE będą musiały w 2020 r. wykorzystywać przynajmniej 10% tego rodzaju paliw w transporcie. W 2008 r. w Polsce ten udział wynosił 3,3% i według szacunkowych danych przyjmuje się, że w 2010 r. osiągnął on poziom 5,8%. Są to głównie biopaliwa pierwszej generacji, czyli takie, do których produkcji wykorzystuje się skrobię, glukozę albo tłuszcze roślinne lub zwierzęce. Unia Europejska dąży do tego, aby w przyszłości zwiększało się użycie biopaliw drugiej generacji, produkowanych z drewna i odpadów drewnianych oraz słomy. Kraje członkowskie UE inwestują ogromne sumy pieniędzy w inwestycje w odnawialne źródła energii. Jednym z ciekawszych projektów jest farma wiatrowa Fântânele-Cogealac w Rumunii, która po ukończeniu w 2012 r. będzie miała moc 600 MW i z racji tego będzie największą tego typu instalacją w Europie. Największa farma wiatrowa poza stałym lądem (London-Array) budowana jest u ujścia Tamizy i będzie miała moc 1 GW produkowaną przez 341 turbin. Te i cały szereg innych iwestycji sprawiają, że Europa podąża w dobrym kierunku i możliwe jest zrealizowanie przez nią celu 20% udziału energii z OZE w całkowitym zużyciu w 2020 r. oraz zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych o 20%. Komisja Europejska zaczęła już także stawiać kolejne cele, w tym ten najważniejszy mówiący o praktycznie całkowitym wyeliminowaniu z gospodarki energetycznej węgla i jego pochodnych do 2050 r Stan i perspektywy rozwoju energetyki odnawialnej na terenie województwa lubelskiego na tle Polski Polski sektor energetyczny, podobnie jak światowy, stoi obecnie przed poważnymi wyzwaniami, do których zaliczyć należy: ciągle rosnące zapotrzebowanie na energię, nieadekwatny poziom infrastruktury, zarówno wytwórczej jak i transportowej, znaczne uzależnienie od zewnętrznych dostaw gazu ziemnego i ropy naftowej oraz zobowiązania w zakresie ochrony środowiska. Wszystko to powoduje 31

32 konieczność podjęcia zdecydowanych działań zapobiegających pogorszeniu się sytuacji na rynku paliw i energii. Rynek odnawialnych źródeł energii zaczął się tworzyć w Polsce w latach dziewięćdziesiątych. Już wtedy powstawały pierwsze profesjonalne instalacje wykorzystujące potencjał wiatru, energii słonecznej czy biomasy. I choć niektóre rozwiązania pojawiły się dużo wcześniej, np. wykorzystanie energii wody do produkcji energii elektrycznej, to dopiero w tym okresie zauważono zwiększony popyt na tego rodzaju instalacje ze strony prywatnych inwestorów. Rynek znajdował się wtedy w bardzo wczesnej fazie rozwoju i dopiero przystąpienie Polski do Unii Europejskiej i wynikająca z tego konieczność realizacji międzynarodowych zobowiązań i spełnienia wymogów unijnych przyczyniły się do powstania nowych regulacji rynku OZE. Największy wpływ na określenie celów w zakresie przyszłego zużycia energii elektrycznej wytwarzanej w odnawialnych źródłach energii ma konieczność realizacji zobowiązań zawartych w Dyrektywie 2009/28/WE w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych, gdzie udział energii pochodzącej z tych źródeł w bilansie energii finalnej określono dla Polski na poziomie 15% w 2020 r. Szczegółowe cele krajowe w zakresie udziału energii elektrycznej wytwarzanej w OZE znajdujących się na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w krajowym zużyciu energii elektrycznej (w sektorze transportowym, energii elektrycznej, ogrzewania i chłodzenia) w kolejnych dziesięciu latach, przedstawiono w dokumencie pt. Krajowy Plan Działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych. Rok OZE - ciepłownictwo i Chłodnictwo (systemy sieciowe i niesieciowe) %] OZE - elektroenergetyka [%] OZE - transport [%] Całkowity udział OZE [%] ,29 7,53 5,84 9, ,54 8,85 6,30 10, ,78 10,19 6,76 10, ,05 11,13 7,21 11, ,29 12,19 7,48 11, ,71 13,00 7,73 11, ,39 13,85 7,99 12, ,02 14,68 8,49 13, ,68 15,64 9,05 13, ,50 16,78 9,59 14, ,05 19,13 10,14 15,50 Tab. 14. Krajowy cel na rok 2020 oraz przewidywany kurs dotyczący wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych w ciepłownictwie i chłodnictwie, elektroenergetyce oraz transporcie. Źródło: Krajowy Plan Działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa Rys. 8. Krajowy cel związany z produkcją energii z OZE Źródło: Krajowy Plan Działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych, Ministerstwo Gospodarki, Warszawa

33 Dokument ten określa ponadto współpracę między organami władzy lokalnej, regionalnej i krajowej, szacowaną nadwyżkę energii ze źródeł odnawialnych, która mogłaby zostać przekazana innym państwom członkowskim, strategię ukierunkowaną na rozwój istniejących zasobów biomasy i zmobilizowanie nowych zasobów biomasy do różnych zastosowań, a także środki, które należy podjąć w celu wypełnienia stosownych zobowiązań wynikających z dyrektywy 2009/28/WE. Kolejnym ważnym dokumentem dotyczącym polskiej energetyki, w tym OZE jest Polityka Energetyczna Polski do 2030 roku, przyjęta przez Radę Ministrów w dniu 10 listopada 2009 roku. Stanowi ona strategię państwa, zawierającą rozwiązania wychodzące naprzeciw najważniejszym wyzwaniom stojącym przed polską energetyką zarówno w perspektywie krótkoterminowej, jak i do 2030 r., przez co wpisuje się w realizację celów polityki energetycznej określonych na poziomie Unii Europejskiej. Z dokumentu wynika, że podstawowymi kierunkami polskiej polityki energetycznej, współzależnymi od siebie są: poprawa efektywności energetycznej, wzrost bezpieczeństwa dostaw paliw i energii, dywersyfikacja struktury wytwarzania energii elektrycznej poprzez wprowadzenie energetyki jądrowej, rozwój wykorzystania odnawialnych źródeł energii, w tym biopaliw, rozwój konkurencyjnych rynków paliw i energii, ograniczenie oddziaływania energetyki na środowisko. Zgodnie z założeniami Polityki Energetycznej Polski do 2030 r. zużycie energii finalnej (w porównaniu do 2006 r.) wzrośnie o 11%, a największy udział w tym wzroście (31,7%) przypadnie transportowi Przemysł 20,9 18, , Transport 14,2 15,5 16,5 18,7 21,2 23,3 Rolnictwo 4,4 5,1 4,9 5 4,5 4,2 Usługi 6,7 6,6 7,7 8,8 10,7 12,8 Gospodarstwa domowe 19, ,1 19,4 19,9 20,1 Razem 65,5 54,4 67,3 72,7 79,3 84,4 Tab. 15. Zapotrzebowanie na energię finalną w podziale na sektory gospodarki [Mtoe]. Źródło: Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. załącznik nr 2 do Polityki energetycznej Polski do 2030 roku. Biorąc pod uwagę fakt, że dostęp do paliw kopalnych jest ograniczony czasowo, pokrycie powyższego wzrostu zapotrzebowania na energię w tej i dłuższej perspektywie czasowej może być możliwe dzięki odnawialnym źródłom energii, których udział będzie w kolejnych latach rósł, w przeciwieństwie do węgla, w przypadku którego widoczny będzie spadek zapotrzebowania (Tab. 16). Dodatkowo zwiększenie wykorzystania tych źródeł niesie za sobą poprawę stanu środowiska naturalnego, większy stopień uniezależnienia się od dostaw energii z importu, zwiększenie dywersyfikacji źródeł dostaw energii, a tym samym wzrost bezpieczeństwa energetycznego, a więc wszystkich głównych kierunków polskiej polityki energetycznej. 33

34 Węgiel 12,3 10,9 10,1 10,3 10,4 10,5 Produkty naftowe 21,9 22,4 23,1 24,3 26,3 27,9 Gaz ziemny 10 9,5 10,3 11,1 12,2 12,9 Energia odnawialna 4,2 4,6 5 5,9 6,2 6,7 Energia elektryczna 9,5 9 9,9 11,2 13,1 14,8 Ciepło sieciowe 7 7,4 8,2 9, ,5 Pozostałe paliwa 0,6 5 0,6 0,8 1 1,2 Razem 65,5 64,4 67,3 72,7 79,3 84,4 Tab. 16. Zapotrzebowanie na energię finalną w podziale na nośniki [Mtoe]. Źródło: Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. załącznik nr 2 do Polityki energetycznej Polski do 2030 roku. W Polityce energetycznej Polski do 2030 roku uszczegółowiono prognozę zapotrzebowania na energię odnawialną o wartości dla jej poszczególnych rodzajów (w obszarach: energia elektryczna, ciepło oraz biopaliwa transportowe) (Tab. 17) Energia elektryczna 370, ,1 2686,6 3256,3 3396,3 Biomasa stała 159,2 298,5 503,2 892, ,9 Biogaz 13,8 31,4 140,7 344,5 555,6 592,6 Wiatr ,9 1178, Woda 175, ,3 271,4 276,7 276,7 Fotowoltaika ,1 1,1 2,1 Ciepło 4312,7 4481,7 5046,3 6255,9 7048,7 7618,4 Biomasa stała 4249,8 4315,1 4595,7 5405,9 5870,8 6333,2 Biogaz 27,1 72,2 256,5 503, Geotermia 32,2 80,1 147,5 221,5 298,5 348,1 Słoneczna 3,6 14,2 46,7 125,4 129,4 137,1 Biopaliwa transportowe 96, ,1 1444,1 1632,6 1881,9 Bioetanol cukro-skrobiowy 61,1 150,7 247,6 425, ,1 Biodisel z rzepaku 35,8 398,3 636,5 696,8 645,9 643,5 Bioetanol II generacji Biodisel II generacji , Biowodór ,8 248,3 Ogółem Energia finalna brutto z OZE Energia finalna brutto % udziału energii odnawialnej 7,7 9,4 11, ,8 16 Tab. 17. Zapotrzebowanie na energię finalną brutto 21 z OZE w podziale na rodzaje energii [ktoe]. Źródło: Prognoza zapotrzebowania na paliwa i energię do 2030 r. załącznik nr 2 do Polityki energetycznej Polski do 2030 roku. 21 Energia finalna brutto finalne zużycie nośników energii na potrzeby energetyczne + straty energii elektrycznej i ciepła w przesyle i dystrybucji + własne zużycie energii elektrycznej do produkcji energii elektrycznej + własne zużycie ciepła do produkcji ciepła, Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE (Dz. Urz. UE L 140 z 5 czerwca 2009 r.). 34

35 Spełnienie celu polityki energetycznej, w zakresie 15% udziału energii odnawialnej w strukturze energii finalnej brutto w 2020 r. jest wykonalne pod warunkiem przyspieszonego rozwoju wykorzystania wszystkich rodzajów źródeł energii odnawialnej. Według ekspertów opracowujących ww. dokument, w polskich warunkach, w ramach istniejących systemów wsparcia, decydujące znaczenie dla osiągnięcia 15% celu udziału energii ze źródeł odnawialnych w strukturze energii finalnej w 2020 r. będą miały źródła wykorzystujące energię biomasy (uprawy energetyczne, biomasa leśna, odpady rolnicze i przemysłowe), biogazu oraz wiatru. Wspomniane obszary będą stanowić wówczas ok. 94% zużycia energii ze wszystkich OZE. Natomiast technologie wykorzystujące energię słońca z powodu niskiej efektywności ekonomicznej w zakresie produkcji energii elektrycznej mogą odgrywać znaczącą rolę przede wszystkim w produkcji ciepła oraz w systemach wyspowych, nie przyłączonych do krajowego systemu elektroenergetycznego 22. Powyższe stwierdzenie odzwierciedlają także dane GUS (Rys. 9). Rys. 9. Udział nośników energii odnawialnej w łącznym pozyskaniu energii ze źródeł odnawialnych w 2010 r. Źródło: GUS. Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r Raport określający cele w zakresie udziału energii elektrycznej wytwarzanej w odnawialnych źródłach energii znajdujących się na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w krajowym zużyciu energii elektrycznej na lata , Ministerstwo Gospodarki, Warszawa Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa

36 Rozwój odnawialnych źródeł energii ma wspierać ustawa o odnawialnych źródłach energii. Nad projektem ustawy pracuje Ministerstwo Gospodarki we współpracy z Instytucjami otoczenia sektora OZE. Ministerstwo Gospodarki na konferencji prasowej przedstawiło projekt ustawy o OZE z datą 26 lipca 2012 r. Określone zostały współczynniki korekcyjne dla świadectw pochodzenia energii, tzw. zielonych certyfikatów, w zależności od źródła na następującym poziomie 24 : biogaz rolniczy o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 200 kw do 500 kw: w 2013 r. 1,50; w 2014 r. 1,50; w 2015 r. 1,475; w 2016 r. 1,45; w 2017 r. 1,425; biogaz rolniczy o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 500 kw do 1 MW: w 2013 r. - 1,45; w 2014 r. 1,45; w 2015 r. 1,425; w 2016 r. 1,40; w 2017 r. 1,375; biogaz rolniczy o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 1 MW: w 2013 r. - 1,40; w 2014 r. 1,40; w 2015 r. 1,375; w 2016 r. 1,35; w 2017 r. 1,325; biogaz pozyskany z surowców pochodzących z oczyszczalni ścieków oraz składowisk odpadów o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 200 kw: w 2013 r. 0,75; w 2014 r. 0,75; w 2015 r. 0,725; w 2016 r. 0,70; w 2017 r. 0,675; biomasa o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej poniżej 10 MW: w 2013 r. - 1,70; w 2014 r. 1,70; w 2015 r. 1,65; w 2016 r. 1,625; w 2017 r. 1,60; biomasa o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 10 MW: w 2013 r. - 1,15; w 2014 r. 1,15; w 2015 r. 1,125; w 2016 r. 1,10; w 2017 r. 1,075;

37 biomasa do spalania wielopaliwowego: w 2013 r. 0,30; w 2014 r. 0,30; w 2015 r. 0,25; w 2016 r. 0,20; w 2017 r. 0,15; biopłyny: w 2013 r. - 1,15; w 2014 r. 1,15; w 2015 r. 1,125; w 2016 r. 1,10; w 2017 r. 1,075; energia promieniowania słonecznego o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 100 kw: w 2013 r. 2,85; w 2014 r. 2,85; w 2015 r. 2,70; w 2016 r. 2,55; w 2017 r. 2,40; energia wiatru na lądzie o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 200 kw do 500 kw: w 2013 r. - 1,20; w 2014 r. 1,20; w 2015 r. 1,175; w 2016 r. 1,15; w 2017 r. 1,125; energia wiatru na lądzie o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 500 kw: w 2013 r. - 0,90; w 2014 r. 0,90; w 2015 r. 0,875; w 2016 r. 0,85; w 2017 r. 0,825; energia wiatru na morzu: w 2013 r. - 1,80; w 2014 r. 1,80; w 2015 r. 1,80; w 2016 r. 1,80; w 2017 r. 1,80; hydroenergia o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 75 kw do 1 MW: w 2013 r. - 1,60; w 2014 r. 1,60; w 2015 r. 1,575; w 2016 r. 1,55; w 2017 r. 1,525 hydroenergia o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 1 MW do 5 MW: 37

38 w 2013 r. - 1,70; w 2014 r. 1,70; w 2015 r. 1,675; w 2016 r. 1,65; w 2017 r. 1,625; hydroenergia o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 5 MW do 20 MW: w 2013 r. 2,00; w 2014 r. 2,00; w 2015 r. 1,975; w 2016 r. 1,95; w 2017 r. 1,925; hydroenergia o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 20 MW: w 2013 r. 2,30; w 2014 r. 2,30; w 2015 r. 2,25; w 2016 r. 2,20; w 2017 r. 2,15; Właściciel elektrowni wykorzystującej odnawialne źródło będzie miał przychody składające się z ceny sprzedaży energii oraz ceny zielonego certyfikatu pomnożonej przez współczynnik korekcyjny. Najwyższe współczynniki wsparcia otrzymują inwestycje wykorzystujące energię promieniowania słonecznego, co staje się zachętą ekonomiczną dla inwestorów rozważających budowę farmy fotowoltaicznej. Bardzo istotnym dla rozwoju biogazowni jest dokument Kierunki rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce w latach , opracowany przez Ministerstwo Gospodarki we współpracy z Ministerstwem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, przyjęty w dniu 13 lipca 2010 r. przez Radę Ministrów. Celem dokumentu jest stworzenie warunków do rozwoju instalacji wytwarzających biogaz rolniczy (poprzez zmiany prawne), wskazanie możliwości współfinansowania tego typu instalacji ze środków publicznych oraz przeprowadzenie stosownych działań edukacyjno-promocyjnych w zakresie budowy i eksploatacji biogazowni rolniczych. Dokument zakłada, że w każdej polskiej gminie do 2020 roku powstanie średnio jedna biogazownia wykorzystująca biomasę pochodzenia rolniczego przy założeniu posiadania przez gminę odpowiednich warunków do uruchomienia takiego przedsięwzięcia. Jeśli to założenie zostałoby spełnione, na terenie kraju powstałoby ponad 2000 biogazowni. Według najnowszych danych Urzędu Regulacji Energetyki moc zainstalowana odnawialnych źródeł energii w Polsce w pierwszym kwartale 2012 r. przyrosła o ilość podobną, jak w czasie całego roku Dane URE z 31 marca 2012 r. wskazują na ponad MW mocy zainstalowanej w odnawialnych źródłach energii (na koniec 2011 r. było to MW, a w 2010 r MW). 38

39 Rys. 10. Moc zainstalowana odnawialnych źródeł energii w Polsce [MW]. Stan na 2012 r. Źródło: Urząd Regulacji Energetyki, URE podaje, że w Polsce najwięcej zielonej energii mogą wyprodukować elektrownie wiatrowe. Na dzień 20 października 2011 r. moc zainstalowana w energetyce wiatrowej wynosiła 1 536,751 MW (w pierwszym kwartale 2012 r MW) stawiając Polskę pośrodku stawki wszystkich krajów UE. Jednak udział energii wiatrowej w ogólnym zużyciu energii wyniósł jedynie 1,6%, co stanowiło dopiero 19 miejsce wśród 27 krajów członkowskich. Moc zainstalowana elektrowni wodnych wynosiła 951 MW 25. Moc paneli fotowoltaicznych pod koniec roku 2011 wynosiła 1,124 MW, natomiast powierzchnia kolektorów do wytwarzania ciepła przekraczała 600 m 2. W październiku 2011 r. uruchomiono pierwszą w Polsce farmę fotowoltaiczną w Wierzchosławicach o mocy zainstalowanej 1 MWp. Ilość instalacji poszczególnych rodzajów OZE w latach prezentuje Tab r.* 2011 r.** Rodzaj źródła Ilość Moc zainstalowana [MW] Ilość Moc zainstalowana [MW] Elektrownie biogazowe , ,487 Elektrownie biomasowe , ,679 Instalacje fotowoltaiczne b.d. b.d. 6 1,124 Elektrownie wiatrowe , ,361 Elektrownie wodne ,389 Elektrownie realizujące technologię 41 b.d. 47 b.d. współspalania Tab. 18. Instalacje OZE w Polsce w latach 2010 i *Stan na ; **Stan na Źródło: URE. Instalacje OZE na podstawie ważnych koncesji. Jak wynika z powyższych danych, z roku na rok powstaje coraz więcej instalacji OZE. Obecnie, mimo zamieszania związanego z pracami nad ustawą o odnawialnych źródłach energii, w pierwszej

40 połowie tego roku rozwój nowych mocy w energetyce odnawialnej nie zwolnił. W tym czasie, jak podaje URE, oddano do użytku 718,354 MW (w całym 2011 r. ponad 500 MW) instalacji OZE. Wśród źródeł OZE najwięcej nowych mocy zainstalowano w energetyce wiatrowej w samym II kwartale 2012 r. aż 220,225 MW. Spośród innych źródeł, w II kwartale 2012 r. zainstalowano także 7,59 MW mocy w biogazowniach i obecnie ich łączna moc wynosi 119,4 MW. Moc elektrowni na biomasę zwiększyła się w tym czasie o 48 MW i wynosi w sumie 533,4 MW. Nieznaczny przyrost mocy odnotowała hydroenergetyka o 5,75 MW do poziomu 957,3 MW, a także fotowoltaika z 1,124 MW do 1,252 MW 26. Przyrost mocy w latach wcześniejszych przedstawia Tab. 19. Wyszczególnienie Ogółem Woda Wiatr Biomasa stała Biogaz Tab. 19. Moce osiągalne elektrowni wykorzystujących odnawialne źródła energii w latach [MW]. Źródło: GUS. Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r. W analizowanym okresie odnotowano stały wzrost łącznej mocy urządzeń prądotwórczych wykorzystujących OZE (Rys. 11). Jedynie w 2002 r. wystąpił nieznaczny spadek mocy spowodowany zmniejszeniem łącznej mocy elektrowni wodnych. Największe przyrosty mocy wystąpiły także w odniesieniu do energii wiatru. Rys. 11. Moc osiągalna elektrowni wykorzystujących OZE w latach [MW] Źródło: GUS. Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r _r.html 40

41 Wielkość produkcji energii elektrycznej w Polsce z odnawialnych nośników energii przedstawia Tab. 20. Wyszczególnienie Ogółem ,4 3847,3 4291,2 5429, , Woda ,7 2201,1 2042,3 2352,1 2152,2 2375,1 2919,9 Wiatr ,3 135,5 256,1 521,6 836,8 1077,3 1664,3 Biomasa stała ,2 1399,5 1832,7 2360,4 3365,4 4904,1 5905,2 Biogaz ,2 111,3 160,1 195,2 251,6 319,2 398,4 Biopaliwa 3 0,9 Tab. 20. Produkcja energii elektrycznej z odnawialnych nośników energii w latach [GWh] Źródło: GUS. Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r. Od 2004 r. produkcja energii elektrycznej z OZE zaczęła stopniowo wzrastać. Jednocześnie następowały zmiany wielkości udziału poszczególnych nośników energii odnawialnej. Rys. 12. Udział nośników energii odnawialnej w produkcji energii elektrycznej w 2001 r. Źródło: GUS. Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r. Rys. 13. Udział nośników energii odnawialnej w produkcji energii elektrycznej w 2010 r. Źródło: GUS. Energia ze źródeł odnawialnych w 2010 r. 41

42 W województwie lubelskim, podobnie jak w całej Polsce, głównymi surowcami, z których wytwarzana jest energia elektryczna są węgiel kamienny i gaz ziemny. Zużycie węgla kamiennego w 2008 r. wyniosło tys. ton, co stanowiło 2,56% zużycia krajowego. Produkcja energii elektrycznej w województwie lubelskim jest niewielka i w ostatnich latach sukcesywnie w rankingach zajmuje końcowe miejsca wśród województw polskich. W 2010 r. produkcja ta wyniosła GWh (14 miejsce w kraju) 27. Dane z lat poprzednich prezentuje Tab. 21, natomiast ranking województw Rys. 14. Jednostka terytorialna Produkcja energii [GWh] Polska , , , , , , ,6 Województwo lubelskie 2306,4 2301,6 1953,4 1685,0 1797,6 1780,1 1925,0 Tab. 21. Produkcja energii elektrycznej w latach w Polsce i województwie lubelskim [GWh]. Źródło: GUS. Bank danych lokalnych. Rys. 14. Produkcja energii elektrycznej ogółem w województwach polskich w latach [GWh]. Źródło: Opracowanie własne na podstawie GUS, Bank danych lokalnych. Potencjał województwa lubelskiego i jego poszczególnych powiatów w zakresie wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych został określony w Wojewódzkim Programie Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii dla Województwa Lubelskiego. Wynika z niego, że województwo lubelskie posiada zasoby, które z powodzeniem mogą być wykorzystane do produkcji energii elektrycznej i cieplnej. Potencjał naturalny stwarza dogodne warunki do rozwoju zwłaszcza energetyki słonecznej, energetyki wodnej czy lokalizacji siłowni wiatrowych. Ponadto rolniczy charakter regionu sprzyja rozwojowi upraw energetycznych 27 Możliwości rozwoju energetyki odnawialnej w województwie lubelskim, publikacja wydana w wyniku realizacji projektu Czysta energia dla Lubelszczyzny,

43 oraz produkcji energii z odpadów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Produkcję energii elektrycznej z odnawialnych nośników energii w województwie lubelskim na tle pozostałych województw prezentuje Tab. 22 oraz Rys. 15. Jednostka terytorialna Produkcja energii elektrycznej z odnawialnych nośników energii [GWh] w 2010 r. Polska 10888,8 Woj. dolnośląskie 658,9 Woj. kujawsko-pomorskie 2098,2 Woj. lubelskie 14,5 Woj. lubuskie 197,1 Woj. łódzkie 429,8 Woj. małopolskie 783,8 Woj. mazowieckie 1010,6 Woj. opolskie 269,6 Woj. podlaskie 236,3 Woj. podkarpackie 315,7 Woj. pomorskie 770,1 Woj. śląskie 1519,7 Woj. świętokrzyskie 821,6 Woj. warmińsko-mazurskie 137,5 Woj. wielkopolskie 927,6 Woj. zachodniopomorskie 697,6 Tab. 22. Produkcja energii elektrycznej z odnawialnych nośników energii w 2010 r. w poszczególnych województwach w Polsce [GWh]. Źródło: GUS, Bank danych lokalnych. Rys. 15. Ranking województw w zakresie produkcji energii elektrycznej z odnawialnych nośników energii w 2010 r. [GWh]. Źródło: Opracowanie własne na podstawie GUS, Bank danych lokalnych. Według rankingu województw w zakresie możliwości wykorzystania odnawialnych źródeł energii opracowanym w 2011 r. na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego wynika, że w województwie 43

44 lubelskim należy inwestować głównie w instalacje pozyskujące energię z biomasy, biogazu rolniczego, a także w małą energetykę wiatrową i słoneczną termiczną. Rys. 16. Potencjał energetyczny regionów Polski w zakresie OZE. Źródło: Określenie potencjału energetycznego regionów Polski w zakresie odnawialnych źródeł energii wnioski dla Regionalnych Programów Operacyjnych na okres programowania , IEO 2011 r. Obszar województwa lubelskiego leży w dwóch regionach wodnych: Wisły Środkowej i Wisły Górnej. Region Wisły Środkowej to: zlewnia rzeki Wieprz, polska część zlewni odcinka granicznego rzeki Bug oraz zlewnie prawostronnych mniejszych dopływów Wisły, w całości (Wyżnica, Kurówka, Bystra) lub w części (Okrzejka, Wilga, Świder) 28. Region Wisły Górnej to fragmenty zlewni rzeki Tanew i rzeki Sanny. Sieć rzeczną w województwie lubelskim przedstawia rys Stan i perspektywy rozwoju hydroenergetyki w województwie lubelskim, Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie,

45 Rys. 17. Mapa hydrologiczna województwa lubelskiego Źródło: Opracowanie własne na podstawie Atlasu Podziału Hydrograficznego Polski i map topograficznych Według Wojewódzkiego Programu Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii dla Województwa Lubelskiego teoretyczne zasoby hydroenergetyczne województwa (bez Wisły i Bugu) wynoszą 707,22 GWh i stanowią około 3% zasobów teoretycznych kraju. Dane z 2006 roku mówią o 19 małych elektrowniach wodnych zlokalizowanych na terenie województwa lubelskiego, o łącznej mocy zainstalowanej około 1,4 MW i łącznej ilości 913 budowli piętrzących (jazów, stopni itd.), z których tylko 40 stwarza możliwość realizacji małych elektrowni wodnych. W latach wzrosła liczba elektrowni wodnych. Wg danych na wrzesień 2011 na terenie województwa działają 23 elektrownie o łącznej mocy zainstalowanej 1,5 MW 29. Najwięcej z nich funkcjonuje w powiecie zamojskim. Dla porównania na terytorium Polski istnieje 737 elektrowni wodnych o łącznej mocy 946,04 MW. Przeważają instalacje do 0,3 MW (582), dużych elektrowni (powyżej 10 MW) jest jedynie 6. Na podstawie badań własnych autorów niniejszego raportu oraz przeprowadzonych na potrzeby realizowanego w 2011 r. projektu Energetyczni Kreatorzy Zmian (EKZ), współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach POKL zasoby teoretyczne (bez Wisły i Bugu) w 20 tu powiatach ziemskich województwa lubelskiego wynoszą 444,5 GWh/rok. Zidentyfikowano 1156 obiektów piętrzących, natomiast Wojewódzki Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych udostępnił w drodze przetargu 31 obiektów. Rejon województwa lubelskiego w krajowym podziale na strefy energetyczne wiatru zaliczony jest w większości do strefy korzystnej (III), a tylko część południowo-wschodnia do strefy mało korzystnej. Jak wynika z Wojewódzkiego Programu Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii dla Województwa Lubelskiego, najdogodniejsze warunki dla lokalizacji elektrowni wiatrowych występują w jego północnozachodniej części. W 2006 r. działało zaledwie kilka pojedynczych siłowni wiatrowych wytwarzających prąd na potrzeby indywidualne inwestorów. Od tamtego czasu powstało kilkadziesiąt projektów inwestycyjnych, 29 Stan i perspektywy rozwoju hydroenergetyki w województwie lubelskim, Biuro Planowania Przestrzennego, Lublin

46 które zazwyczaj są bardzo długotrwałe, a wiąże się to z jednej strony ze skomplikowaną procedurą formalną uzyskania wszelkich niezbędnych pozwoleń, a z drugiej strony z przekonaniem lokalnych społeczności do słuszności tego typu inwestycji. W 2009 r. został opracowany dokument pt. Przestrzenne aspekty lokalizacji energetyki wiatrowej w województwie lubelskim, którego celem było wskazanie terenów pod inwestycje energetyki wiatrowej o minimalnym negatywnym wpływie na środowisko i jednocześnie o korzystnych warunkach przestrzennych i korzystnej infrastrukturze. Według dokumentu wyodrębniono 387 obszarów proponowanych do rozwoju energetyki wiatrowej i 318 obszarów możliwych do rozwoju, ale z pewnymi ograniczeniami. Łączna powierzchnia tych obszarów wynosi km 2, na których możliwe jest zainstalowanie turbin o łącznej mocy od 6 do 11 tysięcy MW 30. W październiku 2010 r. do sieci elektroenergetycznej przyłączono 2 elektrownie (powiat tomaszowski oraz biłgorajski) o mocy 0,75 MW. Obecnie wydano warunki przyłączenia do sieci na siłownie wiatrowe o łącznej mocy 933 MW, co przekracza możliwości przyłączeniowe obecnej infrastruktury przesyłowej. Autorzy 20 analiz powiatowych potencjału OZE w ramach projektu EKZ wytypowali 42 potencjalne projekty budowy farm wiatrowych. Spodziewaną energię, którą można by wytworzyć oszacowano na 2 531,644 GWh rocznie. Ze względu na rolniczy charakter regionu, województwo lubelskie posiada jeden z najlepszych potencjałów biomasy w Polsce. Dodatkowo biomasa jest często najtańszym źródłem energii odnawialnej. Na podstawie Programu Rozwoju Energetyki dla Województwa Lubelskiego 31 potencjał techniczny roślinnych odpadów rolnych możliwy do wykorzystania na cele energetyczne szacuje się na 18,8 PJ (10 15 J) w skali roku (w kraju 195 PJ). Składają się na niego nadwyżki biomasy z odpadów rolnych w postaci słomy zbóż i rzepaku oraz siana z łąk i upraw roślin motylkowatych. Na terenie województwa lubelskiego produkuje się rocznie około 3,2 mln ton słomy (w kraju 23,9 mln ton), a całkowitą nadwyżkę słomy możliwą do energetycznego wykorzystania szacuje się na około 1,1 mln ton rocznie. Do tego dochodzą możliwości rozwoju upraw celowych roślin energetycznych tj. rzepak, kukurydza, czy wierzba, co sprawia, że potencjał pozyskiwania energii w województwie lubelskim z biomasy jest naprawdę znaczący, choć jej obecne wykorzystanie w elektroenergetyce kształtuje się na niskim poziomie. W 2010 r. tylko 3 instytucje posiadały koncesje na wytwarzanie energii elektrycznej ze spalania biomasy, w tym dwie działają w oparciu o technologię współspalania, a tylko w jednej może być zastosowana wyłącznie biomasa. Na podstawie wyników projektu Energetyczni Kreatorzy Zmian 32 (Analiz powiatowych potencjału OZE) potencjał techniczny biomasy stałej w 20-tu powiatach ziemskich województwa wynosi ton, natomiast potencjał energetyczny GJ ( MWh/rok). Na wykresie przedstawiono potencjał biomasy stałej (obejmującej drewno, słomę, siano, rośliny energetyczne wieloletnie i jednoroczne) w ujęciu powiatowym. 30 Przestrzenne aspekty lokalizacji energetyki wiatrowej w województwie lubelskim, Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie, 2009 r. 31 Program Rozwoju Energetyki dla Województwa Lubelskiego, Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie, 2009 r

47 Rys. 18. Potencjał energetyczny biomasy stałej w ujęciu powiatowym [GJ/rok] Źródło: Opracowanie własne na podstawie wyników projektu Energetyczni Kreatorzy Zmian Kolejnym nośnikiem, w którym upatruje się duże możliwości rozwoju na Lubelszczyźnie jest biogaz pochodzący głównie z fermentacji roślin energetycznych i odpadów działalności rolniczej. Analiza rynku wykonana przez Instytut Energii Odnawialnej pokazuje, że w województwie lubelskim jest najwięcej planowanych i będących w fazie realizacji projektów budowy biogazowni, mimo, iż struktura rolnictwa nie sprzyja rozwojowi biogazowni, gdyż dominują małe gospodarstwa rolne i hodowle zwierzęce. Trzecim źródłem pozyskiwania biogazu są składowiska odpadów i oczyszczalnie ścieków. Potencjał biogazu w Polsce wynosi 166 PJ/rok, a liczba biogazowni sukcesywnie wzrasta, tym bardziej, że Ministerstwo Gospodarki zaproponowało Program rozwoju biogazowni rolniczych, który zakłada, że w każdej polskiej gminie do 2020 r. będzie funkcjonować przynajmniej jedna biogazownia rolnicza o mocy od 0,7 do 3 MW. Rys. 19. Liczba projektów biogazowni z podziałem na województwa. Źródło: Stan i kierunki rozwoju sektora biogazowni rolniczych w Polsce, IEO 2010 r. 47

48 Na terenie województwa lubelskiego funkcjonuje obecnie 13 biogazowni o łącznej mocy blisko 10 MW, z czego 8 z nich to instalacje przy składowiskach odpadów, 3 są zlokalizowane na terenie oczyszczalni ścieków, a tylko 2 to biogazownie rolnicze 33. Jedną z nich jest biogazownia o mocy 1,27 MW w Uhninie, gmina Dębowa Kłoda (powiat parczewski), dla której substratem jest kiszonka z kukurydzy i traw oraz wywar pogorzelniany. Drugą jest biogazownia o mocy 0,99 MW w Siedliszczkach, gmina Piaski, gdzie substratem jest kiszonka z kukurydzy i serwatka. W fazie realizacji jest kolejna biogazownia o mocy 1,2 MW w Koczergach na przedmieściach Parczewa 34. Ponadto w województwie lubelskim w 2009 r. funkcjonowały 102 składowiska, z których instalację do ujmowania biogazu wysypiskowego posiadało jedynie składowisko w Rokitnie, gdzie pozyskuje się biogaz z wydajnością 115 m 3 /h i produkuje z niego 200 kwh energii. Biogaz powstający w wyniku fermentacji ścieków pozyskiwany jest w większości komunalnych oczyszczalni ścieków m.in. w Zamościu, Puławach i w Lublinie (Hajdów) 35. Autorzy analiz potencjału OZE w 20 powiatach ziemskich woj. lubelskiego w ramach projektu EKZ wytypowali 69 potencjalnych projektów budowy biogazowni. Wytworzona energia elektryczna kształtowałaby się na poziomie ,345 MWh, a energia cieplna w ilości ,245 MWh rocznie. Województwo lubelskie dysponuje jednym z największych potencjałów energii słońca w kraju, gdyż charakteryzuje się dużymi wartościami napromieniowania słonecznego oraz niskimi wartościami zachmurzenia. Poziom produkcji energii elektrycznej z tego źródła jest jednak znikomy głównie wykorzystywany do zasilania elementów infrastruktury drogowej. Sytuacja przedstawia się lepiej, jeśli chodzi o pozyskiwanie ciepła z wykorzystaniem kolektorów słonecznych. W 2009 r. łączna powierzchnia zainstalowanych kolektorów słonecznych w regionie wynosiła około 20 tys. m 2. Pierwsza w Polsce farma fotowoltaiczna powstała w strefie buforowej stacji uzdatniania wody na terenie gminy Wierzchosławice. Na terenie województwa znajduje się wiele nieużytków i terenów marginalnych, na których mogą powstać farmy fotowoltaiczne. Pomimo licznych korzyści wynikających z rozwoju sektora energii odnawialnej, wykorzystanie potencjału województwa lubelskiego jest bardzo znikome. Wymaga znacznego wsparcia, w tym podjęcia działań mających na celu przyciąganie do regionu nowoczesnych technologii produkcji energii, budowę systemu dostaw i dystrybucji energii, a także prowadzenie badań naukowych i wdrażanie nowych rozwiązań technologicznych. Odnawialne źródła energii mogą stanowić istotny udział w bilansie energetycznym poszczególnych gmin województwa lubelskiego. Mogą przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego regionu, a zwłaszcza do poprawy zaopatrzenia w energię na terenach o słabo rozwiniętej infrastrukturze energetycznej. Potencjalnie największym odbiorcą energii ze źródeł odnawialnych może być rolnictwo, a także mieszkalnictwo i komunikacja. Zwłaszcza dla regionów o dużym bezrobociu OZE stwarzają nowe możliwości, gdyż generują nowe miejsca pracy. Natomiast tereny rolnicze, które z uwagi na silne zanieczyszczenie gleb nie nadają się do uprawy roślin jadalnych mogą być wykorzystane do uprawy roślin przeznaczonych do produkcji biopaliw. Zbyt mały udział odnawialnych źródeł energii w bilansie energetycznym Lubelszczyzny jest spowodowany między innymi brakiem informacji w tym zakresie wśród szerokich kręgów społecznych. Podstawowymi barierami ograniczającymi rozwój odnawialnych źródeł energii jest brak informacji: Możliwości rozwoju energetyki odnawialnej w województwie lubelskim, publikacja wydana w wyniku realizacji projektu Czysta energia dla Lubelszczyzny,

49 o zasobach OZE na terenach poszczególnych gmin oraz możliwości ich wykorzystania, terenach inwestycyjnych OZE, na temat konieczności zwiększenia udziału OZE w produkcji energii wymaganej przez Unię Europejską, na temat doświadczeń z państw szeroko stosujących OZE, na temat technologii i producentów urządzeń niezbędnych do wykorzystania OZE, na temat możliwości uzyskania wsparcia finansowego ze środków UE dla projektów wykorzystujących OZE, na temat korzyści wynikających ze stosowania OZE. Dużą rolę w promocji lokalnych źródeł oraz możliwości ich wykorzystania powinny odgrywać samorządy gminne poprzez planowanie energetyczne w gminie. Często w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego lub studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego brak jest wskazanych terenów inwestycyjnych, na których można budować odnawialne źródła energii. Istotne znaczenie w rozwoju energetyki ma również stan techniczny infrastruktury energetycznej. Najsłabiej sieć energetyczna rozwinięta jest na Pomorzu, Warmii i Mazurach oraz województwach Polski Wschodniej. Województwo lubelskie jest zasilane w energię elektryczną poprzez linie o napięciu 400 kv i 220 kv, głównie z zewnętrznych źródeł poprzez przesył z systemu krajowego (KSE). W źródłach zlokalizowanych na terenie województwa produkuje się około 30% (2007r.) całkowitego zapotrzebowania na energię 36. Obecnie stan techniczny sieci dystrybucyjnych WN na terenie województwa zapewnia w pełni dostawy energii elektrycznej, jednakże sieci te budowane były przeważnie w latach sześćdziesiątych. Mimo sukcesywnej modernizacji tych sieci i urządzeń rozdzielczych ich struktura wiekowa nadal jest niekorzystna. Przy braku modernizacji i rozbudowy oraz przy ciągłym wzroście zapotrzebowania na energię elektryczną, w latach przyszłych może pojawić się problem z zaspokojeniem potrzeb odbiorców na energię elektryczną. Na podstawie dokumentu Programowanie perspektywy finansowej uwarunkowania strategiczne 37, opracowanego przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, na rozwój zrównoważony oraz rozwój inteligentny planowane jest wydatkowanie 50-80% środków EFRR, z czego 6-20% na gospodarkę niskoemisyjną. Działaniem związanym z rozwojem inteligentnym jest wspieranie strefy B+R. Do osiągnięcia celu, jakim jest rozwój zrównoważony, przyczynią się natomiast działania takie jak: wzrost efektywności energetycznej (zmniejszenie zużycia energii pierwotnej do określonego poziomu), wzrost udziału energii ze źródeł odnawialnych oraz redukcja emisji CO 2. W nowej perspektywie finansowej ma być inne podejście do kwalifikowalności projektów i beneficjenta. Planowane jest odejście od kryterium kwotowego, które nastręczało wiele problemów w poprzedniej perspektywie (np. projekty o wartości powyżej 10 mln zł) oraz zastosowanie nie więcej niż dwu kryteriów podziału jednocześnie. Może to ułatwić pozyskiwanie finansowania na inwestycje OZE. Najważniejsze kryteria podziału to: zasięg geograficzny wsparcia; beneficjent (typ beneficjenta/masowość beneficjenta/zdolność instytucjonalna); skala oddziaływania interwencji (znaczenie) oraz oczywiście kryteria charakterystyczne dla konkretnego typu interwencji. 36 Program Rozwoju Energetyki dla Województwa Lubelskiego, Biuro Planowania Przestrzennego, Lublin, 2009 r. 37 Programowanie perspektywy finansowej uwarunkowania strategiczne, Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 5 czerwca

50 5. Wyniki realizacji 5 Studiów Celowości 5.1. Budowa biogazowni utylizacyjno-rolniczej o mocy 0,5 MW e wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego w miejscowości Dyniska Nowe Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Przedmiotem niniejszego studium celowości jest budowa biogazowni utylizacyjno-rolniczej o mocy 0,5 MW e wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego w miejscowości Dyniska Nowe. Obiekt będący przedmiotem niniejszego studium celowości został wybrany do analizy w Ekspertyzie wskazującej pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego opracowanej na potrzeby realizacji projektu Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości), którego elementem jest również to studium celowości. Metodyka wyboru projektu była wielostopniowa. W pierwszym etapie przeanalizowano kierunki rozwoju OZE wskazane w dokumentach programowych i strategicznych województwa lubelskiego. Następnie dokonano oceny atrakcyjności poszczególnych sektorów OZE w oparciu o wielokryterialną punktową metodę M.E. Portera. W wyniku tej oceny, jako atrakcyjne wskazano: biogaz, energetykę wodną, energetykę wiatrową, biomasę stałą oraz energetykę słoneczną. Jako mniej atrakcyjne wskazano geotermię i biopaliwa: biodiesel i bioetanol. W kolejnym etapie wskazano listę obiektów możliwych do realizacji w woj. lubelskim na podstawie wyników realizacji projektu Energetyczni kreatorzy zmian współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W trakcie budowy bazy przeprowadzano rozmowy z ekspertami, instytucjami, instytutami, pracownikami ODR-ów, pracownikami uczelni oraz z przedstawicielami zakładów produkcyjnych. Przeprowadzono również rozmowy z przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym z samorządami. W ich wyniku stworzona została lista obiektów, które zostały poddane dalszej analizie. Oceny dokonano wg kryteriów: Społecznych: a) tworzenie miejsc pracy przyznawano 5 punktów za jedno stałe miejsce pracy powstałe bezpośrednio w wyniku realizacji projektu oraz 2 punkty w przypadku, kiedy miejsce pracy powstanie pośrednio; b) styczność z dokumentami strategicznymi parametr oceniany był na poziomie 10 punktów, jeżeli styczność występowała na poziomie gminy i powiatu, a 5 punktów, jeżeli styczność występowała tylko na jednym z tych poziomów; c) aspekt promocyjno-marketingowy wyżej oceniane były projekty o wysokim potencjale marketingowym i możliwości powielania w przyszłości; Gospodarczych: a) wykorzystanie lokalnych zasobów promowane były obiekty wykorzystujące zasoby lokalne i regionalne; b) wpływ na bezpieczeństwo energetyczne wyżej oceniane były projekty, z których energię można wykorzystywać w systemie lokalnym, np. lokalna elektrociepłownia miejska wykorzystująca biomasę jako paliwo; 50

51 c) zmiana kierunku przepływu strumieni pieniężnych za energię wysoką ocenę otrzymywały projekty, których realizacja przyczyniłaby się do zahamowania odpływu środków wydatkowanych na zakup paliw do produkcji energii w regionie; Środowiskowych: a) mała ingerencja obiektu w środowisko wysoko punktowane były obiekty, które w niewielkim stopniu oddziałują na środowisko i nie mają cech destruktywnego wpływu na jego jakość; b) ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami produkcji energii promowane były obiekty charakteryzujące się najwyższym potencjałem redukcji emisji gazów cieplarnianych: c) mała ilość odpadów kryterium oceny stanowiła ilość odpadów generowanych podczas eksploatacji obiektu; uwzględniano rozwiązania małoodpadowe, jak również możliwości zagospodarowania tych odpadów. Najwyżej oceniony został projekt biogazowni w Dyniskach Nowych, natomiast jako projekt rezerwowy wskazano mikrobiogazownię w miejscowości Uhnin. Kryteria oceny obiektów** Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina 1a. 1b. 1c. 2a. 2b. 2c. 3a. 3b 3c. Punktacja 1 2* Mała biogazownia utylizacyjno-rolnicza (0,5 MW e) wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego, miejscowość Dyniska Nowe Mikrobiogazownia rolnicza o mocy 115 kw w tomaszowski parczewski Lubycza Królewska Dębowa Kłoda miejscowości Uhnin *obiekt rezerwowy Tab. 23. Obiekty wybrane do opracowania studium celowości na podstawie dokonanej oceny punktowej Źródło: Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji, B. Kościk, A. Kupczyk Biogaz i sposób jego wykorzystania do produkcji energii Biogaz jest gazem powstającym w procesie fermentacji metanowej, bez stosowania metod chemicznych i termicznych. Głównym składnikiem biogazu jest metan CH 4. Obecność metanu stwierdzono w gazach powstających w procesie fermentacji odchodów zwierzęcych. Pojęcie biogaz wprowadzono w połowie XX wieku dla mieszaniny gazów powstających w fermentacji metanowej odchodów zwierzęcych i odpadów roślinnych. Proces fermentacji można podzielić na cztery fazy: Hydroliza rozkład nierozpuszczalnych związków organicznych do cząstek rozpuszczalnych (monomery, dimery). Białka rozkładane są do aminokwasów, węglowodany do dwu- i monocukrów, tłuszcze do alkoholi, kwasów tłuszczowych. Acidogeneza zakwaszanie. Produkty hydrolizy przekształcane są do kwasów tłuszczowych krótkołańcuchowych (do C 6 ), alkoholi, aldehydów, CO 2, H 2 i H 2 S. 51

52 Acetogeneza przetwarzanie kwasów tłuszczowych i etanolu do postaci kwasu octowego, CO 2 i H 2. Metanogeneza produkcja metanu z kwasu octowego (prawie 70%), H 2, CO 2 i mrówczanów, metanolu. Biogaz powstały w wyniku fermentacji metanowej składa się z następujących składników: metan (CH 4 ) 45-75%, dwutlenek węgla (CO 2 ) 25-45%, woda (H 2 O) 2-7%, azot (N 2 ) 2%, tlen (O 2 ) 1%, wodór (H 2 ) 1%, tlenek węgla (CO) 0,5%, siarkowodór (H 2 S) ppm. Do podstawowych możliwości zastosowań biogazu należą: spalanie w kotłach gazowych celem produkcji energii cieplnej, produkcja energii elektrycznej i cieplnej w kogeneracji (służą temu właśnie biogazownie) w instalacjach CHP (Cogeneration Heat Power), zasilenie (po uszlachetnieniu) sieci gazu ziemnego, paliwo do silników spalinowych (produkcja energii mechanicznej). Biogazownie funkcjonują na całym świecie, jednak poziom ich rozwoju technicznego jest bardzo zróżnicowany. W Azji niezwykle popularne są przydomowe mikro-instalacje budowane metodami gospodarskimi. Uzyskany biogaz jest wykorzystywany do zasilania palników, piekarników i lamp. Są one powszechne w Chinach i Indiach, Wietnamie i Tajlandii. Najwięcej biogazowni tego typu funkcjonuje w Chinach (ok. 7 mln) i Indiach (ok. 1 mln). 38 Natomiast produkcja biogazu na skalę przemysłową w profesjonalnych, zaawansowanych technicznie instalacjach jest domeną krajów europejskich. Należą do nich Austria, Dania, Szwecja, natomiast liderami są Niemcy i Wielka Brytania. Oba kraje wytwarzają razem 75% całej produkcji UE. Siłę napędową stanowią w nich biogazownie rolnicze, które powstają przy średniej wielkości farmach i hodowlach bydła i drobiu. Szacuje się, że w Niemczech jest 4500 biogazowni. Ich powstaniu sprzyja przychylne prawodawstwo w dziedzinie OZE. W przypadku Wielkiej Brytanii biometan uzyskuje się w oparciu o pozyskiwanie biogazu wysypiskowego, gdzie moc zainstalowana wynosi 292 MWh 39. Obecnie w Polsce funkcjonuje 178 instalacji biogazowych o łącznej mocy nieco ponad 111 MW 40. Najbardziej rozpowszechnione są małe elektrownie (lub elektrociepłownie) biogazowe przy składowiskach odpadów, które stanowią połowę wszystkich instalacji tego typu. Kolejną, co do wielkości grupę, stanowią instalacje pozyskujące biogaz z oczyszczalni ścieków, których w kraju łącznie jest 47. Natomiast na terenie kraju najmniej jest biogazowni rolniczych, które stanowią niespełna 12% wszystkich instalacji biogazowych. Można jednak zaobserwować coraz większe zainteresowanie inwestorów biogazowniami rolniczymi, a także znaczną ilość projektów na różnych etapach realizacji. Co więcej, ze względu na znacznie większe Mrowiec B., Energetyka biogazowa, stan obecny i potencjał wykorzystania biogazu rolniczego w Polsce Energia dla przemysłu, nr 1,

53 wykorzystanie potencjału surowców pochodzących z oczyszczalni ścieków i składowisk odpadów oraz sprzyjające zapisy dotyczące biogazowni w projekcie nowej ustawy o OZE, w najbliższych latach można spodziewać się znacznego wzrostu udziału biogazowni rolniczych w ogólnej liczbie instalacji tego typu. Na terenie województwa lubelskiego funkcjonuje obecnie 13 biogazowni o łącznej mocy blisko 10 MW, z czego 8 z nich to instalacje przy składowiskach odpadów, 3 są zlokalizowane na terenie oczyszczalni ścieków, a tylko 2 to biogazownie rolnicze (miejscowości Uhnin i Siedliszczki) 41. Podstawowe dane adresowe obiektu Jako proponowaną lokalizację projektu przyjęto gospodarstwo wielkoobszarowe w miejscowości Dyniska Nowe, gmina Lubycza Królewska, powiat tomaszowski. Dane kontaktowe do Gminy Lubycza Królewska: Adres: Lubycza Królewska, ul. Kolejowa 1 Telefon: (84) ; Lokalizacja obiektu jest przedstawiona na mapach stanowiących załączniki nr 2 i Opis technologii i podstawowe dane techniczno-technologiczne Opis technologii Przedmiotowa instalacja biogazowa będzie wytwarzała energię cieplną i elektryczną z biogazu powstającego w procesie fermentacji beztlenowej mokrej, której będą poddawane substraty takie jak kiszonka kukurydzy i traw, wywar gorzelniany oraz ewentualnie inne odpady przemysłu przetwórczego i rolnictwa. Jednym z podstawowych substratów wykorzystywanych w procesie fermentacji jest masa zielona. Substrat ten może być pozyskiwany z upraw celowo prowadzonych (zielonka kukurydzy), bądź odpadów rolniczych (np. liście buraka). Tego typu substrat będzie zbierany z użyciem sieczkarni i dostarczany na teren biogazowni z wykorzystaniem przyczep przestrzennych ciągniętych przez ciągniki rolnicze. Po dostarczeniu na teren biogazowni, zielonka składowana jest w silosach przejazdowych, w których ulega zakiszeniu. Sposób zakiszania nie różni się od tego stosowanego przy przygotowywaniu kiszonki do skarmiania zwierząt. Powstała w ten sposób kiszonka dostarczana jest do zasobnika za pomocą ładowarki kołowej. Następnie za pomocą zautomatyzowanego układu z podajnikiem ślimakowym jest wprowadzana do fermentatora pierwotnego. Jako substraty mogą być wykorzystywane również odchody zwierzęce (np. gnojowica) i odpady przemysłu przetwórczego. Substraty płynne będą dostarczane na teren biogazowni przez szczelne beczkowozy i wyładowywane w hali rozładunkowej w celu zminimalizowania ryzyka wystąpienia uciążliwości dla środowiska zewnętrznego. Częstotliwość dostaw planuje się na jeden do dwóch transportów dziennie w zależności od zastosowanego środka transportu. Po rozładunku ze szczelnych przestrzeni ładunkowych pojazdów transportowych (cystern) trafiają one do zamkniętego systemu podawczego. Po specjalnym przygotowaniu substraty są podawane do fermentora pierwotnego. Planowany zestaw i proporcje substratów to wywar gorzelniany i gnojowica w ilości do ton/rok, kiszonka kukurydzy do ton/rok, kiszonka traw lub innych odpadowych

54 substratów zielonych (np. liście buraka) do ton/rok. Ze względu na fakt, że opisywana biogazownia ma funkcjonować w technologii mokrej, konieczne jest odpowiednie upłynnienie dozowanych substratów. Maksymalna sucha masa mieszanki nie może przekraczać 18%. Zastosowanie podanego zestawu substratów nie wymaga rozcieńczania wodą lub rozcieńczanie będzie wymagane w bardzo małym zakresie. Fermentory zbudowane są, jako szczelne, okrągłe zbiorniki żelbetowe, posadowione na płycie wykonanej z tego samego materiału. Zachodzi w nich wstępna fermentacja i produkcja biogazu, która przebiega w warunkach beztlenowych. W celu utrzymania stałych parametrów temperaturowych procesu (będzie prowadzony w warunkach fermentacji mezofilnej temp. ok. 38 C) oraz odpowiedniej homogenizacji fermentujących substratów, stosuje się ogrzewanie komór oraz mieszanie. Mieszanie realizuje się z wykorzystaniem różnego rodzaju mieszadeł łopatowych i mikserów napędzanych silnikami elektrycznymi. Ilość i kształt mieszadeł zależy od indywidualnych rozwiązań dostawcy technologii. Następnie częściowo przefermentowany wsad jest niewielkimi porcjami przepompowany do fermentora wtórnego. Powstały biogaz jest oczyszczany, odwadniany i sprężany za pomocą szeregu urządzeń. Tak przygotowany gaz trafia do kogeneratorów zabudowanych w specjalnych kontenerach lub budynku, których konstrukcja umożliwia ochronę przed warunkami zewnętrznymi. Zapewnia ona także izolację akustyczną kogeneratorów od otaczającego środowiska. Biogaz zostaje spalony w silniku iskrowym, dzięki czemu uzyskujemy moc mechaniczną. Zostaje ona zamieniona na moc elektryczną za pomocą spiętego bezpośrednio z silnikiem generatora. Poprzez chłodzenie bloku silnika, oleju silnikowego oraz spalin odzyskujemy ciepło odpadowe, powstające w wyniku spalania biogazu. Część energii elektrycznej i cieplnej zostaje zużyta na potrzeby własne biogazowni, np. na utrzymanie odpowiedniej temperatury procesu fermentacji, do napędu mieszadeł, przepompowywania substratu, itp. Jeżeli chodzi o zapotrzebowanie na energię, biogazownia jest w pełni samowystarczalna. Finalnym efektem pracy biogazowni jest więc produkcja energii elektrycznej oraz cieplnej. Rocznie biogazownia o mocy 0,5 MWel będzie w stanie wyprodukować ok MWh energii elektrycznej i podobną ilość energii cieplnej. W pełni przefermentowane substraty przepompowywane są do końcowego zbiornika magazynującego. Jego pojemność musi wystarczać na magazynowanie pofermentu przez okres minimum czterech miesięcy, co wynika z ustawy o nawożeniu. Jest on wykorzystywany jako łatwo przyswajalny przez rośliny nawóz. Podczas procesu fermentacji nieprzyswajalny dla roślin azot organiczny, zawarty w aminokwasach i aminocukrach jest przekształcany przez mikroorganizmy do form mineralnych (NH 4 +, NO 2 - i NO 3 -). Azot w tej postaci jest łatwo przyswajalny przez rośliny. Tak uzyskany nawóz nie powoduje ponadto zachwaszczenia gruntów. W przypadku stosowania pofermentu, jako nawozu, rolnik ma całkowitą wiedzę i pewność, co do jego jakości i możliwości stosowania, ponieważ biogazownia jest zobligowana do wykonywania okresowych badań substancji pofermentacyjnej w akredytowanych laboratoriach. Z uwagi na zastosowany proces fermentacji, nawożenie pofermentem nie jest uciążliwe zapachowo. Warto podkreślić, że proces fermentacji odchodów zwierzęcych jest często stosowany do redukcji uciążliwości zapachowych podczas nawożenia pól. Na rysunku 20 przedstawiono schemat ideowy funkcjonowania biogazowni. Ponadto przedmiotowa instalacja będzie wyposażona w linię, pozwalającą wytworzyć paliwo biomasowe z powstałego pofermentu. Połowa powstającego pofermentu będzie poddana procesowi odwadniania i dosuszania w celu osiągnięcia suchej masy w granicach 65%. Proces odwadniania będzie prowadzony w sposób mechaniczny za pomocą separatorów. Po tym procesie poferment będzie posiadał suchą masę na poziomie 25%. Dalsze zwiększanie suchej masy będzie prowadzone w suszarniach z wykorzystaniem energii cieplnej produkowanej przez blok biogazowy. 54

55 Rys. 20. Schemat funkcjonowania biogazowni Źródło: Opracowanie własne 55

56 Planowana moc i sprawność obiektu Planowana biogazownia będzie produkowała energię elektryczną i cieplną w skojarzeniu, dzięki wykorzystaniu procesu kogeneracji. Instalacja będzie wyposażona w kogenerator o mocy 0,5 MW mocy elektrycznej i 0,6 MW mocy cieplnej. Szacuje się, iż biogazownia będzie w stanie wyprodukować do 4000 MWh energii elektrycznej rocznie i ok MWh energii cieplnej. Zastosowany kogenerator umożliwi produkcję energii elektrycznej ze sprawnością 37%, natomiast sprawność odzysku energii cieplnej kształtuje na poziomie 43%. Zatem łączna sprawność kogeneratora wynosi około 80%. Tak wysoki wskaźnik jest możliwy dzięki odzyskowi ciepła odpadowego, otrzymywanego poprzez chłodzenie bloku silnika, oleju silnikowego oraz spalin. Ciepło to będzie wykorzystane na zwiększenie suchej masy produkowanego paliwa biomasowego. Natomiast, aby podać końcową ilość wyprodukowanej energii elektrycznej i cieplnej, należy uwzględnić zużycie własne biogazowni. Instalacja potrzebuje około 15% wytworzonej energii elektrycznej i 20% energii cieplnej, między innymi do utrzymania odpowiedniej temperatury w komorze fermentacyjnej, napędu mieszadeł czy przepompowania substratów. Opis technologii zagospodarowania odpadów Faza budowy W fazie budowy przewiduje się wytworzenie odpadów określanych na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie katalogu odpadów z dnia 27 września 2001 r. (Dz.U. Nr 112/2001 poz. 1206), jako inne niż niebezpieczne i w sytuacjach awaryjnych odpadów niebezpiecznych. Szczegółowe zestawienie odpadów wytwarzanych w fazie budowy biogazowni przedstawia poniższa tabela. Lp. Nazwa odpadu Kod 1 Mineralne oleje hydrauliczne nie zawierające związków chlorowcoorganicznych * 2 Mineralne oleje silnikowe, przekładniowe i smarowe nie zawierające związków chlorowcoorganicznych * 3 Opakowania zawierające pozostałości substancji niebezpiecznych lub nimi * zanieczyszczone 4 Sorbenty, materiały filtracyjne(w tym filtry oleju nieujęte w innych grupach) tkaniny do wycierania (np. szmaty, ścierki) i ubrania ochronne zanieczyszczone substancjami * niebezpiecznymi 5. Odpady z betonu oraz gruzu betonowego z rozbiórek i remontów Żelazo i stal Gleba i ziemia, w tym kamienie, zawierające substancje niebezpieczne * 8. Gleba i ziemia, w tym kamienie, inne niż wymienione w katalogu kod * Urobek z pogłębiania zawierający lub zanieczyszczony substancjami niebezpiecznymi * 10. Urobek z pogłębiania inny niż wymieniony w katalogu kod * Inne odpady z budowy, remontów i demontażu (w tym odpady zmieszane) zawierające substancje niebezpieczne * 12. Zmieszane odpady z budowy, remontów i demontażu inne niż wymienione w katalogu kod *; *; * Niesegregowane (zmieszane) odpady komunalne Index (*) oznacza odpady niebezpieczne Tab. 24. Zestawienie odpadów wytwarzanych w fazie budowy biogazowni Źródło: Opracowanie własne na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie katalogu odpadów z dnia 27 września 2001r (Dz.U. Nr 112/2001 poz.1206) 56

57 Maksymalne wykorzystanie odpadów innych niż niebezpieczne, powstałych podczas robót rozbiórkowych, przygotowania terenu do budowy oraz robót montażowych jest możliwe tylko przy odpowiednio zaprogramowanym systemie gromadzenia i usuwania tych odpadów z miejsc ich wytwarzania do miejsc ostatecznego odzysku. Plany organizacji budowy powinny przewidywać selektywne gromadzenie odpadów z podziałem na składniki mające charakter surowców wtórnych. W tym celu na terenie budowy powinny być ustawione specjalne pojemniki, kontenery i zbiorniki przeznaczone do tymczasowego magazynowania danego rodzaju odpadu. Odpady te należy w sposób selektywny wywieźć do zakładu przetwórczego lub na składowisko. Prócz ww. i omówionych odpadów na terenie budowy będą powstawały odpady komunalne tj. pozostałości po artykułach żywnościowych. Odpady te powinny być gromadzone w systematycznie opróżnianych pojemnikach. Odpady w postaci ziemi z wykopów powinny być usypywane w formie pryzm, w wyznaczonych miejscach w pobliżu prowadzonych robót ziemnych. Odpady te mogą być zagospodarowane poprzez zasypanie wykopów po zakończeniu prac budowlanych. Pozostałe, niewykorzystane na terenie budowy odpady, powinny zostać przekazane odbiorcom posiadającym właściwe pozwolenie na gospodarowanie odpadami danego rodzaju. Odpady niebezpieczne (np. odpady gruzu i gleba zanieczyszczona substancjami niebezpiecznymi) mogą powstawać tylko w sytuacjach tzw. awaryjnych np. wycieku oleju. Zużyte oleje, czyściwo i opakowania zanieczyszczone substancjami niebezpiecznymi będą powstawały podczas konserwacji i eksploatacji maszyn i urządzeń wykorzystywanych do prac budowlanych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami każdy rodzaj odpadów niebezpiecznych powinien być gromadzony i przechowywany oddzielnie. Transport odpadów niebezpiecznych z miejsca ich powstania do miejsc ich odzysku lub unieszkodliwiania musi się odbywać z zachowaniem przepisów obowiązujących przy transporcie materiałów niebezpiecznych. Faza eksploatacji W fazie eksploatacji również przewiduje się wytwarzanie odpadów klasyfikowanych jako niebezpieczne i inne niż niebezpieczne. Metody zagospodarowania tych odpadów będą wyglądać analogicznie do rozwiązań stosowanych podczas fazy budowy instalacji. Szczegółowe zestawienie odpadów wytwarzanych w fazie eksploatacji biogazowni przedstawia poniższa tabela. Nazwa odpadu, skład, właściwości Opakowania z papieru i tektury Opakowania z tworzyw sztucznych Elementy usunięte z zużytych urządzeń inne niż wymienione w * Sorbenty, materiały filtracyjne, tkaniny do wycierania i ubrania inne niż wymienione w * Zmieszane odpady z betonu, gruzu Źródło Kod powstawania odpadu Pudła tekturowe, papier Pojemniki plastikowe, folie Kable, elektrody, popsuty sprzęt itp Prace montażowe i konserwacyjne Remonty posadzek i Ilość [Mg/rok] Sposób magazynowa nia odpadu 0,1 Wyznaczone miejsce pod zadaszeniem 0,1 Wyznaczone miejsce pod zadaszeniem 0,1 W kontenerach 0,5 W szczelnych workach i magazynowan e pod zadaszeniem 5 Odpady będą magazynowan Sposób zagospodarowania odpadu R14 (przekazanie do powtórnego wykorzystania uprawnionym odbiorcom) R14 (przekazanie do powtórnego wykorzystania uprawnionym odbiorcom R15(przetwarzanie odpadów w celu ich przygotowania do odzysku) D10 (termiczne przekształcanie), D5 (składowanie na składowiskach) R14 ( wypełnianie terenów niekorzystnie przekształconych) 57

58 ceglanego, itp. inne niż w * okładzin ściennych e w kontenerach Mieszanina metali W kontenerach Ciecze z beztlenowego rozkładu odpadów zwierzęcych i roślinnych Szkło odpadowe inne niż wymienione w * Zużyte chemikalia inne niż wymienione w , , Niesegregowane (zmieszane) odpady komunalne Poferment ciekły z separatora Odpady będą magazynowan e w szczelnych zbiornikach Stłuczka 1 W kontenerach Odpad laboratoryjny zużyte odczynniki 0,1 W zamkniętych kontenerach w magazynie odpadów (ogrodzony i zadaszony) Śmieci 5 W zamkniętych kontenerach pod zadaszeniem D5 ( Składowanie na składowiskach) R4 (Recykling lub regeneracja metali) R10 rozprowadzenie po powierzchni ziemi R15(przetwarzanie odpadów w celu ich przygotowania do odzysku) R14 (przekazanie do powtórnego wykorzystania uprawnionym odbiorcom) R15 (przetwarzanie odpadów w celu ich przygotowania do odzysku) D5 (Składowanie na składowiskach) Tab. 25. Zestawienie odpadów wytwarzanych w fazie eksploatacji biogazowni. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie katalogu odpadów z dnia 27 września 2001r (Dz.U. Nr 112/2001 poz.1206) Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Przedmiotem niniejszego studium jest budowa elektrociepłowni wykorzystującej proces fermentacji beztlenowej w celu pozyskania biogazu i przetworzenia go na energię. Wykorzystanie tego typu pozyskiwania energii jest w znacznym stopniu innowacyjne. Pomimo znacznego zainteresowania podobnymi inwestycjami w ostatnich latach w Polsce, ilość działających zakładów tego typu nie przekracza dwudziestu. Z uwagi na znaczne skomplikowanie instalacji oraz różnorakie substraty stosowane w poszczególnych biogazowniach, każda z nich posiada indywidualne rozwiązania techniczne i technologiczne. Najczęściej są to rozwiązania indywidualne dla konkretnego projektu o znacznym potencjale innowacyjnym. Nie mówimy tu o samej idei produkcji biogazu a o szczegółowych rozwiązaniach poszczególnych problemów konstrukcyjnych i technologicznych. Ponadto przedmiotowa biogazownia będzie dysponowała członem umożliwiającym odwadnianie i energetyczne wykorzystanie części produkowanego pofermentu. Takie wykorzystanie będzie wymagało zaprojektowania maszyny, lub zestawu maszyn i urządzeń, umożliwiających otrzymanie odpowiedniej jakości produktu. W związku z powyższym innowacyjność projektu przejawia się zarówno w sposobie zagospodarowania pofermentu jak i innowacyjnym urządzeniu służącym do otrzymania z pofermentu paliwa biomasowego. Realizacja przedmiotowego przedsięwzięcia w znacznym stopniu posłuży promocji regionu, jako przyjaznego dla inwestycji w odnawialne źródła energii. Realizacja inwestycji w źródło odnawialne wykorzystujące lokalne zasoby energii oraz produkujące dodatkowe paliwo biomasowe, umożliwiające zmniejszenie wykorzystania paliw kopalnych będzie doskonałym przykładem możliwości maksymalnego wykorzystania naturalnych zasobów regionu. Z uwagi na wysokie zainteresowanie tego typu inwestycjami w kraju bardzo często istniejące instalacje są celem wyjazdów studyjnych rożnych grup. Częstymi gośćmi tego typu instalacji są potencjalni inwestorzy, przedstawiciele 58

59 lokalnych władz, na terenie których planowane są takie inwestycje. Bardzo często są to wyjazdy z innych województw, co w znacznym stopniu może przybliżyć możliwości inwestycji i współpracy z podmiotami z województwa lubelskiego. Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Potencjał dostępnych substratów energetycznych dla biogazowni zlokalizowanej na terenie gminy Lubycza Królewska został określony na podstawie: lokalnych podmiotów przemysłu przetwórstwa mięsnego, dla których odpady poubojowe i inne poprodukcyjne stanowić mogą substrat dla biogazowni, lokalnych podmiotów przemysłu rolno-spożywczego, których powstający w procesie produkcji podstawowej odpad może być substratem dla biogazowni, zdolności produkcyjnej rolnictwa z terenów powiatu uprawy celowe, odpady z produkcji rolnej (liście buraków, trawa itp.). Przetwórstwo rolno-spożywcze Do substratów tego rodzaju zaliczono przede wszystkim: odpady przetwórstwa owocowowarzywnego wytłoki owocowe, wysłodki, soki, odpady przemysłu mleczarskiego serwatka, odpady po produkcji alkoholi wysłodziny browarniane, wywary gorzelniane, wycierki. Na terenie powiatu tomaszowskiego następujące zakłady z branży przetwórstwa rolno-spożywczego stanowią potencjalne źródło pozyskiwania substratu dla biogazowni: Zakład Przetwórstwa Owocowego w Tomaszowie Lubelskim, Zakład Mleczarski w Łaszczowie - wchodzący w skład grupy Lacpol, Terpior. S.j. Gorzelnia. Rolnictwo uprawy celowe i substraty odpadowe, hodowla Substratami rolniczymi są: zielonka z roślin różnego rodzaju (najczęściej kukurydzy), rolnicze odpady zielone liście warzyw (np. buraków), trawy itp., odchody zwierzęce gnojowica, gnojówka, obornik, pomiot. Użytki rolne zajmują 65% ogólnej powierzchni powiatu. W strukturze powierzchniowej dominują małe gospodarstwa rolne od 1 do 5 ha, co daje ok. 67%, natomiast gospodarstw przekraczających 10 ha jest ok. 12%. W powiecie czołowe miejsce wśród upraw zajmują zboża (głównie pszenica szacuje się, że jest uprawiana w ok. 80 % gospodarstwach rolnych). Prowadzenie upraw celowych na potrzeby instalacji biogazowej o mocy kilkuset kw jest możliwe na terenach dużych gospodarstw rolnych powyżej 100 ha lub przez grupy producenckie. Dodatkowym czynnikiem, na który trzeba zwrócić uwagę jest konieczność zagospodarowania powstałego pofermentu. Zazwyczaj realizuje się to poprzez rozprowadzanie po powierzchni gruntu. Gospodarstwa rolne, które mogą dostarczać substrat dla instalacji biogazowni rolniczej: Gospodarstwo Rolne Tomasz Małys obornik, zielonka, Agro Inwestycja Sp. z o.o. Gospodarstwo rolne, Agro-Eco Bp Sp. z o.o. hodowla drobiu, Ośrodek Hodowli Zwierząt i Produkcji Rolnej Sp. z o.o. 59

60 Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Dla niniejszego projektu przewidziano wykorzystanie produkowanego biogazu poprzez proces kogeneracji. Proces ten polega na spaleniu biogazu w silniku iskrowym, który napędza spięty z nim generator prądotwórczy. Wskutek procesu otrzymujemy dwa rodzaje energii; elektryczną oraz cieplną. Takie rozwiązanie będzie optymalne z uwagi na lokalne warunki techniczne oraz rozwiązania technologiczne samej biogazowni. Projekt zakłada wykorzystanie znacznych ilości energii cieplnej do zmniejszenia uwodnienia pofermentu, aby możliwe było jego wykorzystanie jako paliwa biomasowego. Wprowadzenie biogazu bezpośrednio do sieci gazowej w takim wypadku wymagałoby montażu pieca gazowego spalającego znaczną część gazu na potrzeby własne biogazowni. W przypadku zastosowania kogeneracji ciepło uzyskiwane w tym procesie jest w pewnym zakresie odpadowe a jego wykorzystanie umożliwia otrzymanie dodatkowego wsparcia. Przedmiotowa lokalizacja teoretycznie umożliwia podłączenie do zewnętrznej sieci elektro-energetycznej poprzez przyłącze do istniejącej linii SN 15 kv. Możliwości techniczne takiego przyłączenia można określić po złożeniu odpowiedniego wniosku do lokalnego operatora i wpłaceniu zaliczki przyłączeniowej w wysokości 30 zł za każdy kilowat przyłączanej mocy. W tym przypadku opłata wyniesie ok ,00 zł. Wstępnie możliwość przyłączenia można ocenić na podstawie odległości punktu przyłączenia od głównego punktu zasilania (GPZ). W tym przypadku odległość ta wynosi ok 10 km, co powinno pozwolić na przyłączenie planowanej mocy (0,5 MW) Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Poniżej przedstawiono tabelę zawierającą prognozowane jednostkowe koszty wytwarzania energii w zależności od wykorzystywanego paliwa. W przekroju całości prezentowanych źródeł można zauważyć podstawową tendencję koszty wyprodukowania energii we wszystkich źródłach nieodnawialnych rosną wraz z upływem czasu. W przypadku energii odnawialnych oraz energii pozyskiwanej z rozszczepienia atomu sytuacja jest odwrotna. Tendencja taka potwierdza, iż energia odnawialna będzie z czasem tańsza, co wpłynie na stopień jej udziału w całkowitej ilości produkowanej energii. Jeśli chodzi o energię odnawialną pozyskiwaną z biogazu czy ogólnie z biomasy posiada ona znaczne widełki przewidywanego koszty wytworzenia. Stan taki jest podyktowany tym, iż do jej produkcji wykorzystuje się zasoby, które mogą zostać spożytkowane w inny sposób, w związku z czym koszt ich pozyskania może być mocno zmienny. Warte zauważenia jest to, że dolny przedział kosztowy energii produkowanej z biogazu jest jednym z najniższych w przypadku energii odnawialnej (jedynie w przypadku dużych elektrowni wodnych przewiduje się koszty na niższym poziomie). W związku z powyższym ważne jest, aby w umowach na dostawy substratów zawierać gwarancje cen oraz podpisywać umowy na jak najdłuższy okres czasu. Źródło (nośnik) energii Gaz ziemny Technologia pozyskiwania energii elektrycznej Elektrownie z turbinami gazowymi (GT) Jednostkowe koszty wytwarzania energii elektrycznej, /MWh Jednostkowe koszty wytwarzania energii elektrycznej, /GJ w 2007 r. w 2020 r. w 2030 r. w 2007 r. w 2020 r. w 2030 r , ,3-43,1 44,4-45,8 60

61 Ropa naftowa Węgiel Elektrownie gazowoparowe (CCGT) ,7-19,4 29,2-31,9 31,9-34,7 CCGT z instalacją wychwytywania i ,1-38,9 38,9-41,7 składowania CO2 (CCS) Agregaty z silnikiem Diesla ,7-40,3 55,6-61,1 63,9-69,4 Cykl kombinowany gazowo-parowy ,9-34,7 48,6-51,4 55,6-56,9 Elektrownie na węglu kamiennym z kotłami ,1-15,3 22,2-26,4 23,6-27,8 pyłowymi (PCC) PCCC z instalacją CCS ,8-34,7 27,8-33,3 Elektrownie na węglu kamiennym z kotłami ,9-16,7 26,4-29,2 26,4-29,2 fluidalnymi (CFBC) Elektrownie gazowoparowe zintegrowane ze zgazowaniem węgla ,9-16,7 23,6-26,4 23,6-26,4 (IGCC) IGCC z instalacją CCS ,4-30, ,2 Atom Rozszczepianie atomu , , ,3-23,6 Biomasa Wiatr Woda Biomasa ,2-54, ,7 26,4-61,1 Biogaz , ,9-55,6 13,9-52,8 Farmy na lądzie ,8-30,6 15, ,9-23,6 Farmy na morzu ,6-38,9 18,1-31,9 13,9-26,4 Duże elektrownie wodne ,72-40,3 8,3-38,9 8,3-36,1 Małe elektrownie wodne ,7-51,4 15,3-44,4 13,9-38,9 Ogniwa fotowoltaiczne ,2-83,3 Słońce Elektrownie heliotermiczne ,2-69,4 36, ,3-44,4 Tab. 26. Koszty wytwarzania energii elektrycznej i ciepła według unii europejskiej, autorzy: Józef Paska, Mariusz Sałek, Tomasz Surma. Źródło: Rynek energii nr 4/2010. Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Na koszty realizacji projektu złożą się: Koszty przygotowania wszelkich dokumentów i pozwoleń (koncepcji, w przypadku przekroczenia 0,5 MW instalowanej mocy elektrycznej decyzji środowiskowej, warunków przyłączenia, projektu budowlanego wraz ze wszystkimi uzgodnieniami): ,00 zł, Koszty zakupu gruntów: ,00 zł, Koszty robót budowlanych i technologii oraz uruchomienia części biogazowej: ,00 zł, Koszty projektowania, robót budowlanych i technologii oraz uruchomienia części produkcji granulatu z pofermentu: ,00 zł. Łączny szacowany koszt inwestycji: ,00 zł. W kosztach nie jest uwzględniony koszt zakupu maszyn rolniczych, projekt zakłada zakup substratów na bramie zakładu. Ponieważ biogazownia generuje dwa rodzaje energii zastosowano dwa przeliczniki kosztu w stosunku do mocy. Koszt przeliczony na jednostkę mocy całkowitej biogazowni(k 1 ): 61

62 Z 1 koszt całkowity inwestycji ( zł) P 1 moc całkowita biogazowni (500 kw+600 kw=1100 kw) Koszt przeliczony na jednostkę mocy całkowitej biogazowni(k 2 ): Z 2 koszt inwestycji w człon biogazowy ( zł zł = zł) P 2 moc elektryczna biogazowni (500 kw) Koszt produkcji energii w przypadku biogazu określono jak koszt substratów, koszty eksploatacyjne. Podane koszty są kosztami uśrednionymi w 20-letnim okresie trwałości projektu. Łączny koszt pozyskania substratów: Uśrednione koszty eksploatacyjne: Łączne roczne koszty eksploatacyjne ,00 zł ,00 zł ,00 zł Ilość produkowanej energii elektrycznej MWh GJ Ilość energii elektrycznej zużytej na potrzeby własne 600 MWh 2 160GJ Ilość produkowanej energii cieplnej MWh GJ Ilość energii cieplnej zużytej na potrzeby części biogazowej 960 MWh GJ Suma ilości produkowanej energii MWh GJ Suma ilości energii bez zapotrzebowania własnego bloku biogazowego MWh GJ Współczynniki IRR i NPV określone zostały przy następujących założeniach: 1 Ilość okresów inwestycyjnych 20 Ilość okresów dochodowych 6 Stopa w % Okres inwestycyjny okres przepływ pieniężny wartość rzeczywista dyskonto wartość przyszła Okres dochodowy projektu ,00 zł ,00 zł ,00 zł okres przepływ pieniężny wartość rzeczywista dyskonto wartość przyszła ,00 zł ,00 zł 3, ,42 zł ,20 zł ,20 zł 2, ,31 zł ,40 zł ,40 zł 2, ,65 zł ,60 zł ,60 zł 2, ,91 zł ,80 zł ,80 zł 2, ,14 zł ,00 zł ,00 zł 2, ,14 zł ,20 zł ,20 zł 2, ,42 zł 62

63 ,04 zł ,04 zł 2, ,30 zł ,87 zł ,87 zł 1, ,98 zł ,71 zł ,71 zł 1, ,03 zł ,54 zł ,54 zł 1, ,59 zł ,38 zł ,38 zł 1, ,24 zł ,22 zł ,22 zł 1, ,32 zł ,05 zł ,05 zł 1, ,37 zł ,89 zł ,89 zł 1, ,08 zł ,72 zł ,72 zł 1, ,21 zł ,56 zł ,56 zł 1, ,79 zł ,40 zł ,40 zł 1, ,37 zł ,23 zł ,23 zł 1, ,79 zł ,07 zł ,07 zł ,07 zł NPV ,73 zł IRR 6,18% Planowane przychody z tytułu eksploatacji biogazowni Przedmiotowa biogazownia będzie generowała w stosunku rocznym następujące przychody: Przychody z tytułu produkcji energii elektrycznej: Przychody z tytułu sprzedaży energii czarnej: P 1 przychody z tytułu sprzedaży energii czarnej ; E e ilość energii elektrycznej wprowadzonej do sieci; C c cena energii czarnej (ustalona na poziomie ceny za rok 2011); Przychody z tytułu sprzedaży praw majątkowych otrzymanych z uwagi na produkcję energii odnawialnej (zielonych certyfikatów): P 2 przychody z tytułu sprzedaży zielonych certyfikatów E ec ilość energii elektrycznej wyprodukowanej; C z cena zielonego certyfikatu (ustalona zgodnie z wysokością opłaty zastępczej na rok 2012); Przychody z tytułu sprzedaży granulatu produkowanego z pofermentu: P 3 przychody z tytułu sprzedaży pofermentu M ilość wyprodukowanego granulatu (przy założeniu wykorzystania połowy rzeczywiście produkowanego pofermentu i zwiększenia jego suchej masy do wartości ok 65%); C z cena granulatu (ustalona zgodnie z wartością opałową produkowanego granulatu w stosunku do wartości opałowej i ceny peletu drzewnego); 63

64 Z uwagi na zakładane całkowite wykorzystanie produkowanej w kogeneracji energii cieplnej oraz moc elektryczną biogazowni poniżej 1 MW i wytwarzanie biogazu rolniczego zakłada się możliwość uzyskania dodatkowych praw majątkowych w postaci żółtych certyfikatów: P 2 przychody z tytułu sprzedaży żółtych certyfikatów E ec ilość energii elektrycznej wyprodukowanej; C G cena żółtego certyfikatu; Przychody z tytułu uzyskania tego typu certyfikatów założono do 2018 roku. Łączny przychód dla biogazowni w pierwszym roku działania: Zarówno wartość energii czarnej jak i zielonych certyfikatów rośnie stabilnie od kilku lat i nadal przewiduje zachowanie tego wzrostu. Wzrost ten szacuje się na ok. 5 % rocznie. W przypadku biogazowni wzrostowi ulegną również ceny substratów, jednak ten wzrost szacuje się na nieco niższy, a koszty substratów stanowią ok. 60 % przychodów biogazowni. Ogólny wzrost dochodu należy przyjąć na poziomie ok. 3% w skali roku. Z uwagi na konsultowaną obecnie ustawę o OZE trudno jest dokładnie prognozować popyt i ceny energii produkowanej w biogazowni. Rozpoczęcie produkcji w planowanej instalacji nastąpi już po wejściu w życie nowej ustawy (minimum 1,5 roczny okres projektowo przygotowawczy), w związku z czym instalacja będzie działała według nowych zasad. Rozpoczęcie produkcji w pierwszym okresie obowiązywania ustawy będzie korzystne dla projektu. Zgodnie z nim dopłaty do produkcji energii elektrycznej z biogazu o planowanej w tym przypadku mocy źródła będą wyższe niż obowiązujące obecnie, lecz ich wielkość będzie z każdym rokiem spadała. Generalnie zapisy projektu nowej ustawy są korzystne dla produkcji energii z biogazu szczególnie w przypadku małych mocy instalowanych. Koszty eksploatacji biogazowni W przypadku biogazowni podstawowym kosztem jest koszt wykorzystywanych substratów. Na ten koszt złoży się: Koszt zakupu kiszonki cenę jednej tony na bramie szacuje się na 105 zł koszt roczny: 8000 ton x 105 zł = zł Koszt trawy i wywaru gorzelnianego szacuje się przede wszystkim jako koszt transportu z uwagi na to iż są to substraty odpadowe zł koszt roczny: zł. Koszty utrzymania instalacji, koszty pracownicze, remontów, itd. uśredniono w okresie żywotności instalacji. Uśrednienie takie jest konieczne z uwagi na to, iż niektóre koszty występują co pewien okres czasu a mają znaczna wartość np. remont kogeneratora. Koszty te wyniosą ,00 zł. Łączny koszt eksploatacji obiektu szacowany jest na ,00 zł rocznie. 64

65 Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnych źródeł finansowania Dla potrzeb analizy przyjmujemy założenia zgodnie z pkt. Planowane całkowite nakłady inwestycyjne oraz najbardziej popularne progi dofinansowań możliwych do otrzymania 30% i 70%. Inwestycja bez dofinansowania: NPV ,73 zł IRR 6,18 % Dofinansowanie na poziomie 30% kosztów kwalifikowanych projektu: NPV zł IRR 11,70 % Dofinansowanie na poziomie 70% kosztów kwalifikowanych projektu: NPV zł IRR 33,72 % Jak widać z powyższych danych zdobycie dofinansowania w znacznym stopniu podnosi efektywność ekonomiczną przedsięwzięcia. Bardzo dobrze obrazuje to prosty czas zwrotu dla trzech przypadków przedstawionych poniżej: Rodzaj projektu Projekt bez dofinansowania Projekt dofinansowany w 30% Projekt dofinansowany w 70% Prosty czas zwrotu SPBP 9 lat 7 miesięcy 6 lat 8 miesięcy 2 lata 11 miesięcy Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Przeprowadzono badania ankietowe wśród mieszkańców gminy Lubycza Królewska, dzięki którym można wstępnie ocenić nastawienie społeczeństwa do realizacji tego typu inwestycji. Badania przeprowadzono w sposób telefoniczny poprzez kontakt z 10 losowo wybranymi mieszkańcami gminy. Wszystkie 10 osób, które brały udział w badaniu akceptują budowę biogazowni na terenie gminy Lubycza Królewska. Mieszkańcy liczą przede wszystkim na nowe miejsca pracy i obniżki cen energii. Ponadto ich zdaniem budowa biogazowni może przynieść następujące korzyści: bogacenie się gminy, zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego regionu, utylizacja odpadów z przetwórstwa mięsnego, wykorzystanie potencjału surowcowego występują nadwyżki płodów rolnych, które się marnują, rozwój rolnictwa, dostęp do biogazu. Tylko jedna osoba, posiada obawy związane z funkcjonowaniem biogazowni, które dotyczą uciążliwości zapachowej. Osoby biorące udział w badaniu podkreślały, że na terenie gminy występuje duże bezrobocie i biogazownia jest szansą dla mieszkańców na poprawę ich sytuacji finansowej. Mieszkańcy gminy Lubycza Królewska oczekują, że realizacja tego typu inwestycji będzie 65

66 poprzedzona rzetelną akcją informacyjną, która pozwoli wszystkim mieszkańcom zapoznać się z tematyką produkcji biogazu. Pozwoli to rozwiać pewne wątpliwości i świadomie uczestniczyć w kształtowaniu gminy. Nie bez znaczenia jest również często poruszana kwestia, która dotyczy zastosowania w biogazowni rozwiązań, które zapewnią najwyższy możliwy poziom bezpieczeństwa. Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem obiektu Uruchomienie biogazowni wpłynie na wzrost zatrudnienia w sposób bezpośredni oraz pośredni, co w sumie będzie skutkowało możliwością zatrudnienia dla kilkudziesięciu osób. Bezpośrednio na terenie biogazowni powstaną 4 nowe miejsca pracy związane z bieżącą obsługą (dozowanie substratów, suszenie pofermentu) i dozorem instalacji. Jej funkcjonowanie przyczyni się ponadto do wzrostu zatrudnienia w sposób pośredni poprzez nowe miejsca pracy w sektorze rolniczym, dostarczającym substraty do biogazowni z upraw celowych. Dodatkowe miejsca pracy będą powstawać sezonowo w okresie zbiorów upraw energetycznych i podczas nawożenia pól pofermentem. Ze względu na konieczność systematycznych dostaw substratów do biogazowni, konieczne będzie także korzystanie z zewnętrznych usług logistycznych. Aby zapewnić prawidłową pracę instalacji, należy wykonywać regularny serwis poszczególnych urządzeń, który będzie zlecany firmom specjalizującym się w tego typu usługach. Tak więc biogazownia przyczyni się do wzrostu zatrudnienia na poziomie lokalnym, jak i regionalnym. Relacje z władzami lokalnymi Stanowisko władz gminy Lubycza Królewska wobec budowy biogazowni na ich terenie można określić jako neutralne. Władze gminy na pierwszym miejscu stawiają bezpieczeństwo i komfort życia mieszkańców. Do podjęcia rozmów na temat budowy biogazowni na terenie gminy, konieczne jest przedstawienie szczegółów dotyczących jej proponowanej lokalizacji, wykorzystanych substratów, zastosowanej technologii czy przewidywanego oddziaływania na otoczenie. Władze gminy nie są przeciwne tego typu inwestycjom, ale wymagają, aby instalacja zapewniała najwyższy możliwy poziom bezpieczeństwa zarówno dla okolicznych mieszkańców jak i środowiska przyrodniczego. Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Budowa biogazowni na terenie gminy Lubycza Królewska jest zgodna z kierunkami działań w zakresie racjonalnego użytkowania zasobów naturalnych, zamieszczonych w Strategii Rozwoju Gminy Lubycza Królewska na lata W celu realizacji tego założenia planuje się zwiększać wykorzystanie źródeł energii odnawialnej. Ponadto budowa biogazowni pozytywnie wpisuje się w koncepcję zmniejszania emisji zanieczyszczeń powietrza realizowaną poprzez zmianę wykorzystywanych źródeł energii na bardziej przyjazne dla środowiska, między innymi dzięki wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii. Gmina Lubycza Królewska posiada opracowane Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, który jest uchwalony dla części obszaru gminy. Jednak w opracowanych dokumentach nie przewidziano obszarów przeznaczonych pod budowę biogazowni rolniczych. 66

67 Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Etap realizacji inwestycji Głównym źródłem zanieczyszczeń stałych będą prace ziemne oraz konstrukcyjne. Przewiduje się, że spośród powstających odpadów stałych największy udział będą stanowiły: odpady konstrukcyjne, metalowe, oraz wydobyta z wykopów ziemia. Głównym źródłem emisji zanieczyszczeń ciekłych będą pracownicy zatrudnieni przy realizacji inwestycji. Przewiduje się, że spośród emitowanych zanieczyszczeń ciekłych największy udział będą stanowiły szlamy ze zbiorników bezodpływowych służących do gromadzenia nieczystości. Głównym źródłem emisji zanieczyszczeń gazowych będzie praca urządzeń i maszyn budowlanych. Przewiduje się, że spośród emitowanych zanieczyszczeń gazowych największy udział będą stanowiły: SO 2, NO 2, CO. Są to typowe produkty powstałe w wyniku spalenia oleju napędowego. Wyżej wymienione emisje będą miały charakter lokalny, krótkotrwały, niezorganizowany. W przypadku prowadzenia prac budowlanych zgodnie z obowiązującymi standardami, stosując sprawne urządzenia, nie przewiduje się znaczącego oddziaływania na środowisko. Większość uciążliwości związanych z realizacją inwestycji zasięgiem nie wykroczy poza teren działek graniczących z placem budowy. Etap eksploatacji inwestycji Nie przewiduje się występowania emisji zanieczyszczeń ciekłych. Całość procesu jest prowadzona w szczelnej instalacji, wszelkie odcieki powstające przy zakiszaniu również są zbierane i wprowadzane do procesu. Powstający poferment jest gromadzony w szczelnych zbiornikach magazynowych i wykorzystywany jako nawóz lub przetwarzany na paliwo biomasowe. Głównym źródłem emisji zanieczyszczeń gazowych będzie praca kogeneratora. Przewiduje się, że spośród emitowanych zanieczyszczeń gazowych największy udział będą stanowiły: NOx, CO, SO 2, CxHy. Są to typowe produkty powstałe w wyniku spalenia biogazu. Wyżej wymienione emisje będą miały charakter lokalny, stały, zorganizowany. Na etapie eksploatacji planowanej biogazowni nie przewiduje się wystąpienia ponadnormatywnych emisji zanieczyszczeń. Większość uciążliwości zw. z eksploatacją inwestycji zasięgiem nie wykroczy poza teren wnioskowanej działki. Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Etap realizacji inwestycji Głównym źródłem emisji hałasu i drgań będzie praca urządzeń i maszyn budowlanych. Stosowane przy realizacji tego typu inwestycji maszyny charakteryzują się dość dużą uciążliwością akustyczną. Drgania mogą wystąpić jedynie podczas prac budowlanych z użyciem ciężkiego sprzętu. 67

68 Wyżej wymienione emisje będą miały charakter lokalny, krótkotrwały, niezorganizowany. W przypadku emisji hałasu zasięg uciążliwości akustycznych nie wykroczy poza teren działek graniczących z placem budowy. Drgania wzbudzane przez pracę ciężkiego sprzętu będą odczuwalne maksymalnie do kilkudziesięciu metrów od strefy pracy urządzenia. Etap eksploatacji inwestycji Głównym źródłem emisji hałasu i drgań będzie praca kogeneratora. Wnioskowana technologia przewiduje umieszczenie ww. urządzenia w specjalnym wyciszonym kontenerze, ograniczy to poziom hałasu, o co najmniej 35% poza nim oraz całkowicie wyeliminuje drgania. Wyżej wymienione emisje będą miały charakter lokalny, stały, zorganizowany. W przypadku emisji hałasu zasięg uciążliwości akustycznych nie wykroczy poza teren wnioskowanej działki. Wpływ na krajobraz i zmniejszenie bioróżnorodności Wpływ na krajobraz Etap realizacji inwestycji Krótkotrwałym negatywnym oddziaływaniem na krajobraz w fazie realizacji inwestycji będzie widok zaplecza budowy (maszyny, kontenery socjalne), znaków ostrzegawczych oraz nasypów, powstałych w wyniku robót ziemnych. Po zakończeniu realizacji przedsięwzięcia oddziaływanie to zostanie usunięte. Etap eksploatacji inwestycji Teren, na którym będzie realizowana inwestycja jak i obszary wokół planowanej inwestycji nie posiada szczególnych walorów architektoniczno krajobrazowych. Dominującym elementem krajobrazu wnioskowanego terenu jest pozostałość po byłym PGR Dyniska Nowe, tereny okoliczne to przede wszystkim grunty rolne oraz tereny zabudowy zagrodowej i jednorodzinnej. Planowana inwestycja wprowadzi nowe elementy do krajobrazu, dominującymi konstrukcjami nowoprojektowanej inwestycji będą zbiorniki fermentacyjne i magazynowe. Prawdopodobnie będą to obiekty okrągłe o ścianach pionowych pokryte membranowym dachem podtrzymywanym sprężonym powietrzem. W związku z tym, iż całość planowanej inwestycji ogranicza się do terenu znajdującego się w bezpośrednim sąsiedztwie istniejących budynków gospodarczo przemysłowych, nie przewiduje się żadnego oddziaływania na krajobraz ze strony nowopowstałych budowli. Zarówno gabaryty poziome jak i wysokość oraz forma planowanych budowli nie wpłynie negatywnie na istniejący krajobraz. Ponadto wszystkie budowle będą w kolorach stonowanych i odpowiednich ze względu na istniejące zagospodarowanie terenu. Wpływ na bioróżnorodność Etap realizacji inwestycji Brak oddziaływania Etap eksploatacji inwestycji Przewiduje się, że funkcjonowanie biogazowni w sposób pośredni przyczyni się do zmiany w składzie gatunkowym terenów uprawnych. W okolicznych gospodarstwach rolnych, które będą stanowiły źródło substratu dostarczanego do nowo projektowanej instalacji, dojdzie do zmiany 68

69 uprawianych roślin ze zbóż, buraków cukrowych na typowo energetyczne rośliny (np. kukurydza). Zakres zmian a co za tym idzie wpływ na bioróżnorodność na tym etapie inwestycji jest niemożliwy do oszacowania. Należy podkreślić, że zmiany składu gatunkowego będą dotyczyły terenów rolnych, które nie odgrywają dużego znaczenia w zachowaniu bioróżnorodności. Lokalizacja biogazowni w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Obszar inwestycji nie znajduje się w granicach terenów chronionych wymienionych w Ustawie o ochronie przyrody (t.j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880). Najbliższy rezerwat to rezerwat Machnowska Góra, który znajduje się w odległości ok. 7 km od miejsca inwestycji w kierunku południowo-zachodnim. Powołany został w celu ochrony roślinności kserotermicznej z licznymi chronionymi gatunkami flory i fauny. W rezerwacie dominują ciepłolubne murawy stepowe. Ważnym celem ochrony jest zachowanie dużej populacji storczyka purpurowego. Inne rośliny, które tutaj występują to: goryczka krzyżowa, storczyk kukawka, szafirek miękkolistny oraz dziewięćsił popłocholistny. Najbliższy park krajobrazowy to Południoworoztoczański Park Krajobrazowy, znajdujący się w odległości ok. 13 km od miejsca inwestycji w kierunku południowo-zachodnim. Na terenie parku można spotkać: rysia, jelenia, wilka, łosia, rzadkie nietoperze: gacek szary, borowiec wielki i mopek oraz nieliczne w Polsce ptaki, w tym pięknie ubarwione kraski. Na otwartych przestrzeniach możemy spotkać łasicę, gronostaja, a nad wodą wydrę. Bardzo bogaty i zróżnicowany jest świat owadów. Park jest miejscem bytowania modliszki, nadobnicy alpejskiej i wielu innych gatunków. Licznie reprezentowany jest świat roślin objętych ochroną. Między innymi znajdziemy tam: powojnik pstry, rosiczkę, widłak torfowy, wroniec, kłokoczkę południową, lilię złotogłów, śnieżyczkę przebiśnieg, kruszczyk szerokolistny i buławnik wielkokwiatowy. Najbliższy Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk to Dolina Szyszły. Znajduje się w odległości ok. 3,5 km od miejsca inwestycji w kierunku północnym. W ostoi występują lasy i zadrzewienia 20%, łąki i pastwiska 60%, inne tereny rolne 2%, mokradła 15%, zbiorniki wodne i cieki 2%, inne 1%. Najbliższy park narodowy to Roztoczański Park Narodowy, znajduje się w odległości ok. 47 km od miejsca inwestycji w kierunku północno-zachodnim. Występują tu wszystkie typowe zwierzęta leśne: jeleń, sarna, dzik, wilk lis, borsuk, kuna, a nad wodami wydra. Okresowo spotyka się łosia i rysia. Liczne są owadożerne ssaki chronione (ryjówki), gryzonie z rodziny pilchowatych (orzesznica popielica), a także nietoperze. Spośród ponad 200 gatunków ptaków około 130 gnieździ się regularnie na terenie Parku (m.in.: orlik krzykliwy, trzmielojad, bocian czarny, dzięcioł białogrzbiety, muchołówka białoszyja i mała). Z gadów spotyka się licznie jaszczurki wraz z padalcem w formie turkusowej, zaskrońca, żmiję zygzakowatą oraz żółwia błotnego. Wśród płazów liczne są traszki, kumaki, grzebiuszka, rzekotka oraz żaby zielone i brunatne. Najbliższy Specjalny Obszar Ochrony ptaków to Dolina Szyszły, znajduje się w odległości ok. 2,7 km od miejsca inwestycji w kierunku północno wschodnim. W ostoi występuje 137 gatunków ptaków (117 lęgowych), z czego 30 wymienionych jest w Załączniku I Dyrektywy Ptasiej (30 lęgowych), zaś 15 ujętych jest w Polskiej czerwonej księdze zwierząt (8 lęgowych). Ponadto, z ciekawych gatunków widziano w ostoi: orzełka, gadożera i kobczyka. Najbliższy Obszar Chronionego Krajobrazu to Roztoczański OCHK, znajduje się w odległości ok. 18 km od miejsca inwestycji w kierunku północno-zachodnim. W granicach ww. obszaru można 69

70 spotkać rzadkie gatunki zwierząt, szczególnie ptaki. Są to: perkoz rdzawoszyi występujący na stawach w Rudzie Różanieckiej i Lublińcu Nowym oraz puchacz w okolicy Rudy Różanieckiej. Z ssaków spotyka się często dzika, sarnę i jelenia Aspekty organizacyjne i formalno-prawne procesu inwestycyjnego budowy biogazowni Aspekty prawne Inwestycja polega na budowie instalacji wytwarzającej biogaz rolniczy oraz jednocześnie paliwo biomasowe. W związku z czym jest to inwestycja z zakresu odnawialnych źródeł energii wpasowująca się w proekologiczną politykę europejską i krajową. Inwestowanie w odnawialne źródła energii, w tym w biogaz, jest zgodne z wszystkimi dokumentami prawnymi dotyczącymi ochrony środowiska, zagospodarowania odpadów oraz rolnictwa. Na poziomie europejskim są to mi.in: Zielona Księga: Europejska strategia na rzecz zrównoważonej, konkurencyjnej i bezpiecznej energii COM (2006) przyjęta przez Komisję Europejską 8 marca 2006 roku; Europejska Polityka Energetyczna z dnia 10 stycznia 2007 r.; Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r.; w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE. Na poziomie krajowym: Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze zm.); Polityka energetyczna Polski do roku 2030, która jest załącznikiem do uchwały nr 202/2009 Rady Ministrów z dnia 10 listopada 2009 r; obecnie konsultowany projekt Ustawy o OZE. Na poziomie wojewódzkim: Strategia Rozwoju Województwa Lubelskiego na lata (Uchwała Sejmiku Woj. Lubelskiego Nr XXXVI/530/05 z dn r.); Plan gospodarki odpadami dla Województwa Lubelskiego (Uchwała Sejmiku Woj. Lubelskiego Nr IX/134/03 z dnia 16 czerwca 2003 r.); Program Zrównoważonego Rozwoju Rolnictwa i Obszarów Wiejskich Województwa Lubelskiego (Uchwała Sejmiku Woj. Lubelskiego Nr XXXIV/486/05 z dnia 23 maja 2005 r.). Na poziomie samorządowym: Strategia Rozwoju Gminy Lubycza Królewska na lata Analiza aktualnego stanu formalno-prawnego inwestycji Obecnie teren, wskazany jako potencjalna lokalizacja inwestycji, należy do prywatnego właściciela. Zaleca się, aby prawo do działki inwestycyjnej Inwestor (np. spółka celowa) nabył na zasadzie własności. Formalnie może to być wykonane na kilka sposobów np. zakup na podstawie umowy kupna sprzedaży, wniesienie prawa do gruntu aportem w przypadku spółki itd. Z uwagi na typowo budowlany charakter inwestycji nie zaleca się stosowania umów dzierżawy nawet długoterminowych. 70

71 Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń W przypadku biogazowni najistotniejszymi decyzjami i pozwoleniami, jakie należy uzyskać są: Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia Decyzję wydaje wójt gminy po zasięgnięciu opinii Powiatowego Inspektoratu Sanitarnego oraz uzgodnieniu Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko (Dz. U. z 2010 r. Nr 213 poz. 1397) biogazownie rolnicze o zainstalowanej mocy elektrycznej niższej niż 0,5 MWel zostały wyjęte z grupy potencjalnie znacząco oddziaływujących na środowisko, jednak instalacje większe, nadal w niej pozostają. Ponieważ planowana moc przedmiotowej biogazowni wynosi 0,5 MW warto zastanowić się nad jej niewielkim obniżeniem w celu uniknięcia pełnej oceny. Co prawda zaliczenie biogazowni do kategorii potencjalnie znacząco oddziaływujących na środowisko nie oznacza pełnej procedury z automatu, jednak w 90% przypadków obie instytucje opiniujące optują za pełną procedurą, a wójt jako instytucja władna do wydawania wiążących decyzji w przeciągu całości postępowania przychyla się do ich zdania. Przeprowadzenie pełnej procedury wiąże się ze sporządzeniem karty informacyjnej i raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, wspomnianym już uzgodnieniem ze strony RDOŚ i przeprowadzeniem konsultacji społecznych. Czas, jaki zajmuje całość tej procedury może być bardzo różny od ok. dwóch miesięcy do nawet znacznie ponad roku. Natomiast koszt dla pełnej procedury wyniesie ok zł. Decyzja lokalizacyjna Dla przedmiotowej lokalizacji nie ma obowiązującego planu zagospodarowania przestrzennego. W związku z tym możliwe jest uzyskanie decyzji lokalizacyjnej na dwa sposoby. Pierwszy to ustalenie miejscowego planu zagospodarowania. Jest to rozwiązanie czasochłonne, jednak dające całkowitą pewność możliwości realizacji inwestycji. Plan miejscowy ustala Wójt, jednak nie robi tego na wniosek. Tak więc jeżeli gmina jest w trakcie lub zamierza uchwalać plan dla danego obszaru jest możliwe ustalenie planu pod konkretną inwestycję. Jednak nawet w takim przypadku procedura uchwalania planu jest długotrwała. Drugą możliwością jest uzyskanie warunków zabudowy. Uzyskanie ich wymaga spełnienia warunków zgodnie z art. 61 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym. Zazwyczaj największym problemem jest spełnienie warunku tzw. dobrego sąsiedztwa. Lokalizacja inwestycji z założenia jest wybrana, jako nieoddziaływująca na ludzi i środowisko w sposób nadmierny. Biogazownia planowana jest na terenie istniejącego gospodarstwa rolnego, najbliższymi budynkami są zabudowania gospodarskie, hale itp. Zabudowa mieszkaniowa oddalona jest o ok. 300 m od planowanej inwestycji. W związku z tym, nie powinno być problemu ze spełnieniem tego warunku. Aby otrzymać decyzję należy złożyć wniosek określający rodzaj zabudowy, podstawowe parametry techniczne, przeznaczenie itd. Warunki przyłączenia do sieci elektroenergetycznej Aby otrzymać warunki przyłączenia określające techniczne warunki współpracy naszej bioelektrowni z siecią, należy złożyć odpowiedni wniosek do lokalnego operatora sieci elektroenergetycznej. Do wniosku należy załączyć decyzję lokalizacyjną (wyrys i wypis z miejscowego 71

72 planu zagospodarowania przestrzennego lub warunki zabudowy), oraz w terminie 7 dni od złożenia wniosku uiścić opłatę w wysokości 30 zł za każdy wnioskowany kilowat mocy przyłączanej. W przypadku przedmiotowej biogazowni opłata wyniesie ok zł. Opłata ta jest rodzajem kaucji, która zostaje w późniejszym etapie odjęta od rzeczywistych kosztów przyłączenia, które ponosi wnioskodawca. Warunki wydawane są na dwa lata, z możliwością przedłużenia w przypadku udowodnienia, iż inwestycja jest w trakcie realizacji. Zakład energetyczny może odmówić wydania warunków przyłączeniowych w przypadku, kiedy nie istnieją techniczne możliwości przyłączenia, tzn. lokalna linia energetyczna lub GPZ, do których planujemy się podłączyć nie są w stanie przyjąć określonej mocy. Wpis do rejestru producentów biogazu Działalność gospodarcza w zakresie wytwarzania energii elektrycznej z biogazu rolniczego oraz wytwarzania biogazu rolniczego, jako produktu końcowego, jest działalnością regulowaną i wymaga wpisu do rejestru producentów biogazu. Zgodnie z art. 9p ust. 2 Prawa Energetycznego organem prowadzącym rejestr jest Prezes Agencji Rynku Rolnego. Prawo Energetyczne nakłada na przedsiębiorstwa prowadzące biogazownie pewne obowiązki, w tym wymóg wykorzystania surowców wskazanych w definicji biogazu rolniczego (art. 3 punkt 20a Prawa Energetycznego), jak również wymóg prowadzenie dokumentacji dotyczącej między innymi ilości i rodzajów surowców wykorzystywanych do wytworzenia biogazu, a także ilość wytworzonego biogazu. Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Przygotowanie dokumentacji technicznej rozpoczyna się od wykonania projektu technologicznego. Ten projekt zawsze wykonywany jest przez dostawcę technologii. Do jego wykonania potrzeba zazwyczaj informacji na temat ilości i rodzaju dostępnych substratów, parametrów energetycznych, jakie instalacja ma osiągać. Następnym etapem jest wykonanie koncepcji technicznej inwestycji. Koncepcja taka powinna zawierać podstawowe założenia do projektowania związane z ilością i wielkością budynków i budowli, ich wzajemnego położenia, usytuowania i połączeń technologicznych. Przygotowanie takiej koncepcji powinno być oparte o dane dostawcy technologii z uwagi na to, iż na jej podstawie będą opracowywane inne dokumenty takie jak raport o oddziaływaniu na środowisko, wniosek o warunki zabudowy oraz w późniejszym etapie projekt budowlany. Do wykonania dokumentacji budowlano-instalacyjnej koniecznej do późniejszego uzyskania pozwolenia na budowę konieczne jest uzyskanie innych decyzji i pozwoleń, które nakładają na projektanta ograniczenia. Do tych decyzji należą przede wszystkim decyzja środowiskowa, warunki zabudowy, warunki przyłączenia mediów, warunki zjazdu itp. Przed złożeniem dokumentacji projektowej Inwestor musi mieć prawo do dysponowania gruntem na cele budowlane. Istotne jest iż prawo to musi dotyczyć działki inwestycyjnej oraz działek na trasie przyłącza energetycznego lub innych sieci energetycznych jeśli sieci te przez te działki przebiegają. 72

73 Pozwolenie na budowę Pozwolenie na budowę wydaje właściwy organ, z tym, że w przypadku niniejszej inwestycji będzie starosta. Przygotowanie i złożenie wniosku o pozwolenie na budowę obejmuje przede wszystkim wykonanie projektu budowlanego. W skład projektu budowlanego wchodzą: projekt zagospodarowania działki lub terenu, projekt architektoniczno-budowlany obiektu. charakterystykę planowanej inwestycji, uzgodnienia w zakresie wymagań odnośnie uzbrojenia terenu, planowania i zagospodarowania terenu (ZUD), uzgodnienia dotyczące wytwarzanych odpadów, emitowanych zanieczyszczeń do atmosfery, stref ochrony ujęć wody, geologii itp. uzgodnienia w zakresie wymagań przeciwpożarowych, uzgodnienia w zakresie zachowania przepisów BHP, uzgodnienia w zakresie wymagań higieniczno-sanitarnych, oraz ochrony epidemiologicznej, zgoda na podłączenie obiektu do sieci wodno-kanalizacyjnej, wydanie warunków technicznych podłączenia i uzgodnienia rozwiązań, oraz wszystkie inne uzgodnienia konieczne do uzyskania prawomocnego pozwolenia na budowę, Ponadto koniecznym jest oświadczenie o dysponowaniu gruntem (gruntami) na cele budowlane dla całości przedsięwzięcia oraz decyzje i pozwolenia uzyskane wcześniej np. decyzja lokalizacyjna Budowa i rozruch instalacji Budowa instalacji będzie rozpoczęta od przygotowania terenu, czyli wyrównania, ogrodzenia, oznakowania, przygotowania placów składowych, zaplecza socjalnego itd. Następnie rozpocznie się etap prac ziemnych związanych z posadowieniem budowli i budynków biogazowni. Wykonane zostaną wykopy pod zbiorniki fermentacyjne magazynowe, fundamenty pod budynek technicznosocjalny oraz budynek związany z produkcją granulatu z pofermentu. W kolejnym etapie zostaną wykonane prace betonowe z zakresu wykonania płyt dennych oraz ścian zbiorników, fundamentów i ścian budynków oraz części betonowej silosów przejazdowych kiszonki. Następnie zostaną wykonane wszelkie instalacje technologiczne, czyli instalacje przyjmowania i podawania substratu oraz rozprowadzenia substratu między komorami, instalacja gazowa, instalacja elektryczna, instalacja grzewcza oraz instalacje związane z produkcją granulatu. Dla wszystkich instalacji zostaną wykonane próby oraz inwentaryzacja geodezyjna. Zostanie przeprowadzony montaż sterowni SN i nn, transformatora oraz przyłącza do sieci elektroenergetycznej. Kolejnym krokiem będzie wykonanie dróg dojazdowych oraz prac wykończeniowych budynków. Wykonane zostanie ocieplenie fermentorów oraz zamontowane membrany gazoszczelne. Na koniec zostanie zamontowany moduł kogeneracyjny oraz wykonane próby ruchowe wszystkich urządzeń. Próby wykonane będą przed uruchomieniem kogeneratora w związku z czym koniecznym jest wcześniejsze wykonanie przyłącza energetycznego i podanie napięcia. Elementy, jakie należy sprawdzić to przede wszystkim pompy substratu, pompy wody do ogrzewania komór, silniki mieszadeł, systemy sterowania i bezpieczeństwa itd. 73

74 Następnym etapem będzie rozruch technologiczny. Rozruch ten można przeprowadzić na dwa sposoby, z wykorzystaniem gnojowicy lub ciepłego pofermentu. Rozruch z wykorzystaniem wyłącznie gnojowicy trwa znacznie dłużej i jeśli jest to możliwe należy dążyć do wykorzystania ciepłego pofermentu. Substrat taki można uzyskać z istniejącej biogazowni lub oczyszczalni ścieków prowadzącej proces odzysku biogazu. W pierwszych trzech, czterech tygodniach wydzielania się biogazu korzystnie jest go zagospodarować poprzez spalanie w mobilnym bojlerze gazowym. Komory fermentacyjne wymagają ogrzewania wykorzystanie takiego bojlera pozwoli na jego zapewnienie bez konieczności ponoszenia kosztów innego paliwa koniecznego do pozyskania energii cieplnej. Ponadto, jeśli nie wykorzystujemy produkowanego biogazu i tak należy go spalić w pochodni awaryjnej. W pierwszym okresie rozruchu w odpowiedni sposób dozujemy poszczególne substraty stopniowo zwiększając obciążenie komór. Przy odpowiednim poziomie produkcji rozpoczyna się proces testowania i rozruchu kogeneratora. Po przeprowadzeniu testów całość instalacji może rozpocząć stałą produkcję energii. Pozwolenie na użytkowanie Po zakończeniu etapu budowlanego należy uzyskać pozwolenie na użytkowanie całości instalacji. W tym celu należy złożyć wniosek do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego. Do wniosku należy załączyć szereg dokumentów, m.in. opinię straży pożarnej, sanepidu, całość dokumentacji budowlanej i wykonawczej, protokoły sprawdzeń poszczególnych instalacji, dokumentację geodezyjną. Dokumenty, które należy załączyć do wniosku o pozwolenie na użytkowanie pochodzą z całego procesu inwestycyjnego w związku z tym istotne jest staranne prowadzenie całości dokumentacji i jej gromadzenie w jednym miejscu. Całość procesu pozyskiwania pozwolenia zajmie od dwóch do trzech miesięcy, o ile dokumentacja jest prawidłowa i kompletna oraz instalacja jest wybudowana zgodnie z przedstawioną dokumentacją. Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności Podstawowym problemem i powodem oporu społecznego w przypadku inwestycji biogazowych jest niewiedza na temat tych instalacji i panujące w społeczeństwie przekonanie o tym, iż wszelkie nowe inwestycje będą szkodliwe i uciążliwe dla mieszkańców. Dlatego też podstawowym działaniem, zarówno Inwestora jak i organów władz lokalnych, powinna być kampania informacyjna dotycząca przedmiotowej inwestycji. Należy przybliżyć społeczeństwu, czym jest tego typu instalacja i jakie może przynieść korzyści dla regionu. Najlepszą metodą przeprowadzenia akcji informacyjnych jest zorganizowanie spotkań z lokalną społecznością, w których będą uczestniczyli przedstawiciele Inwestora oraz władz lokalnych. Pozytywne efekty przynosi również wskazanie dobrych przykładów, tzn. działających instalacji biogazowych. Można to zrealizować poprzez zorganizowanie wycieczki studyjnej do istniejącego obiektu. Obejrzenie pracującej biogazowni jest najlepszym sposobem wskazania, jakiego typu inwestycja ma powstać. Pozwala na dokładne wyjaśnienie procesu, opisu wszelkich działań i ewentualnych zagrożeń. Daje również możliwość stwierdzenia czy taka instalacja jest czy nie jest uciążliwa dla otoczenia. W większości przypadków po przeprowadzeniu spotkań informacyjnych oraz wyjazdu studyjnego większość głosów sprzeciwu milknie. Ważnym jest tu jednak ścisła współpraca Inwestora 74

75 i władz lokalnych. Poparcie ze strony lokalnych liderów jest niezbędne do powodzenia inwestycji na danym terenie. Zawarcie niezbędnych umów związanych z budową, przyłączeniem do sieci i zapewnieniem substratów W przypadku biogazowni umowy związane z budową instalacji zazwyczaj ograniczają się do zawarcia jednej umowy z dostawcą technologii, który jednocześnie jest głównym wykonawcą. Większość firm dostarczających technologię, czyli know how dotyczące procesu, jednocześnie wykonuje całość instalacji. Wiąże się to z brakiem chęci ujawniania szczegółów technologicznych i niekiedy latami wypracowanych rozwiązań technicznych. Jednak niektóre firmy realizują tylko i wyłącznie część budowlaną związaną bezpośrednio z technologią, nie realizują wszelkich obiektów pobocznych, dróg, przyłącza energetycznego, itp. wówczas konieczne jest zwarcie pobocznych umów na realizacje tych obiektów. Podobnie będzie w przypadku przedmiotowej inwestycji, ponieważ w jej skład wchodzi budowa członu do przygotowania granulatu z pofermentu. Dobrym rozwiązaniem jest wybór generalnego wykonawcy odpowiadającego za całość inwestycji, którego podwykonawcami będą firma dostarczająca technologię oraz inne firmy budowlano instalacyjne. Konieczne jest zawarcie umowy przyłączeniowej, jednak jest to standardowa procedura. Schemat umowy jest sporządzany przez lokalnego operatora. Do sporządzenia takiej umowy wystarczają informacje zawarte we wniosku o warunki przyłączenia i są to przede wszystkim: określenie podmiotu wnioskującego, moc przyłączeniowa wprowadzana do sieci i z niej pobierana, rodzaj źródła energii, miejsce przyłączenia, itp. Biogazownia potrzebuje stałych dostaw substratów, w związku z czym konieczne jest zawarcie umów na ich dostawę. Z uwagi na żywotność projektu oraz kalkulacje finansowe (substraty mają największy udział w kosztach eksploatacji) korzystne jest zawieranie umów długoterminowych. Wiadomo, że z punktu widzenia dostawcy, dynamiki rynku rolnego itd., bardzo trudno będzie podpisać umowy na okres kilkunastu lat. Jednak podpisywanie umów krótszych niż 5 lat szczególnie w przypadku dużych dostawców jest ryzykowne. Wycofanie się głównego dostawcy lub nagła zmiana ceny substratu może poważnie zagrozić opłacalności działania instalacji. Umowa powinna zapewniać dostawę substratu o odpowiednich parametrach w odpowiednich okresach. 75

76 Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta L.p. 1. Wybór lokalizacji, idea i ocena wstępna zakresu projektu 2 2. Pozyskanie nieruchomości 2 3. Podpisanie umów na substraty 2 4. Wybór oferty technologicznej 2 5. Harmonogram realizacji Uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia Okres trwania (m-ce) 6. Uzyskanie decyzji lokalizacyjnej 2 9 ROK I ROK II ROK III ROK IV 7. Uzyskanie warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej 4 8. Uzyskanie pozwolenia na budowę 6 9. Wykonanie prac przygotowawczych (przygotowanie placu budowy, wykonanie przyłączeń czasowych prąd, woda) Budowa Uzyskanie pozwolenia na użytkowanie 12. Rozruch 4 3 Rys. 21. Harmonogram realizacji inwestycji Źródło: Opracowanie własne 76

77 Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Dofinansowanie można pozyskać ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego Osi Priorytetowej VI Środowisko i czysta energia, Działanie 6.2 Energia przyjazna środowisku. O dofinansowanie projektów z wyżej wymienionego działania mogą ubiegać się następujące podmioty: Jednostki samorządu terytorialnego, Związki, porozumienia i stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego, Samorządowe jednostki organizacyjne sektora finansów publicznych posiadające osobowość prawną, Spółki prawa handlowego, w których większość udziałów lub akcji posiadają jednostki samorządu terytorialnego lub ich związki, Podmioty działające w oparciu o ustawę z dnia 19 grudnia 2008 r. o partnerstwie publicznoprywatnym (Dz.U. z 2009 r., Nr 19, poz. 100). Maksymalny poziom dofinansowania z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego dla wniosków składanych w ramach konkursu wynosi 85% kosztów kwalifikowanych. Istnieje możliwość skorzystania ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w ramach II konkursu Programu priorytetowego p.n.: System zielonych inwestycji (GIS Green Investment Scheme) Część 2) Biogazownie rolnicze. Konkurs skierowany jest do podmiotów (osób fizycznych, osób prawnych lub jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną). Dofinansowanie w II konkursie udzielane będzie w formie dotacji do 30% kosztów kwalifikowanych dla dotacji. Wnioskodawcy mogą ubiegać się o dodatkowe dofinansowanie w formie pożyczki udzielanej do 45% kosztów kwalifikowanych przedsięwzięcia. Istnieją również na polskim rynku finansowym produkty komercyjne w postaci kredytów na budowę źródeł wytwarzających zieloną energię. Takie produkty finansowe pozwalające na finansowanie biogazowni rolniczych w swojej ofercie posiada Bank Ochrony Środowiska. Ponadto w uzasadnionych przypadkach BOŚ Bank jest w stanie współfinansować projekty jako partner finansowy nie tylko kredytodawca. Obecnie jesteśmy pod koniec puli dofinansowań w związku z czym nie ma aż tak wielu możliwości ich pozyskania. Większość z programów prowadzi ostatnie nabory w tym roku. Nie jest oczywiście możliwe przygotowanie inwestycji, aby zdążyć w nich wystartować. Projekt będzie mógł się starać o dofinasowanie z puli między innymi z zasobów Regionalnego Programu Operacyjnego. Co do kryteriów dotyczących możliwości uczestnictwa można spodziewać się, że będą one podobne jak w poprzedniej perspektywie, jednak należy również liczyć się z rozszerzeniem tych wymagań. 77

78 Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych Na terenie powiatu tomaszowskiego funkcjonują następujące stowarzyszenia i organizacje, które wspierają rozwój gospodarczy w regionie: Stowarzyszenie Wspierania Działalności i Rozwoju Ziemi Tomaszowskiej w Tomaszowie Lubelskim Tomaszowskie Forum Gospodarcze w Tomaszowie Lubelskim Tomaszowska Agencja Rozwoju Regionalnego w Tomaszowie Lubelskim Stowarzyszenie Wspierania Działalności i Rozwoju Ziemi Tomaszowskiej w Tomaszowie Lubelskim Do głównych celów organizacji należy między innymi aktywizacja indywidualnej aktywności i przedsiębiorczości, rozbudzanie potencjału gospodarczego, budowanie klimatu przyjaznego rozwojowi biznesu, promowanie regionu, działania na rzecz rozwoju rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego, propagowanie wymiany doświadczeń i inne. Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Podstawową rolą samorządów we wspieraniu inwestycji z zakresu odnawialnych źródeł energii jest prowadzenie rzetelnej kampanii informacyjnej dotyczącej możliwości wykorzystania energii odnawialnej. Sposobu działania poszczególnych technologii, eliminowania niewiedzy na ten temat wśród społeczeństwa, z której to niewiedzy wynikają obawy. Również wspieranie inwestorów planujących tego typu inwestycje w znacznym stopniu pomaga w przełamaniu zazwyczaj występującej niechęci dla tego typu inwestycji. Istotną rolą i możliwością samorządów jest przewidzenie w lokalnych planach zagospodarowania terenów pod energetykę odnawialną. Istnienie takich terenów w gminie pozwala uniknąć długich terminów oczekiwania na zmianę lub ustanowienie planu miejscowego Analiza SWOT przedsięwzięcia Mocne strony przedsięwzięcia: Wysoka sprawność pozyskiwania energii, Produkcja i wykorzystanie dwóch rodzajów energii, Wykorzystanie lokalnych zasobów, Położenie w pobliżu dużego gospodarstwa rolnego, Produkcja paliwa biomasowego, Możliwość otrzymania dofinansowania. Słabe strony przedsięwzięcia: Wrażliwość na ceny substratów, Brak znajomości technologii przez lokalną społeczność, 78

79 Szanse: Uzyskiwanie dużych ilości energii i zwiększanie przychodu instalacji, Możliwość dystrybucji dwóch rodzajów energii oraz otrzymania dodatkowych dofinansowań, Związanie ze sobą lokalnych dostawców, Współpraca z dużym lokalnym dostawcą, Uzyskanie dodatkowych przychodów z tytułu sprzedaży paliwa biomasowego, Zmniejszenie kosztów inwestycyjnych poprzez dofinansowanie. Zagrożenia: Wzrost cen substratów skutkujący zmniejszeniem efektywności finansowej, Możliwość protestów społecznych, Możliwość braku dystrybucji energii elektrycznej będącej głównym źródłem dochodu, Możliwość braku technicznych warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej Podsumowanie i możliwości implementacji Przedmiotowy projekt realizacji budowy małej biogazowni utylizacyjno-rolniczej (0,5 MWe) wraz z produkcją brykietu z odpadu pofermentacyjnego w miejscowości Dyniska Nowe jest możliwy do realizacji. W pobliżu planowanej lokalizacji znajduje się odpowiednia ilość substratów oraz gruntów rolnych do zagospodarowania pofermentu. Lokalizacja inwestycji w pobliżu dużego gospodarstwa rolnego pozwala na pozyskanie strategicznego dostawcy substratów lub ewentualnie lokalnego operatora biogazowni. Realizacja inwestycji nie stwarza zagrożenia dla środowiska oraz mieszkańców zarówno na etapie realizacji jak i działania. Nie jest położona na terenach chronionych lub w ich bezpośrednim pobliżu. Jej efektywność ekonomiczna jest zadowalająca lub wysoka w przypadku pozyskania zewnętrznych dofinansowań. Z uwagi na charakter inwestycji jest ona wspierana zarówno przez władze europejskie, krajowe jak i samorządowe. Również z punktu widzenia formalno-prawnego realizacja inwestycji jest w pełni możliwa. Koniecznym i kluczowym jest przekonanie do tego typu inwestycji właściciela działki, która została wskazana jako inwestycyjna, który jednocześnie jest właścicielem całości dużego gospodarstwa rolnego, z którym biogazownia musi współpracować. Przy dobrej organizacji procesu inwestycyjnego istnieje możliwość realizacji w latach

80 5.2. Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Strzyżów wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie hrubieszowskim, w gminie Horodło. Rys Gmina Horodło Źródło: Opracowanie własne W jednym kompleksie, pod adresem ul. Bohaterów Września 10, Strzyżów, mieszczą się Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej w Strzyżowie, tel oraz Gimnazjum Publiczne im. ks. kard. Stefana Wyszyńskiego w Strzyżowie, tel Rys Szkoła Podstawowa i Gimnazjum Publiczne w Strzyżowie Źródło: Materiały własne 80

81 Rys. 23. Szkoła Podstawowa i Gimnazjum Publiczne w Strzyżowie. Po lewej budynek główny, w głębi budynek dydaktyczny z kotłownią, po prawej Dom Nauczyciela Źródło: Materiały własne Projekt architektoniczny, autorstwa inż. Ewy Chodaczek, został zatwierdzony przez Pełnomocnika Przew. KBUA przy Biurze Projektów Typowych i Studiów Budownictwa Miejskiego w Warszawie z dnia 27 XII 1962 r. nr T-348/62, został zrealizowany jako typowy, dwunastoklasowy budynek o powierzchni grzewczej 2544,2 m 2. Zabudowania składają się z budynku głównego BG, budynku dydaktycznego (sale specjalistyczne i część socjalna) BD, łącznika Ł oraz sali gimnastycznej SG. Zostały one umieszczone na działce, oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr 59/4, o powierzchni m 2 (KW 58711). Rys. 24. Plan sytuacyjny Szkoły Podstawowej i Gimnazjum Publicznego w Strzyżowie Źródło: Opracowanie własne 81

82 W roku 2011, przed sezonem grzewczym 20011/12, budynek główny zabudowy został termicznie zmodernizowany ocieplony. Ogrzewanie budynku zapewnia, od roku 1999, kotłownia zasilana lekkim olejem opałowym. Kotłownia ta ogrzewa również Dom Nauczyciela, który posadowiony jest na działce 59/3. Rys. 25. Schemat technologiczny kotłowni olejowej Źródło: Mokhtari L., Pietrewicz T.; Modernizacja kotłowni. Szkoła podstawowa w Strzyżowie. KO1 - KO2 - Kocioł wodny niskotemperaturowy ZUK - 170, moc 170 kw (Zakład Urządzeń Kotłowych w Prusicach) - 1 szt. Kocioł wodny niskotemperaturowy ZUK - 120, moc 120 kw (Zakład Urządzeń Kotłowych w Prusicach) - 1 szt. PA1 - Palnik olejowy RieIlo GulIiver RG 4S - l szt. PA2- Palnik olejowy RieIlo GuIliver RG 3 - l szt. 82

83 ZP - Zbiornik paliwa V u= 7,0 m3 (wykonanie warsztatowe) - 2 szt. NWP - Naczynie zbiorcze przeponowe Retlex E420 R - Regulator pogodowy AURA'95 AM z kompletem czujników (FRISKO - Wrocław) - 1 szt. O1 - Obieg c.o. mieszkań O2 - Obieg c.o. szkoły ZM - Zawór mieszający Danfoss HRE 3 DN32 z siłownikiem AMB 123 P1 - Pompa obiegowa c.o. obiegu O1 32POr 80C (LFP Leszno) - 1 szt. P2 - Pompa obiegowa c.o. obiegu O2 40POt 120 (LFP Leszno) - 1 szt. F- Filtr paliwa dwu drogowy OVENTROP 3/8" TM - Termomanometr 0100, p = O,4MPa, t = O C AS - Automatyczna stacja uzdatniania wody PROMAT 1,5 m3/h - 1 szt. ZB - Zawór bezpieczeństwa SYR 1915 ZW- Zawór wlewowy DN50 OVENTROP KO - Kaptur oddechowy DN32 OVENTROP W - Zawór odpowietrzający V ALMAT FS - Filtr siatkowy F032 ep - Czujnik poziomu SYR M - Czujnik poziomu oleju VM220 OVENTROP (Energia Wrocław) - l szt. L - Licznik wody J l/z" POWGAZ T zew T p T O1 T O2 T k - Czujniki temperatury w komplecie z dostawa regulatora - l kpi Rys. 26. Od lewej: wejście do kotłowni, magazynu paliwa oraz pomieszczenia gospodarczego przyszłego miejsca dla kotłów na biomasę. Źródło: Materiały własne Kotłownia wykorzystuje dwa kotły o zróżnicowanej mocy, które pracują bezobsługowo, sterowane automatyką pogodową, z możliwością regulacji ręcznej (rys. 27). Rys. 27. Widok kotłów z armaturą do ciepłej wody. Od lewej: ZUK-170N, ZUK-120N Źródło: Materiały własne 83

84 Olej opałowy lekki wykorzystywany do zasilania kotłów, magazynowany jest w dwóch jednakowych zbiornikach stalowych o łącznej pojemności 14 m 3. Skróconą charakterystykę urządzeń grzewczych przedstawiono w poniższej tabeli. Wyszczególnienie Kocioł K1 Kocioł K2 Producent Zakład Urządzeń Kotłowych Prusice Zakład Urządzeń Kotłowych Prusice Typ kotła ZUK -170N ZUK -120N sprawność cieplna η 91 % 91 % Palnik Riello RG 4S Riello Gulliver RG3 moc osiągalna No 180 kw 121 kw Rzeczywista moc kotła N N= N 0 η Rzeczywista moc kotłowni maksymalna 163,80 kw 110,1 kw 273,91 kw 274 kw Tabela 27. Charakterystyka urządzeń grzewczych Źródło: Opracowanie własne Obiekt będący przedmiotem niniejszego studium celowości został wybrany do analizy w Ekspertyzie wskazującej pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego opracowanej na potrzeby realizacji projektu Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości), którego elementem jest również to studium celowości. Metodyka wyboru projektu była wielostopniowa. W pierwszym etapie przeanalizowano kierunki rozwoju OZE wskazane w dokumentach programowych i strategicznych województwa lubelskiego. Następnie dokonano oceny atrakcyjności poszczególnych sektorów OZE w oparciu o wielokryterialną punktową metodę M.E. Portera. W wyniku tej oceny, jako atrakcyjne wskazano: biogaz, energetykę wodną, energetykę wiatrową, biomasę stałą oraz energetykę słoneczną. Jako mniej atrakcyjne wskazano geotermię i biopaliwa: biodiesel i bioetanol. W kolejnym etapie wskazano listę obiektów możliwych do realizacji w woj. lubelskim na podstawie wyników realizacji projektu Energetyczni kreatorzy zmian współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W trakcie budowy bazy przeprowadzano rozmowy z ekspertami, instytucjami, instytutami, pracownikami ODR-ów, pracownikami uczelni, oraz z przedstawicielami zakładów produkcyjnych. Przeprowadzono również rozmowy z przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym z samorządami. W ich wyniku stworzona została lista obiektów, które zostały poddane dalszej analizie. Oceny dokonano wg kryteriów: Społecznych: a) tworzenie miejsc pracy przyznawano 5 punktów za jedno stałe miejsce pracy powstałe bezpośrednio w wyniku realizacji projektu oraz 2 punkty w przypadku, kiedy miejsce pracy powstanie pośrednio; 84

85 b) styczność z dokumentami strategicznymi parametr oceniany był na poziomie 10 punktów, jeżeli styczność występowała na poziomie gminy i powiatu, a 5 punktów jeżeli styczność występowała tylko na jednym z tych poziomów; c) aspekt promocyjno-marketingowy wyżej oceniane były projekty o wysokim potencjale marketingowym i możliwości powielania w przyszłości; Gospodarczych: a) wykorzystanie lokalnych zasobów promowane były obiekty wykorzystujące zasoby lokalne i regionalne; b) wpływ na bezpieczeństwo energetyczne wyżej oceniane były projekty, z których energię można wykorzystywać w systemie lokalnym, np. lokalna elektrociepłownia miejska wykorzystująca biomasę jako paliwo; c) zmiana kierunku przepływu strumieni pieniężnych za energię wysoką ocenę otrzymywały projekty, których realizacja przyczyniłaby się do zahamowania odpływu środków wydatkowanych na zakup paliw do produkcji energii w regionie; Środowiskowych: a) mała ingerencja obiektu w środowisko wysoko punktowane były obiekty, które w niewielkim stopniu oddziałują na środowisko i nie mają cech destruktywnego wpływu na jego jakość; b) ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami produkcji energii promowane były obiekty charakteryzujące się najwyższym potencjałem redukcji emisji gazów cieplarnianych: c) mała ilość odpadów kryterium oceny stanowiła ilość odpadów generowanych podczas eksploatacji obiektu; uwzględniano rozwiązania małoodpadowe, jak również możliwości zagospodarowania tych odpadów. Najwyżej oceniony został projekt polegający na wykorzystaniu granulatu z biomasy w Zespole Szkół w Strzyżowie, natomiast jako projekt rezerwowy wskazano zakład produkcji peletu z biomasy drzewnej w miejscowości Deszkowice Drugie. Kryteria oceny obiektów Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina 1a. 1b. 1c. 2a. 2b. 2c. 3a. 3b. 3c. Punktacja 1 Wykorzystanie granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych hrubieszowski Horodło budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum w Strzyżowie Zakład produkcji peletu z biomasy 2* drzewnej w miejscowości zamojski Sułów Deszkowice Drugie *obiekt rezerwowy Tab. 28. Obiekty wybrane do opracowania studium celowości na podstawie dokonanej oceny punktowej Źródło: Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji, B. Kościk, A. Kupczyk 85

86 Wykorzystanie biomasy do produkcji energii Projekt przewiduje wykorzystanie granulatu z biomasy do produkcji ciepła w budynku szkoły w Strzyżowie, w gminie Horodło poprzez zastąpienie aktualnie używanych kotłów na olej opałowy kotłami spalającymi biomasę w postaci peletu. W wielu opracowaniach wykazano, że wytwarzanie energii cieplnej z biomasy jest tańsze niż produkcja energii w oparciu o kopaliny. Dlatego też wykorzystanie biomasy do celów energetycznych w kraju jest coraz powszechniejsze. Na obszarach wiejskich modernizuje się liczne lokalne ciepłownie, aktualnie opalane węglem, olejem opałowym i przystosowuje się je do efektywnego, wysokosprawnego spalania zrębków, granulatu drzewnego lub słomy. Ponadto należy zauważyć, że w związku z ograniczonymi zasobami paliw konwencjonalnych przewiduje się stały wzrost cen kopalin, co w przyszłości jeszcze bardziej uatrakcyjni odnawialne źródła energii. Biomasa, według definicji Unii Europejskiej, oznacza podatne na rozkład biologiczny frakcje produktów, odpady i pozostałości przemysłu rolnego (łącznie z substancjami roślinnymi i zwierzęcymi), leśnictwa i związanych z nim gałęzi gospodarki, jak również podatne na rozkład biologiczny frakcje odpadów przemysłowych i miejskich 42. Obowiązująca od 8 marca 2010 r. zmiana rozporządzenia 43 m.in. rozszerza definicję biomasy: biomasa stałe lub ciekłe substancje pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, które ulegają biodegradacji, pochodzące z produktów, odpadów i pozostałości z produkcji rolnej oraz leśnej, a także przemysłu przetwarzającego ich produkty, a także części pozostałych odpadów, które ulegają biodegradacji, oraz ziarna zbóż niespełniające wymagań jakościowych dla zbóż w zakupie interwencyjnym określonych w art. 4 rozporządzenia Komisji (WE) nr 687/2008 z dnia 18 lipca 2008 r. ustanawiającego procedury przejęcia zbóż przez agencje płatnicze lub agencje interwencyjne oraz metody analizy do oznaczania jakości zbóż ( ) i ziarna zbóż, które nie podlegają zakupowi interwencyjnemu. Biomasa ma dominujący udział w wykorzystaniu OZE w energetyce cieplnej i zawodowej. Przewidywany jest dalszy, dynamiczny wzrost jej zużycia. Z uwagi na obecne uwarunkowania, w tym szybko rosnące ceny kopalnych nośników energii, biomasa jest bardzo pożądanym surowcem energetycznym. Podstawowym kierunkiem rozwoju energetycznego wykorzystania biomasy jest i prawdopodobnie będzie produkcja energii cieplnej. Coraz szerzej biomasa wykorzystywana jest do ogrzewania domów, zwłaszcza na wsi i z każdym rokiem rośnie liczba domowych instalacji grzewczych przystosowanych do jej spalania. 42 Dyrektywa 2001/77/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 września 2001 r. w sprawie wspierania produkcji na rynku wewnętrznym energii elektrycznej wytwarzanej ze źródeł odnawialnych. 43 Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 14 sierpnia 2008 r. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązków uzyskania i przedstawienia do umorzenia świadectw pochodzenia, uiszczenia opłaty zastępczej, zakupu energii elektrycznej i ciepła wytworzonych w odnawialnych źródłach energii oraz obowiązku potwierdzania danych dotyczących ilości energii elektrycznej wytworzonej w odnawialnym źródle energii Dz. U. Nr 156/2008 r., poz. 969, ze zm. 86

87 ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE BIOMASY BIOPALIWA STAŁE drewno opałowe: zrębki, trociny, ścinki, wióry, brykiety, palety, pozostałości z rolnictwa: słoma zbóż, rzepaku i uprawy energetyczne, osady ściekowe, inne, w tym makulatura BIOPALIWA GAZOWE biogaz rolniczy (fermentacja gnojowicy), biogaz z fermentacji odpadów przetwórstwa spożywczego, biogaz z fermentacji osadów ściekowych, wysypiskowy gaz syntezowy BIOPALIWA CIEKŁE biodiesel-paliwo rzepakowe, etanol, metanol, paliwa płynne z drewna: benzyna, oleje biooleje. Rys. 28. Systematyka energetycznego wykorzystania biomasy. Źródło: Grzybek A., 2003.: Energia odnawialna wybór na nowe stulecie: Budowa lokalnych rynków biomasy. RCDRRiOW Poświętne. Płońsk. W Polsce dla celów energetycznych wykorzystywane jest głównie drewno odpadowe pochodzące z lasów i przemysłu drzewnego. Stosowane są dotychczas następujące rodzaje drewna energetycznego: niskowartościowe sortymenty pozyskiwane z lasu, drewno z szybko odrastających plantacji, resztki z przemysłu drzewnego oraz starodrzewy. Na szybko odrastających plantacjach, drewno produkowane jest w zagajnikach z odmian o wysokich pędach pni. Główną rolę odgrywają tu wierzby i topole, częściowo również olchy i robinie. Pod względem składu chemicznego drewno jest substancją niejednorodną, zawierającą głównie celulozę, hemicelulozę, ligninę i wodę. Wraz z wiekiem drzewa nasila się proces lignifikacji: zawartość ligniny w drewnie wzrasta, a zawartość wody maleje. Drewno charakteryzuje się niewielką zawartością azotu (ok. 0,2%) oraz siarki (0,1%). Zawiera 50-52% węgla, 40-44% tlenu oraz 6-6,5% wodoru 44. Istotnymi parametrami rozdrobnionych odpadów drzewnych, z punktu widzenia nie tylko samego procesu spalania, ale także przechowywania, zadawania do kotła i warunków jego eksploatacji, są gęstość usypowa, zawartość popiołu, składników palnych, zanieczyszczeń, a przede wszystkim wilgotność. Drewno składa się w 20-60% z wody. Zawartość wody w świeżym drewnie zależy głównie od gatunku drewna i jest wyższa w przypadku drewna o mniejszym ciężarze właściwym. Wartość opałowa drewna jest tym większa im mniejsza jest jego wilgotność. Im niższa wilgotność, tym mniej energii zużywane jest na odparowanie wody w procesie spalania i tym efektywniejszy jest proces energetyczny. Trociny stanowią około 10% drewna przerabianego w tartakach. Są także produktem ubocznym skrawania, frezowania itp. w zakładach bardziej zaawansowanej obróbki drewna. Oczyszczone z drewna kawałkowego stanowią cenne paliwo i mogą być wykorzystywane w kotłowniach. Poziom wilgotności trocin jest zróżnicowany i waha się od 6-10% do 45-65% dla trocin ze świeżo ściętego drzewa. Przy wilgotności 5-15% zawartość popiołu wynosi mniej niż 0,5%. Wady trocin to trudności związane z magazynowaniem, skłonność do zaparzania (trociny bukowe)

88 i podatność na zawilgocenia. Z uwagi na te słabe punkty trociny powinny być spalane w pierwszej kolejności. Wióry są, podobnie jak trociny, produktem ubocznym przemysłu drzewnego, powstającym podczas skrawania i frezowania. Cechą charakterystyczną wiórów jest niska wilgotność (5-15%). Zawierają niewielką ilość zanieczyszczeń. Zrębki drzewne to rozdrobnione drewno w postaci długich na 5-50 mm ścinków o nieregularnych kształtach. Są produkowane: podczas pierwszego trzebienia drzewostanów, wierzchołków i innych pozostałości po wyrębach, podczas obrabiania kłód w tartakach, na szybkorosnących plantacjach wierzby, z odpadów drzewnych w dużych zakładach przetwarzających drewno. Wartość opałowa zrębków wynosi 6-16 MJ kg -1, wilgotność 20-60%, a zawartość popiołu, którą zwiększa ewentualne zanieczyszczenie kamieniami, glebą i piaskiem stanowi od 0,6 do 1,5% suchej masy. Zrębki są doskonałym paliwem dla kotłów, wykorzystuje się je również do produkcji płyt wiórowych i jako topnik w hutnictwie. Wadą tego paliwa jest wrażliwość na zmiany wilgotności powietrza i podatność na choroby grzybowe. Długo magazynowane zrębki powinny być co jakiś czas przewracane. Kora to wartościowy pod względem energetycznym odpad przemysłu drzewnego, stanowiący od 10 do 15% masy pozyskiwanego drewna. Jej wartość opałowa wynosi 18,5-20 MJ kg -1, wilgotność 55-65%, a zawartość popiołu, który ma tendencję do żużlowania stanowi 1-3% suchej masy. Część kory zostaje podczas obróbki drewna przetworzona na trociny. Korę przed podaniem do kotła podajnikiem ślimakowym należy poddać zrębkowaniu w rębaku z górnym zasypem, zrębkowanie kory przebiega jednak szybko i pochłania niewielkie ilości energii 45. Pelet i brykiet, czyli paliwo uszlachetnione cechuje się wysoką wartością opałową, związaną z niską wilgotnością i małą objętością oraz z dużym ciężarem właściwym. Zaletą peletu i brykietu jest ich jednolita wielkość, ułatwiająca wykorzystanie 46. Przeprowadzone badania dowodzą, że w Polsce bardzo ważnym źródłem energii odnawialnej pochodzącej z biomasy jest słoma. Słoma może stanowić poważne źródło energii nie wpływające ujemnie na efekt cieplarniany pod warunkiem utrzymania jej wilgotności na poziomie nie wyższym niż 25%. Na cele energetyczne mogą być przeznaczone wyłącznie gospodarskie nadwyżki słomy, ponieważ priorytetem winno być jej wykorzystywanie do równoważenia bilansu glebowego materii organicznej 47. Do tych celów może być użyta praktycznie słoma wszystkich rodzajów zbóż oraz rzepaku i gryki. Jednak ze względu na właściwości najczęściej używana jest słoma: żytnia, pszenna, rzepakowa i gryczana oraz słoma i osadki kukurydzy. Słoma owsiana ze względu na bardzo niską temperaturę topnienia popiołu nie jest zalecana jako paliwo Jakubiak M., Kordylewski W Pelety podstawowym biopaliwem dla energetyki. Archiwum Spalania, vol. 8, nr Harasimowicz-Hermann G., Hermann J., 2004: Reprodukcja glebowej materii organicznej w uprawie roślin energetycznych. Mat. Konf. Nowe aspekty hodowli i technologii uprawy buraka cukrowego oraz traw na cele energetyczne, Bydgoszcz-Zacisze,

89 Słoma wykorzystywana do celów energetycznych musi spełniać określone wymagania technologiczne. Oceny jakości dokonuje się na podstawie wartości opałowej, wilgotności, oraz stopnia zwiędnięcia słomy. Najlepiej, aby paliwo było jak najbardziej suche, wtedy podczas spalania nie wydziela się tlenek węgla, wzrasta sprawność spalania i nie pojawiają się problemy z podawaniem paliwa do kotła. Wysoka wilgotność słomy może powodować trudności podczas magazynowania, rozdrabniania oraz transportu sieczki do kotła. Maksymalna dopuszczalna zawartość wilgoci zawiera się w granicach 18-22%. W praktyce wartość opałowa słomy przy standardowej wilgotności (nieprzekraczającej 15%) wynosi od 14,0 do 15,2 MJ kg -1. Podobnie jak w przypadku drewna, w przybliżeniu 1,5 tony słomy jest równoważne energetycznie jednej tonie węgla. Spalanie słomy jest procesem bardziej kłopotliwym niż spalanie drewna. Spowodowane jest to głównie jej odmiennym składem chemicznym, a w szczególności zwiększoną w stosunku do drewna zawartością chloru i azotu wpływających na wyższy poziom emisji tlenków azotu NO i związków chloru. Problemy technologiczne z zapiekaniem ruchomych części palenisk może powodować podwyższona zawartość związków krzemu i potasu. Skład chemiczny słomy rosnącej na polu jest parametrem niezależnym od człowieka. Po jej ścięciu można jednak stosować pewne zabiegi poprawiające jej właściwości paliwowe. Należy do nich pozostawienie niesprasowanej słomy na pokosie, poddając działaniu wody deszczowej. Doświadczalnie stwierdzono, że zabieg taki sprzyja częściowemu wypłukaniu niektórych składników sprawiających kłopoty przy spalaniu. Istnieją też pewne różnice w przydatności gatunków słomy z różnych zbóż do spalania w kotłach. Ze względu na niższą zawartość siarki, chloru, potasu oraz krzemu wysoko ceni się np. słomę rzepakową. Natomiast ze względu na podwyższoną zawartość zw. krzemu i potasu problemy może powodować w szczególności słoma jęczmienna. Na rynku cena zakupu słomy na cele energetyczne nie zależy od jej składu chemicznego, ale od wartości opałowej, a w praktyce od wilgotności. Zaletą wykorzystania słomy jako paliwa, szczególnie przy niewielkich odległościach pól od kotłowni, jest możliwość zmagazynowania słomy w miejscu zbioru. Po zakończeniu prac w rolnictwie i rozpoczęciu sezonu grzewczego wykorzystuje się wolny sprzęt rolniczy do transportu słomy do kotłowni. Dodatkowe zatrudnienie pozwala zmniejszyć skutki braku pracy na terenach wiejskich w okresie zimowym. Szczegółowe rozwiązanie dotyczące zakupu, zbioru i transportu słomy do kotłowni będzie zależeć od warunków lokalnych, przy czym w warunkach duńskich wykształcił się system kontraktacji słomy i dostarczania przez rolników z własnych magazynów do kotłowni w uzgodnionych terminach, co wydaje się rozwiązaniem optymalnym 48. Do celów energetycznych wykorzystuje się również ziarno zbóż, w tym głównie owsa i kukurydzy 49,50. Ziarno, ze względu na niewielkie rozmiary, z jednej strony łatwiej transportować i magazynować w porównaniu do słomy, a z drugiej strony daje ono możliwość zastosowania pełnej automatyzacji procesu zadawania paliwa do kotła. Proces spalania ziarna odbywa się w specjalnych palnikach, które wymagają dostarczenia odpowiedniej ilości powietrza oraz utrzymywania innych temperatur spalania niż powszechnie stosowanych temperatur dla biomasy [Janowicz 2006]. 48 M. Kaszak; Efektywność energetyczna produkcji nośników energii z biomasy Praca inż. ATR WM, MiBM Kwaśniewski D., Produkcja i wykorzystanie ziarna owsa jako odnawialnego źródła energii. Problemy Inżynierii Rolniczej, 3, Żabiński A., Sadowska U., Ciepło spalania ziarniaków zbóż z podrodziny wiechlinowatych. Inżynieria Rolnicza 5(130),

90 Przyszły, rosnący rynek dla biomasy mogą uzupełnić plantacje roślin energetycznych, w tym szybko rosnących wierzb krzewiastych zakładanych na gruntach rolniczych odłogowanych, marginalnych okresowo nadmiernie wilgotnych oraz zanieczyszczonych przez przemysł, na których produkcja żywności jest nieracjonalna 51,52. Spośród drzew szybko rosnących na uwagę zasługują głównie topole. Wartościowe źródło surowców do produkcji energii odnawialnej stanowią również wydajne trawy wieloletnie z rodzaju Miscanthus. W zmodernizowanej kotłowni olej opałowy lekki zostanie zastąpiony alternatywnym paliwem w postaci peletu, uznawanego na świecie za jeden z najlepszych substytutów paliw tradycyjnych. Pelet jest najbardziej efektywnym źródłem energii, jest też paliwem ekologicznym emisja dwutlenku węgla podczas spalania jest równa ilości dwutlenku węgla pochłoniętego przez rośliny podczas ich wzrostu, ponadto cena peletu jest konkurencyjna, a ich wartość energetyczna nie odbiega od innych paliw tradycyjnych. Pelet jest to granulatem produkowanym z odpadów drzewnych, jakimi są: trociny, wiórki czy zrębki, może też być produkowany ze słomy. Do produkcji peletu z drewna nie stosuje się lakierów ani lepiszcza, wyjątek stanowi słoma, w przypadku której lepiszcze musi być stosowane. Surowiec jest pod wysokim ciśnieniem zagęszczany i peletowany, tzn. wtłaczany do cylindrycznej formy, a następnie składowany i transportowany na sucho. Obecnie pelet drzewny jest dostępny w handlu w funkcjonalnych workach od 15 do 30 kg, dużych opakowaniach do 1000 kg, na paletach oraz luzem. Pelet luzem jest przewożone autocysternami i następnie przewodami transportu pneumatycznego podawane do miejsca ich przechowywania. Pelet ma niską zawartość wilgoci, nie przekraczającą 12%, niską zawartość popiołów (około 0,5%), a także niską zawartość substancji szkodliwych, jest jednak bardzo energetyczny 53. Dwa kg peletu zastępuje 1 litr oleju opałowego, 2 m 3 drewna to 5 metrów przestrzennych zrębków, a to daje 1 tonę peletu, z tony spalonego peletu zostaje około 4 kg popiołu zmiana paliwa na pelet to zmniejszenie emisji CO 2 o 2,5 kg 54. Pelet łączy ze sobą cechy dwóch rodzajów paliw: taniego, ale kłopotliwego w użyciu paliwa stałego i paliwa komfortowego w eksploatacji, ale drogiego, jakim jest olej opałowy, prąd czy gaz. Pelet jest to sucha biomasa w formie sprasowanego walca o średnicy 6 8 [mm] i długości dochodzącej do [mm]. Zalety peletu: ekologiczny opał, łatwy transport, wszechstronność (nadaje się zarówno do ręcznego zasypu jak też do kotłów zautomatyzowanych), zagospodarowanie odpadów drzewnych. Rys. 29. Pelety Źródło: Opracowanie własne. 51 Stolarski M., Szczukowski S., Tworkowski J. (2007) Charakterystyka wybranych biopaliw z biomasy stałej. Problemy Inżynierii Rolniczej 4, Szczukowski S., Tworkowski J., Stolarski M.J. (2006) Wierzba energetyczna. Wyd. Plantpress Kraków, 46 ss

91 Wady peletu: ograniczona dostępność z uwagi na mały popyt, brak możliwości (lub bardzo ograniczona) wyprodukowania we własnym zakresie z uwagi na drogie maszyny do przerobu, konieczność przechowywania w szczelnych workach lub suchych pomieszczeniach z uwagi na chłonność wilgoci. Pewnym utrudnieniem na naszym rynku jest brak polskiej normy dotyczącej peletu. Z tego powodu duże uznanie zdobyła sobie niemiecka norma DIN opracowana przez DIN CERTCO (Deutsches Institut für Normung), a także Certyfikat DIN Plus opracowany w 2002 r. W Strzyżowie jest zarejestrowana firma Pana Marka Karpińskiego zajmująca się produkcją i sprzedażą peletu drzewnych w ilości, obecnie, około 200 ton rocznie. Zakład Produkcyjny Peletu mieści się w Kopyłowie pod adresem: Kopyłów 8; Horodło tel , Podstawowe dane adresowe obiektu Dyrektor Szkoły Podstawowej Szkoła Podstawowa im. Marii Konopnickiej w Strzyżowie ul. Bohaterów Września 10, Strzyżów, tel Wójt Gminy Horodło Urząd Gminy Horodło ul. Jurydyka Horodło tel. (084) Lokalizacja obiektu jest przedstawiona na mapach stanowiących załączniki nr 4 i Opis technologii i podstawowe dane techniczno technologiczne Opis technologii Od momentu rozruchu kotłownia zużywała sezonowo od do l (średnio w sezonie ) oleju opałowego lekkiego. Z tej ilości paliwa uzyskiwano średnio 1437,8GJ ciepła na sezon. W 2011 r. zrealizowano inwestycję termomodernizacyjną budynku głównego szkoły, co skutkowało zmniejszeniem zużycia oleju w sezonie 2011/2012 w porównaniu do sezonów poprzednich. Ze względu na brak pełnych danych dotyczących sezonu grzewczego 2011/2012 niemożliwe jest precyzyjne określenie uzyskanych oszczędności. W celu dalszego zmniejszenia kosztów ogrzewania w najbliższym czasie planowane są prace związane z dociepleniem pozostałych budynków szkoły. Sezon grzewczy rok Zużycie oleju doba sezon długość ilość ilość koszt dni l l zł GJ Ciepło uzyskane* Średnia sezonowa temperatura zewnętrzna o C 91

92 1999/ / / / / / / / / / / / /2012 moc kotłowni [%] Sezon grzewczy rok Zużycie oleju doba sezon długość ilość ilość koszt dni l l zł GJ Ciepło uzyskane* 1999/ ,2 1653,8 2,5 2000/ ,3 1436,9 2,5 2001/ ,6 1500,0 2,5 2002/ ,0 1716,6 2,5 2003/ ,0 1500,0 2,5 2004/ ,2 1351,3 2,5 2005/ ,0 1519,4 2,5 2006/ ,5 1188,0 2,5 2007/ ,0 1318,9 2,5 2008/ ,2 1309,1 4,2 2009/ ,9 1502,5 2,3 2010/ ,7 1446,3 2,0 2011/2012** ** -** 1249,1 1,3 Średnio , ,8 2,5 *sprawność kotłów η = 0,91 **dane z początku kwietnia 2012 r., sezon grzewczy nie był zakończony Tab. 29. Zużycie oleju opałowego lekkiego Źródło: opracowanie własne. Średnia sezonowa temperatura zewnętrzna Kotłownia w dotychczasowym okresie eksploatacji pracowała poniżej mocy nominalnej, uzyskując średnią wieloletnią wynoszącą 1172,62 kw, tj. 63% maksymalnej mocy rzeczywistej. o C sezonowa wieloletnia sezon grzewczy Rys. 30. Moc uzyskiwana w kotłowni w sezonach grzewczych i średnia wieloletnia Źródło: opracowanie własne. Na wykresie przedstawiono także średnie moce uzyskiwane w poszczególnych sezonach. Zmienne temperatury zewnętrze wymuszały zróżnicowane obciążenia systemu grzewczego. Dlatego też, przy średnich sezonowych, zaznaczono możliwość wytworzenia mocy większej o 20%. Biorąc pod uwagę istniejące uwarunkowania proponuje się instalację dwóch jednakowych kotłów typu MAXI BIO, każdy o mocy 100 kw (łącznie 200 kw), wykorzystujących biomasę w postaci peletu (granulatu). Zostaną one umieszczone w pomieszczeniu gospodarczym, obok dotychczasowej 92

93 kotłowni. Natomiast zbiornik na pelet zostanie umiejscowiony na zewnątrz budynku, obok zbiornika na gaz propan-butan, zasilającego kuchnię. Schematy technologiczne kotłowni (miejsca, czynności i urządzeń) przedstawiono na rysunkach poniżej. Magazyn peletu (silos) Kotłownia Rys. 31. Schemat technologiczny miejsca linii technologicznej spalania peletu Pobieranie peletu ze zbiornika Transport do zbiornika zasypowego Dozowanie peletu Transport do palnika Rys. 32. Schemat technologiczny czynności linii technologicznej spalania peletu Spalanie peletu Zbiornik peletu Przenośnik do zbiornika zasypowego Zbiornik zasypowy Dozownik peletu Przenośnik do palnika Palnik Kocioł Rys. 33. Schemat technologiczny rozmieszczenia urządzeń linii technologicznej spalania peletu. Źródło: Opracowanie własne. Ze względu na brak miejsca na działce szkolnej, wariantowo można rozważyć podziemne systemy magazynowania peletu. Są to konstrukcje austriackie bądź niemieckie, o ładowności do 60 ton. Nie ma firmy polskiej, prowadzącej dystrybucję tych urządzeń; pozostaje jedynie import. Silosy te umieszcza się poniżej warstwy przemarzania, a powierzchnię nad nimi wykorzystuje jako parkingi lub podjazdy. Na powierzchnię wyprowadzona jest wtedy szczelna studzienka z odpornym na obciążenia włazem. Wszystkie zawory, elementy elektryczne, połączenia rurowe zamontowane są w tej studzience, na płycie szczelnie zamykającej zbiornik. Można też posadowić je na powierzchni ziemi lub częściowo wkopać, przykrywając grubą warstwą ziemi, miąższości większej niż metr. W proponowanym rozwiązaniu zaleca się zainstalowanie dwóch Kotłów MAXI BIO. Kocioł MAXI BIO jest płomienicowo-płomieniówkowym, niskotemperaturowym, kotłem wodnym 93

94 o trójciągowym przepływie spalin. Składa się on z komory spalania (płomienicy), drugiego i trzeciego ciągu płomieniówkowego oraz z komór nawrotnych łączących poszczególne ciągi spalinowe. Stosowanie opcjonalnych zawirowywaczy pozwala dodatkowo na obniżenie temperatury spalin intensyfikując wymianę ciepła nie tracąc jednocześnie doskonałych parametrów emisyjnych. W żadnym momencie płomień nie ma bezpośredniej styczności ze ścianą wodną kotła, co w wydatny sposób przyczynia się do zwiększenia żywotności urządzenia. Zgodnie z PN-EN rodzina kotłów Maxi Bio mieści się pod względem sprawności i emisyjności w 3, najwyższej klasie: kocioł może być stosowany do pracy w instalacji grzewczej zabezpieczonej otwartym naczyniem zbiorczym (instalacja systemu otwartego), przy zastosowaniu tzw. upustowego zaworu bezpieczeństwa termicznego o podwójnym działaniu umieszczonego na instalacji tuż za kotłem możliwe jest zastosowanie kotła do pracy w instalacji grzewczej zabezpieczonej zamkniętym naczyniem przeponowym (instalacja systemu zamkniętego), jeżeli zgodnie z powyższym rozporządzeniem kocioł (instalacja grzewcza) będzie zabezpieczona na odprowadzenie nadmiaru mocy cieplnej w razie awarii pompy lub braku zasilania. Paliwem stosowanym do spalania w kotle Maxi Bio jest pelet. W tabeli przedstawiono szacunkowe zużycie paliwa w obu kotłach. Rodzaj peletu Uzyskane ciepło Pelet (granulat) wartość opałowa masa właściwa zużycie sezon doba GJ MJ*kg -1 kg*m -3 kg m 3 kg m 3 Drewno 1 437,83 18, ,8 367,7 0,5 Słoma 1 437,83 17, ,1 402,2 0,6 Tab. 30. Szacowane zużycie pelet w kotłowniach Źródło: Opracowanie własne. Kocioł przeznaczony jest do pracy z nadmuchowymi palnikami na biomasowe paliwo stałe (pelet). Paliwo do kotła (palnika) jest podawane przy pomocy systemu, w skład którego wchodzą podzespoły: zbiornik zasypowy o pojemności 0,305 m 3 z nadstawką zwiększającą pojemność do 0,48 m 3 oraz podajnik. Do prawidłowej, automatycznej pracy kotła wymagany jest sterownik (regulator) kotłowy sterujący pracą urządzeń zasilających w paliwo, pozwalając na osiągnięcie sprawności do 95%. Spaliny z nowych kotłów będą odprowadzane za pomocą komina istniejącej kotłowni. Jednocześnie sugeruje się pozostawienie kotłowni olejowej w celu zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego budynków. Planowana moc i sprawność kotłowni Proponuje się instalację dwóch jednakowych kotłów typu MAXI BIO, o mocy 100 kw każdy, wykorzystujących biomasę w postaci peletu (granulatu), o łącznej mocy 200 kw. Charakterystykę techniczną przedstawiono w tabeli. 94

95 Wyszczególnienie Jednostka Czynnik kocioł kw 100 sprawność kotła 1 0,94 zbiornik zasypowy z nadstawką m 3 0,48 krotność napełniania zbiornika razy/doba 1 ilość kotłów szt 2 moc kotłowni kw 200 szacowane zużycie peletu w kotłowni drewno słoma szacowana ilość popiołu dobowe kg 391,0 427,6 sezonowe kg doba kg 6,5 27,1 sezon kg zanieczyszczenia SO 4 NOx dobowe kg 0,4811 2,96 0,34 sezonowe kg 100, ,12 71,89 pył (TSP=PM10) stężenie zanieczyszczeń μg*m -3 0, , , Tab. 31. Dane techniczne kotłowni Źródło: Opracowanie własne. Opis technologii zagospodarowania odpadów W projektowanym przedsięwzięciu powstałe w fazie przebudowy instalacji odpady w postaci gruzu, ziemi, pozostałości z przebudowy i montażu należy magazynować w sposób selektywny i zgodnie z wymogami ochrony środowiska. W miarę możliwości należy przekazać zgromadzone odpady innemu posiadaczowi w celu ich wykorzystania, odzysku lub też unieszkodliwienia, zgodnie z obowiązującymi kartami przekazania odpadów. W trakcie eksploatacji kotłowni, w wyniku spalania peletu powstaje popiół, który nie zawiera szkodliwych substancji i może być wykorzystywany jako dobry nawóz rolniczy 55,56. Popiół uzyskany po spaleniu biomasy jest nawozem potasowo-fosforowym z domieszką magnezu, wapnia i krzemionki. Z tego względu, że związki magnezu i wapnia występują w popiele w formie tlenkowej, mają one właściwości odkwaszające 57. Powstałe popioły z poszczególnych rodzajów biomasy różnią nie tylko ilością (tab.32), ale również składem chemicznym. W popiołach pochodzących ze spalania drewna dominuje CaO, zaś ze spalania słomy K 2 O. Rybak 58 uważa, że popiół uzyskiwany ze spalania słomy powinien być stosowany na obszarach rolnych, podczas gdy popiół z paliw drzewnych należy stosować tylko na obszarach leśnych. Rodzaj peletu Uzyskane ciepło sezon Popiół GJ kg kg doba Drewno 1437, ,5 55 Kalembasa D.: Ilość i skład chemiczny popiołu z biomasy roślin energetycznych. Acta Agrophysica 7(4), 2006, s Niedziółka I., Zuchniarz A Właściwości energetyczne wybranych rodzajów biomasy. Wieś Jutra, 8/9, Kaczor A Zasady nawożenia popiołem ze słomy. AR Lublin, s Rybak W Spalanie i współspalanie biopaliw stałych. Oficyna Wyd. Politechniki Wrocławskiej, Wrocław

96 Słoma 1 437, ,1 Tab. 32. Szacowana ilość popiołu ze spalania pelet w kotłowni Źródło: Opracowanie własne. Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Urządzenia przewidywane do zastosowania w nowej kotłowni mają istotne cechy wpływające na bezpieczeństwo ludzi przebywających na terenie szkoły i ochronę środowiska: eliminacja wybuchu gazów podczas rozpalania - 3 fazy rozpalania paliwa, niski współczynnik emisji CO duża komora spalania wyłożona materiałem szamotowym, bilans całościowy przetworzenia CO 2 równy jest zeru, sprawność spalania nawet do 95%, automatyczny i cichy proces rozruchu kotła, niska bezwładność cieplna podczas startu i zatrzymania, praca kotła w pełni zautomatyzowana, niski pobór energii elektrycznej, funkcja autoczyszczenia osad z rusztu palnika usuwany jest automatycznie. Modernizacja kotłowni polegająca na zastąpieniu kotłów na olej opałowy używanych obecnie w budynku szkoły, kotłami spalającymi na biomasę w postaci peletu, ma na celu również popularyzację biomasy wśród lokalnej społeczności, może stanowić inwestycję pokazową i być wzorem podobnych obiektów w gminie Horodło. Analiza dostępności zasobów do produkcji energii W granicach administracyjnych powiatu hrubieszowskiego znajduje się część lasów administrowanych przez nadleśnictwo: Mircze i Strzelce. Na podstawie danych uzyskanych z RDLP w Lublinie wyliczono, że w 2011 roku sprzedaż drewna opałowego z lasów państwowych wyniosła 48,9 tys. m 3 i w porównaniu z rokiem 2005 zwiększyła się o 14,7 tys. m 3 (tj. o 43%). Analizując dynamikę należy jednak stwierdzić, iż charakteryzuje się tendencją spadkową. Wyszczególnienie Potencjał Sprzedaż drewna opałowego w latach techniczny m 3 m 3 t GJ Mircze Strzelce Razem Dynamika Tab. 33. Sprzedaż drewna opałowego w latach z obszaru Lasów Państwowych według nadleśnictw. Źródło: Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Lublinie, 2012: Informacja pisemna. Nie uzyskano danych dotyczących sprzedaży drewna opałowego z lasów niepaństwowych leżących w powiecie hrubieszowskim. Wielkość tę oszacowano na podstawie znanej ilości pozyskanego drewna z lasów państwowych (średnio 2,10 m 3 /ha lasu). 96

97 W celu oszacowania łącznego potencjału drewna na cele energetyczne w powiecie hrubieszowskim oszacowano powierzchnię lasów na podstawie lesistości poszczególnych gmin. Uwzględniając wielkość sprzedaży drewna opałowego z lasów państwowych obliczono potencjał biomasy drzewnej możliwej do pozyskania z ich obszaru. Wyszczególnienie Powierzchnia lasów Zasoby drewna opałowego Zasoby drewna opałowego Energia ha m 3 t GJ Dołhobyczów 3406, Horodło 2734, Hrubieszów 3006, Mircze 2982, Trzeszczany 1218, Uchanie 1857, Werbkowice 1384, Razem 16591, Tab. 34. Zasoby energetyczne drewna opałowego w 2011 r. według gmin powiatu hrubieszowskiego według sprzedaży drewna z LP Źródło: Obliczenia własne. Z przeprowadzonych wyliczeń wynika, że w roku 2011 szacunkowe pozyskanie drewna opałowego z lasów powiatu hrubieszowskiego wyniosło 34,8 tys. m 3, tj. 22,6 tys. ton z lasów położonych w gminie Horodło pozyskano 16% surowca. Zasoby i wartość energetyczna drewna opałowego z lasów obliczono też według metody Europejskiego Centrum Energii Odnawialnej w Warszawie 59. Metoda ta pozwoliła na oszacowanie teoretycznych zasobów drewna z lasów w poszczególnych gminach powiatu hrubieszowskiego. Wyszczególnienie Powierzchnia lasów Teoretyczne zasoby drewna ha t/rok GJ Energia Dołhobyczów 3406, , ,52 Horodło 2734, , ,36 Hrubieszów 3006, , ,62 Mircze 2982, , ,74 Trzeszczany 1218,92 510, ,38 Uchanie 1857,70 777, ,34 Werbkowice 1384,91 579, ,23 Razem 16591, , ,18 Tab. 35. Teoretyczne zasoby drewna opałowego w 2011 r. według gmin powiatu hrubieszowskiego wg ECEO Źródło: Obliczenia własne. 59 Planowanie energetyczne na szczeblu lokalnym i regionalnym z uwzględnieniem odnawialnych źródeł energii. ECBREC, IBMER Warszawa

98 Szacunki przeprowadzone przy pomocy ECEO wykazały potencjał niższy o 69%. Szacunki przeprowadzone przy pomocy obydwu metod wykazały, że gmina Horodło posiada wystarczające zasoby biomasy pochodzenia leśnego do pokrycia potrzeb paliwowych analizowanej kotłowni. Możliwości pozyskiwania drewna na cele energetyczne z zasobów leśnych są ograniczone. Istnieje możliwość pozyskania dodatkowych ilości drewna z plantacji roślin szybkorosnących, uprawianych z przeznaczeniem na cele energetyczne. Według informacji uzyskanych z Lubelskiego Oddziału Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, w powiecie hrubieszowskim uprawiano wierzbę (Salix sp.) z przeznaczeniem na cele energetyczne na powierzchni 2,16 ha. Do obliczeń przyjęto następujące założenia: plon suchej masy wierzby wynosi 17,45 t/ha/rok, wartość energetyczna drewna pochodzącego z plantacji wynosi 19,12 GJ/t. Wyszczególnienie Powierzchnia plantacji Potencjalne zasoby Potencjał techniczny ha t GJ Powiat hrubieszowski 2,16 37,80 722,74 Tab. 36. Zasoby energetyczne drewna z plantacji wierzby w 2005 r. Źródło: Obliczenia własne. Odpady przemysłu drzewnego są znaczącym źródłem biomasy 60. Materiał energetyczny z tych źródeł w warunkach Lubelszczyzny charakteryzuje się dużym rozproszeniem. Odpady te wykorzystywane są przeważnie w miejscu powstawania. Do produkcji energii wykorzystywane jest również drewno z sadów oraz zieleni miejskiej (odnowienie, wyczystki). Jednak ich wykorzystanie dla celów energetycznych nie ma większego znaczenia, ze względu na rozproszenie oraz niewielką ilość tych zasobów w województwie 61. Bilans słomy, z pominięciem gminy miejskiej Hrubieszów był przeprowadzony dwoma metodami: wg Grzybek 62 oraz Denisiuk 63. Metody różniły się zastosowanymi wielkościami stosunku słomy do ziarna. Wg Denisiuka przyczyna różnic w uzyskanych wynikach tkwi w odmianach zbóż (starsze miały dłuższe źdźbło) oraz stosowanej technologii (współczesne urządzenia tracą mniej ziarna). Na podstawie przeprowadzonych szacunków bilansu słomy oceniono, iż w powiecie hrubieszowskim w 2010 r., wystąpiły nadwyżki słomy (wg met. Grzybek i in.) w ilości t ( GJ), przy udziale gminy Horodło t to jest 1,3% w skali powiatu. Po zastosowaniu współczynników podanych przez Denysiuka w powiecie stwierdzono niedobory w ilości t ( GJ), zaś w gminie Horodło to jest 8% w stosunku do całego powiatu. Gmina Czynniki Dołhobyczów Horodło Hrubieszów Mircze Trzeszczany Uchanie Werbkowice Wynik t Gradziuk P. (red.), 2003: Biopaliwa. Wieś Jutra, Warszawa. 61 Program Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii dla Województwa Lubelskiego. Raport II Uwarunkowania. Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie. Lublin Słoma - energetyczne paliwo. Wieś jutra, Nr 2, Warszawa 63 Denisiuk, Piechocki 2006 Techniczne i ekologiczne aspektywykorzystania słomy na cele grzewcze. Wyd. UWM Olsztyn 98

99 bilansu * GJ Wynik bilansu** t GJ *Grzybek i in Słoma - energetyczne paliwo. Wieś jutra, Nr 2, Warszawa **Denisiuk, Piechocki 2006 Techniczne i ekologiczne aspekty wykorzystania słomy na cele grzewcze. Wyd. UWM Olsztyn Tab. 37. Bilans słomy w gminach powiatu hrubieszowskiego w 2010 r. Źródło: Opracowanie własne. Na terenie gminy występują ograniczenia w pozyskiwaniu biomasy, dotyczące głównie uprawy roślin energetycznych, wynikające z uwarunkowań przyrodniczych: występujących prawnych form ochrony przyrody oraz bardzo dobrych i dobrych gleb, a także wysokich walorów rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Walory krajobrazowe gminy i ekologiczny system obszarów chronionych sprawia, że prawie 100% powierzchni gminy objęta jest ochroną prawną Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Na podstawie parametrów dotyczących wartości opałowej różnych nośników energii oraz sprawności źródła ciepła, obliczono koszt jednostkowy energii cieplnej w warunkach cenowych 2012 roku. Wyszczególnienie Wartość opałowa Sprawność źródła ciepła Energia elektryczna (taryfa C22b) 1,00 kwh 100% Propan butan zbiornik 6,60 kwh/l 99% Olej opałowy 10,20 kwh/l 91% Gaz ziemny 9,44 kwh/nm 3 99% Pelety 5000,00 kwh/t 95% Brykiet drzewny 5000,00 kwh/t 80% Owies 4700,00 kwh/t 82% Węgiel (ekogroszek) 6940,00 kwh/t 82% Drewno kawałkowe 2100,00 kwh/mp 80% Trociny/zrębki/wióry 900,00 kwh/mp 80% Słoma (loco kotłownia baloty) 4027,80 kwh/t 85% Tab. 38. Parametry paliw i energii Źródło: Obliczenia własne. Najwyższymi kosztami jednostkowymi charakteryzowało się ciepło wytworzone z energii elektrycznej koszt wynosił 0,62 zł/kwh, zaś gazu płynnego jako paliwa 0,48 zł/kwh. 99

100 Energia elektryczna C22b Propan butan zbiornik Olej opałowy Gaz ziemny Pelety Brykiet drzewny Owies węgiel (ekogroszek) Drewno kawałkowe Trociny/zrębki/wióry Słoma (loco kotłownia baloty) [zł/gj] Energia elektryczna C22b Propan butan zbiornik Olej opałowy Gaz ziemny Pelety Brykiet drzewny Owies węgiel (ekogroszek) Drewno kawałkowe Trociny/zrębki/wióry Słoma (loco kotłownia baloty) [zł/kwh] 0,70 0,60 0,50 0,40 0,30 0,20 0,10 0,13 0,16 0,00 bez sprawności źródła ciepła z uwzględnieniem sprawności źródła ciepła Rys. 32. Koszt 1kWh z różnych rodzajów paliw Źródło: Opracowanie własne. W przypadku paliw konwencjonalnych najniższymi kosztami jednostkowymi charakteryzowała się produkcja energii cieplnej z węgla 0,11 zł/kwh. W przypadku zastosowania peletu jako paliwa koszt wyniósł 0,13 zł/kwh, po uwzględnieniu sprawności kotła 0,14 kwh. Najtańszym źródłem ciepła była słoma, koszt 1 kwh wynosił 0,5 zł. Po przeliczeniu ciepła na GJ, najwyższy koszt jednostkowy wystąpił w przypadku ogrzewania energią elektryczną 173 zł/gj. Zastosowanie peletu jako paliwa powoduje obniżenie kosztu 4,5 krotnie. Przy zastosowaniu słomy koszt ciepła wynosił ok. 14 zł/gj. Uwzględnienie w obliczeniach sprawności urządzeń powoduje wzrost uzyskiwanych wyników średnio o 8% ,11 45,14 bez sprawności źródła ciepła z uwzględnieniem sprawności źródła ciepła Rys. 33. Koszt 1GJ z różnych rodzajów paliw Źródło: Opracowanie własne. 100

101 Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Po określeniu technologii dokonano wyceny zakupu urządzeń dla analizowanej lokalizacji. W kotłowni opalanej peletem uwzględniono ceny dwu zestawów składających się z następujących elementów: 1. Kocioł Maxi Bio 100 kw, 2. Palnik o mocy 100kW P.B.2, 3. Zbiornik 305l + nadstawka 50cm, 4. Podajnik paliwa, 5. Automatyka kotła Maxi Bio, 6. Sonda Lambda. Cena pojedynczego zestawu wynosi 23488,08 zł netto. Ponadto do prawidłowego funkcjonowania kotłowni niezbędne będzie wyposażenie jej w przenośnik paliwa zł (z magazynu do zbiornika zasypowego) oraz magazyn paliwa zł. Przygotowanie terenu i dokumentacja techniczna obiektu to koszt wynoszący zł, prace remontowo budowlane oszacowano na kwotę (kotłownia będzie funkcjonowała w budynku istniejącym) zł. Łączny koszt inwestycji oszacowano na poziomie zł. Koszt zastosowanej technologii stanowi 47% poniesionych wydatków, prace remontowo budowlane związane z adaptacją budynku stanowią 44%, wydatki na przygotowanie dokumentacji technicznej 9%. Strukturę kosztów inwestycyjnych kotłowni na pelet w Strzyżowie przedstawiono na rysunku % 49% 10% Część technologiczna Przygotowanie terenu i dokumentacja techniczna Prace remontowo budowlane Rys. 34. Struktura szacunkowych kosztów poniesionych na budowę kotłowni w Strzyżowie o mocy 200 kw Źródło: Opracowanie własne. W przeliczeniu na jednostkę zainstalowanej mocy szacunkowy koszt kotłowni na pelet wynosi 650 zł/kw. Przy określaniu kosztów przyjęto ceny z maja 2012 r. Koszty eksploatacji kotłowni O opłacalności stosowania danego rodzaju paliwa przede wszystkim decydują koszty eksploatacyjne. Na koszty te składają się między innymi koszt zakupu paliwa oraz koszt obsługi. Do analizy kosztów produkcji 1 GJ ciepła z oleju i peletu, przyjęto wartości opałowe paliwa oraz sprawności eksploatacyjne kotłów zgodnie z tab

102 1999/ / / / / / / / / / / /2011 [zł/gj] Rodzaj paliwa Wartość opałowa [MJ/kg] Sprawność cieplna kotła Olej opalowy 42,8 91% Pelety z drewna 18,7 95% Tab. 39. Wartości opałowe paliwa i sprawności eksploatacyjne istniejącej i planowanej kotłowni Źródło: opracowanie własne. Koszt produkcji 1GJ ciepła w istniejącej kotłowni wynosił 104,47 zł/gj w sezonie 2010/2011. W porównaniu do pierwszego sezonu funkcjonowania obiektu wzrósł o 100%. Przyczyną tak dużego wzrostu kosztów jednostkowych ciepła z oleju były wzrastające ceny tego paliwa. Analiza zebranych danych pozwoliła stwierdzić, że trend wzrostowy kosztów produkcji ciepła z oleju będzie kontynuowany. Przy zastąpieniu oleju peletem koszt jednostkowy ciepła w sezonie 2010/2011 był 2,3 krotnie niższy. W przypadku kosztów zakupu paliwa (biomasy) należy brać pod uwagę jego dostępność w miejscu wykorzystania, co związane jest z opłatą za transport. Drugą składową kosztów eksploatacyjnych są koszty obsługi. Nowoczesne rozwiązania konstrukcyjne kotłów na biomasę, umożliwiają praktycznie ich bezobsługową pracę. Kocioł Maxi Bio do spalania peletu jest wyposażony w zbiornik paliwa. Dlatego też, nie jest wymagana stała obsługa tych kotłowni. Przyjęto jedną osobę nadzorującą koszt 1 GJ z oleju [zł/gj] Liniowy (koszt 1 GJ z oleju [zł/gj]) koszt 1 GJ z peletu [zł/gj] Rys.35. Cena jednostkowa energii w analizowanej lokalizacji Źródło: opracowanie własne. Na podstawie uzyskanych informacji określono koszt obsługi kotłowni. Wysokość wynagrodzenia 1 palacza oszacowano na zł/mc. Uwzględniając cenę peletu, u lokalnego producenta 670 zł*mg -1 (cena z 2012 r.) wyznaczono sezonowe koszty eksploatacyjne dla rozpatrywanych kotłowni, których strukturę przedstawiono na rysunku 36. Koszty eksploatacyjne związane z funkcjonowaniem kotłowni na olej wynosiły ,5 zł na sezon. Wydatki związane z funkcjonowaniem kotłowni na pelet byłyby prawie trzykrotnie niższe w porównaniu do kotłowni olejowej. 102

103 [zł/m 3 ] [zł] Kotłownia opalana olejem opałowym Koszt paliwa w sezonie Energia elektryczna Kotłownia opalana peletami Koszty obsługi w sezonie Przegląd i konserwacja Rys. 36. Porównanie sezonowych kosztów eksploatacyjnych kotłowni na olej i pelet Źródło: Opracowanie własne. W strukturze kosztów eksploatacyjnych największą pozycję stanowiły koszty paliwa, 90% kotłownia olejowa, 73% kotłownia na pelet. Średnia cena drewna opałowego w powiecie hrubieszowskim wynosiła 72,53 zł/m 3 w 2005 r. W ciągu sześciu lat wzrosła o ok. 60%, w 2011 r. wynosiła 116,54 zł/m , ,53 75,88 84,08 90,25 93,94 100, Mircze Strzelce średnia Rys. 37. Cena drewna w powiecie hrubieszowskim Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych RDLP w Lublinie. Tendencją wzrostową charakteryzowała się również cena słomy (loco kotłownia), w 2006 roku płacono 118,2 zł/t, w roku 2011 cena była wyższa o 69%. 103

104 cena słomy zł*t-1 230,0 210,0 190,0 170,0 150,0 130,0 110,0 90,0 70,0 50, Rys.38. Cena słomy Źródło: opracowanie własne. Koszty pracy stanowiły odpowiednio 8% i 23% ogółu ponoszonych wydatków. Pozostałą część kosztów stanowiły wydatki na energię elektryczną niezbędną do funkcjonowania kotłowni oraz przegląd i konserwację urządzeń. 104

105 Wariantowa analiza rentowności produkcji energii z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnych źródeł finansowania Na podstawie uzyskanych wyników można określić opłacalność modernizacji kotłowni olejowej na kotłownie opalane biomasą w formie peletu. Dla celów analizy ekonomicznej wykorzystano wskaźniki efektywności inwestycyjnej: NPV, IRR, SPBT (Simply Pay Back Time prosty okres zwrotu nakładów inwestycyjnych). Wskaźnik NPV stanowi różnicę pomiędzy zdyskontowanymi przepływami pieniężnymi i nakładami początkowymi. Do obliczeń przyjęto maksymalny horyzont czasowy wynoszący 15 lat. Założono stopę dyskonta na poziomie 8%. Na podstawie przyjętych założeń oszacowano czas potrzebny do odzyskania nakładów inwestycyjnych poniesionych na realizację przedsięwzięcia wynoszący 0,9 roku (rys. 39). Rys. 39. Skumulowane przepływy pieniężne Źródło: opracowanie własne. Biorąc pod uwagą globalną wartość NPV ( zł), celowa wydaje się inwestycja w modernizację kotłowni olejowej na system wykorzystujący pelet jako paliwo. Przesłanką do akceptacji projektu jest również wyższy od zakładanej poziom stopy zwrotu (112,7%). Wysoka efektywność ekonomiczna analizowanego obiektu jest wynikiem oszczędności, jakie są możliwe do uzyskania w przypadku zastąpienia oleju opałowego peletem. Niejednokrotnie nieodzownym elementem montażu finansowego jest finansowanie dłużne w postaci kredytu bankowego. Kotłownie ekologiczne są promowane różnego rodzaju dogodnymi formami finansowania Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Wśród mieszkańców gminy Horodło przeprowadzono ankietę, mającą na celu zbadanie opinii publicznej nt. inwestycji dotyczącej Wykorzystania granulatu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku Szkoły Podstawowej i Gimnazjum z Strzyżowie. Zostało rozdanych 46 ankiet, natomiast ankietę wypełniło 13 anonimowych osób. Na pytanie Czy akceptuje Pan/Pani tego typu inwestycję na terenie Państwa gminy? odpowiedzi udzieliło 13 ankietowanych. 53,85% respondentów akceptuje tego typu inwestycję, 105

106 38,46% jej nie akceptuje, a 7,69% nie ma zdania na ten temat. Na kolejne pytanie Jakie widzi Pan/Pani korzyści z tego przedsięwzięcia? z możliwością zaznaczenia więcej niż jednej odpowiedzi, odpowiedzi udzieliło 11 respondentów. Wśród nich 45,45% opowiedziało się, że inwestycja ta przyczyni się do obniżenia cen energii, 27,27% uważa, że stworzy to nowe miejsca pracy dla mieszkańców. Taka sama liczba osób nie widzi korzyści z realizacji inwestycji OZE. Inne popularne odpowiedzi zaznaczone przez respondentów to zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego regionu, budowa wizerunku gminy jako ekologicznej, otwartej na nowe inwestycje oraz bogacenie się gminy. Na pytanie 3, odpowiedziało 5 ankietowanych osób, które widzą zagrożenia i mają obawy związane z wykorzystaniem granulatu z biomasy. Dla 40% inwestycja ta wiąże się ze zbyt dużym hałasem, 20% uważa, że wpłynie ona negatywnie na krajobraz oraz, że będzie szkodzić zwierzętom. Aż 40% respondentów ma obawy, jednakże nie potrafi określić jakie. W pytaniu 4 poproszono o zamieszczenie swoich uwag i sugestii na temat granulatu z biomasy, jednakże żadna z osób ankietowanych nie zamieściła dodatkowych uwag związanych z zagadnieniem. Reasumując większość ankietowanych akceptuje omawiane przedsięwzięcie na terenie swojej gminy. Większość osób widzi szereg korzyści wynikających z użycia peletu z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku szkoły w Strzyżowie. Tylko nieliczni podchodzą sceptycznie do tego zagadnienia. Wynikać to może z niedoinformowania, zbyt małej wiedzy na ten temat oraz niskiej świadomości ekologicznej. Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem kotłowni Proponowane rozwiązanie technologiczne kotłowni charakteryzuje się automatyzacją pracy, w związku z czym do nadzoru nad prawidłowym jej funkcjonowaniem wystarczy jedna osoba. Miejsca pracy mogą być kreowane w przedsiębiorstwach zajmujących się produkcją i dystrybucją peletu. Budowa kotłowni na biomasę może przyczynić się do rozwoju lokalnego rynku biomasy. Możliwość sprzedaży biomasy pochodzenia rolniczego (np. słoma) może stanowić dodatkowe źródło dochodów dla rolników. Relacje z władzami lokalnymi Lokalne władze są zainteresowane stosowaniem tańszych z jednej strony i bardziej ekologicznych z drugiej strony, technologii m.in. wykorzystaniem biopaliw w postaci drewna i słomy na potrzeby energetyczne. Mają pełną świadomość konieczności budowy lub modernizacji lokalnych kotłowni oraz rozważają wybór innego paliwa i technologii, widząc w tym przedsięwzięciu szanse rozwoju swojego regionu. Są bardzo otwarci na rozwiązywanie wszystkim problemów, a w szczególności związanych z ochroną i kształtowaniem środowiska szukając m.in. proekologicznych sposobów produkcji ciepła. Mają bardzo dobre relacje z lokalną społecznością. Dbałość o dobre relacje obejmuje przede wszystkim uczestnictwo w lokalnych inicjatywach społecznych oraz wsparcie w kwestiach społecznie trudnych. 106

107 Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Planowana inicjatywa jest zgodna z założeniami zawartymi w dokumentach programowych Gminy Horodło. Jednym z problemów przyrodniczo-ekologicznych poruszonych m.in. w Strategii Rozwoju Gminy Horodło (2008) 64 jest zanieczyszczenie powietrza w okresie grzewczym spowodowane przez gospodarkę komunalną, w tym kotłownie gminne. Jednocześnie za jedno z zadań przyjęto ochronę i racjonalne kształtowanie środowiska przyrodniczego m.in. poprzez ochronę stanu powietrza atmosferycznego. Ponadto Miejscowy Plan Zagospodarowania Gminy Horodło, przyjęty uchwałą nr XXXIV/237/2002 Rady Gminy Horodło z dnia 30 września 2002 r. ustala, że źródłem zaopatrzenia w ciepło powinny być paliwa niskoemisyjne. Niezbędna jest racjonalizacja systemów grzewczych w obiektach istniejących i nowo budowanych 65. W dokumencie strategicznym powiatu Program Ochrony Środowiska dla Powiatu Hrubieszowskiego (2003) 66, wśród wielu szczegółowych działań strategicznych, wymieniono m. in. budowę małych i średnich systemów ciepłowniczych z wykorzystaniem alternatywnych źródeł energii. Również w Strategii Rozwoju Powiatu Hrubieszowskiego na lata do najważniejszych planowanych do realizacji grupy działań, mających się przyczynić do osiągnięcia strategicznych celów, jest wymieniona promocja odtwarzalnych źródeł energii. Należy promować i wprowadzać inne alternatywne źródła energii Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Od początku eksploatacji kotłownia emitowała do atmosfery produkty spalania, których średnie wartości na dobę przedstawiono w tabeli. Sezon grzewczy rok długość dwutlenek siarki SO2 tlenki azotu NOx Dobowa emisja zanieczyszczeń tlenek węgla CO dwutlenek węgla CO2 pył (TSP=PM10) dni kg kg kg kg kg kg benzo(a)piren 1999/ ,82 0,48 0, , , / ,72 0,42 0, , , / ,75 0,44 0, , , / ,86 0,50 0, , , / ,75 0,44 0, , , / ,67 0,40 0, , , / ,70 0,41 0, , , / ,62 0,36 0, , , / ,68 0,40 0, , , / ,65 0,38 0, , ,

108 2009/ ,70 0,41 0, , , / ,72 0,42 0, , , / ,71 0,42 0, , , Tab. 40. Emisja zanieczyszczeń ze spalania oleju opałowego lekkiego w sezonach grzewczych Źródło: Opracowanie własne Na podstawie tych danych, uwzględniając wytyczne Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 marca 2008 r. 68, obliczono możliwe stężenie substancji emitowanych do atmosfery. Dobowa imisja zanieczyszczeń w budynkach szkoły Sezon grzewczy dwutlenek tlenki azotu NOx tlenek pył benzo(a)piren długość siarki SO 2 wielkość krotność węgla CO (TSP=PM10) rok dni μg*m -3 μg*m -3 1 μg*m -3 μg*m -3 μg*m / ,1 136,7 4,6 0,06 0,1 0, / ,0 118,8 4,0 0,05 0,1 0, / ,1 124,0 4,1 0,06 0,1 0, / ,2 141,9 4,7 0,06 0,1 0, / ,1 124,0 4,1 0,06 0,1 0, / ,0 111,7 3,7 0,05 0,1 0, / ,0 116,7 3,9 0,05 0,1 0, / ,9 98,2 3,3 0,05 0,1 0, / ,0 109,0 3,6 0,05 0,1 0, / ,9 108,2 3,6 0,05 0,1 0, / ,0 124,4 4,1 0,05 0,1 0, / ,0 119,5 4,0 0,05 0,1 0, / ,0 103,3 3,4 0,05 0,1 0,013 Tab. 41. Obliczone stężenie zanieczyszczeń ze spalonego oleju opałowego z uwzględnieniem warunków Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 marca 2008 r. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Dz. U Nr 47 poz Stwierdzono, że poziom tlenków azotu NO x przez cały okres eksploatacji przekraczał zalecenia 69 od 3,3 do 3,7 razy. Stężenie pozostałych zanieczyszczeń było poniżej zaleceń. Spalanie biomasy charakteryzuje się zerowym bilansem emisji CO 2, ponieważ rośliny w okresie wegetacji podczas fotosyntezy pobierają taką samą ilość dwutlenku węgla, jaka wydziela się podczas ich spalania. Takiego bilansu nie zapewni nam wykorzystanie paliw kopalnych. Zmiana sposobu ogrzewania budynku Szkoły Podstawowej oraz Gimnazjum Publicznego w Strzyżowie, z olejowego na biomasę przyczyni się do likwidacji emisji dwutlenku węgla oraz ograniczy emisję SO 2, nastąpi wzrost ilości pyłów trafiających do atmosfery (rys ). 68 Dz. U nr 47 poz Dz. U nr 47 poz

109 1999/ / / / / / / / / / / / /2012 emisja zanieczyszczeń [kg] 1999/ / / / / / / / / / / / /2012 emisja zanieczyszczeń [kg] 1999/ / / / / / / / / / / / /2012 emisja zanieczyszczeń [kg] 1999/ / / / / / / / / / / / /2012 emisja zanieczyszczeń [kg] Emisja dwutlenku siarki - SO 2 300,00 200,00 100,00 Olej opałowy Pelety 0,00 sezony grzew cze Rys. 40. Emisja sezonowa dwutlenku siarki SO 2 z kotłowni szkolnej w Strzyżowie. Średnia emisja SO 2, z istniejącej kotłowni olejowej wynosiła 201,89 kg/sezon, po przeprowadzeniu modernizacji polegającej na zastąpieniu istniejącej kotłowni kotłownią na pelet emisja zanieczyszczeń SO 2 zmniejszy się o ok. 95%. 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 Emisja tlenków azotu NO x Olej opałowy Pelety Rys. 41. Emisja sezonowa tlenków azotu NO x z kotłowni szkolnej w Strzyżowie. Średnia emisja NO x w istniejącej kotłowni wynosiła 57,66 kg/sezon. Zastąpienie oleju peletem spowoduje wzrost ilości emitowanych tlenków azotu o 7%. sezony grzewcze 100,00 Emisja tlenku węgla - CO Rys. 42. Emisja sezonowa tlenku węgla CO z kotłowni szkolnej w Strzyżowie 50,00 0,00 Olej opałowy Pelety Średnia emisja CO w istniejącej kotłowni wynosiła 72,07 kg/sezon. Zastąpienie oleju peletem nie przyniesie zmian ilości emitowanego tlenku węgla. sezony grzewcze Emisja dwutlenku węgla - CO 2 Olej opałowy Pelety Rys. 43. Emisja sezonowa dwutlenku węgla CO 2 z kotłowni szkolnej w Strzyżowie. Emisja CO 2 w analizowanym okresie wynosiła 112,44 kg/sezon. Zastąpienie oleju peletem spowoduje całkowite ograniczenie emisji tego gazu. sezony grzewcze 109

110 1999/ / / / / / / / / / / / /2012 emisja zanieczyszczeń [kg] 10,00 Emisja pyłu (TSP=PM10) Rys. 44. Emisja sezonowa pyłów TSP=PM10 z kotłowni szkolnej w Strzyżowie. 5,00 0,00 Olej opałowy Pelety Zastąpienie oleju peletem nie wpłynie na zmianę wskaźnika. Paliwa te emitują przybliżoną ilość pyłów. sezony grzewcze Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Na etapie budowy przewiduje się wzrost oddziaływania akustycznego, związanego z prowadzeniem prac budowlanych oraz ze zwiększonymi przejazdami samochodów ciężarowych obsługujących inwestycję (dostarczanie materiałów na budowę, dowóz ziemi itp.). Hałas emitowany do środowiska będzie hałasem okresowym, charakteryzującym się dużą dynamiką zmian. Może stanowić okresową uciążliwość dla mieszkańców najbliższych domów. Lokalizacja pracujących urządzeń jako źródeł hałasu, będzie zmienna w czasie budowy. Występujące w rejonie planowanej inwestycji tereny podlegające ochronie przed hałasem, należy zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Środowiska 70 zaliczyć do grupy 2b, jako tereny zabudowy związanej ze stałym lub czasowym pobytem dzieci i młodzieży. Dla terenów należących do grupy 2 dopuszczalny równoważny poziom dźwięku powodowany przez źródła inne niż komunikacyjne wynosi odpowiednio 50 db w porze dnia, w przedziale czasu odniesienia równym 8 najmniej korzystnym godzinom dnia kolejno po sobie następującym i 40 db w porze nocy, w przedziale czasu odniesienia równym 1 najmniej korzystnej godzinie nocy. Parametry kotła m.in. wskazują na poziom emitowanego hałasu, który nie przekroczy zakładanych norm i nie będzie stanowił uciążliwości dla mieszkańców. Wpływ na krajobraz i zmniejszenie bioróżnorodności Celem strategicznym rozwoju gminy Horodło jest ochrona i racjonalne kształtowanie środowiska przyrodniczego i dziedzictwa kulturowego. Wykorzystanie energii z biomasy do zaspokojenia potrzeb cieplnych budynku szkoły podstawowej i gimnazjum w Strzyżowie jest jednym z istotnych składników zrównoważonego rozwoju przynoszącym wymierne efekty ekologiczno-energetyczne. Redukcja emisji zanieczyszczeń pozytywnie wpłynie na stan środowiska naturalnego, a w szczególności na stan terenów prawnie chronionych znajdujących się na terenie gminy oraz zachowanie różnorodności biologicznej na trzech poziomach: genetycznym, gatunkowym i ekosystemowym. Poprzez zachowanie niezmienionych warunków środowiskowych wpłynie na ochronę genotypów, gatunków i ekosystemów chronionych w ich naturalnym środowisku życia. 70 Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku- Dz.U

111 Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Niemal 100% powierzchni gminy Horodło objęte jest ochroną prawną. Znajduje się tu m.in. Strzelecki Park Krajobrazowy, Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu oraz obszary Natura 2000, tj. Dolina Środkowego Bugu, Lasy Strzeleckie oraz Uroczyska Lasów Strzeleckich. Istniejący m.in. na terenie Gminy Horodło Strzelecki Park Krajobrazowy, o całkowitej powierzchni ha (wokół Parku otulina o powierzchni ha) stanowi fragment obszaru węzłowego 27M Obszar Poleski, który w projektowanej krajowej sieci ekologicznej pełni rangę międzynarodową. Lasy Strzeleckie stanowią największy w obrębie Obszaru Poleskiego kompleks leśny o charakterze zbliżonym do lasów wyżynnych. Lasy zajmują 62% powierzchni Strzeleckiego Parku Krajobrazowego, natomiast łąki i pastwiska 11%. Lasy Strzeleckie uznawane są za jedno z największych w Europie skupisk ptaków drapieżnych oraz nietoperzy. Ze względu na swoje walory, obszary leśne parku zostały wpisane na listę ostoi ptaków o znaczeniu krajowym, natomiast dolina Bugu z nieuregulowaną rzeką i dobrze zachowanymi łąkami oraz zbiorowiskiem roślin nadrzecznych to ostoja o znaczeniu europejskim. Ponadto Lasy Strzeleckie wraz z Doliną Górnego Bugu zostały zaliczone przez Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków do europejskiej ostoi ptaków. Lasy Strzeleckie należą do sieci NATURA 2000 (Nr 164) oraz ostoi CORINE (biotop Nr 410 Lasy Strzeleckie). W Parku występuje wiele rzadkich roślin: skalnica ziarenkowata, czosnek kątowaty, brzoza niska, obuwik pospolity, lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko oraz parzydło leśne. W obrębie tego Parku znajduje się m.in. rezerwat Liski, który jest leśnym rezerwatem przyrody. Zajmuje powierzchnię 93,57 ha. Celem ochrony jest zachowanie drzewostanu dębowego, dębowo sosnowego, sosny matczańskiej oraz gatunków chronionych runa leśnego 71. Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu (NOCK) o powierzchni ha, utworzony w 1997 roku, w celu zapewnienia równowagi ekologicznej systemów przyrodniczych. Chroni głównie ekosystemy nieleśne szuwarowe, łąkowe, wodne doliny Bugu oraz kserotermiczne na zboczach doliny tej rzeki. Dolina Bugu jest cenną ostoją fauny wodno-błotnej, na zboczach kserotermicznych występują bardzo rzadkie gatunki roślin naczyniowych oraz owadów stepowych. Liczne i niepowtarzalne zakola, meandry koryta i naturalny charakter rzeki wpływają na jej wyjątkową wartość fizjograficzną i przyrodniczą. Na terenie NOCK występuje około 100 gatunków roślin (wiele jest prawnie chronionych) a także zwierząt: borsuk, lis, kuna, bóbr europejski, sarna. Licznie reprezentowane są ptaki związane ze środowiskiem wodnym. Na uwagę zasługuje największa w tym regionie kolonia czapli siwej Czapliniec w miejscowości Kosmów. Na terenie Obszaru utworzono dwa użytki ekologiczne: Jezioro Kacapka pochodzenia krasowego, miejsce gniazdowania wielu gatunków ptaków, szczególnie cenna jest tu lęgowa kolonia rybitwy białoskrzydłej oraz Błonia Nadbużańskie stanowisko susła perełkowanego, bobra europejskiego, żołny oraz żmijowca północnego (rośliny wpisanej do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin). Pomniki przyrody ożywionej reprezentowane są przez okazałe drzewa lub ich grupy a także płaty roślinności stepowej 72. W sieci ekologicznej ECONET Polska Dolina Bugu stanowi korytarz ekologiczny o randze międzynarodowej Parki krajobrazowe Zamojszczyzny, Zamość

112 Na terenie powiatu znajduje się duża ilość ponad stuletnich drzew pomnikowych. Ich większe skupiska rosną najczęściej na terenie podworskich parków: w Werbkowicach, Uchaniach, Dołhobyczowie, Strzyżowie, Moroczynie i Stefankowicach. Od Husynnego w gminie Hrubieszów, poprzez Strzyżów aż po Matcze w gminie Horodło, wzdłuż Doliny Bugu ciągnie się, unikatowy w skali kraju, szlak bocianich gniazd. W skarpach lessowych koło Cukrowni Strzyżów gnieździ się żołna. Można tu podziwiać kolorowo upierzone ptaki, przybyszy ze strefy podzwrotnikowej, które w skarpach lessowych zakładają gniazda w okresie letnim. Europejska Sieć Ekologiczna NATURA 2000 jest systemem ochrony wybranych elementów przyrody obowiązującym państwa członkowskie Unii Europejskiej. Podstawowym celem sieci obszarów chronionych Natura 2000 jest powstrzymanie wymierania gatunków zwierząt i roślin na obszarze UE, a drugim ochrona różnorodności biologicznej na tym obszarze w warunkach stałego monitorowania jej stanu i zachodzących zmian. Sieć NATURA 2000 jest spójnym funkcjonalnie systemem obszarów ochrony na całym terytorium Wspólnoty Europejskiej. Tworzą ją: Specjalne Obszary Ochrony (SOO) wytypowane w oparciu o dyrektywę siedliskową 74 ; Obszary Specjalnej Ochrony (OSO) wytypowane w oparciu o dyrektywę ptasią 75. Obszarami SOO projektowanymi na terenie Powiatu Hrubieszowskiego są: obszar Poleska Dolina Bugu (PLH ) i obszar Zachodniowołyńska Dolina Bugu: Kryłów Czumów (LH ). Projektowany jest też obszar OSO Lasy Strzeleckie (PLB ) 76. Inne czynniki środowiskowe charakterystyczne dla opisywanej technologii Ważnym argumentem przemawiającym za energetycznym wykorzystaniem biomasy jest zamknięcie obiegu pieniądza na obszarze gminy. Każda złotówka wydana na olej opałowy trafia najczęściej poza teren gminy, a bardzo często też poza teren kraju. Jeżeli natomiast w miejsce wspomnianego oleju, zakupiona zostanie biomasa, to każda złotówka trafi do rolnika produkującego biomasę czy też do lokalnych firm. Podmioty te z kolei będą miały środki na inwestycje, rozwój oraz będą mogły zatrudnić nowych pracowników. Sytuacja ta przyczyni się do wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich Aspekty organizacyjne i formalno-prawne związane z realizacją inwestycji Aspekty prawne Opracowany, w studium celowości, projekt kotłowni na biomasę jest zgodny z polityką Unii Europejskiej, Krajowym Planem Działania w zakresie OZE 77, Polityką Energetyczną Polski 78, Rozporządzeniami Ministra Gospodarki 79, Prawem Ochrony Środowiska 80 oraz z dokumentami strategicznymi i planistycznymi gminy Horodło i powiatu hrubieszowskiego. 74 Dyrektywie Rady 92/43/EWG, tzw. dyrektywa siedliskowa (w sprawie ochrony siedlisk dzikiej fauny i flory). 75 Dyrektywie Rady 79/409/EWG, tzw. dyrektywa ptasia (o ochronie dziko żyjących ptaków) Krajowy Plan Działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych, 2010 r. 78 Polityka Energetyczna Polski do 2030 r., 2009 r. 79 Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 14 sierpnia 2008 r. w sprawie szczegółowego zakresu obowiązków uzyskania i przedstawienia do umorzenia świadectw pochodzenia, uiszczenia opłaty zastępczej, zakupu energii 112

113 Ważniejsze Dyrektywy i Rozporządzenia: Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE 81. (Dokument ten aktualizuje m.in. kwestię obowiązkowych celów i środków krajowych w zakresie stosowania energii ze źródeł odnawialnych do 2020 r. Dyrektywa weszła w życie 25 czerwca 2009 r.) Decyzja z Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2009/406/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie wysiłków podjętych przez państwa członkowskie, zmierzających do zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych w celu realizacji do roku 2020 zobowiązań Wspólnoty dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych 82. Rozporządzenie Komisji (WE) NR 687/2008 z dnia 18 lipca 2008 r. ustanawiające procedury przejęcia zbóż przez agencje płatnicze lub agencje interwencyjne oraz metody analizy do oznaczania jakości zbóż. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/50WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie jakości powietrza i czystszego powietrza dla Europy (CAFE). Analiza aktualnego stanu formalno-prawnego inwestycji Teren i budynki szkoły zostały przekazane przez Wójta gminy Horodło w trwały zarząd Dyrekcji Szkoły Podstawowej w Strzyżowie (2/3 powierzchni) 83 i Gimnazjum Publicznego w Strzyżowie (1/3 powierzchni) 84. Na podstawie porozumienia z dnia 6 września 2007 r. pomiędzy Dyrektorami obu placówek szkolnych, w zarządzie Gimnazjum pozostaje: drugie piętro budynku głównego, sala gimnastyczna z przebieralniami, sala fizyko-chemiczna oraz boiska. Pozostała część nieruchomości pozostaje w zarządzie Szkoły Podstawowej Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Ustawodawca w art. 71 ust. 2 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko 85 wskazał przedsięwzięcia poprzedzone wydaniem decyzji środowiskowej. Lista przedsięwzięć ustawy została przedstawiona w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko 86. Po rozważeniu informacji o planowanym przedsięwzięciu i odniesieniu ich do wspomnianego rozporządzenia, należy zauważyć, że wymiana kotłowni olejowej na kotłownię opalaną peletem elektrycznej i ciepła wytworzonych w odnawialnych źródłach energii oraz obowiązku potwierdzania danych dotyczących ilości energii elektrycznej wytworzonej w odnawialnym źródle energii Dz. U. Nr 156/2008 r., poz. 969, ze zm. 80 Prawo ochrony środowiska z dnia 27 kwietnia 2001 r. (Dz.U.z 2008 r., Nr 25, poz. 150 z późn.zm.). 81 kwietnia-2009-r.html 82 kwietnia-2009-r.html 83 Decyzja nr 72244/3/06 Wójta Gminy Horodło w sprawie ustanowienia trwałego zarządu. 84 Decyzja nr 72244/4/06 Wójta Gminy Horodło w sprawie ustanowienia trwałego zarządu. 85 Dz. U. Nr 199, poz. 1227, z późniejszymi zmianami. 86 Dz. U. nr 213 poz

114 z drewna lub słomy nie wpisuje się w żaden rodzaj przedsięwzięć wyszczególnionych tym aktem prawnym i w związku z tym nie zachodzi konieczność przeprowadzenia procedury przewidzianej dla wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia. Zamiana kotłowni nie jest powiązana z innymi przedsięwzięciami mogącymi znacząco oddziaływać na środowisko. W związku z tym nie wystąpi zjawisko kumulowania się oddziaływań. Należy ponadto podkreślić, że planowane przedsięwzięcie także nie kwalifikuje się do przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na obszar Natura Modernizacja kotłowni zarówno w fazie realizacji jak i eksploatacji nie będzie miała żadnego wpływu na tę formę ochrony przyrody. Z przeprowadzonej powyżej analizy wynika, że dla projektowanego przedsięwzięcia w gminie Horodło nie jest wymagane uzyskanie decyzji środowiskowej. W przypadku podjęcia starań o dotację niezbędne stanie się posiadanie tego dokumentu. Pozyskanie niezbędnych pozwoleń i przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Procedury, wymagane zezwolenia oraz dokumenty techniczne przedstawiono na rysunku

115 START Zastępstwo inwestycyjne TAK NIE Upoważniony zastępca inwestycyjny Oświadczenie inwestora 1. Projekt techniczny całej inwestycji 2. Komplet dokumentacji projektowej: budowlanej, wodno-kanalizacyjne, elektrycznej, itp. 3. Karta informacyjna przedsięwzięcia Wniosek do Wójta gminy Horodło o wydanie decyzji środowiskowej Karta informacyjna przedsięwzięcia Decyzja środowiskowa 1 115

116 1 Zgłoszenie do Wójta gminy Horodło robót budowlanych niewymagających pozwolenia na budowę: 1. Projekt techniczny całej inwestycji 2. Mapa do celów projektowych ze starostwa w Hrubieszowie (ważna 6 miesięcy) 3. Komplet dokumentacji projektowej: budowlanej, wodno-kanalizacyjne, elektrycznej, itp. Wyłonienie wykonawcy. Wskazanie Kierownika Budowy: 1. Uprawnienia budowlane 2. Członek Izby Budowlanej Potwierdzenie od Urzędu Gminy w Horodle zgłoszenia robót budowlanych niewymagających pozwolenia na budowę Oczekiwanie 30 dni na wypowiedź Realizacja zaleceń Wypowiedź nadeszła TAK Zalecenia pozytywne TAK NIE NIE

117 2 A Prace budowlane Zgłoszenie o użytkowaniu inwestycji do Nadzoru Budowlanego:. 1. Oświadczenie kierownika budowy: 1.1. o zgodności wykonania obiektu budowlanego z projektem budowlanym i warunkami pozwolenia na budowę, przepisami i obowiązującymi Polskimi Normami, 1.2. o doprowadzeniu do należytego stanu i porządku terenu budowy, a także w razie korzystania z ulicy, sąsiedniej nieruchomości, budynku lub lokalu. 2. Oświadczenie o właściwym zagospodarowaniu terenów przyległych, jeżeli eksploatacja wybudowanego obiektu jest uzależniona od ich odpowiedniego zagospodarowania, 3. Protokoły badań i sprawdzeń, 4. Inwentaryzację geodezyjną powykonawczą Kontrola dokumentów w Nadzorze Budowlanym 3 Potwierdzenie zgłoszenia budynku do eksploatacji TAK A NIE Realizacja zaleceń STOP 117

118 Legenda: Start i koniec procedury Podjęcie decyzji Czynności Przygotowanie i złożenie dokumentów Przeskok między stronami Przeskok na tej samej stronie Rys. 45. Procedura o uzyskanie zezwolenia na rozpoczęcie robót budowlanych i rozpoczęcia eksploatacji inwestycji celu publicznego niewymagającej pozwolenia na budowę Źródło: Opracowanie własne Pozwolenie na budowę Inwestycja nie wymaga pozwolenia na budowę ze względu na moc instalacji (poniżej 0,5 MW) oraz na wymiary magazynu na pelety (V < 30 m 3, h nienaruszających ścian nośnych budynku. 4,5m) i zakres prac budowlanych Budowa i rozruch instalacji Wykaz czynności, jakie powinna wykonać osoba dokonująca pierwszego uruchomienia kotła Maxi Bio: Sprawdzić działanie wentylacji kotłowni, Sprawdzić oświetlenie pomieszczenia (czy wystarczające do obsługi i ewentualnej naprawy kotła), Sprawdzić dostęp do miejsc, które wymagają okresowej obsługi (wyczystki, sterownik, zbiornik paliwa, motoreduktor, wentylatory), Sprawdzić czy przewody elektryczne wentylatorów, motoreduktora, zapalarki, czujników nie zostały uszkodzone podczas transportu i czy osadzenie ich w ww. urządzeniach jest prawidłowe, Sprawdzić podłączenie wszystkich przewodów elektrycznych w sterowniku (pociągnąć za każdy przewód z siłą około 2-5 N, Napełnić instalację c.o. wodą, 118

119 Sprawdzić szczelność podłączenia hydraulicznego kotła do instalacji c.o. próba zimna, Sprawdzić ilość paliwa w zbiorniku (czy jest wystarczająca do uruchomienia kotła min. 72 godz.), Uruchomić kotłownię, Sprawdzić szczelność połączenia kotła z przewodem kominowym, Ustawić przewidywane warunki pracy, Sprawdzić szczelność instalacji po 72 godz. pracy. Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności Jednym z ważniejszych warunków realizacji niniejszego przedsięwzięcia jest program promocji i edukacji oraz wysoka świadomość społeczeństwa, które powinno brać aktywny udział w strategii wykorzystania OZE. Dlatego też należy prowadzić odpowiednie działania informacyjnoedukacyjne, których celem jest zmiana dotychczasowego nastawienia mieszkańców gminy Horodło, zmiana świadomości i postaw społeczeństwa. W tym celu należy wykorzystać następujące środki: System nauczania, począwszy od zajęć w przedszkolach, szkołach podstawowych i ponadpodstawowych, Lokalne środki masowego przekazu takie jak lokalna prasa, radio i telewizja, Ulotki, akcję plakatową itp., Wizyty studyjne w istniejących obiektach wykorzystujących biomasę jako paliwo, Spotkania mieszkańców gminy z osobami, które profesjonalnie zajmują się tematyką OZE. 119

120 Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta Okres L.p. Harmonogram realizacji trw ania (m-ce) 1. Uzyskanie finansowania 1 2. Wybór lokalizacji, idea i ocena wstępna zakresu projektu 2 3. Koncepcja projektowa kotłowni: wybór technologii 2 4. Tytuł prawny do terenu lokalizacji 1 5. Studium wykonalności 3 6. Montaż finansowy 2 7. Pozwolenia środowiskowe (z OOŚ) 3 Warunki zabudowy na podstawie miejscowego 8. planu zagospodarowania przestrzennego lub 1 decyzji 9. Projekt techniczny modernizacji Decyzje, opinie, uzgodnienia do projektu Uzyskanie decyzji o pozwoleniu na modernizację Budowa Rozruch i odbiór Pozwolenia i zgłoszenia przed rozpoczęciem użytkowania 1 Decyzja zezwalająca na eksploatację kotłowni 15. (UDT) Uruchomienie kotłowni ROK I ROK II Rys. 46. Harmonogram realizacji inwestycji Źródło: Opracowanie własne 120

121 Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Wsparcie finansowe inwestycji z zakresu energetycznego wykorzystania biomasy jest dostępne na dwóch poziomach: ogólnokrajowym oraz na poziomie regionalnym. Znalezienie właściwego źródła finansowego wsparcia dla przedsięwzięcia z zakresu odnawialnych źródeł energii zależy od: typu beneficjenta aplikującego o środki, rodzaju OZE oraz skali inwestycji. Instytucja Środki krajowe Środki zagraniczne NFOŚiGW Fundusze Norweskie. W ramach 2 instrumentów - NMF i EOG. Trwają ustalenia dot. perspektywy finansowej W dniu 10 czerwca 2011 r. podpisano Memorandum of Understanding dotyczące Norweskiego Mechanizmu Finansowego, natomiast 17 czerwca 2011 r. Memorandum of Understanding dotyczące Mechanizmu Finansowego EOG. BOŚ Bank Gospodarstwa Krajowego Produktów finansowych adresowanych do samorządów oraz specjalna oferta kredytów proekologicznych (dostęp do linii banków zagranicznych) System Zielonych Inwestycji GIS Dotacje i/lub pożyczki na 1. termomodernizację budynków użyteczności publicznej (w tym instalację OZE) 2. budowę biogazowni rolniczych 3. budowę elektrociepłowni i ciepłowni na biomasę. Kredyty preferencyjne w BOŚ z dopłatami do oprocentowania wnoszonymi przez NFOŚiGW- Kredyt z Dobrą Energią skierowany do JST na realizację przedsięwzięć z zakresu OZE na finansowanie instalacji energetycznego wykorzystania biomasy oraz innych projektów z zakresu energetyki odnawialnej. Projekt efektywności energetycznej - Fundusz GEF. Program poręczeń od 50% do 70% wysokości kredytu zaciągniętego w banku komercyjnym, na inwestycje energooszczędne. Uruchomienie konkursu na kredyt technologiczny jesienią 2012 roku. 121

122 Na poziomie regionalnym: Instytucja Instytucja wdrażająca Regionalny Program Operacyjny w danym województwie Środki zagraniczne Środki Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego Osi Priorytetowej VI Środowisko i czysta energia Działania 6.2 Energia przyjazna środowisku realizacja projektów dotyczących wykorzystania energii z odnawialnych źródeł. Modernizacja kotłowni opalanych paliwem stałym na zasilane paliwem ekologicznym, w placówkach oświatowo - wychowawczych, placówkach kulturalnych, szpitalach. W każdym województwie istnieją odrębnie uchwalane programy dofinansowania przedsięwzięć w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych. Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych Istniejące na terenie gminy Horodło i powiatu hrubieszowskiego organizacje pozarządowe chętnie niosą pomoc przy rozwiązywaniu różnego rodzaju problemów. Są to m.in.: Stowarzyszenia na Rzecz Ekorozwoju i Promocji Wsi, Stowarzyszenie Bezpieczny Powiat Hrubieszowski, Stowarzyszenie Zbudujmy Nową Przyszłość" w Jankach, Stowarzyszenie Rozwoju Lokalnego Nasz Dom" w Moniatyczach, Lokalna Grupa Działania Lepsze Jutro", Organizacje Społeczno-Zawodowe Rolników, Związek Pracowników Samorządowych Urzędu Gminy Hrubieszów, Towarzystwo Regionalne Hrubieszowskie im. Stanisława Staszica, Fundacja Rozwoju Lubelszczyzny Filia w Hrubieszowie. Przedstawiciele tych organizacji chętnie współpracują z lokalnymi władzami, samorządem a także lokalną społecznością udzielając fachowych i bardzo cennych informacji, wskazówek i porad w szerokim zakresie tematycznym. Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Lokalne władze, samorząd i urząd gminy są bardzo zainteresowane promocją swojego regionu oraz ochroną środowiska ze szczególnym uwzględnieniem poszanowania oraz zamiany źródeł energii na ekologicznie czystsze i rozwojem sektora bio-energetycznego. Uważają, że jednym z pierwszych problemów, które należy rozwiązać jest modernizacja systemów ciepłowniczych. Stoją obecnie przed koniecznością budowy lub modernizacji lokalnych kotłowni oraz rozważają wybór paliwa i systemu kotłowego. JST są zainteresowane korzyściami płynącymi z zastosowania biopaliw m.in. obniżeniem kosztów wytworzenia energii, efektywnym zagospodarowaniem odpadów oraz możliwością uzyskania pomocy z funduszy ekologicznych. Są świadomi realizacji tych działań zgodnie z popularną na całym świecie zasadą "trzech E" (ekonomia, etyka, ekologia). Nie chodzi tylko o to, że jej stosowanie jest opłacalne, ale również zgodne z zasadą zrównoważonego rozwoju. 122

123 Analiza SWOT przedsięwzięcia Za pomocą techniki analitycznej SWOT zostały ustalone cztery kategorie czynników strategicznych studium celowości biomasy: mocnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń. Mocne strony przedsięwzięcia wzrost zainteresowania mieszkańców gminy energetycznym wykorzystaniem biomasy; wsparcie polityczne władz lokalnych; zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego gminy przez wzrost zużycia biomasy; zainteresowanie producentów biomasy; możliwość wykorzystania funduszy unijnych (ograniczenie emisji CO 2 ); rozwój technologii zero emisyjnych wykorzystujących biomasę; stosunkowo silne zaplecze naukowe i badawczo-rozwojowe; technologie oparte na biomasie przodują w produkcji energii elektrycznej i cieplnej z OZE; zmniejszenie bezrobocia w gminie. Słabe strony przedsięwzięcia niższa wartość opałowa biomasy w porównaniu z olejem opałowym; bardziej skomplikowana technologia przygotowania, transportu i wykorzystania biomasy w porównaniu z olejem opałowym; większa emisja NO x w porównaniu z paliwem dotychczas stosowanym, w przypadku dużej zawartości N w biomasie; brak norm dotyczących jakości biomasy; Szanse nadwyżki słomy w gminie Horodło i w powiecie hrubieszowskim; korzystne rozwiązania prawne i mechanizm wspierania OZE; niestabilne ceny ropy naftowej, w tym wysoka cena oleju opałowego lekkiego; przebudowa świadomości społecznej w zakresie racjonalnego użytkowania biomasą; promocja wykorzystania biomasy w celach energetycznych. Zagrożenia uprzywilejowana pozycja paliw kopalnych w energetyce i ciepłownictwie; możliwość braku biomasy na lokalnym rynku w okresach dużego zapotrzebowania Podsumowanie i możliwości implementacji W obliczu rosnących kosztów utrzymania kotłowni Szkoły Podstawowej oraz Gimnazjum Publicznego w Strzyżowie uzasadnione jest zastosowanie alternatywnego źródła energii i wykorzystanie kotłów spalających biomasę, zapewniając uczniom i personelowi ogrzewanie. Ciepło będzie wytwarzane poprzez spalanie granulatu z biomasy (drewno, słoma) w kotłach o łącznej mocy 200 kw. Pozostawiona sprawna instalacje olejowa jako awaryjna, zapewni bezpieczeństwo energetyczne. 123

124 W ogólnym bilansie energetycznym, określono potencjał energetyczny tych składników biomasy, które w gminie Horodło mają lub mogą mieć istotny udział: drewno opałowe, odpady drzewne, słoma. System nowoczesnego ogrzewania z wykorzystaniem pieca na biomasę powinien być udaną inwestycją dla gminy, głównie ze względu na wysoką efektywność instalacji, która pozwala na oszczędności i nie obciąża środowiska przyrodniczego. Niezwykle istotnym argumentem przemawiającym za wykorzystaniem biomasy w celach grzewczych jest mała możliwość wyczerpania się zasobów paliw oraz użytkowanie kotłowni bez degradacji środowiska. Korzystanie z odnawialnych, niekonwencjonalnych źródeł energii staje się coraz bardziej uzasadnione wobec zwiększającego się zanieczyszczenia środowiska i konieczności oszczędzania surowców kopalnych ze względu na ich ograniczone zasoby i ciągle rosnące koszty. Do potencjalnych korzyści wynikających ze zmiany sposobu ogrzewania budynku Szkoły Podstawowej oraz Gimnazjum Publicznego w Strzyżowie można zaliczyć: wykorzystanie lokalnych zasobów biomasy i wzrost bezpieczeństwa energetycznego; tworzenie nowych miejsc pracy przy produkcji peletu z biomasy; zapewnienie dodatkowych dochodów dla rolników ze sprzedaży słomy; koszty przewidywalne, które nie zależą od wahań cen paliw; przepływ środków finansowym wydatkowanych na produkcję i zakup peletu w obrębie lokalnym gminy i powiatu (lokalny wytwórca), przyjazna środowisku technologia, poprawiająca jakość życia mieszkańców dzięki zmniejszeniu obciążenia środowiska zanieczyszczeniami powstającymi przy spalaniu paliw kopalnych, aktywizacja lokalnej społeczności; tworzenie wizerunku gminy proekologicznej, podniesienie świadomości ekologicznej społeczeństwa; duży wkład w zrównoważony rozwój obszarów gminy. Redukcja emisji zanieczyszczeń, jaką umożliwi modernizacja kotłowni olejowej, jest bardzo ważna ze względu na istniejący system ochrony przyrody w gminie: Strzelecki Park Krajobrazowy z otuliną, Nadbużański Obszar Chronionego Krajobrazu, użytek ekologiczny Jezioro Kacapka oraz rezerwat przyrody Liski. Biomasa jako podstawowe źródło energii odnawialnej daje nowe stanowiska pracy, niezbędne przy jej zbiorze, transporcie, przetworzeniu lub przygotowaniu do spalenia oraz wpływa na pobudzenie świadomości społeczeństwa poprzez jego aktywizację i rozwój przedsiębiorczości. Wykorzystanie alternatywnych źródeł energii w gminie Horodło zwiększy bezpieczeństwo energetyczne poprzez uniezależnienie się od zewnętrznych dostawców paliw kopalnych i zmian cen rynkowych. Proekologiczna polityka gminy poprzez racjonalne i zrównoważone gospodarowanie posiadanymi zasobami energetycznymi przez wykorzystanie jej lokalnych zasobów, przyczyni się do wzrostu gospodarczego regionu i wzrostu wykorzystania odnawialnych źródeł energii przynosząc zyski środowisku naturalnemu. Modernizacja kotłowni przyczyni się do popularyzacji biomasy wśród lokalnej społeczności, może stanowić inwestycję pokazową i być wzorem podobnych obiektów w gminie Horodło. 124

125 Wyżej wymienione aspekty przemawiające za wzrostem wykorzystania odnawialnych źródeł energii, w tym biomasy, znajdują coraz szersze poparcie w aktach prawnych zarówno w Polsce, jak i wielu krajach europejskich. W większości krajowych opracowań dotyczących energii odnawialnej, biomasa jest przedstawiana jako źródło o największym potencjale, a jej znaczenie w bilansie energetycznym kraju będzie ciągle rosło. Specjaliści uważają, że jednym z założeń polityki energetycznej naszego kraju w zakresie odnawialnych źródeł energii powinno być wykorzystywanie biomasy. Podobne wnioski należy wyciągnąć także w odniesieniu do gminy Horodło, która z uwagi na lokalne uwarunkowania jest pod tym względem uprzywilejowana Budowa farmy fotowoltaicznej w układzie hybrydowym z biogazownią o łącznej mocy 4 MW na terenie gminy Wisznice Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Przedmiotem niniejszego studium celowości jest projekt polegający na budowie farmy fotowoltaicznej o mocy 3 MWp z biogazownią o mocy 1 MWel w układzie hybrydowym. Inwestycja miałaby być zlokalizowana na terenie gminy Wisznice w powiecie bialskim. Alternatywnie w niniejszym studium celowości przedstawiono projekt polegający na budowie samej farmy fotowoltaicznej o mocy 3 MWp. Inwestycję proponuje się podzielić na dwa etapy: Etap I budowa farmy o mocy 1,5 MWp oraz biogazowni o mocy 1 MWel Etap II rozbudowa farmy do mocy 3 MWp Obiekt będący przedmiotem niniejszego studium celowości został wybrany do analizy w Ekspertyzie wskazującej pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego opracowanej na potrzeby realizacji projektu Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości), którego elementem jest również to studium celowości. Metodyka wyboru projektu była wielostopniowa. W pierwszym etapie przeanalizowano kierunki rozwoju OZE wskazane w dokumentach programowych i strategicznych województwa lubelskiego. Następnie dokonano oceny atrakcyjności poszczególnych sektorów OZE w oparciu o wielokryterialną punktową metodę M.E. Portera. W wyniku tej oceny, jako atrakcyjne wskazano: biogaz, energetykę wodną, energetykę wiatrową, biomasę stałą oraz energetykę słoneczną. Jako mniej atrakcyjne wskazano geotermię i biopaliwa: biodiesel i bioetanol. W kolejnym etapie wskazano listę projektów możliwych do realizacji w woj. lubelskim na podstawie wyników realizacji projektu Energetyczni kreatorzy zmian współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W trakcie budowy bazy przeprowadzano rozmowy z ekspertami, instytucjami, instytutami, pracownikami ODR-ów, pracownikami uczelni, oraz z przedstawicielami zakładów produkcyjnych. Przeprowadzono również rozmowy z przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym z samorządami. W ich wyniku stworzona została lista obiektów, które zostały poddane dalszej analizie. Oceny dokonano wg kryteriów: Społecznych: 125

126 a) tworzenie miejsc pracy przyznawano 5 punktów za jedno stałe miejsce pracy powstałe bezpośrednio w wyniku realizacji projektu oraz 2 punkty w przypadku, kiedy miejsce pracy powstanie pośrednio; b) styczność z dokumentami strategicznymi parametr oceniany był na poziomie 10 punktów, jeżeli styczność występowała na poziomie gminy i powiatu, a 5 punktów, jeżeli styczność występowała tylko na jednym z tych poziomów; c) aspekt promocyjno-marketingowy wyżej oceniane były projekty o wysokim potencjale marketingowym i możliwości powielania w przyszłości; Gospodarczych: a) wykorzystanie lokalnych zasobów promowane były obiekty wykorzystujące zasoby lokalne i regionalne; b) wpływ na bezpieczeństwo energetyczne wyżej oceniane były projekty, z których energię można wykorzystywać w systemie lokalnym, np. lokalna elektrociepłownia miejska wykorzystująca biomasę jako paliwo; c) zmiana kierunku przepływu strumieni pieniężnych za energię wysoką ocenę otrzymywały projekty, których realizacja przyczyniłaby się do zahamowania odpływu środków wydatkowanych na zakup paliw do produkcji energii w regionie; Środowiskowych: a) mała ingerencja obiektu w środowisko wysoko punktowane były obiekty, które w niewielkim stopniu oddziałują na środowisko i nie mają cech destruktywnego wpływu na jego jakość; b) ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami produkcji energii promowane były obiekty charakteryzujące się najwyższym potencjałem redukcji emisji gazów cieplarnianych: c) mała ilość odpadów kryterium oceny stanowiła ilość odpadów generowanych podczas eksploatacji obiektu; uwzględniano rozwiązania małoodpadowe, jak również możliwości zagospodarowania tych odpadów. W sektorze energetyki słonecznej najwyżej oceniony został projekt budowy farmy fotowoltaicznej biogazownią na terenie gminy Wisznice, natomiast jako projekt rezerwowy wskazano system zasilania oświetlenia wzdłuż drogi E17 oparty na ogniwach PV i małych wiatrakach oraz modernizacja punktów świetlnych w miejscowości Krynice. Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina 1 2* Farma fotowoltaiczna z biogazownią o łącznej mocy ok. 4 MW (układ hybrydowy) System zasilania w energię elektryczną oparty na ogniwach fotowoltaicznych i małych wiatrakach oświetlenia wzdłuż drogi E17 oraz modernizacja punktów świetlnych w miejscowości Krynice Kryteria oceny obiektów 1a. 1b. 1c. 2a. 2b. 2c. 3a. 3b. 3c. bialski Wisznice tomaszowski Krynice Punktacja 126

127 *obiekt rezerwowy Tab. 42. Obiekty wybrane do opracowania studium celowości na podstawie dokonanej oceny punktowej Źródło: Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji, B. Kościk, A. Kupczyk Wykorzystanie energii słonecznej i biogazu do produkcji energii podstawy teoretyczne Projekt zakłada produkcję energii elektrycznej i cieplnej w układzie hybrydowym. Wykorzystane będą dwa rodzaje energii: energia promieniowania słonecznego oraz energia pozyskiwana z biogazu. Energia słoneczna jest powszechnie dostępnym i ekologicznym źródłem energii. Promieniowanie słoneczne charakteryzowane jest poprzez: promieniowanie słoneczne całkowite [W/m 2 ] natężenie promieniowania słonecznego (odbitego, rozproszonego i bezpośredniego) na płaską, poziomą powierzchnię, napromieniowanie (nasłonecznienie, insolacja) [J/m 2 ] lub [kwh/m 2 ] natężenie promieniowania słonecznego (odbitego, rozproszonego i bezpośredniego) na płaską, poziomą powierzchnię w jednostce czasu. Na terenie województwa lubelskiego wartość ta zawiera się w zakresie kwh/m 2 /rok, usłonecznienie [h/a] liczba godzin w ciągu roku, podczas których na dany obszar padają promienie słoneczne. Usłonecznienie zależy od położenia geograficznego. Dla Lubelszczyzny wartość ta dochodzi do 1700 godzin. Energia promieniowania słonecznego może być wykorzystywana do produkcji energii w konwersji fototermicznej, czyli procesie przemiany energii promieniowania słonecznego na ciepło. Energia ta znajduje zastosowanie do podgrzewania wody użytkowej w mieszkalnictwie, obiektach turystycznych, użyteczności publicznej, wody w basenach kąpielowych, wody do pojenia zwierząt, podlewania roślin, wody w stawach hodowli ryb, może być również wykorzystana do podgrzewania pomieszczeń oraz suszenia produktów rolnych. Urządzeniami, w których zachodzi proces konwersji energii promieniowania słonecznego na ciepło, są kolektory słoneczne. Dzielą się na następujące rodzaje: Kolektory płaskie cieczowe, gazowe, dwufazowe Kolektory próżniowo-rurowe Kolektory paraboliczne lub paraboidalne, nadążne za słońcem Drugim sposobem wykorzystania energii słonecznej jest konwersja fotowoltaiczna, czyli przemiana energii promieniowania słonecznego na energię elektryczną. Zachodzi tu zjawisko fotowoltaiczne polegające na powstaniu siły elektromotorycznej w wyniku napromieniowania półprzewodnika. W półprzewodnikowym złączu typu p-n (złącze dwóch półprzewodników niesamoistnych o różnych typach przewodnictwa: p i n), pod wpływem fotonów o energii większej niż szerokość przerwy energetycznej półprzewodnika, elektrony przemieszczają się do obszaru n, a dziury (brak elektronu w pełnym paśmie walencyjnym, występująca dziura zachowuje się niczym dodatni nośnik ładunku elektrycznego) do obszaru p. Takie przemieszczenie ładunków elektrycznych powoduje pojawienie się różnicy potencjałów, czyli napięcia elektrycznego. Po raz pierwszy efekt fotowoltaiczny zaobserwował francuski fizyk A. Becquerel w 1839 roku. Urządzeniami, w których zachodzi proces konwersji fotowoltaicznej są ogniwa słoneczne (fotowoltaiczne). Z połączenia ogniw otrzymujemy moduły fotowoltaiczne, a z połączenia modułów panele fotowoltaiczne. 127

128 Rys. 47. a) ogniwo b) moduł c) panel fotowoltaiczny Źródło: Rynek fotowoltaiczny oferuje duży zakres modułów różnej mocy. Możliwe jest nabycie modułów o mocy od kilku do kilkuset wat. Standardowe moduły składają się z ogniw, a moc jednego modułu zawiera się w granicach 75 do 270 Wp. Główne rodzaje ogniw fotowoltaicznych dostępne na rynku to ogniwa: monokrystaliczne, polikrystaliczne i amorficzne. Najpowszechniejszym materiałem używanym do produkcji ogniw fotowoltaicznych jest krzem (Si). To drugi najczęściej występujący pierwiastek na Ziemi. Nie występuje jednak w czystej postaci, dlatego konieczny jest proces jego pozyskania. W wyniku odpowiednich technologii chemicznych uzyskuje się krzem metalurgiczny o czystości 98%. Po przeprowadzeniu dodatkowego procesu oczyszczania otrzymuje się krzem wysokiej jakości (o czystości 99, %) 87, który może być wykorzystany do produkcji ogniw monokrystalicznych i polikrystalicznych. a) b) c) Rys. 48. a) moduł polikrystaliczny b) moduł monokrystaliczny c) moduł amorficzny Źródło: Porównując rodzaje ogniw, najwyższą sprawność (w zakresie 15-18%), najdłuższą trwałość, ale i najwyższą cenę mają ogniwa monokrystaliczne. Niższą ceną charakteryzują się ogniwa polikrystaliczne, trwałość mają na podobnym poziomie jak ogniwa monokrystaliczne, natomiast sprawność nieznacznie niższą (w zakresie 13-16%). Sprawność ogniw fotowoltaicznych zbudowanych na krzemie amorficznym wynosi 6 8%. Trwałość tych ogniw jest mniejsza niż w przypadku krzemu krystalicznego. Główną wadą krzemu amorficznego jest jego niska wydajność, która dodatkowo obniża się po 6 12 miesiącach użytkowania, po czym zostaje na stałym poziomie. 87 Podręcznik techniczny Instalowanie naziemnych farm fotowoltaicznych na terenach marginalnych, G. Nofuentes, J. V. Muñoz, D. L. Talavera, J. Aguilera, J. Terrados 128

129 W nadchodzących latach coraz większą rolę odgrywać będą ogniwa cienkowarstwowe. Technologie te obejmują proces zastosowania półprzewodnikowej cienkiej warstwy światłoczułej osadzonej na dowolnym podłożu. Najbardziej powszechne materiały to krzem amorficzny, cienkie multikrystaliczne warstwy krzemowe osadzone na tanich podłożach, dwuselenek indowo-miedziowy (CIS) i tellurek kadmu (CdTe). W porównaniu do technologii krzemowych charakteryzują się mniejszym zużyciem energii i materiału oraz automatyzacją w produkcji. Stanowi to duży potencjał w zakresie obniżenia kosztów produkcji. Drugim rodzajem odnawialnego źródła energii, które będzie wykorzystywane w procesie produkcji energii w przedmiotowym projekcie jest biogaz. Jest on gazem powstającym w procesie fermentacji metanowej, bez stosowania metod chemicznych i termicznych. Głównym składnikiem biogazu jest metan CH 4. Obecność metanu stwierdzono w gazach powstających w procesie fermentacji odchodów zwierzęcych. Pojęcie biogaz wprowadzono w połowie XX wieku dla mieszaniny gazów powstających w fermentacji metanowej odchodów zwierzęcych i odpadów roślinnych. Proces fermentacji można podzielić na cztery fazy: Hydroliza rozkład nierozpuszczalnych związków organicznych do cząstek rozpuszczalnych (monomery, dimery). Białka rozkładane są do aminokwasów, węglowodany do dwui monocukrów, tłuszcze do alkoholi, kwasów tłuszczowych. Acidogeneza zakwaszanie; produkty hydrolizy przekształcane są do kwasów tłuszczowych krótkołańcuchowych (do C 6 ), alkoholi, aldehydów, CO 2, H 2 i H 2 S. Acetogeneza przetwarzanie kwasów tłuszczowych i etanolu do postaci kwasu octowego, CO 2 i H 2. Metanogeneza produkcja metanu z kwasu octowego (prawie 70%), H 2, CO 2 i mrówczanów, metanolu. Biogaz powstały w wyniku fermentacji metanowej składa się z następujących składników: metan (CH 4 ) 45-75%, dwutlenek węgla (CO 2 ) 25-45%, woda (H 2 O) 2-7%, azot (N 2 ) 2%, tlen (O 2 ) 1%, wodór (H 2 ) 1%, tlenek węgla (CO) 0,5%, siarkowodór (H 2 S) ppm. Wykorzystanie energii słonecznej Technologie fotowoltaiczne pozwalają na przetworzenie energii promieniowania słonecznego na energię elektryczną. Zachodzi tu zjawisko fotowoltaiczne polegające na powstaniu siły elektromotorycznej w wyniku napromieniowania półprzewodnika. Padające na ogniwo promieniowanie słoneczne wybija elektrony z ich miejsc w strukturze półprzewodnika, wtedy tworzą się pary nośników o przeciwnych ładunkach. Następnie zostają one rozdzielone przez istniejące na złączu p-n pole elektryczne, co w konsekwencji prowadzi do tego, iż w ogniwie pojawia się napięcie. 129

130 Wykorzystanie biogazu W przypadku energetyki biogazowej paliwem służącym do wytwarzania energii elektrycznej jest biogaz, który jest spalany w kogeneratorze. Może być on wytwarzany na skalę przemysłową w specjalnie do tego przeznaczonych instalacjach zwanych biogazowniami. Skład chemiczny biogazu zależy od warunków procesu fermentacji, a także od źródeł pochodzenia biomasy. Rozróżnia się kilka jego typów: biogaz rolniczy otrzymywany z surowców i produktów ubocznych rolnictwa (m. in. nawozy naturalne), przemysłu rolno-spożywczego (m.in. odpady z produkcji pasz) oraz z biomasy leśnej, biogaz z oczyszczalni ścieków wytwarzany jest w procesie fermentacji osadów ściekowych jako produkt końcowy biologicznego oczyszczania ścieków, biogaz wysypiskowy pozyskiwany jest w procesie fermentacji odpadów komunalnych. Odzysk biogazu ze składowisk odpadów sięga zaledwie 30 45%, działanie to ma istotne znaczenie z punktu widzenia ochrony klimatu oraz zwiększenia bezpieczeństwa składowisk odpadów. Biogaz wykorzystywany jest głównie jako paliwo do produkcji energii elektrycznej i cieplnej. Znajduje również zastosowanie jako paliwo w transporcie (w instalacjach sprężonego gazu ziemnego). Po przejściu procesu uszlachetniania może być także kierowany bezpośrednio do sieci dystrybucyjnej gazu ziemnego. Podstawowe dane adresowe obiektu Przedmiotowa farma fotowoltaiczna wraz z biogazownią zlokalizowana będzie w powiecie bialskim, na terenie gminy Wisznice w okolicach miejscowości Kolonia Wisznice oraz Curyn, w bliskiej odległości od GPZ. Rys. 49. Działka zlokalizowana w bliskiej odległości od GPZ Źródło: Materiały własne 130

131 Rys. 50. Działka zlokalizowana w bliskiej odległości od GPZ Źródło: Materiały własne Dane kontaktowe: Urząd Gminy Wisznice ul. Rynek Wisznice tel: (083) Lokalizacja obiektu jest przedstawiona na mapach stanowiących załączniki nr 6 i Opis technologii i podstawowe dane techniczno technologiczne Opis technologii Przedmiotowa inwestycja budowy farmy fotowoltaicznej z biogazownią będzie zlokalizowana na działce o powierzchni ok. 8 ha. Działka powinna być zlokalizowana w odległości min. 300 m od zabudowań mieszkalnych. Preferowane są tereny poza obszarem zabudowań. Instalacja fotowoltaiczna składa się z paneli fotowoltaicznych, inwertera (przetwornicy), którego zadaniem jest przetworzenie energii wytworzonej przez panele i dostosowanie jej do wymagań sieci energetycznej, licznika energii oraz konstrukcji montażowej i okablowania. Elektrownia działa na zasadzie konwersji energii promieniowania słonecznego na energię elektryczną. Energia z paneli fotowoltaicznych spływa do przetwornic, które zamieniają prąd stały na prąd zmienny, który następnie przez transformator i aparaturę rozdzielczą przesyłany jest do sieci energetycznej. 131

132 Rys. 51. System fotowoltaiczny zintegrowany z siecią schemat (1 - panele fotowoltaiczne, 2 przetwornica, 3 licznik energii wyprodukowanej przez system fotowoltaiczny, 4 licznik energii dostarczony z sieci do obiektu, 5 sieć energetyczna) Źródło:www.fotowoltaika.eu/elektrownie-sloneczne/systemy-zintegrowane.html Do budowy przedmiotowej farmy fotowoltaicznej proponuje się zastosowanie paneli polikrystalicznych o mocy 240 W. Panele te mają wysoką sprawność konwersji energii oraz ich cena jest niższa od ceny paneli monokrystalicznych. Aby osiągnąć moc zainstalowaną na poziomie 1,5 MWp należy zainstalować 6250 sztuk paneli. Dla mocy 3 MWp potrzebne będzie sztuk paneli. Wp wat peak to moc szczytowa modułu fotowoltaicznego w Standardowych Warunkach Badania, czyli takich, w których temperatura otoczenia wynosi 25 C a promieniowanie słoneczne 1000 W/m 2. Panele będą postawione na działce o powierzchni około 6 ha (dla 3 MWp), zamocowane na konstrukcji stalowej w systemie jednopodporowym, wbijanym do gruntu. Bardzo istotne jest rozmieszczenie paneli w odpowiedniej odległości od siebie. W sezonie zimowym, w godzinach okołopołudniowych poprzednie rzędy nie powinny zacieniać rzędów następnych. Odległość między rzędami paneli powinna być 3-krotnie większa od ich wysokości. Przyjmując wysokość paneli będącą sumą dwóch modułów o wysokości 1,5 m, czyli 3 m, odległość między rzędami paneli powinna wynosić 9 m. Zacienienie ogniw w modułach i wzrost ich temperatury może powodować uszkodzenie materiału. Zjawisko to, nazywane jako hot-spot, powoduje też obniżenie mocy produkowanej przez moduł. Dlatego panele nie powinny być zacienione oraz powinny być okresowo czyszczone. W celu zabezpieczenia modułów przed powstawaniem tego zjawiska można zastosować specjalne dodatkowe połączenia ogniw za pomocą diod, zwane bajpasami. Panele powinny być ustawione w stronę południową pod odpowiednim kątem, proponuje się kąt w zakresie W okresie letnim promienie słońca padają na ziemię pod większym kątem niż w okresie zimowym. Dla efektywniejszego wykorzystania energii słonecznej Inwestor może rozważyć zastosowanie systemów nadążnych za słońcem, tzw. trackerów. Monitorują one ruch słońca i obracając się, utrzymują jak najbardziej idealne położenie modułów względem słońca. Zastosowanie takiego systemu zwiększa wydajność produkcji energii o ok. 30%. 132

133 Moc danego panelu fotowoltaicznego to iloczyn napięcia i natężenia prądu. Moc maksymalna z jednego ogniwa jest niewielka (1-2 W). W celu uzyskania większej mocy wyjściowej ogniwa są ze sobą łączone na trzy sposoby: szeregowo, równolegle, szeregowo-równolegle. Połączenie szeregowe jest to taki rodzaj połączenia elementów elektrycznych, w którym koniec jednego elementu łączy się z początkiem następnego. Połączenie takie tworzy szereg, łańcuch elementów, w którym prąd elektryczny musi przepływać kolejno przez wszystkie elementy. Natężenie prądu ma więc taką samą wartość dla wszystkich elementów (I = const.). Połączenie ogniw szeregowo powoduje wzrost napięcia na wyjściu całego zespołu. Wartość tego napięcia jest zależna od liczby połączonych ogniw i oblicza się je jako algebraiczną sumę napięć pojedynczych ogniw. Połączenie równoległe jest to taki rodzaj połączenia elementów elektrycznych, w którym wszystkie końce oraz wszystkie początki składowych elementów są połączone razem. Połączenie to powstaje na skutek połączenia przedniej elektrody (-) poprzedniego ogniwa z przednią elektrodą (-) ogniwa następnego przy jednoczesnym połączeniem tylnych elektrod (+). Połączenie takie tworzy odpowiednią ilość gałęzi, w których mogą płynąć różne prądy, ale które zasilane są takim samym napięciem elektrycznym (U = const). Łącząc ogniwa równolegle uzyskuje się większą wartość prądu na wyjściu całego zespołu. W tym rodzaju połączenia wartość prądu na zaciskach modułu wylicza się jako sumę prądów poszczególnych ogniw tworzących moduł. Połączenie szeregowo-równoległe jest to połączenie składające się z kombinacji połączeń szeregowych i równoległych. Łącząc ogniwa w ten sposób, uzyskuje się wzrost na wyjściu zarówno napięcia jak i prądu. Budując instalację należy pamiętać, aby zawsze łączyć ze sobą panele o takiej samej mocy, napięciu i natężeniu. W typowych zastosowaniach do współpracy z siecią energetyczną moduły fotowoltaiczne połączone są szeregowo i tworzą łańcuch w celu zwiększenia sumarycznego napięcia. Również w przypadku podmiotowej farmy fotowoltaicznej proponuje się takie rozwiązanie. Przedmiotowa instalacja biogazowa będzie wytwarzała energię cieplną i elektryczną z biogazu powstającego w procesie fermentacji beztlenowej mokrej. Jednym z podstawowych substratów wykorzystywanych w procesie fermentacji jest masa zielona (np. kiszonka kukurydzy i traw, liście buraka). Substrat ten po dostarczeniu na teren biogazowni, składowany jest w silosach, w których ulega zakiszeniu. Jako substraty dla biogazowni mogą być wykorzystywane również odchody zwierzęce (np. gnojowica) i odpady przemysłu przetwórczego (np. wywar pogorzelniany, odpad poubojowy). Substraty płynne będą dostarczane na teren biogazowni szczelnymi beczkowozami. Po odpowiednim przygotowaniu substraty są podawane do fermentora pierwotnego. Proponowany skład i proporcje substratów dla przedmiotowej biogazowni to: gnojowica bydlęca w ilości ton/rok wywar gorzelniany zbożowy ton/rok odpad poubojowy ton/rok kiszonka kukurydzy i traw ton/rok Fermentory to szczelne, okrągłe zbiorniki żelbetowe, posadowione na płycie wykonanej z tego samego materiału. Zachodzi w nich wstępna fermentacja i produkcja biogazu, która przebiega 133

134 w warunkach beztlenowych. W celu utrzymania stałych parametrów temperaturowych procesu (będzie prowadzony w warunkach fermentacji mezofilnej, temp. ok. 38 C) oraz odpowiedniej homogenizacji fermentujących substratów, stosuje się ogrzewanie komór oraz mieszanie. Mieszanie realizuje się z wykorzystaniem różnego rodzaju mieszadeł łopatowych i mikserów napędzanych silnikami elektrycznymi. Następnie częściowo przefermentowany wsad jest niewielkimi porcjami przepompowany do fermentora wtórnego. Powstały biogaz jest oczyszczany, odwadniany i sprężany za pomocą szeregu urządzeń. Tak przygotowany gaz trafia do kogeneratorów zabudowanych w specjalnych kontenerach lub budynku, których konstrukcja umożliwia ochronę przed warunkami zewnętrznymi. Zapewnia ona także izolację akustyczną kogeneratorów od otaczającego środowiska. Biogaz zostaje spalony w silniku iskrowym, dzięki czemu uzyskujemy moc mechaniczną. Zostaje ona zamieniona na moc elektryczną za pomocą spiętego bezpośrednio z silnikiem generatora. Poprzez chłodzenie bloku silnika, oleju silnikowego oraz spalin odzyskuje się ciepło odpadowe, powstające w wyniku spalania biogazu. Część energii elektrycznej i cieplnej zostaje zużyta na potrzeby własne biogazowni, np. na utrzymanie odpowiedniej temperatury procesu fermentacji, do napędu mieszadeł, przepompowywania substratu, itp. W pełni przefermentowane substraty przepompowywane są do końcowego zbiornika magazynującego. Pozostałości z procesu fermentacji, czyli tzw. poferment może być wykorzystywany jako nawóz. Na rysunku 52 przedstawiono schemat technologiczny instalacji fotowoltaicznej z biogazownią w układzie hybrydowym. Rys. 52. Schemat technologiczny instalacji farmy fotowoltaicznej z biogazownią w układzie hybrydowym Źródło: Opracowanie własne na podstawie remena/theses/batch2/masterthesis_ Rand _ Alzubi.pdf 134

135 Planowana moc i sprawność obiektu Planowana jest budowa instalacji fotowoltaicznej o mocy 3 MWp oraz biogazowni o mocy 1 MWel, jako rezerwowego źródła energii. Zakładana moc instalacji wynosi łącznie 4 MW. Moc elektryczna dostarczana przez ogniwa fotowoltaiczne podyktowana jest przez wielkość i liczbę modułów fotowoltaicznych. Po dołączeniu dodatkowych modułów osiąga się większą moc systemu. Pozwala to na dopasowanie mocy instalacji w ślad za zmianami w zakresie zapotrzebowania na energię lub dostępności środków finansowych. Zakładana docelowa moc instalacji farmy fotowoltaicznej wynosi 3 MWp. Inwestycję proponuje się podzielić na 2 etapy ze względu na możliwości uzyskania dofinansowania. Sugerowane jest w I etapie wybudowanie farmy o mocy 1,5 MWp, a następnie dobudowanie instalacji do łącznej mocy 3 MWp. Planowane jest zastosowanie modułów polikrystalicznych o mocy 240 W w ilości 6250 sztuk. Daje to moc zainstalowaną na poziomie 1,5 MWp. Aby osiągnąć moc zainstalowaną na poziomie 3 MWp potrzeba będzie sztuk paneli. Sprawność paneli polikrystalicznych kształtuje się na poziomie 13-16%. Rozmiary przykładowego modułu polikrystalicznego o sprawności 15,4%: dł mm, szer. 990 mm, co daje powierzchnię 1,62 m 2. Łączna powierzchnia 12,5 tys. paneli wyniesie m 2. Z 1 kwp nominalnej mocy zainstalowanych paneli słonecznych można w Polsce rocznie uzyskać od 650 do 950 kwh energii elektrycznej 88. Można przyjąć, że z 1 MWp produkcja roczna energii elektrycznej sięgnie ok. 950 MWh/rok. Biorąc pod uwagę powyższe dane farma fotowoltaiczna o mocy P 1 = 1,5 MWp wytworzy szacowaną ilość energii elektrycznej na poziomie MWh/rok. Natomiast docelowa farma o mocy P 2 = 3 MWp będzie wytwarzała energię na poziomie MWh rocznie. Biogazownia będzie produkowała energię elektryczną i cieplną w skojarzeniu, dzięki wykorzystaniu procesu kogeneracji. Instalacja będzie wyposażona w kogenerator o mocy 1 MW mocy elektrycznej i 1,1 MW mocy cieplnej. Zastosowany kogenerator umożliwi produkcję energii elektrycznej ze sprawnością 40%, natomiast energii cieplnej ze sprawnością na poziomie 45%. Zatem sprawność całkowita, czyli suma sprawności przemiany energii substratów na energię elektryczną i cieplną wyniesie 85%. Finalnym efektem pracy biogazowni o mocy 1 MWel będzie produkcja energii elektrycznej, pochodzącej z generatora prądotwórczego oraz cieplnej, pochodzącej z chłodzenia kogeneratora. Rocznie taka biogazownia będzie w stanie wyprodukować ok MWh energii elektrycznej i ok GJ energii cieplnej (ok MWh). Na potrzeby własne biogazownia zużyje ok MWh energii elektrycznej oraz GJ (1 680 MWh) ciepła. Opis technologii zagospodarowania odpadów W trakcie budowy oraz eksploatacji farmy fotowoltaicznej nie powstaje duża ilość odpadów. Panele PV, zastosowane przewody, falowniki i pozostała elektronika podlegają niemal w 100% recyklingowi. Zużyte urządzenia elektryczne zostaną przekazane firmom, mającym pozwolenie na gospodarowanie odpadami niebezpiecznymi. W trakcie budowy biogazowni będą powstawały odpady w postaci ziemi z wykopów, które powinny być usypywane w formie pryzm, w wyznaczonych miejscach w pobliżu prowadzonych robót ziemnych. Odpady te mogą być zagospodarowane poprzez zasypanie wykopów po zakończeniu prac

136 budowlanych. Odpady niebezpieczne (np. odpady gruzu i gleba zanieczyszczona substancjami niebezpiecznymi) mogą powstawać tylko w sytuacjach tzw. awaryjnych np. wycieku oleju. Zużyte oleje, czyściwo i opakowania zanieczyszczone substancjami niebezpiecznymi będą powstawały podczas konserwacji i eksploatacji maszyn oraz urządzeń wykorzystywanych do prac budowlanych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami każdy rodzaj odpadów niebezpiecznych powinien być gromadzony i przechowywany oddzielnie. Transport odpadów niebezpiecznych z miejsca ich powstania do miejsc ich odzysku lub unieszkodliwiania musi się odbywać z zachowaniem przepisów obowiązujących przy transporcie materiałów niebezpiecznych. Na terenie budowy, jak i w czasie eksploatacji obiektu będą powstawały odpady komunalne tj. pozostałości po artykułach żywnościowych. Odpady te powinny być gromadzone w systematycznie opróżnianych pojemnikach. Powinny być ustawione pojemniki i kontenery do selektywnej zbiórki odpadów, które należy w sposób selektywny wywieźć do zakładu utylizacyjnego lub na składowisko. Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań Projekt budowy farmy fotowoltaicznej z biogazownią w układzie hybrydowym jest innowacyjny, ze względu na to, że w Polsce nie funkcjonują tego typu instalacje. Za granicą pojawiają się, jak np. badany układ fotowoltaiczny z biogazownią w centrum rolniczym w Eichhof w Niemczech 89. Farma słoneczna będzie doskonałą formą promocji regionu wykorzystującego innowacyjne i przyjazne środowisku technologie, a także podniesie świadomość lokalnej społeczności w zakresie ekologicznych i energooszczędnych rozwiązań produkcji energii. W ramach realizacji projektu proponuje się rozważenie zastosowania nowych technologii w postaci ogniw cienkowarstwowych o łącznej mocy zainstalowanej 0,1 MWp oraz systemów podążających za słońcem, tzw trackerów. Materiały ogniw cienkowarstwowych to krzem amorficzny, dwuselenek indowo-miedziowy (CIS) i tellurek kadmu (CdTe). Tellurek kadmu to cienka warstwa materiału otrzymywana w procesie osadzania lub napylania katodowego. Zaletą zastosowania TeCd w produkcji modułów fotowoltaicznych jest niski koszt produkcji, wadą natomiast toksyczny kadm. Dwuselenek miedziowo-indowy jest obiecującym materiałem, chociaż niezbyt używanym powszechnie ze względu na specyficzne procedury produkcji i niedobory indu. Poprawa konkurencyjności gospodarki województwa lubelskiego poprzez wykorzystanie naturalnych zasobów do produkcji energii stanowi jeden z celów polityki regionalnej. Realizacja inwestycji wykorzystującej naturalne, ekologiczne źródło energii, przyczyni się do budowy wizerunku województwa lubelskiego, jako regionu atrakcyjnego dla inwestycji w odnawialne źródła energii. Nastąpi promocja regionu, jako atrakcyjnego i przyjaznego dla inwestorów. Budowa farmy fotowoltaicznej wpłynie na wzrost poziomu wiedzy społeczeństwa, jednostek samorządu terytorialnego oraz inwestorów z zakresu możliwości i korzyści wykorzystania OZE. Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Zasoby, jakie będą potrzebne do produkcji energii w przedmiotowej instalacji hybrydowej to promieniowanie słoneczne oraz substraty do produkcji biogazu

137 Energia słoneczna jest powszechnie dostępna. Efektywność przetwarzania energii promieniowania słonecznego w energię elektryczną bądź cieplną uwarunkowana jest kilkoma czynnikami. Jednym z nich jest położenie geograficzne. Rys. 53. Mapa nasłonecznienia w Polsce [kwh/m 2 /rok] Źródło: Rys. 54. Roczne promieniowanie całkowite w Polsce Rys. 55. Średnie roczne sumy usłonecznienia Źródło: Wojewódzki Program Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii dla Województwa Lubelskiego Lubelszczyzna jest terenem uprzywilejowanym pod względem nasłonecznienia, którego wartość na tym terenie waha się w granicach kwh/m 2 /rok. Usłonecznienie dochodzi do 1700 godzin rocznie. Nasłonecznienie warunkowane jest również porami roku. Najwyższe wartości nasłonecznienia, a tym samym największą efektywność instalacji słonecznej obserwuje się w miesiącach od kwietnia do września. Od października do marca produkcja energii elektrycznej jest niższa niż w miesiącach letnich. 137

138 Rys. 56. Średnie nasłonecznienie w Polsce w ciągu roku Źródło: Substratami do produkcji biogazu mogą być odpady z przetwórstwa mięsnego, przetwórstwa rolno-spożywczego oraz substraty z upraw rolniczych. Przedsiębiorstwami działającymi na terenie powiatu bialskiego, które w procesie produkcji uzyskują odpady z przetwórstwa mięsa są m.in.: SEDAR S.A. w Międzyrzecu Podlaskim 90 produkcja tuszek i elementów z drobiu, Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowe "FELIX" Sp. z o.o. 91 w Rossoszu (produkcja mięsa i wędlin, własna ubojnia), Zakłady Przetwórstwa Mięsnego KAROL 92 w Strzakłach (produkcja wyrobów wędliniarskich i podrobów), gmina Międzyrzec Podlaski, Masarnia Dolina Łąk 93 w Małaszewiczach, gmina Terespol (ubojnia, produkcja mięs i wędlin). Substratami dla biogazowni pochodzącymi z przetwórstwa rolno-spożywczego mogą być np. odpady z przetwórstwa owocowo-warzywnego, jak wytłoki owocowe, wysłodki, odpady przemysłu mleczarskiego, odpady po produkcji alkoholi, jak np. wysłodziny browarniane czy wywary gorzelniane. Na terenie powiatu bialskiego do zakładów z tej branży należą: P.P.H.U. MIŁOMŁYN 94 w Kijowcu, gmina Zalesie (produkcja pieczywa, mąk i makaronów; w tej branży potencjalnymi dostawcami substratów może być również ponad 20 mniejszych lokalnych piekarni), Zakład cukierniczy LIDER S-K.G 95 w Międzyrzecu Podlaskim, Gorzelnie w Międzyrzecu Podlaskim, Konstantynowie, Cieleśnicy, Witulinie, Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w Ciciborze Dużym 96 (przetwórstwo owocowo-warzywne), Zakład Rolno-Handlowy w Cieleśnicy Sp. z o.o. 97 (przetwórstwo owocowo-warzywne),

139 Przedsiębiorstwo Rolno-Handlowe w Konstantynowie Sp. z o.o 98 (przetwórstwo owocowowarzywne), P.P.H MIKA w Janowie Podlaskim 99 (produkcja mrożonek owocowo-warzywnych), Zakład BAKALLAND 100 S.A. w Janowie Podlaskim (konfekcjonowanie i produkcja bakalii). Substratami rolniczymi są: zielonka z roślin różnego rodzaju (najczęściej kukurydzy), rolnicze odpady zielone liście warzyw np. buraków, trawy itp., odchody zwierzęce gnojowica, gnojówka, obornik, pomiot. Prowadzenie upraw celowych na potrzeby instalacji biogazowej o mocy ok. 1 MWel jest możliwe na terenach dużych gospodarstw rolnych lub przez grupy producenckie. Użytki rolne stanowią 65% ogólnej powierzchni powiatu. Spośród około 20 tys. gospodarstw rolnych około 25% posiada areały ha, a jedynie około 2% powyżej 30 ha. Dominującą grupą upraw w powiecie są zboża, których udział w powierzchni zasiewów stanowi prawie 85% 101. Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Na rysunku 57 przedstawiono mapę infrastruktury energetycznej w powiecie bialskim. W sąsiedztwie miejscowości Kolonia Wisznice oraz Curyn znajduje się główny punkt zasilający 110/15 kv (GPZ). Przez teren gminy przebiegają linie energetyczne wysokiego napięcia 110 kv oraz linie energetyczne średniego napięcia. Na danym terenie działa PGE Dystrybucja S.A. Planowany obiekt farmy fotowoltaicznej z biogazownią zlokalizowany jest w bliskiej odległości od GPZ, więc jest możliwość podłączenia bezpośrednio do GPZ. Powiat należy do obszaru o słabo rozwiniętej infrastrukturze gazowniczej gazu ziemnego. Tylko cztery gminy posiadają dostęp do tego nośnika energii, są to: gmina Biała Podlaska (Sławacinek), centralna i południowa część gminy Konstantynów, miasto i gmina Międzyrzec Podlaski. Niski poziom gazyfikacji powiatu świadczy o potrzebie dużych nakładów na rozbudowę systemu zaopatrzenia w gaz ziemny. Podstawową formą specjalnego traktowania produkcji energii elektrycznej w skojarzeniu z ciepłem, powinna być gwarancja jej odbioru w wielkości i czasie wynikających z zapotrzebowania na ciepło. W powiecie bialskim jedynie w Międzyrzecu Podlaskim funkcjonuje zorganizowany system dystrybucji energii cieplnej oparty na działalności Miejskiego Przedsiębiorstwa Energii Cieplnej Sp. z o.o. Ogółem na terenie powiatu bialskiego funkcjonuje 46 kotłowni, długość sieci cieplnej przesyłowej wynosi 20,6 km Handlowe_Konstantynow_Sp._z_o.o.,Konstantynow,firma.html Strategia rozwoju powiatu bialskiego na lata Ibid. 139

140 Rys. 57. Infrastruktura energetyczna w powiecie bialskim. Źródło: Strategia rozwoju powiatu bialskiego na lata

141 Rys. 58. Główny Punkt Zasilający w miejscowości Kolonia Wisznice Źródło: Materiały własne Wartości łącznej dostępnej mocy przyłączeniowej [MW] dla źródeł przyłączanych do sieci o napięciu znamionowym wyższym niż 1 kv na obszarze PGE Dystrybucja S.A. (dotyczącym Lubelszczyzny) przedstawiono w poniższej tabeli. Nazwa grupy Węzły w grupie Rok Grupa Biała Podlaska Biała Podlaska Sitnicka, Biała Podlaska Wola, Hołowczyce, Janów Podlaski, Kock, Łosice, Łuków, Międzyrzec Podlaski, Radzyń Podlaski, Stoczek Łukowski, Wólka Dobryńska Grupa Lublin Abramowice, Bełżyce, Budzyń, Bychawa, Garbów, Kraśnik FŁT*, Lublin Czechów, Lublin Czuby, Lublin Dziesiąta, Lublin Elektrownia, Lublin Hajdów, Lublin Odlewnia, Lublin Północ, Lublin Śródmieście, Lublin UMCS, Lublin Wrotków, Lublin Wschód, Lubartów, FSC1*, FSC2*, Opole, Parczew Dwór, Poniatowa, Poniatowa EDA, Świdnik, Wisznice, Łęczna Grupa Dęblin Dęblin, Ryki, Sobolew Grupa Puławy Bronowice, Kazimierz, Klementowice, Nałęczów, Puławy Kępa, Puławy Rudy Grupa Bogdanka Biskupice, Bogdanka*, Nadrybie*, Stefanów* Tab. 43. Wartości łącznej dostępnej mocy przyłączeniowej [MW] dla źródeł przyłączanych do sieci o napięciu znamionowym wyższym niż 1 kv na obszarze PGE Dystrybucja S.A. (*) stacje nie będące własnością PGE Dystrybucja SA Źródło: Jak wynika z tabeli 43, poza grupami Bogdanka i Puławy, nie ma dostępnych mocy przyłączeniowych dla źródeł przyłączanych do sieci. Inwestor powinien skontaktować się ze spółką dystrybucyjną w celu uzyskania warunków przyłączenia. Możliwości techniczne takiego przyłączenia można określić po złożeniu odpowiedniego wniosku do lokalnego operatora i wpłaceniu zaliczki przyłączeniowej w wysokości 30 zł za każdy kilowat przyłączanej mocy. 141

142 Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii Poniższa tabela przedstawia porównanie kosztów wytwarzania energii z różnych źródeł. Źródło (nośnik) energii Gaz ziemny Ropa naftowa Węgiel Technologia pozyskiwania energii elektrycznej Elektrownie z turbinami gazowymi (GT) Elektrownie gazowoparowe (CCGT) CCGT z instalacją wychwytywania i składowania CO2 (CCS) Jednostkowe koszty wytwarzania energii elektrycznej, /MWh Jednostkowe koszty wytwarzania energii elektrycznej, /GJ w 2007 r. w 2020 r. w 2030 r. w 2007 r. w 2020 r. w 2030 r , ,3-43,1 44,4-45, ,7-19,4 29,2-31,9 31,9-34, ,1-38,9 38,9-41,7 Agregaty z silnikiem Diesla ,7-40,3 55,6-61,1 63,9-69,4 Cykl kombinowany gazowoparowy ,9-34,7 48,6-51,4 55,6-56,9 Elektrownie na węglu kamiennym z kotłami ,1-15,3 22,2-26,4 23,6-27,8 pyłowymi (PCC) PCCC z instalacją CCS ,8-34,7 27,8-33,3 Elektrownie na węglu kamiennym z kotłami ,9-16,7 26,4-29,2 26,4-29,2 fluidalnymi (CFBC) Elektrownie gazowo-parowe zintegrowane ze ,9-16,7 23,6-26,4 23,6-26,4 zgazowaniem węgla (IGCC) IGCC z instalacją CCS ,4-30, ,2 Atom Rozszczepianie atomu , , ,3-23,6 Biomasa Wiatr Woda Słońce Biomasa ,2-54, ,7 26,4-61,1 Biogaz , ,9-55,6 13,9-52,8 Farmy na lądzie ,8-30,6 15, ,9-23,6 Farmy na morzu ,6-38,9 18,1-31,9 13,9-26,4 Duże elektrownie wodne ,72-40,3 8,3-38,9 8,3-36,1 Małe elektrownie wodne ,7-51,4 15,3-44,4 13,9-38,9 Ogniwa fotowoltaiczne ,2-83,3 Elektrownie heliotermiczne ,2-69,4 36, ,3-44,4 Tab. 44. Koszty wytwarzania energii elektrycznej i ciepła według unii europejskiej, autorzy: Józef Paska, Mariusz Sałek, Tomasz Surma Źródło: Rynek energii nr 4/2010 Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Koszty budowy farmy fotowoltaicznej kształtują się na poziomie ok. 24,3 mln. zł, a koszty budowy biogazowni ok. 17,6 mln. zł. Łączny koszt projektu to 41,9 mln. zł. Na koszty realizacji budowy biogazowni złożą się: Koszty przygotowania wszelkich dokumentów i pozwoleń (koncepcji, projektu budowlanego wraz ze wszystkimi uzgodnieniami, decyzji środowiskowej, warunków przyłączenia): ,00 zł, 142

143 Koszty zakupu gruntów: ,00 zł, Koszty przyłączenia do sieci elektroenergetycznej: zł, Koszty robót budowlanych i technologii oraz uruchomienia części biogazowej: zł, Łączny szacowany koszt inwestycji: ,00 zł. Z uwagi na to, iż biogazownia generuje dwa rodzaje energii zastosowano dwa przeliczniki kosztu w stosunku do mocy. Koszt przeliczony na jednostkę mocy całkowitej biogazowni (K 1 ): Z 1 koszt całkowity inwestycji ( zł) P 1 moc całkowita biogazowni (1000 kw kw = 2100 kw) Koszt przeliczony na jednostkę mocy elektrycznej biogazowni (K 2 ): Z 2 koszt całkowity inwestycji ( zł) P 2 moc elektryczna biogazowni (1000 kw) Na etapie budowy farmy fotowoltaicznej o mocy 3 MWp należy liczyć się z następującymi kosztami: Koszty początkowe; dokumentacja projektowa, pozyskanie dokumentów, zakup działki: zł Koszty instalacji: moduły fotowoltaiczne oraz elementy systemu: urządzenia, sprzęt, okablowanie itp.: zł Roboty budowlane, instalacja: zł Koszty przyłączenia do sieci elektroenergetycznej: zł Koszty ogrodzenia i monitoringu: zł Suma kosztów budowy farmy o docelowej mocy równej 3 MWp: zł Koszt przeliczony na jednostkę mocy (K 3 ) : Łączny koszt realizacji inwestycji w układzie hybrydowym: zł. Koszt przeliczony na jednostkę mocy elektrycznej układu: 143

144 Koszt przeliczony na jednostkę całkowitą mocy układu: Planowane przychody z tytułu eksploatacji obiektu Przedmiotowa farma fotowoltaiczna z biogazownią będzie źródłem przychodów z tytułu wytwarzania i sprzedaży energii elektrycznej. Cena energii elektrycznej w 2011 roku wynosiła 198,90 zł/mwh. Jest to średnia cena z roku 2011 obowiązująca dla odnawialnych źródeł energii w roku Dodatkowo przedsiębiorca produkujący energię z odnawialnego źródła czerpie przychody ze sprzedaży świadectw pochodzenia energii, tzw. zielonych certyfikatów. Cena zielonych certyfikatów jest uzależniona w głównej mierze od wysokości opłaty zastępczej oraz czynników koniunkturalnych. Wysokość opłaty zastępczej w roku 2012 została ustalona przez prezesa URE na poziomie 286,74 zł/mwh. Wartość świadectwa pochodzenia zwykle jest niższa o ok. 15% od wysokości opłaty zastępczej. Prawa majątkowe wynikające ze sprzedaży świadectw pochodzenia są przedmiotem obrotu na Towarowej Giełdzie Energii, co powoduje wahania ich ceny. Cena certyfikatu sprzedanego na TGE jest wyższa. Wartość świadectwa pochodzenia do obliczeń przyjęto na poziomie 250 zł. Z wytworzenia 1MWh energii elektrycznej uzyska się łączny przychód na poziomie 198, = 448,90 zł. Przychody z farmy fotowoltaicznej o mocy 1,5 MWp będą kształtowały się następująco: 1425 MWh/rok * 448,90 zł/mwh = ,5 zł w ciągu roku Przyjęto stały coroczny wzrost cen energii elektrycznej oraz świadectw pochodzenia na poziomie 3%. Jako drugi wariant uwzględniono zmiany w finansowaniu opisane w projekcie ustawy o OZE, proponowanej przez Ministerstwo Gospodarki. Zgodnie z projektem przedstawionej w maju 2012 r. wprowadzone zostaną współczynniki korekcyjne, uzależniające ilość przyznawanych zielonych certyfikatów od typu instalacji. Współczynniki korekcyjne dla energetyki słonecznej przyjęto na następującym poziomie: W roku ,85 W roku ,85 W roku ,70 W roku ,55 W roku ,40 Przy założeniu wybudowania farmy fotowoltaicznej o mocy 1,5 MWp w 2013 r. oraz dobudowania instalacji do mocy 3 MWp w roku 2018, przychody będą kształtowały się następująco: Rok Planowany roczny przychód ze sprzedaży energii elektrycznej i świadectw pochodzenia [zł] Planowany roczny przychód ze sprzedaży energii elektrycznej i świadectw pochodzenia z założeniem wprowadzenia współczynnika korekcyjnego dla energetyki słonecznej [zł] 144

145 , , , , , , , , , , , , , ,48 - Tab. 45. Szacowane przychody z tytułu eksploatacji planowanej farmy fotowoltaicznej. Źródło: Opracowanie własne Zwrot kosztów inwestycji bez dofinansowania nastąpi w okresie ok lat. W przypadku dofinansowania na poziomie 70% zwrot kosztów nastąpi po ok. 7 latach w warunkach obecnych, a przy dofinansowaniu na poziomie 30% po ok. 13 latach. W przypadku uwzględnienia współczynników korekcyjnych ten zwrot nastąpi w jeszcze krótszym czasie. Przedmiotowa biogazownia będzie generowała w stosunku rocznym następujące przychody: Przychody z tytułu produkcji energii elektrycznej: Przychody z tytułu sprzedaży energii czarnej : P 1 przychody z tytułu sprzedaży energii czarnej ; E e ilość energii elektrycznej wprowadzonej do sieci (en. wytworzona en. zużyta na potrzeby własne biogazowni); C c cena energii czarnej (ustalona na poziomie ceny za rok 2011); Przychody z tytułu sprzedaży praw majątkowych otrzymanych z uwagi na produkcję energii odnawialnej (zielonych certyfikatów): P 2 przychody z tytułu sprzedaży zielonych certyfikatów E ec ilość energii elektrycznej wyprodukowanej; C z cena zielonego certyfikatu (ustalona zgodnie z wysokością opłaty zastępczej na rok 2012); Łączny przychód dla biogazowni z produkcji energii elektrycznej w ciągu roku na podstawie powyższych danych obliczeniowych wyniesie: zł. Należy uwzględnić stały wzrost cen energii elektrycznej oraz zielonych certyfikatów. Współczynniki korekcyjne dla biogazowni rolniczych o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 500 kw do 1 MW przyjęto na następującym poziomie: w 2013 r. - 1,45 w 2014 r. 1,45 w 2015 r. 1,

146 w 2016 r. 1,40 w 2017 r. 1,375 Natomiast porównując dla biogazowni rolniczych o zainstalowanej łącznej mocy elektrycznej powyżej 1 MW: w 2013 r. - 1,40 w 2014 r. 1,40 w 2015 r. 1,375 w 2016 r. 1,35 w 2017 r. 1,325 Na podstawie poniższych danych obliczono przychody z tytułu eksploatacji biogazowni (tab. 46 i 47): Ilość energii wyprodukowanej: 8000 MWh/rok Ilość energii wprowadzonej do sieci: 6800 MWh/rok Wartość zielonych certyfikatów i cena energii elektrycznej wzrasta rocznie o 3%. Rok Przychody z tyt. sprzedaży energii [zł] Przychody ze sprzedaży zielonych certyfikatów [zł] Łączny przychód dla biogazowni [zł] Współczynniki korekcyjne Przychód ze sprzedaży zielonych certyfikatów po uwzględnieniu współczynników korekcyjnych [zł] , , , , , ,60 1, , , , ,47 1, , , , ,12 1, , , , ,80 1, , , , ,52 1, , , , , , , , , , , Tab. 46. Szacowane przychody z tytułu eksploatacji biogazowni. Źródło: Opracowanie własne Rok Łączny przychód ze sprzedaży energii elektrycznej dla układu hybrydowego na obecnych zasadach Łączny przychód po uwzględnieniu współczynników korekcyjnych wskazanych w projekcie ustawy o OZE , , , , , , , , , , , , ,51 - Tab. 47. Szacowane przychody z tytułu eksploatacji obiektu w układzie hybrydowym. Źródło: Opracowanie własne 146

147 Zwrot inwestycji farmy fotowoltaicznej z biogazownią nastąpi w okresie 14 lat bez dofinansowania. W przypadku dofinansowania na poziomie 30% po 11 latach, natomiast przy dofinansowaniu inwestycji na poziomie 70% po 6 latach. Koszty eksploatacji obiektu Eksploatacja elektrowni słonecznej wymaga zatrudnienia co najmniej jednego elektryka, osoby do czyszczenia paneli i ewentualnie stróża. Zakładając, że będzie to w sumie 1,5 etatu koszty roczne zatrudnienia pracowników szacuje się na poziomie zł. Łączne koszty eksploatacyjne obiektu o mocy 3 MWp szacuje się na kwotę zł rocznie. Surowiec, czyli energia słoneczna w trakcie eksploatacji obiektu pozyskiwana jest bez ponoszenia kosztów. W przypadku biogazowni podstawowym kosztem jest koszt wykorzystywanych substratów do produkcji biogazu. Na ten koszt złoży się: gnojowica bydlęca koszt roczny: ton x 10 zł = zł wywar gorzelniany zbożowy koszt roczny: ton x 10 zł = zł odpad poubojowy ton x 70 zł koszt zł rocznie kiszonka kukurydzy i traw ton x 50 zł (cena uśredniona; kiszonka kukurydzy w cenie 90 zł, kiszonka traw w cenie 10 zł) koszt zł rocznie Łączny koszt substratów z uwzględnionymi kosztami transportu szacowany jest na ok zł. Koszty utrzymania instalacji, koszty pracownicze, remontów, itd. uśredniono w okresie żywotności instalacji. Uśrednienie takie jest konieczne z uwagi na to, iż niektóre koszty występują co pewien okres czasu a mają znaczną wartość np. remont kogeneratora. Koszty te wyniosą ok ,00 zł. Łączny koszt eksploatacji biogazowni szacowany jest na zł rocznie, natomiast łączny koszt eksploatacyjny obiektu w układzie hybrydowym szacowany jest na kwotę zł. Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnych źródeł finansowania Metoda zaktualizowanej wartości netto inwestycji znana jest w literaturze anglosaskiej jako NPV Net Present Value Method. Jest to metoda najbardziej ogólna i dokładna, zalecana jako dająca najbardziej adekwatną ocenę projektów inwestycyjnych, także w zakresie energetyki odnawialnej. W metodzie tej bierze się pod uwagę wszystkie przepływy finansowe przez cały czas trwania projektu inwestycyjnego, zarówno wpływy jak i wydatki w kolejnych latach przez cały okres budowy i eksploatacji inwestycji. Sumy te dyskontuje się na rok zerowy, którym umownie jest rok zakończenia budowy inwestycji. Wskaźnik NPV jest więc zdyskontowaną różnicą wszystkich wpływów i wydatków rocznych związanych z inwestycją. Inwestycję uznaje się za opłacalną, kiedy NPV jest większe od zera. Kiedy NPV jest ujemne, inwestycję należy odrzucić. gdzie: Ii = inwestycje w okresie i Ri = przychody w okresie i 147

148 Oi = koszty operacyjne w okresie i Mi = koszty utrzymania w okresie i Vr = wartość rezydualna inwestycji pod koniec cyklu życia inwestycji, gdy cykl życia wyposażenia jest dłuższy od zakładanej długości życia projektu r = okresowa stopa dyskontowa, gdy okresem jest kwartał przyjmuje się ¼ stopy rocznej n = liczba okresów (lat, kwartałów, miesięcy, itd.) w cyklu życia inwestycji Analiza dla układu hybrydowego: Przyjęto następujące założenia: koszty inwestycji zł roczne koszty eksploatacyjne zł okres użytkowania inwestycji 15 lat stopa dyskonta 8% Określono wskaźniki inwestycji NPV oraz IRR dla układu hybrydowego: przy braku dofinansowania z zewnątrz, NPV = ,80 zł, IRR = 19,85% dla inwestycji z dofinansowaniem na poziomie 30% NPV równy ,18 zł, IRR = 25,85% dla inwestycji z dofinansowaniem na poziomie 70% NPV równy ,34 zł, IRR = 36,43% Analiza dla farmy fotowoltaicznej: Przyjęto następujące założenia: koszty inwestycji zł roczne koszty eksploatacyjne farmy o mocy 3 MWp zł okres użytkowania inwestycji 20 lat stopa dyskonta 8% Określono wskaźnik inwestycji NPV oraz IRR dla budowy farmy fotowoltaicznej: przy braku dofinansowania z zewnątrz, NPV = ,12 zł, IRR = 10,77% dla inwestycji z dofinansowaniem na poziomie 30% NPV równy ,86 zł, IRR = 12,15% dla inwestycji z dofinansowaniem na poziomie 70% NPV równy ,47 zł, IRR = 19,66% Z analizy wynika opłacalność inwestycji we wszystkich trzech wariantach, przy czym najkorzystniej wypada realizacja inwestycji z dofinansowaniem rzędu 70% Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia W celu zbadania nastawienia mieszkańców gminy do realizacji inwestycji hybrydowej przeprowadzono ankietę. Zebrano 16 ankiet. 40% badanych uważa, że realizacja projektu będzie 148

149 miała negatywny wpływ na krajobraz oraz wpłynie na zmniejszenie atrakcyjności okolicy. 25% ankietowanych osób obawia się, że instalacja będzie powodowała zbyt duży hałas oraz nieprzyjemny zapach z biogazowni. Zdecydowana większość badanych osób, bo 94%, widzi możliwość stworzenia nowych miejsc pracy dzięki realizacji projektu. 75% ankietowanych uważa, że z tytułu projektu zwiększy się budżet gminy, będzie budowany wizerunek gminy jako ekologicznej, otwartej na nowe inwestycje oraz obniżą się ceny za energię. 31% osób, wśród korzyści z realizacji projektu, widzi zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza. Ponad połowa badanych mieszkańców gminy uważa, że nastąpi wzrost bezpieczeństwa energetycznego regionu, natomiast 19% uważa, że gmina będzie bardziej atrakcyjna turystycznie. Również w celu zbadania wstępnego nastawienia lokalnej społeczności do budowy farmy fotowoltaicznej przeprowadzono anonimową ankietę wśród 15 mieszkańców gminy Wisznice. Wszystkie badane osoby wyraziły akceptację dla podmiotowej inwestycji. Mieszkańcy wśród korzyści z realizacji inwestycji wskazali nowe miejsca pracy (40% badanych osób), obniżenie cen energii (66% ankietowanych), zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza (33% ankietowanych), bogacenie się gminy (20% badanych osób), zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego regionu i zwiększenie atrakcyjności turystycznej (27% badanych), 93% badanych osób uważa, że realizacja projektu przyczyni się do budowy wizerunku gminy jako ekologicznej, otwartej na nowe inwestycje. Zauważono, że budowa farmy fotowoltaicznej nie wpływa negatywnie na środowisko. Jako dodatkowe uwagi w ankiecie wskazano na bariery rozwoju OZE, jakimi są m.in.: słabo rozwinięta infrastruktura elektroenergetyczna, ograniczenia związane z obszarami NATURA 2000, brak kompleksowej ustawy o odnawialnych źródłach energii, brak jednolitej, spójnej strategii wykorzystania odnawialnych źródeł w kraju. Wyrażono także obawy związane z zapewnieniem odbierania wytworzonej energii z odnawialnego źródła. Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem obiektu Na etapie przygotowania i budowy będą potrzebni pracownicy do zarządzania projektem, sporządzania dokumentów oraz do wykonania prac budowlanych i instalacyjnych. Eksploatacja elektrowni słonecznej wymaga zatrudnienia co najmniej jednego elektryka, osoby do czyszczenia paneli i ewentualnie stróża. Biogazownia przyczyni się do wzrostu zatrudnienia na poziomie lokalnym, jak i regionalnym. Bezpośrednio na terenie biogazowni powstaną 3 4 nowe miejsca pracy związane z bieżącą obsługą i dozorem instalacji. Pośrednio obiekt wpłynie na powstanie nowych miejsc pracy w sektorze rolniczym, dostarczającym substraty do biogazowni. Dodatkowe miejsca pracy będą powstawać sezonowo w okresie zbiorów upraw energetycznych. Ze względu na konieczność systematycznych dostaw substratów do biogazowni, konieczne będzie także korzystanie z usług firm transportowych. Aby zapewnić prawidłową pracę instalacji, należy wykonywać regularny serwis poszczególnych urządzeń, który będzie zlecany firmom specjalizującym się w tego typu usługach. Relacje z władzami lokalnymi Władze lokalne nie są zainteresowane realizacją projektu polegającego na budowie hybrydowego źródła energii, łączącego wytwarzanie energii z ogniw fotowoltaicznych i biogazu. Władze Urzędu Gminy popierają natomiast budowę odnawialnego źródła energii w postaci farmy 149

150 fotowoltaicznej. Są zaangażowane w rozwój lokalny. Władze Starostwa Powiatowego również wyraziły przychylność dla tego typu inwestycji. W planach jest aktualizacja Strategii Rozwoju Gminy Wisznice, w której zawarte będą zapisy dotyczące produkcji energii z odnawialnego źródła, jakim jest promieniowanie słoneczne. Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Gmina Wisznice posiada miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego. Tereny przewidziane pod lokalizację inwestycji to tereny rolne. W celu realizacji inwestycji wymagana będzie zmiana miejscowego planu. Istnieją wstępne deklaracje ze strony władz gminy potwierdzające zamiar wprowadzenia niezbędnych zmian do maja 2013 r. Strategia Rozwoju Powiatu Bialskiego na lata została uchwalona decyzją Rady Powiatu 25 lutego 2008 roku. Można z niej wyczytać, że aktualnie na terenie powiatu nie jest zlokalizowane żadne źródło energii elektrycznej, w związku z tym dostawa odbywa się długimi ciągami linii 110 kv, co wpływa na zwiększone koszty przesyłu. W Strategii Rozwoju Powiatu wskazano obszary tzw. priorytetowe czyli takie aspekty życia społecznego i gospodarczego, które mają kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celu generalnego strategii. Jednym z takich obszarów priorytetowych jest utrzymanie dobrej jakości środowiska naturalnego oraz zachowanie dziedzictwa kulturowego. Utrzymaniu dobrej jakości środowiska naturalnego niewątpliwie sprzyja rozwój odnawialnych źródeł energii, które nie emitują dwutlenku węgla. W strategii sformułowane są również cele strategiczne. Rozwój odnawialnych źródeł energii mógłby, jak można się spodziewać, sprzyjać realizacji niektórych z nich. Są to: cel 1 zwiększenie atrakcyjności inwestycyjnej powiatu ; cel 3,,rozwój infrastruktury technicznej, cel 11,,podniesienie świadomości ekologicznej mieszkańców ; cel 14,,wykorzystanie potencjału przyrodniczego, kulturowego i historycznego dla podniesienia atrakcyjności turystycznej powiatu. Kolejnym poziomem planowania strategicznego jest wyznaczenie celów operacyjnych, które stanowią uszczegółowienie celów strategicznych i są podstawą do określenia najpierw kierunków, a następnie konkretnych zadań do realizacji. Część z tych szczegółowych celów brzmi: cel I.3.2 rozbudowa i modernizacja istniejących sieci elektroenergetycznych, zapewnienie bezawaryjności i płynności dostaw ( ) ; cel III.2.1,,wykorzystywanie energii ziemi, wiatru, wody i biomasy w zaopatrzeniu w energię, zwłaszcza cieplną, obiektów użyteczności publicznej oraz gospodarstw domowych ; cel III.4.1 edukacja ekologiczna mieszkańców oraz propagowanie działań proekologicznych w związku z czym można się spodziewać, że rozwój odnawialnych źródeł energii sprzyjałby realizacji ww. celów. Strategia rozwoju zrównoważonego gminy Wisznice na lata z perspektywą do roku 2020 została uchwalona w 2008 roku. Można w niej znaleźć informacje o bardzo szczątkowym na tym etapie wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii w gminie:,,przejawem wykorzystania energii odnawialnej są uprawy wierzby energetycznej. Ponadto mieszkaniec Marylina jest w posiadaniu turbiny wiatrowej, która przy wietrznej pogodzie dostarcza energii do podgrzewania wody. Zauważyć można też obecność kolektorów słonecznych na dachach domostw niektórych mieszkańców. W strategii zawarte jest także stwierdzenie, że,,gmina Wisznice posiada dogodne warunki dla lokalizacji turbin wiatrowych, co wskazano w opracowanym dla województwa lubelskiego 150

151 programie rozwoju alternatywnych źródeł energii. Jak wspomniano wyżej, w planach jest aktualizacja strategii gminy w kierunku wykorzystania OZE Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych W trakcie budowy obiektu, prowadząc prace budowlane zgodnie z obowiązującymi standardami, stosując sprawne urządzenia, nie przewiduje się znaczącego oddziaływania na środowisko. Zanieczyszczenia takie jak odpady konstrukcyjne, ziemia z wykopów, czy emisje spalin powstałych w wyniku pracy maszyn i samochodów będą miały charakter lokalny i krótkotrwały. Na etapie eksploatacji planowanej biogazowni nie przewiduje się wystąpienia ponadnormatywnych emisji zanieczyszczeń. Całość procesu jest prowadzona w szczelnej instalacji, także nie przewiduje się powstawania zanieczyszczeń ciekłych. Odcieki powstające przy zakiszaniu są zbierane i wprowadzane do procesu. Powstający poferment jest gromadzony w szczelnych zbiornikach magazynowych i wykorzystywany jako nawóz lub przetwarzany na paliwo biomasowe. Głównym źródłem emisji zanieczyszczeń gazowych będzie praca kogeneratora. Zanieczyszczenia będą stanowiły typowe produkty powstałe w wyniku spalenia biogazu (NOx, CO, SO 2, CxHy). W trakcie eksploatacji farmy fotowoltaicznej nie będą powstawały żadne odpady. Nie będą także emitowane szkodliwe gazy do atmosfery. Produkcja energii z ekologicznego źródła pozwoli ograniczyć emisję dwutlenku węgla, który powstaje w wyniku produkcji energii z konwencjonalnego źródła, głównie węgla. Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Głównym źródłem emisji hałasu będzie praca urządzeń i maszyn budowlanych na terenie budowy. Drgania mogą wystąpić podczas użycia ciężkiego sprzętu na placu budowy. Czynniki te będą miały charakter krótkotrwały. Podczas eksploatacji biogazowni źródłem hałasu będzie praca kogeneratora. Zasięg uciążliwości akustycznych nie wykroczy jednak poza teren działki, na której zlokalizowany będzie obiekt. Farma fotowoltaiczna nie szkodzi środowisku w żaden sposób. Pracuje bezgłośnie, nie powstają drgania, hałasy, emisje gazów czy odory. Wpływ na krajobraz i zmniejszenie bioróżnorodności Krótkotrwałym negatywnym oddziaływaniem na krajobraz w fazie realizacji inwestycji będzie widok zaplecza budowy, znaków ostrzegawczych oraz nasypów, powstałych w wyniku robót ziemnych. Teren, na którym będzie realizowana inwestycja jak i obszary wokół planowanej inwestycji to przede wszystkim grunty rolne oraz tereny zabudowy jednorodzinnej. Planowana inwestycja wprowadzi nowe elementy do krajobrazu, dominującymi konstrukcjami nowoprojektowanej inwestycji będą zbiorniki fermentacyjne i magazynowe. Nie przewiduje się negatywnego oddziaływania na krajobraz ze strony nowopowstałych budowli. Zarówno gabaryty poziome jak i wysokość oraz forma planowanych budowli nie wpłynie negatywnie na istniejący 151

152 krajobraz. Ponadto wszystkie budowle będą w kolorach stonowanych i odpowiednich ze względu na istniejące zagospodarowanie terenu. Funkcjonowanie biogazowni w sposób pośredni może przyczynić się do zmiany w składzie gatunkowym terenów uprawnych. Może zwiększyć się udział upraw typowo energetycznych (np. kukurydza). Również farma fotowoltaiczna nie wpływa negatywnie na krajobraz ani na zmniejszenie bioróżnorodności. Ogranicza jedynie rozwój upraw na działce rolnej, na której jest zlokalizowana. Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Obiekt będący przedmiotem niniejszego studium celowości nie jest zlokalizowany na terenach prawnie chronionych. W obrębie gminy Wisznice znajdują się dwa obszary chronione Natura Są to: specjalny obszar ochrony siedlisk Horodyszcze oraz obszar specjalnej ochrony ptaków Zbiornik Podedwórze. Pierwszy z wymienionych terenów, o powierzchni 25,4 ha, obejmuje mozaikę muraw bliźniczkowych, suchych wrzosowisk i zarośli jałowca na wrzosowiskach. Dodatkowym walorem jest jedna z najbogatszych w kraju populacji modraszka ariona motyla z Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt. Obszar ten jest ekstensywnie użytkowany jako pastwisko dla koni. Zbiornik Podedwórze z kolei zajmuje powierzchnię 283,7 ha. Obejmuje należący do systemu melioracyjnego Kanału Wieprz Krzna zbiornik retencyjny o powierzchni 282 ha, wraz z otaczającymi go terenami (lasy 1% i podmokłe łąki 5% obszaru). Na terenie ostoi występuje kilkanaście gatunków ptaków wymienionych w tzw. Dyrektywie Ptasiej oraz kilka wskazanych w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt. Jest to jedno z nielicznych w Polsce stanowisk lęgowych podgorzałki. W okresie lęgowym obszar zasiedla co najmniej 1% populacji krajowej takich gatunków jak: bączek, podgorzałka, puchacz, a stosunkowo dużą liczebność osiąga bąk. Na wschód od Zbiornika Podedwórze usytuowany jest jeszcze jeden obszar chroniony. Jest to rezerwat przyrody Warzewo o powierzchni 41,91 ha. Wykształciło się tu 14 typów zbiorowisk roślinnych, z których większość zachowała charakter naturalny. Ponadto występują tu płytkie i rozległe powierzchnie nasłonecznionej wody stwarzające doskonałe warunki bytowe i lęgowe dla ptactwa Aspekty organizacyjne i formalno-prawne związane z procesem inwestycyjnym budowy obiektu Aspekty prawne Podstawowym aktem prawa polskiego regulującym zagadnienia związane z energią odnawialną i jej pozyskiwaniem jest ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r., Nr 89, poz. 625 z późn. zm.) oraz powiązane z nią akty wykonawcze. Ustawa reguluje między innymi takie kwestie jak: zasady kształtowania polityki energetycznej państwa, zasady i warunki zaopatrzenia i użytkowania paliw i energii, w tym ciepła, zasady działalności przedsiębiorstw energetycznych oraz organy właściwe w sprawach gospodarki paliwami i energią. W ustawie pojawiła się również pierwsza na gruncie prawa polskiego definicja odnawialnych źródeł energii. Ustawa o efektywności energetycznej (Dz. U. z 2011 r., Nr 94, poz. 551) to kolejny obowiązujący w Polsce akt prawny odnoszący się m.in. do OZE. Ustawa określa krajowy cel w zakresie oszczędnego gospodarowania energią, zadania jednostek sektora publicznego w zakresie efektywności energetycznej, zasady uzyskania i umorzenia świadectwa efektywności energetycznej, 152

153 zasady sporządzania audytu efektywności energetycznej oraz uzyskania uprawnień. Ustalono w niej także krajowy cel w zakresie oszczędnego gospodarowania energią wyznaczający uzyskanie do 2016 r. oszczędności energii finalnej w ilości nie mniejszej niż 9% średniego krajowego zużycia tej energii w ciągu roku. Obecnie w Ministerstwie Gospodarki jest także przygotowywana Ustawa o odnawialnych źródłach energii, która zostanie przyjęta prawdopodobnie w 2013 r. Ustawa ta ma doprowadzić do przyspieszenia optymalnego i racjonalnego wykorzystania OZE tak, aby możliwe było osiągnięcie 15% udziału energii ze źródeł odnawialnych w bilansie energii finalnej brutto do 2020 r. Kolejnym ważnym opracowaniem Ministerstwa Gospodarki traktującym m.in. o celach stawianych polskiej energetyce odnawialnej jest Polityka energetyczna Polski do 2030 r. opublikowana 21 grudnia 2009 r. Wynika z niej, że podstawowymi kierunkami polskiej polityki energetycznej są: poprawa efektywności energetycznej, wzrost bezpieczeństwa dostaw paliw i energii, dywersyfikacja struktury wytwarzania energii elektrycznej poprzez wprowadzenie energetyki jądrowej, rozwój wykorzystania OZE, w tym biopaliw, rozwój konkurencyjnych rynków paliw i energii, ograniczenie oddziaływania energetyki na środowisko i in. Zgodnie z dokumentem jednym z głównych celów dla rozwoju zielonej energetyki jest wzrost udziału wykorzystywanej energii pochodzącej z OZE w całkowitym zużyciu energii do 15% w 2020 i dalszy wzrost w latach następnych. Krajowy plan działania w zakresie energii ze źródeł odnawialnych został przyjęty w 2010 r. Dokument określa krajowe cele w zakresie udziału energii ze źródeł odnawialnych w poszczególnych sektorach: Produkcja łączna energii z OZE w roku ,5 % Produkcja ciepła z OZE 17,05 % Produkcja energii elektrycznej z OZE 19,13 % Produkcja zielonej energii w transporcie 10,14 % Polska, jako kraj członkowski UE, obowiązana jest implementować do swojego porządku prawnego dyrektywy unijne. Większość wprowadzanych zmian w prawie energetycznym związana jest z koniecznością dalszego dostosowania przepisów krajowych do wymogów unijnych, a w szczególności do licznych dyrektyw UE. Do najważniejszych w tym zakresie dyrektyw i innych dokumentów unijnych zaliczyć można: Przyjętą 26 listopada 1997 r. Białą Księgę: Energia dla przyszłości - odnawialne źródła energii, Przyjętą 29 listopada 2000 r. Zieloną Księgę: Ku europejskiej strategii bezpieczeństwa energetycznego, Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych. Dokument aktualizuje m.in. kwestię obowiązkowych celów i środków krajowych w zakresie stosowania energii ze źródeł odnawialnych w 2020 r. Podstawowymi jego założeniem jest osiągnięcie 20% udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto we Wspólnocie w 2020 r., Dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/72/WE z dnia 13 lipca 2009 r., dotyczącą wspólnych zasad rynku wewnętrznego energii elektrycznej. Jest to dyrektywa uzupełniającą, służąca wprowadzeniu jednolitych zasad dla podmiotów wytwarzających energię elektryczną ograniczających możliwość dominacji jednego podmiotu na rynku wewnętrznym. 153

154 Ważnym dokumentem ustalającym działania Unii na najbliższe lata jest Europejska Polityka Energetyczna z dnia 10 stycznia 2007 r. Główne cele przedstawione w dokumencie to: ograniczenie emisji CO 2 pochodzącego z sektora gospodarki, które stanowi 80% łącznych emisji gazów cieplarnianych w UE, zmniejszenie zużycie energii oraz korzystanie w większym stopniu z czystej energii wytwarzanej lokalnie. Wydany tego samego dnia został dokument Mapa drogowa na rzecz energii odnawialnej. Budowa bardziej zrównoważonej przyszłości określa długoterminową strategię na rzecz energii odnawialnej w Unii Europejskiej. W dokumencie wskazano także, że określone cele (20% udział energii ze źródeł odnawialnych w całkowitym zużyciu energii i 10% udział energii ze źródeł odnawialnych w transporcie) są celami odpowiednimi i osiągalnymi. Istotne znaczenie dla rozwoju branży OZE miał szczyt europejski w 2007 roku, podczas którego państwa członkowie przyjęły Pakiet klimatyczno-energetyczny tzw. 3x20. Jako cele strategiczne UE przyjęto następujące: redukcja o 20% gazów cieplarnianych w stosunku do poziomu emisji z 1990 roku (ograniczenie emisji CO 2 ), 20% udział energii odnawialnej w bilansie energii oraz zmniejszenie o 20% zużycia energii w stosunku do prognoz na 2020 rok poprzez zwiększenie efektywności energetycznej (energooszczędność) i wreszcie udział biopaliw w ogólnej konsumpcji paliw transportowych na poziomie minimum 10%. Należy wymienić również projekt Strategii Bezpieczeństwo Energetyczne i Środowisko Perspektywa 2020 z dnia 16 września 2011 roku 103. Jako jeden z celów głównych w dokumencie wskazano Zapewnienie gospodarce krajowej bezpiecznego i konkurencyjnego zaopatrzenia w energię, rozumiany jako m.in: Lepsze wykorzystanie krajowych zasobów energii Poprawa efektywności energetycznej Zapewnienie bezpieczeństwa dostaw importowanych surowców energetycznych Wzrost znaczenia rozproszonych, odnawialnych źródeł energii Rozwój energetyczny obszarów podmiejskich i wiejskich Pozostałe dokumenty dotyczące energetyki odnawialnej: Zaktualizowana Strategia Rozwoju Województwa Lubelskiego na lata Program rozwoju energetyki dla województwa lubelskiego Wojewódzki program rozwoju alternatywnych źródeł energii dla województwa lubelskiego Analiza aktualnego stanu organizacyjnego i formalno-prawnego inwestycji Działki pod planowaną inwestycję, położone w niewielkiej odległości od GPZ, są własnością gminy Wisznice oraz osób prywatnych. Stanowią grunty niezabudowane, w szczególności użytki rolne oraz znajdują się w znacznej odległości od zabudowań wsi

155 Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń O ile proces przygotowawczy budowy farmy fotowoltaicznej nie trwa długo, nie jest wymagane uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach ani pozwolenia na budowę, to w przypadku układu z biogazownią, należałoby się liczyć z pełną procedurą środowiskową oraz uzyskaniem pozwolenia na budowę. W przypadku biogazowni najistotniejszymi decyzjami i pozwoleniami, jakie należy uzyskać są: Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia Decyzję wydaje wójt gminy po zasięgnięciu opinii Powiatowego Inspektoratu Sanitarnego oraz uzgodnieniu Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko (Dz. U. z 2010 r. Nr 213 poz. 1397) biogazownie rolnicze o zainstalowanej mocy elektrycznej niższej niż 0,5 MWel zostały wyjęte z grupy potencjalnie znacząco oddziaływujących na środowisko. Ponieważ planowana moc przedmiotowej biogazowni wynosi 1 MWel należy liczyć się z pełną procedurą środowiskową. Przeprowadzenie pełnej procedury wiąże się ze sporządzeniem karty informacyjnej i raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, uzgodnieniem ze strony RDOŚ i przeprowadzeniem konsultacji społecznych. Czas, jaki zajmuje całość tej procedury może być bardzo różny od ok. dwóch miesięcy do nawet znacznie ponad roku. Warunki przyłączenia do sieci elektroenergetycznej Aby otrzymać warunki przyłączenia określające techniczne warunki współpracy biogazowni z siecią, należy złożyć odpowiedni wniosek do lokalnego operatora sieci elektroenergetycznej. Do wniosku należy załączyć decyzję lokalizacyjną (wyrys i wypis z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego), oraz uiścić opłatę w wysokości 30 zł za każdy wnioskowany kilowat mocy przyłączanej. W przypadku przedmiotowej biogazowni opłata wyniesie ok zł. Opłata ta jest rodzajem kaucji, która zostaje w późniejszym etapie odjęta od rzeczywistych kosztów przyłączenia, które ponosi wnioskodawca. Warunki wydawane są na dwa lata, z możliwością przedłużenia w przypadku udowodnienia, iż inwestycja jest w trakcie realizacji. Zakład energetyczny może odmówić wydania warunków przyłączeniowych w przypadku, kiedy nie istnieją techniczne możliwości przyłączenia, tzn. lokalna linia energetyczna lub GPZ, do których planujemy się podłączyć nie są w stanie przyjąć określonej mocy. Wpis do rejestru producentów biogazu Działalność gospodarcza w zakresie wytwarzania energii elektrycznej z biogazu rolniczego oraz wytwarzania biogazu rolniczego, jako produktu końcowego, jest działalnością regulowaną i wymaga wpisu do rejestru producentów biogazu. Zgodnie z art. 9p ust. 2 Prawa Energetycznego organem prowadzącym rejestr jest Prezes Agencji Rynku Rolnego. Prawo Energetyczne nakłada na przedsiębiorstwa prowadzące biogazownie pewne obowiązki, w tym wymóg wykorzystania surowców wskazanych w definicji biogazu rolniczego (art. 3 punkt 20a Prawa Energetycznego), jak również wymóg prowadzenie dokumentacji dotyczącej między innymi ilości i rodzajów surowców wykorzystywanych do wytworzenia biogazu, a także ilość wytworzonego biogazu. 155

156 Przygotowanie inwestycji farmy fotowoltaicznej wraz z budową i oddaniem do eksploatacji trwa max. 6 7 miesięcy. Proces inwestycyjny składa się z następujących elementów: Uzyskanie praw do terenu poprzez zakup lub dzierżawę Uzyskanie decyzji o zmianie przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych W większości na terenie gminy występują gleby klas IV i V. Gleby klasy III występują pojedynczymi płatami głównie w zachodniej części gminy, w okolicach Polubicz I i II, Polubicz Dworskich oraz Wisznic. Na podstawie art. 11, pkt 1 ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych wyłączenie z produkcji użytków rolnych wytworzonych z gleb pochodzenia mineralnego i organicznego, zaliczonych do klas I, II, III, IIIa, IIIb, oraz użytków rolnych klas IV, IVa, IVb, V i VI wytworzonych z gleb pochodzenia organicznego, a także gruntów, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2-10 ustawy, oraz gruntów leśnych, przeznaczonych na cele nierolnicze i nieleśne może nastąpić po wydaniu decyzji zezwalających na takie wyłączenie. Decyzję o zmianie przeznaczenia gruntów rolnych i leśnych na cele nierolne i nieleśne wydaje minister właściwy ds. rolnictwa. Zgłoszenie budowy instalacji PV W zgłoszeniu należy określić rodzaj, zakres i sposób wykonywania robót budowlanych oraz termin ich rozpoczęcia. Do zgłoszenia należy dołączyć oświadczenie o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane oraz, w zależności od potrzeb, odpowiednie szkice lub rysunki. Do wykonywania robót budowlanych można przystąpić, jeżeli w terminie 30 dni od dnia doręczenia zgłoszenia właściwy organ nie wniesie, w drodze decyzji, sprzeciwu i nie później niż po upływie 2 lat od określonego w zgłoszeniu terminu ich rozpoczęcia 104. Określenie warunków przyłączenia Inwestor realizujący budowę farmy fotowoltaicznej musi złożyć w przedsiębiorstwie energetycznym zajmującym się przesyłaniem albo dystrybucją energii elektrycznej, wniosek o określenie warunków przyłączenia. Koniecznym warunkiem rozpatrzenia wniosku o określenie warunków przyłączenia jest załączenie do niego: dokumentu potwierdzającego tytuł prawny wnioskodawcy do obiektu, planu zabudowy lub szkicu sytuacyjnego, określającego usytuowanie obiektu, w którym będą używane przyłączane urządzenia, instalacje, względem istniejącej sieci oraz usytuowanie sąsiednich obiektów. Do wniosku dołącza się wypis i wyrys z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego lub decyzję o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu. Gmina Wisznice posiada Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego, więc inwestor do wniosku o określenie warunków przyłączenia dołączy wypis i wyrys z MPZP. Po uzyskaniu warunków podmiot przyłączany oraz przedsiębiorstwo energetyczne mają dwa lata na podpisanie umowy o przyłączenie do sieci. Uzyskanie koncesji Po wybudowaniu instalacji należy uzyskać koncesję na wytwarzanie i sprzedaż energii elektrycznej z OZE. Jest to niezbędny warunek możliwości produkcji energii z OZE oraz otrzymywania świadectw pochodzenia. Aby otrzymać koncesję na wytwarzanie energii elektrycznej w OZE konieczne jest założenie firmy (lub rozszerzenie profilu firmy już działającej). Przy rejestracji działalności gospodarczej przez osobę fizyczną obowiązuje standardowa procedura zakładania firmy w urzędzie gminy. Uzyskanie 104 Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz. U. z 1994 r. Nr 89, poz. 414) 156

157 koncesji można poprzedzić uzyskaniem promesy koncesji. W okresie ważności promesy nie można odmówić udzielenia koncesji na działalność określoną w promesie, chyba że uległ zmianie stan faktyczny lub prawny podany we wniosku o wydanie promesy. Jej posiadanie może ułatwić przedsiębiorstwu uzyskanie finansowania planowanej inwestycji. Warunki i procedura wydania promesy są identyczne jak dla samej koncesji wymaganych jest jedynie mniej dokumentów. Sama koncesja wydawana jest dopiero po ukończeniu fizycznej budowy systemu. Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Przygotowanie dokumentacji technicznej rozpoczyna się od wykonania projektu technologicznego. Ten projekt zawsze wykonywany jest przez dostawcę technologii. Do jego wykonania potrzeba zazwyczaj informacji na temat ilości i rodzaju urządzeń, parametrów energetycznych, jakie instalacja ma osiągać. Następnym etapem jest wykonanie koncepcji technicznej inwestycji. Koncepcja taka powinna zawierać podstawowe założenia do projektowania związane z ilością i usytuowaniem urządzeń. Przed złożeniem dokumentacji projektowej Inwestor musi mieć prawo do dysponowania gruntem na cele budowlane. Istotne jest, iż prawo to musi dotyczyć działki inwestycyjnej oraz działek na trasie przyłącza energetycznego lub innych sieci energetycznych, jeśli sieci te przez te działki przebiegają. Pozwolenie na budowę Na realizację inwestycji polegającej na budowie farmy fotowoltaicznej z biogazownią jest wymagane pozwolenie budowlane. Wniosek o wydanie pozwolenia należy złożyć w starostwie powiatowym w wydziale właściwym ds. architektury i budownictwa. Decyzję wydaje starosta. Do wniosku o wydanie pozwolenia na budowę należy dołączyć: decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia cztery egzemplarze projektu budowlanego wraz z opiniami, uzgodnieniami, pozwoleniami i innymi dokumentami wymaganymi przepisami szczególnymi oświadczenie o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane Zgodnie z art. 29 ust. 2 pkt 16 Prawa budowlanego pozwolenia na budowę nie wymaga wykonywanie robót budowlanych polegających na montażu wolno stojących kolektorów słonecznych. Prawo budowlane nie wspomina wprost o systemach fotowoltaicznych. Można więc mieć wątpliwości czy wystarczy jedynie zgłoszenie czy konieczne jest pozwolenie na budowę. Urzędnicy z Ministerstwa Finansów w odpowiedzi resortu finansów na interpelację poselską w sprawie procedur koniecznych do zbudowania farmy fotowoltaicznej wydali opinię, że konstrukcja paneli fotowoltaicznych nie wymaga uzyskania pozwolenia na budowę. Posłowie, którzy złożyli interpelację, wskazali, że obecne przepisy nie dają odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku projektu farmy słonecznej konieczne jest uzyskanie z lokalnego starostwa decyzji zezwalającej na jej budowę. W swojej odpowiedzi MF powołało się na art. 29 ust. 2 pkt 16 ustawy Prawo Budowlane, stwierdzając, że wykonywanie robót związanych z budową wolnostojącej instalacji fotowoltaicznej nie wymaga uzyskania decyzji o pozwoleniu na budowę. Według Ministerstwa w elektrowniach słonecznych wolno stojące panele ogniw fotowoltaicznych mogą mieć cechy urządzeń budowlanych z uwagi na funkcję, 157

158 jaką spełniają w stosunku do obiektów budowlanych elektrowni słonecznej. Urządzenia takie muszą zapewniać użytkowanie obiektu zgodnie z przeznaczeniem oraz być z nim związane 105. Budowa i rozruch instalacji Budowa obiektu będzie rozpoczęta od przygotowania terenu, czyli wyrównania, ogrodzenia, oznakowania, przygotowania placów składowych, zaplecza socjalnego itd. Następnie rozpocznie się etap prac ziemnych związanych z posadowieniem budowli i budynków biogazowni. Wykonane zostaną wykopy pod zbiorniki fermentacyjne magazynowe, fundamenty pod budynek technicznosocjalny. W kolejnym etapie zostaną wykonane prace betonowe z zakresu wykonania płyt dennych oraz ścian zbiorników, fundamentów i ścian budynków oraz części betonowej silosów przejazdowych kiszonki. Zostaną wykonane wszelkie instalacje technologiczne, czyli instalacje przyjmowania i podawania substratu oraz rozprowadzenia substratu między komorami, instalacja gazowa, instalacja elektryczna oraz instalacja grzewcza. Dla wszystkich instalacji zostaną wykonane próby oraz inwentaryzacja geodezyjna. Zostanie przeprowadzony montaż sterowni SN i nn, transformatora i przyłącza do sieci elektroenergetycznej. Na koniec zostanie zamontowany moduł kogeneracyjny a także wykonane próby ruchowe wszystkich urządzeń. Próby wykonane będą przed uruchomieniem kogeneratora, w związku z czym koniecznym jest wcześniejsze wykonanie przyłącza energetycznego i podanie napięcia. Elementy, jakie należy sprawdzić to przede wszystkim pompy substratu, pompy wody do ogrzewania komór, silniki mieszadeł, systemy sterowania i bezpieczeństwa. Budowa farmy fotowoltaicznej obejmuje dostawę i montaż paneli fotowoltaicznych wraz z okablowaniem, instalację inwerterów, podłączenie do sieci energetycznej zgodnie z umową przyłączeniową oraz rozruch całej instalacji. W czasie budowy należy przestrzegać wszelkich procedur, norm budowlanych i BHP przewidzianych przez Prawo budowlane. Rozruch biogazowni można przeprowadzić na dwa sposoby, z wykorzystaniem gnojowicy lub ciepłego pofermentu. Rozruch z wykorzystaniem wyłącznie gnojowicy trwa znacznie dłużej i jeśli jest to możliwe należy dążyć do wykorzystania ciepłego pofermentu. Substrat taki można uzyskać z istniejącej biogazowni lub oczyszczalni ścieków prowadzącej proces odzysku biogazu. W pierwszych trzech, czterech tygodniach wydzielania się biogazu korzystnie jest go zagospodarować poprzez spalanie w mobilnym bojlerze gazowym. Komory fermentacyjne wymagają ogrzewania. Wykorzystanie takiego bojlera pozwoli na jego zapewnienie bez ponoszenia kosztów innego paliwa, koniecznego do pozyskania energii cieplnej. Ponadto, jeśli nie wykorzystujemy produkowanego biogazu i tak należy go spalić w pochodni awaryjnej. W pierwszym okresie rozruchu w odpowiedni sposób dozujemy poszczególne substraty stopniowo zwiększając obciążenie komór. Przy odpowiednim poziomie produkcji rozpoczyna się proces testowania i rozruchu kogeneratora. Po przeprowadzeniu testów całość instalacji może rozpocząć stałą produkcję energii. Pozwolenie na użytkowanie Po zakończeniu etapu budowlanego należy uzyskać pozwolenie na użytkowanie całości instalacji. W tym celu należy złożyć wniosek do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego. Do wniosku należy załączyć szereg dokumentów, m.in. opinię straży pożarnej, sanepidu, całość dokumentacji budowlanej i wykonawczej, protokoły sprawdzeń poszczególnych instalacji,

159 dokumentację geodezyjną. Dokumenty, które należy załączyć do wniosku o pozwolenie na użytkowanie pochodzą z całego procesu inwestycyjnego, w związku z tym istotne jest staranne prowadzenie całości dokumentacji i jej gromadzenie w jednym miejscu. Całość procesu pozyskiwania pozwolenia zajmie od dwóch do trzech miesięcy, o ile dokumentacja jest prawidłowa i kompletna oraz instalacja jest wybudowana zgodnie z przedstawioną dokumentacją. Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności Inwestor na etapie planowania inwestycji powinien rozpocząć prowadzenie dialogu społecznego w celu uzyskania akceptacji realizacji projektu. Działania takie opierają się na podnoszeniu świadomości ekologicznej mieszkańców regionu, zwiększaniu wiedzy w zakresie odnawialnych źródeł energii w czasie spotkań, konferencji itp. Dobrą praktyką jest organizacja wizji lokalnej na podobnym obiekcie. Daje to możliwość przybliżenia społeczeństwu, czym jest tego typu instalacja i jakie może przynieść korzyści dla regionu. Istnieje możliwość obejrzenia farmy fotowoltaicznej o mocy 1 MW w Wierzchosławicach, która produkuje energię elektryczną od października 2011 roku. Zawarcie niezbędnych umów Należy zawrzeć umowy związane z budową instalacji. Dobrym rozwiązaniem jest wybór generalnego wykonawcy odpowiadającego za całość inwestycji, którego podwykonawcami będą firma dostarczająca technologię oraz inne firmy budowlano instalacyjne. W przypadku, gdy firmy realizują tylko i wyłącznie część budowlaną związaną bezpośrednio z technologią, nie realizują wszelkich obiektów pobocznych, dróg, przyłącza energetycznego, itp. wówczas konieczne jest zawarcie pobocznych umów na realizacje tych obiektów. Inwestor powinien zawrzeć umowy na dostawy substratów dla biogazowni. Umowy takie powinny zapewniać dostawę substratu o odpowiednich parametrach w odpowiednich okresach. Z uwagi na żywotność projektu oraz kalkulacje finansowe korzystne jest zawieranie umów długoterminowych. Wycofanie się głównego dostawcy lub nagła zmiana ceny substratu może poważnie zagrozić opłacalności działania instalacji. Konieczne jest również zawarcie umowy przyłączeniowej z lokalnym operatorem systemu dystrybucji. Do sporządzenia takiej umowy wystarczają informacje zawarte we wniosku o warunki przyłączenia i są to przede wszystkim: określenie podmiotu wnioskującego, moc przyłączeniowa wprowadzana do sieci i z niej pobierana, rodzaj źródła energii, miejsce przyłączenia, itp. 159

160 Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta L.p. 1. Wybór lokalizacji, idea i ocena wstępna zakresu projektu 2 2. Pozyskanie nieruchomości 2 3. Podpisanie umów na substraty 2 4. Wybór oferty technologicznej Harmonogram realizacji Uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia Uzyskanie warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej Okres trwania (m-ce) 9 4 ROK I ROK II ROK III ROK IV 7. Uzyskanie pozwolenia na budowę 6 8. Wykonanie prac przygotowawczych (przygotowanie placu budowy, wykonanie przyłączeń czasowych prąd, woda) 3 9. Budowa obiektu Uzyskanie pozwolenia na użytkowanie 11. Rozruch Uzyskanie koncesji 2 Rys. 59. Harmonogram realizacji inwestycji Źródło: Opracowanie własne 3 160

161 Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy W zakresie wsparcia inwestycyjnego energetyki opartej na odnawialnych źródłach, dostęp do środków unijnych jest ograniczony. Spowodowane jest to kryteriami wyboru projektu nadającego się do wsparcia. Kwalifikowalność projektu zależy od lokalizacji przedsięwzięcia, rodzaju beneficjenta ubiegającego się o dofinansowanie (czy jest to przedsiębiorca, samorząd terytorialny itd.), wartości finansowej projektu. Inwestor może ubiegać się o dofinansowanie inwestycji w ramach takich programów jak: Regionalny Program Operacyjny Województwa Lubelskiego na lata Oś Priorytetowa VI Środowisko i czysta energia Działanie 6.2 Energia przyjazna środowisku. Projekty nieobjęte pomocą publiczną mogą otrzymać dofinansowanie na poziomie maksymalnie do 85% kosztów kwalifikowalnych projektu. Mechanizm Finansowy EOG w programie na lata Obszar programowy C: Efektywność energetyczna i odnawialne źródła energii Jedną z możliwości finansowania inwestycji jest program pożyczek preferencyjnych udzielany przez NFOŚiGW lub jego oddziały regionalne. Ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w ramach II konkursu Programu priorytetowego p.n.: System zielonych inwestycji (GIS Green Investment Scheme) Część 2) Biogazownie rolnicze. Konkurs skierowany jest do podmiotów (osób fizycznych, osób prawnych lub jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną). Dofinansowanie w II konkursie udzielane będzie w formie dotacji do 30% kosztów kwalifikowanych dla dotacji. Istnieją również produkty komercyjne w postaci kredytów na budowę odnawialnych źródeł energii. Takie produkty finansowe w swojej ofercie posiada np. Bank Ochrony Środowiska. W roku 2013 kończy się okres programowania Większość środków została już wyczerpana. Prawdopodobnie w następnym okresie pojawi się nowa pula środków na realizacje inwestycji w odnawialne źródła energii. Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych Na terenie powiatu bialskiego działają: Bialskopodlaska Fundacja Rozwoju, mająca siedzibę przy ul. Józefa Bema 11; Biała Podlaska. Celem fundacji jest przyczynianie się do społecznego, ekonomicznego i gospodarczego rozwoju lokalnego i regionalnego, w szczególności województwa lubelskiego i miasta Biała Podlaska. Stowarzyszenie Bialskopodlaska Lokalna Grupa Działania, z siedzibą w miejscowości Leśna Podlaska. Stowarzyszenie ma na celu działanie na rzecz zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich i małych miast. W skład Bialskopodlaskiej LGD wchodzą m.in. gminy: Wisznice, Rossosz i Sosnówka. 161

162 LGD realizuje cele wynikające z opracowanej Lokalnej Strategii Rozwoju. Są to m.in.: wspieranie instytucjonalne, organizacyjne i finansowe inicjatyw na rzecz społeczności wiejskiej i małych miast, promocję obszarów wiejskich i małych miast wspieranie organizacji działających na terenie wsi i małych miast, i na rzecz ich mieszkańców, promocja działań partnerskich w zakładzie współpracy trójsektorowej (samorządy, organizacje pozarządowe, przedsiębiorcy) 106. Związek Gmin Lubelszczyzny jest stowarzyszeniem skupiającym gminy województwa lubelskiego. Obecnie do ZGL należą 102 gminy 107. Siedziba ZGL mieści się w Lublinie przy ul. I Armii Wojska Polskiego 5. Jednym z celów ZGL jest wspieranie działań na rzecz zrównoważonego rozwoju gmin, w zakresie m.in.: rozwoju przedsiębiorczości i innowacyjności oraz wsparcia rozwoju infrastruktury i gospodarki komunalnej na terenie gmin, promocji przedsięwzięć proekologicznych, edukacji ekologicznej, aktywności proekologicznej mieszkańców gmin oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego 108. Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Bardzo ważnym zadaniem samorządów wspierających inwestycje w odnawialne źródła energii jest podnoszenie poziomu wiedzy społeczeństwa w zakresie energii odnawialnej. Formą działania samorządów może być np. prowadzenie kampanii informacyjnej w szkołach, organizacja wyjazdów na działające obiekty OZE, opracowanie materiałów informacyjnych dotyczących OZE i umieszczenie ich na stronie internetowej gminy. Samorządy powinny również wspierać potencjalnych inwestorów, np. poprzez przewidzenie w lokalnych planach zagospodarowania przestrzennego terenów pod instalacje OZE Analiza SWOT przedsięwzięcia W tabelach poniżej przedstawiono analizę pod kątem mocnych i słabych stron, szans i zagrożeń dla inwestycji w układzie hybrydowym oraz alternatywnie dla budowy farmy fotowoltaicznej. Analiza SWOT dla inwestycji polegającej na budowie farmy fotowoltaicznej z biogazownią w układzie hybrydowym Mocne strony Lubelszczyzna posiada najlepsze warunki nasłonecznienia w kraju Bliskie sąsiedztwo GPZ Kontrola ilości wytwarzanej energii elektrycznej i cieplnej w układzie Słabe strony Słabo rozwinięta sieć gazowa i cieplna Wysoki koszt inwestycji bez uzyskania dofinansowania Konieczność budowy układu kogeneracyjnego na biogaz, który 106 Statut Stowarzyszenia Bialskopodlaska Lokalna Grupa Działania Statut Związku Gmin Lubelszczyzny 162

163 hybrydowym w zależności od zapotrzebowania odbiorców końcowych na energię Działalność zakładów przetwórczych, których odpady mogą stanowić substrat dla biogazowni wykorzystany byłby z różną mocą, w jednej chwili na poziomie 0% w innej np. 20%, a czasami pełną mocą Brak zainteresowania władz lokalnych budową instalacji w układzie hybrydowym Niechęć części lokalnej społecznosci do inwestycji biogazowej Niewielkie zainteresowanie potencjalnych inwestorów tego typu projektem Szanse Posiadanie dodatkowego źródła energii na terenie gminy Możliwość dofinansowania inwestycji z zewnętrznych źródeł Wzrost bezpieczeństwa energetycznego regionu Promocja gminy jako jednostki zaangażowanej w ekologiczne źródła energii Zmniejszenie emisji zanieczyszczeń powietrza dzięki produkcji energii z odnawialnego źródła Świadectwa pochodzenia z produkcji energii w odnawialnym źródle dodatkowy dochód Nowe miejsca pracy Krótki okres zwrotu inwestycji w przypadku otrzymania dofinansowania Długi okres eksploatacji Zagrożenia Trudności w uzyskaniu dotacji Długi okres zwrotu inwestycji w przypadku braku dofinansowania Brak długofalowej, stabilnej polityki państwa w zakresie energetyki odnawialnej Ograniczenie możliwości przyłączenia nowo planowanych instalacji, które nie uzyskały jeszcze warunków przyłączenia do sieci Brak stabilności zielonych certyfikatów, funkcjonują do 2017 r. i nieznana jest ich przyszłość po tym roku Analiza SWOT dla inwestycji budowy farmy fotowoltaicznej Mocne strony Lubelszczyzna posiada najlepsze warunki nasłonecznienia w kraju Niskie koszty eksploatacji obiektu Nie zanieczyszcza odpadami i produktami spalania. Poparcie inwestycji przez Władze Lokalne Słabe strony Zależność od pory dnia - w nocy produkcja ustaje Zależność od pory roku - w miesiącach od października do marca jest mniejsza wydajność niż w miesiącach letnich Zależność od warunków pogodowych - przy 163

164 Akceptacja mieszkańców regionu Bliskie sąsiedztwo GPZ Obsługa farmy fotowoltaicznej nie wymaga licznego personelu do obsługi Brak negatywnego wpływu instalacji na środowisko Nie wymaga pozwolenia na budowę i decyzji środowiskowej zachmurzeniu mniejsza wydajność instalacji Wysoki koszt inwestycji bez uzyskania dofinansowania Szanse Posiadanie dodatkowego źródła energii na terenie gminy Możliwość dofinansowania inwestycji z zewnętrznych źródeł Wzrost bezpieczeństwa energetycznego regionu Promocja gminy jako jednostki zaangażowanej w ekologiczne żródła energii Zmniejszenie emisji zanieczyszczeń powietrza dzięki produkcji energii z odnawialnego źródła Świadectwa pochodzenia z produkcji energii w odnawialnym źródle dodatkowy dochód Nowe miejsca pracy Krótki okres zwrotu inwestycji w przypadku otrzymania dofinansowania Długi okres eksploatacji ponad 30 lat Zagrożenia Trudności w uzyskaniu dotacji Długi okres zwrotu inwestycji w przypadku braku dofinansowania Brak długofalowej, stabilnej polityki państwa w zakresie energetyki odnawialnej Ograniczenie możliwości przyłączenia nowo planowanych instalacji, które nie uzyskały jeszcze warunków przyłączenia do sieci Brak stabilności zielonych certyfikatów, funkcjonują do 2017 r. i nieznana jest ich przyszłość po tym roku Podsumowanie i możliwości implementacji Projekt polegający na budowie farmy fotowoltaicznej z biogazownią jako rezerwowym źródłem energii jest możliwy do realizacji z technicznego punktu widzenia. Projekt nie spotkał się z zainteresowaniem ani poparciem władz lokalnych. W wyniku analizy nastawienia lokalnej społeczności wśród części osób ankietowanych stwierdzono brak akceptacji do tego typu inwestycji. Również wstępny wywiad wśród potencjalnych inwestorów wykazał, że przedsiębiorcy zainteresowani budową farmy fotowoltaicznej, nie są zainteresowani budową biogazowni. Słabą stroną realizacji inwestycji jest brak sieci ciepłowniczej i gazowej w gminie. Instalacja w układzie hybrydowym pozwala na kontrolę ilości wytwarzanej energii elektrycznej i cieplnej w zależności od zapotrzebowania odbiorcy lub odbiorców końcowych na energię. Mogłaby zatem doskonale odnaleźć się w zasilaniu odbiorców końcowych, którzy nie są połączeni z siecią elektroenergetyczną, ale jednocześnie umożliwiałaby wytwarzanie i wprowadzanie do sieci 164

165 elektroenergetycznej tyle energii, ile byłoby na nią zapotrzebowanie lokalnych odbiorców przyłączonych do tej sieci. Inwestycja taka wiązałaby się z koniecznością budowy bardzo dużego i kosztownego zbiornika biogazu lub zbiornika ze sprężonym biogazem, który wykorzystany zostałby tylko wtedy przez układ kogeneracyjny, kiedy byłoby odpowiednio większe zapotrzebowanie na energię odbiorców. Silnik włączany i wyłączany byłby praktycznie co najmniej raz na dzień. W efekcie koszty eksploatacyjne silnika byłyby znacznie większe, a żywotność elementów i całego silnika dużo krótsza. Alternatywnie można nie budować zbiornika biogazu a nadmiarową ilość biogazu spalać, bez wytwarzania energii, w pochodni, co jest zupełnie nieracjonalne. Z ekonomicznego punktu widzenia, inwestycja w taką hybrydę jest nieopłacalna, z uwagi na konieczność budowy układu kogeneracyjnego na biogaz, który wykorzystany byłby w jednej chwili na poziomie 0% w innej na przykładowo 20%, a czasami pełną mocą. Na terenie powiatu znajduje się kilka obszarów chronionych. Ochrona tego typu, może pośrednio utrudniać lokalizację biogazowni rolniczych z uwagi na konieczność prowadzenia intensywnych upraw roślin energetycznych, np. kukurydzy dla zaspokojenia potrzeb biogazowni. Projektując inwestycję na terenie lub w okolicy obszarów chronionych należy się liczyć z koniecznością przeprowadzenia pełnej procedury środowiskowej. Na terenie powiatu występują gospodarstwa wielkoobszarowe oraz zakłady przetwórcze, które mogą być źródłem substratu biogazowni. Ponadto istnieje znaczna liczba mniejszych producentów rolnych, którzy zrzeszeni w grupach lub samodzielnie mogliby prowadzić instalacje o małej mocy do około 0,3 MW. Projekt alternatywny, polegający na budowie farmy fotowoltaicznej na terenie gminy Wisznice jest jak najbardziej możliwy do realizacji. Budowa ekologicznego źródła energii jest popierana prawem europejskim, polskim oraz dokumentami strategicznymi na poziomie województwa i lokalnym. Bardzo istotnym dla powodzenia inwestycji jest poparcie Władz gminy, Starostwa Powiatowego, jak i okolicznych mieszkańców. Realizacją budowy farmy fotowoltaicznej jest zainteresowanych 5 sąsiadujących ze sobą gmin, pozostających w partnerstwie Dolina Zielawy : Wisznice, Sosnówka, Rossosz, Jabłoń i Podedwórze. Inwestycja nie jest szkodliwa dla środowiska oraz mieszkańców zarówno na etapie realizacji jak i działania. Nie jest położona na terenach chronionych. Wpłynie pozytywnie na ochronę środowiska poprzez ograniczenie emisji zanieczyszczeń gazowych, głównie dwutlenku węgla, który powstaje podczas spalania paliw konwencjonalnych. Produkcja energii jest zmienna dobowo oraz uzależniona od pory roku. Jednakże na Lubelszczyźnie panują najlepsze w kraju warunki nasłonecznienia. Projekt jest również uzasadniony ekonomicznie. W przypadku otrzymania dofinansowania z zewnętrznych źródeł okres zwrotu inwestycji będzie na poziomie kilku lat. Przygotowanie inwestycji jest procesem nieskomplikowanym i może zająć kilka miesięcy, co nie jest długim okresem przygotowania w porównaniu do innych inwestycji OZE. Elektrownia pozytywnie wpłynie na bezpieczeństwo energetyczne mieszkańców w rejonie. Farma fotowoltaiczna może być symbolem nowoczesności i ekologii. Realizacja inwestycji przyczyni się do budowy wizerunku gminy proekologicznej. Odpowiednie działania marketingowe i administracyjne władz samorządowych (zarówno na poziomie starostwa, jak i poszczególnych gmin), mogą spowodować realne inwestycje w instalacje OZE na terenie powiatu. 165

166 5.4. Budowa farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Przedmiotem niniejszego studium celowości jest budowa zespołu elektrowni wiatrowych o mocy całkowitej ok. 50 MW wraz z infrastrukturą towarzyszącą stacjami transformatorowymi, drogami dojazdowymi, placami montażowymi, wewnętrzną siecią średniego napięcia, siecią łączności światłowodowej, abonencką stacją GPZ oraz linią przyłączeniową wysokiego napięcia. Inwestycja jest planowana do instalacji w rejonie miejscowości Borków gm. Garbów oraz Osówka gm. Niemce. Obiekt będący przedmiotem niniejszego studium celowości został wybrany do analizy w Ekspertyzie wskazującej pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego, opracowanej na potrzeby realizacji projektu Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości), którego elementem jest również to studium celowości. Metodyka wyboru projektu była wielostopniowa. W pierwszym etapie przeanalizowano kierunki rozwoju OZE wskazane w dokumentach programowych i strategicznych województwa lubelskiego. Następnie dokonano oceny atrakcyjności poszczególnych sektorów OZE w oparciu o wielokryterialną punktową metodę M.E. Portera. W wyniku tej oceny, jako atrakcyjne wskazano: biogaz, energetykę wodną, energetykę wiatrową, biomasę stałą oraz energetykę słoneczną. Jako mniej atrakcyjne wskazano geotermię i biopaliwa: biodiesel i bioetanol. W kolejnym etapie wskazano listę obiektów możliwych do realizacji w woj. lubelskim na podstawie wyników realizacji projektu Energetyczni kreatorzy zmian współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W trakcie budowy bazy przeprowadzano rozmowy z ekspertami, instytucjami, instytutami, pracownikami ODR-ów, pracownikami uczelni, oraz z przedstawicielami zakładów produkcyjnych. Przeprowadzono również rozmowy z przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym z samorządami. W ich wyniku stworzona została lista obiektów, które zostały poddane dalszej analizie. Oceny dokonano wg kryteriów: Społecznych: a) tworzenie miejsc pracy przyznawano 5 punktów za jedno stałe miejsce pracy powstałe bezpośrednio w wyniku realizacji projektu oraz 2 punkty w przypadku, kiedy miejsce pracy powstanie pośrednio; b) styczność z dokumentami strategicznymi parametr oceniany był na poziomie 10 punktów, jeżeli styczność występowała na poziomie gminy i powiatu, a 5 punktów jeżeli styczność występowała tylko na jednym z tych poziomów; c) aspekt promocyjno-marketingowy wyżej oceniane były projekty o wysokim potencjale marketingowym i możliwości powielania w przyszłości; Gospodarczych: a) wykorzystanie lokalnych zasobów promowane były obiekty wykorzystujące zasoby lokalne i regionalne; 166

167 b) wpływ na bezpieczeństwo energetyczne wyżej oceniane były projekty, z których energię można wykorzystywać w systemie lokalnym, np. lokalna elektrociepłownia miejska wykorzystująca biomasę jako paliwo; c) zmiana kierunku przepływu strumieni pieniężnych za energię wysoką ocenę otrzymywały projekty, których realizacja przyczyniłaby się do zahamowania odpływu środków wydatkowanych na zakup paliw do produkcji energii w regionie; Środowiskowych: a) mała ingerencja obiektu w środowisko wysoko punktowane były obiekty, które w niewielkim stopniu oddziałują na środowisko i nie mają cech destruktywnego wpływu na jego jakość; b) ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami produkcji energii promowane były obiekty charakteryzujące się najwyższym potencjałem redukcji emisji gazów cieplarnianych: c) mała ilość odpadów kryterium oceny stanowiła ilość odpadów generowanych podczas eksploatacji obiektu; uwzględniano rozwiązania małoodpadowe, jak również możliwości zagospodarowania tych odpadów. Najwyżej oceniony został projekt polegający na budowie farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka, natomiast jako projekt rezerwowy wskazano budowę farmy wiatrowej o mocy ok. 24 MW w miejscowości Szczygły. Kryteria oceny obiektów Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina 1a. 1b. 1c. 2a. 2b. 2c. 3a. 3b. 3c. Punktacja 1 2* Farma wiatrowa o mocy ok. 50 MW w pobliżu miejscowości Borków i Osówka Farma wiatrowa o mocy ok. 24 MW w pobliżu miejscowości lubelski Garbów, Niemce łukowski Łuków Szczygły *obiekt rezerwowy Tab. 48. Obiekty wybrane do opracowania studium celowości na podstawie dokonanej oceny punktowej Źródło: Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji, B. Kościk, A. Kupczyk Wykorzystanie energii wiatru do produkcji energii elektrycznej Wykorzystanie energii wiatru do produkcji energii elektrycznej Energetyka wiatrowa stanowi jedno ze źródeł energii odnawialnej, wykorzystujące energię kinetyczną wiatru. Pierwsze informacje o wykorzystaniu wiatraków odnaleźć można już w kodeksach Hammurabiego. Służyły one przede wszystkim do pompowania wody i nawadniania pól. Energia elektryczna produkowana z wiatru uważana jest za ekologiczną, ponieważ wytwarzanie za jej pomocą energii nie jest związane ze spalaniem jakiegokolwiek paliwa. Praca elektrowni wiatrowych nie powoduje również emisji do atmosfery szkodliwych zanieczyszczeń. Elektrownie wiatrowe mogą być lokalizowane pojedynczo lub w grupach zwanych farmami lub parkami wiatrowymi. 167

168 Podstawą działania elektrowni wiatrowych jest przetwarzanie energii kinetycznej wiatru na energię mechaniczną za pomocą turbiny wiatrowej. Masy powietrza napierając z odpowiednią prędkością na wirnik turbiny wprawiają ją w ruch obrotowy, który jest następnie zamieniany na energię elektryczną w generatorze. Stosowane obecnie elektrownie dzielą się ze względu na budowę wirnika na dwie grupy: turbiny o pionowej osi obrotu (do obracania wału elektrowni wystarczający jest ruch mas powietrza), turbiny o poziomej osi obrotu (do obracania wału elektrowni śmigło musi być ustawione prostopadle do kierunku wiatru). Turbiny o pionowej osi obrotu stosowane są zazwyczaj przy niższych mocach instalacji, głównie w tzw. przydomowych elektrowniach wiatrowych. Wynika to z mniejszych sprawności urządzeń, gdyż wiatr napędzający wirnik równocześnie częściowo go hamuje. Wał wirnika połączony jest z wałem generatora prądu, który obracając się wytwarza energię elektryczną proporcjonalną do panujących warunków wiatrowych. Siłownie o osi poziomej znalazły szersze zastosowanie ze względu na większe możliwości rozwoju (m.in. poprzez zwiększanie wysokości wieży i rozpiętości łopat). Wirnik zamocowany na gondoli połączony jest ze znajdującym się wewnątrz niej generatorem energii elektrycznej. Dzięki urządzeniom mierzącym wiatr, gondola ustawia się prostopadle do jego kierunku, uzyskując tym samym maksymalny odzysk energii z poruszających się mas powietrza. Moc generowana przez elektrownie wiatrowe jest zależna od prędkości wiatru, a także od powierzchni omiatanej przez wirnik (stąd konieczność zastosowania odpowiednio długich łopat elektrowni). Wał wirnika turbiny połączony jest bezpośrednio lub za pomocą przekładni mechanicznej z wirnikiem generatora, dzięki czemu maszyna elektryczna może wytwarzać energię elektryczną. Podstawowe dane adresowe obiektu Planowana inwestycja zlokalizowana jest na terenie gmin Garbów oraz Niemce w powiecie lubelskim. W przypadku gminy Garbów tereny planowane pod instalację turbin to okolice miejscowości Zagrody, Borków i Karolin. Na terenie gminy Niemce turbiny rozplanowane zostały na terenach zlokalizowanych w pobliżu miejscowości Osówka. Poniższa tabela przedstawia dane adresowe planowanej inwestycji. Dane kontaktowe Gm. Garbów Gm. Niemce Adres: Garbów 28, Garbów ul. Lubelska 121, Niemce Telefon: (0-81) (0-81) Osoby do kontaktu: Wójt gminy Kazimierz Firlej Z-ca Wójta Małgorzata Sanaluta Wójt gminy Krzysztof Urbaś Z-ca Wójta Iwona Pulińska Lokalizacja obiektu jest przedstawiona na mapach stanowiących załączniki nr 8 i

169 Opis technologii i podstawowe dane techniczno technologiczne Opis technologii Główny element siłowni wiatrowej stanowi wirnik przekształcający energię wiatru w energię mechaniczną, która jest następnie transformowana przez generator na energię elektryczną. Osadzony na wale wolnoobrotowym wirnik posiada trzy łopaty. Generator, przekładnia, a także monitorujący siłownię system sterowania oraz układy smarowania, chłodzenia i hamulec umieszczone są w gondoli, zamocowanej wraz z wirnikiem na wieży. Typowy generator asynchroniczny wytwarza energię elektryczną przy prędkości ponad 1500 obr/min, natomiast wirnik obraca się najczęściej z prędkością obr/min, dlatego niezbędne jest użycie skrzyni przekładniowej, która zwiększa prędkość obrotową. Rys. 60. Schemat typowej turbiny wiatrowej o mocy 2 MW. 1. Dźwig serwisowy, 2. Generator OptiSpeed, 3. Chłodnica, 4. Sterownik VMP z konwerterem 5. Przekładnia główna, 6. Oś główna, 7. System blokady wirnika, 8. Łopata wirnika, 9. Piasta wirnika 10. Osłona przednia, 11. Łożysko łopaty, 12. Rama, 13. Moduł hydrauliki, 14. Przekładnia, 15. Koło mechanizmu obrotu gondoli, 16. Hamulec, 17. Wieża, 18. Siłownik mechanizmu obrotu gondoli, 19. Sprzęgło Źródło: Konstrukcja generatora zapewnia długotrwałą pracę bez wymiany podzespołów. Przenoszenie się zmienności wiatru na moc określone są przez krzywą mocy elektrycznej w funkcji prędkości wiatru. Przebieg tych krzywych zależy od konstrukcji turbiny i jej układów regulacji. Najczęściej spotyka się wirniki trójpłatowe, zbudowane z włókna szklanego wzmocnionego poliestrem. W piaście wirnika umieszczony jest serwomechanizm pozwalający na ustawienie kąta nachylenia łopat. Na szczycie wieży znajduje się silnik, który poprzez przekładnię zębatą może obracać gondolą o 360 o tak, aby turbina ustawiona była pod odpowiednim kątem w stosunku do kierunku wiatru. 169

170 Rys. 61. Elementy składowe oraz sylwetka elektrowni wiatrowej o mocy 2 MW. Źródło: Instalacja turbin wiatrowych wiąże się również z koniecznością budowy odpowiednio dobranych fundamentów. Dla maszyn o mocy ok. 2 MW - wstępnie założonych do realizacji przedmiotowego projektu, mają one średnicę ok m (w zależności od wybranej wysokości wieży i producenta turbin). Niezbędne jest również wykonanie placów montażowych o wymiarach ok. 35 m x 30 m, umożliwiających dowóz oraz instalacje poszczególnych elementów turbin wiatrowych, a także modernizacja (utwardzenie, poszerzenie) lub wybudowanie od podstaw wewnętrznych dróg dojazdowych o szerokości min. 4-5 m. Planowana moc i sprawność obiektu W ramach przedmiotowej inwestycji planowane jest zainstalowanie 25 turbin wiatrowych o mocy jednostkowej wynoszącej ok. 2 MW. Łączna moc farmy wiatrowej wyniesie więc ok. 50 MW. Elektrownie wiatrowe wykorzystywane są jedynie do komercyjnej produkcji energii elektrycznej, dlatego nie określa się ich mocy cieplnej. Sprawność elektrowni wiatrowych jest uzależniona w głównej mierze od warunków wietrzności panujących na danym terenie oraz rodzaju zainstalowanych urządzeń i ich parametrów (średnica wirnika, wysokość wieży, typ regulacji itp.) oraz stanu technicznego urządzenia. W ramach przedmiotowego projektu planowana jest instalacja nowych urządzeń, których parametry zostaną dobrane po wykonaniu szczegółowych badań wietrzności na maszcie pomiarowym. Szacowana na podstawie satelitarnych pomiarów wietrzności oraz danych pochodzących ze stacji IMGW prędkość wiatru dla terenu inwestycji wynosi ok. 6,6 m/s na wysokości piasty turbiny. Szacowana roczna produkcja dla przedmiotowej inwestycji będzie wynosiła ok MWh. Współczynnik wykorzystania mocy obliczany jako stosunek procentowy mocy zainstalowanej do rzeczywistych wyników produkcyjnych wyniesie w tym przypadku ok. 24%. 170

171 Opis technologii zagospodarowania odpadów W czasie realizacji robót związanych z budową przedmiotowej farmy wiatrowej będą powstawały odpady. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz. U. Nr 112, poz. 1206), są to odpady z budowy, remontów w tym: mineralne oleje hydrauliczne i silnikowe, opakowania, materiały filtracyjne, odpady z betonu oraz gruzu betonowego, żelazo i stal, gleba i ziemia oraz urobek z pogłębiania. W trakcie eksploatacji elektrowni wiatrowych przewiduje się powstawanie odpadów takich jak: przepracowane oleje (hydrauliczne, silnikowe, przekładniowe), zużyte urządzenia elektryczne i elektroniczne oraz elementy z nich usunięte. Ilość powstających odpadów będzie minimalizowana przez wykorzystanie gotowych podzespołów konstrukcyjnych, które na miejscu będą podlegały jedynie łączeniu i pracom montażowym. Odpady w postaci urobku ziemnego, w szczególności powstałe przy pracach fundamentowych, zostaną w maksymalnym stopniu wykorzystane na placu budowy. W fazie eksploatacji elektrowni przepracowane oleje będą wywożone specjalistycznym transportem do firm zajmujących się ich unieszkodliwianiem i posiadającym stosowne zezwolenie. Zużyte urządzenia elektryczne i elektroniczne oraz elementy z nich usunięte przekazane zostaną specjalistycznym firmom do recyklingu. Innowacyjność w zakresie zastosowanych technologii i rozwiązań W ramach realizacji projektu planowane są do instalacji nowoczesne turbiny wiatrowe wyposażone w najnowsze rozwiązania technologiczne. Innowacyjność urządzeń polega przede wszystkim na zastosowaniu zaawansowanej technologicznie konstrukcji śmigieł, pozwalającej na wzrost mocy wyjściowej przy jednoczesnym zmniejszeniu przenoszonych obciążeń. Łopaty te są mniej podatne na turbulencje i gwarantują równomierny opływ powietrza na całej długości profilu. W turbinach zastosowano również nowoczesne systemy pozwalające na zmianę prędkości wirnika w stosunku do nominalnej prędkości obrotowej. Jest to kolejny sposób na maksymalizację produkcji energii, dzięki wykorzystaniu większej wydajności wolnych i zmiennych obrotów oraz wykorzystaniu pełnej siły przejściowych podmuchów wiatru. Systemy te pozwalają również na ograniczenie emisji hałasu poprzez zmniejszenie obrotów. Innowacyjność planowanych do instalacji maszyn przejawia się również w zastosowaniu zaawansowanych systemów ostrzegawczych zatrzymujących pracę turbin w przypadku wystąpienia oblodzenia łopat turbiny. Zarządzanie pracą farmy wiatrowej możliwe będzie dzięki zastosowaniu systemu SCADA, służącego do kontroli i sterowania pracą turbin z dowolnego miejsca na świecie za pomocą internetu. Realizacja przedmiotowego projektu polegającego na budowie zespołu elektrowni wiatrowych w gm. Niemce i Garbów przyczyni się do promocji regionu oraz budowy wizerunku województwa lubelskiego jako regionu atrakcyjnego do inwestowania w odnawialne źródła energii. Wpłynie to również na podniesienie poziomu wiedzy jednostek samorządu terytorialnego oraz mieszkańców, co przekłada się bezpośrednio na poziom akceptacji dla tego typu inwestycji. Inne parametry charakterystyczne i specyficzne dla elektrowni wiatrowych Elektrownie wiatrowe oprócz mocy znamionowej cechują się także innymi parametrami, które bezpośrednio wpływają na wielkość produkcji energii elektrycznej. Należą do nich m.in. wysokość wieży elektrowni oraz średnica wirnika. Wysokość, na której zainstalowana zostanie piasta turbiny bezpośrednio wpłynie na ilość wyprodukowanych MWh energii elektrycznej, co wynika z profilu 171

172 pionowego wiatru. Również średnica wirnika, a co za tym idzie pole omiatanej przez turbinę powierzchni, przekłada się na wyniki produkcyjne. W ramach przedmiotowej inwestycji planowane są do instalacji turbiny o mocy 2 MW, które instalowane są zazwyczaj (na terenach śródlądowych) na wieżach o wysokości m. Turbiny te posiadają zazwyczaj wirniki o średnicy wynoszącej ok. 90 m. Szczegółowy wybór parametrów turbin planowanych do instalacji odbywa się zazwyczaj po wykonaniu badań wietrzności i analizie ekonomicznej inwestycji. Parametry turbin muszą spełniać również ograniczenia zawarte w pozwoleniach administracyjnych takich jak np. decyzja środowiskowa czy warunki zabudowy. Każda turbina wiatrowa charakteryzuje się tzw. krzywą mocy, która określa wielkość produkcji energii dla poszczególnych prędkości wiatru. Punkty charakterystyczne tej krzywej to startowa, nominalna oraz wyłączeniowa prędkość wiatru. Krzywa mocy turbiny bezpośrednio przekłada się na wyniki produkcyjne elektrowni. Analiza dostępności zasobów do produkcji energii Energetyka wiatrowa opiera się na energetycznym wykorzystaniu zasobów wietrzności panujących na danym terenie. Pozyskanie zasobów do produkcji energii elektrycznej nie wiąże się więc z jakimikolwiek nakładami. Warunki wietrzności określane najczęściej średnioroczną prędkością wiatru na określonej wysokości, bezpośrednio wpływają na wielkość produkcji energii w elektrowniach wiatrowych. Teren planowanej inwestycji charakteryzuje się prędkościami wiatru na poziomie ok. 6,3-6,6 m/s na wysokości 100 m nad poziomem gruntu. Prędkości wiatru rosną wraz ze zwiększającą się wysokością, dlatego w celu obliczenia wielkości produkcji planowanej farmy wiatrowej (wysokości wieży turbin na poziomie m) przyjęto średnioroczną prędkość wiatru na poziomie 6,6 m/s. Lokalizację powiatu lubelskiego na mapie wietrzności Polski przedstawia poniższy rysunek. Szczegółowa mapa wietrzności dla terenu inwestycji została przedstawiona na mapie stanowiącej załącznik nr 9 do niniejszego raportu. Mapa ta wykonana została przy użyciu danych pochodzących ze stacji IMGW zlokalizowanej w Lublinie. Mapa uwzględnia nie tylko ukształtowanie terenu, ale również szorstkość terenu i przeszkody takie jak lasy czy zabudowania. Rys. 62. Mapa wietrzności Polski z zaznaczonym obszarem powiatu lubelskiego. Źródło: Opracowanie własne na podstawie Energia odnawialna Polska zasoby i wykorzystanie, Wydawnictwo Gea, Warszawa

173 Możliwość podłączenia do sieci energetycznej Przyłączenie farm wiatrowych o mocy rzędu kilkudziesięciu megawatów, odbywa się w większości przypadków na poziomie wysokiego napięcia. W związku z tym ich realizacja wiąże się również z koniecznością budowy abonenckich stacji 110/SN, które transformują wyprodukowaną przez elektrownie energię elektryczną na poziom wysokiego napięcia. Przedmiotowa farma wiatrowa zlokalizowana jest w odległości ok. 2 km od stacji elektroenergetycznej 110/SN Garbów. W odległości ok. 2 km przebiega także linia wysokiego napięcia 110 kv. Stwarza to potencjalne możliwości przyłączenia planowanej inwestycji poprzez wcinkę w linię WN bądź bezpośrednie przyłączenie do stacji 110/SN Garbów. Należy wziąć jednak pod uwagę fakt, że duża liczba planowanych w województwie lubelskim inwestycji wiatrowych, dla których wydane już zostały warunki przyłączeniowe znacznie ogranicza możliwości przyłączenia do sieci elektroenergetycznej nowych mocy wytwórczych. Informacje o dostępności mocy przyłączeniowej do sieci przesyłowej publikowane są na stronie internetowej Urzędu Regulacji Energetyki. W wielu przypadkach przedsiębiorstwa energetyczne wskazują w warunkach przyłączeniowych odległe punkty przyłączenia bądź warunkują możliwości przyłączeniowe od kosztowych modernizacji infrastruktury sieciowej. Powoduje to znaczne obniżenie opłacalności inwestycji wiatrowych. Rozpatrując sytuację sieciową na przedmiotowym rejonie, konieczna może okazać się budowa linii przyłączeniowej odprowadzającej wyprodukowaną energię elektryczną bezpośrednio do stacji systemowej 400/110 kv w Lublinie. Będzie wiązało się to z budową ok. 15 km odcinka linii przyłączeniowej łączącej abonencką stację farmy ze stacją systemową. Konkretny punkt przyłączeniowy oraz ewentualny zakres modernizacji infrastruktury sieciowej, konieczny do przyłączenia przedmiotowej farmy zostanie określony w warunkach przyłączeniowych. Złożenie wniosku o wydanie warunków będzie możliwe po uzyskaniu decyzji lokalizacyjnej dla inwestycji. Wydanie warunków poprzedzone jest również przygotowaniem analizy wpływu przyłączanej jednostki wytwórczej na sieć elektroenergetyczną. Analiza ta daje podstawę do wydania lub odmowy wydania warunków przyłączeniowych Produkcja energii w kontekście zasad zrównoważonego rozwoju Aspekty ekonomiczne Koszty produkcji energii W celu zestawienia kosztów wytworzenia 1 GJ energii cieplnej i elektrycznej przyjęto metodykę stosowaną przez Komisję Unii Europejskiej, która w swych założeniach jest spójna z metodyką UNIPEDE oraz wzorem na długookresowy jednostkowy koszt produkcji. Uwzględnia ona cały okres życia obiektu, obejmujący czas budowy i eksploatacji, koszty całości poniesionych nakładów inwestycyjnych, eksploatacyjnych wraz z kosztami oddziaływania na środowisko oraz likwidacji obiektu. Źródło (nośnik) energii Gaz ziemny Technologia pozyskiwania energii elektrycznej Jednostkowe koszty wytwarzania energii elektrycznej, /MWh Jednostkowe koszty wytwarzania energii elektrycznej, /GJ w 2007 r. w 2020 r. w 2030 r. w 2007 r. w 2020 r. w 2030 r. Elektrownie z turbinami gazowymi (GT) , ,3-43,1 44,4-45,8 Elektrownie gazowo-parowe (CCGT) ,7-19,4 29,2-31,9 31,9-34,7 CCGT z instalacją ,1-38,9 38,9-41,7 173

174 Ropa naftowa Węgiel wychwytywania i składowania CO2 (CCS) Agregaty z silnikiem Diesla ,7-40,3 55,6-61,1 63,9-69,4 Cykl kombinowany gazowoparowy ,9-34,7 48,6-51,4 55,6-56,9 Elektrownie na węglu kamiennym z kotłami ,1-15,3 22,2-26,4 23,6-27,8 pyłowymi (PCC) PCCC z instalacją CCS ,8-34,7 27,8-33,3 Elektrownie na węglu kamiennym z kotłami ,9-16,7 26,4-29,2 26,4-29,2 fluidalnymi (CFBC) Elektrownie gazowo-parowe zintegrowane ze ,9-16,7 23,6-26,4 23,6-26,4 zgazowaniem węgla (IGCC) IGCC z instalacją CCS ,4-30, ,2 Atom Rozszczepianie atomu , , ,3-23,6 Biomasa Wiatr Woda Słońce Biomasa ,2-54, ,7 26,4-61,1 Biogaz , ,9-55,6 13,9-52,8 Farmy na lądzie ,8-30,6 15, ,9-23,6 Farmy na morzu ,6-38,9 18,1-31,9 13,9-26,4 Duże elektrownie wodne ,72-40,3 8,3-38,9 8,3-36,1 Małe elektrownie wodne ,7-51,4 15,3-44,4 13,9-38,9 Ogniwa fotowoltaiczne ,2-83,3 Elektrownie heliotermiczne ,2-69,4 36, ,3-44,4 Tab. 49. Koszty wytwarzania energii elektrycznej i ciepła według unii europejskiej, autorzy: Józef Paska, Mariusz Sałek, Tomasz Surma. Źródło: Rynek energii nr 4/2010. Planowane całkowite nakłady inwestycyjne Nakłady inwestycyjne związane z realizacją farm wiatrowych możemy podzielić na koszty związane z przygotowaniem inwestycji (etap projektowy) oraz koszty związane z zakupem turbin wiatrowych oraz pracami budowlanymi (etap realizacyjny). Koszty projektowe obejmują wykonanie m.in.: audytu wietrzności planowanej lokalizacji, badań środowiskowych i raportu oddziaływania na środowisko, analizy wpływu planowanej inwestycji na sieć dystrybucyjną/przesyłową, badań geotechnicznych, map do celów projektowych, projektów budowlanych, a także koszty postępowań administracyjnych. Koszty te, w zależności od mocy i lokalizacji projektu mogą kształtować się w przedziale tys. zł/mw. Nakłady związane z etapem realizacyjnym obejmują z kolei takie elementy jak: wykonanie infrastruktury drogowej, placów montażowych oraz fundamentów elektrowni, zakup, dostawa oraz montaż turbin, wykonanie wewnętrznej sieci elektrycznej, przyłączenie do publicznej sieci dystrybucyjnej/przesyłowej, koszty ubezpieczeń. Szacunkowa struktura kosztów inwestycyjnych dla przedmiotowej inwestycji o mocy 50 MW przedstawiona została na rysunku 63. Całkowite nakłady inwestycyjne dla przedmiotowej farmy wiatrowej uwzględniające również koszty projektowe wyniosą ok PLN. Przeliczając koszty inwestycji na jednostkę mocy otrzymamy wartość ok PLN/MW. Należy jednak zaznaczyć, że wartość ta jest kwotą szacunkową, której dokładne określenie będzie możliwe na dalszym etapie inwestycji. 174

175 Rozkład kosztów inwestycyjnych dla farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW Turbiny wiatrowe - zakup i dostawa Drogi, place montażowe oraz fundementy Koszty przyłączenia do sieci Koszty projektowe Wewnętrzna sieć elektryczna Ubezpieczenie i pozostałe koszty Rys. 63. Rozkład kosztów inwestycyjnych dla farmy wiatrowej o mocy ok. 50 MW. Źródło: Opracowanie własne. Planowane przychody z tytułu eksploatacji obiektu Farma wiatrowa generuje przychody ze sprzedaży energii elektrycznej, na które składają się przychody ze sprzedaży energii elektrycznej oraz świadectw pochodzenia tzw. zielonych certyfikatów. Sprzedaż wyprodukowanej energii odbywa się po średniej cenie sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim roku kalendarzowym, która kształtowała się w ciągu dwóch ostatnich lat na następującym poziomie: 2010 r. 195,32 zł/mwh, 2011 r ,90 zł/mwh. Tak więc średnia cena energii elektrycznej w roku 2012 będzie wynosiła 198,90 zł/mwh.szacując planowane przychody przedmiotowej farmy wiatrowej należy założyć stały wzrost cen energii elektrycznej na poziomie ok. 2-5% rocznie. Jeżeli chodzi o cenę zielonych certyfikatów, to jest ona uzależniona w głównej mierze od wysokości opłaty zastępczej oraz czynników koniunkturalnych. Wysokość opłaty zastępczej w roku 2012 została ustalona przez prezesa URE na poziomie 286,74 zł/mwh. Dla porównania wartość ta w 2011 r. wynosiła 274,92 zł/mwh. Prawa majątkowe wynikające ze sprzedaży świadectw pochodzenia są przedmiotem obrotu na Towarowej Giełdzie Energii, co powoduje wahania ich ceny. Problemowe jest więc dokładne oszacowanie planowanych przychodów z tytułu ich sprzedaży. Wartość opłaty zastępczej jest jednak corocznie waloryzowana, dlatego należy założyć stały jej przyrost na poziomie ok. 3 %. Jeżeli weźmiemy pod uwagę wielkość produkcji energii elektrycznej, to jest ona w znacznym stopniu uzależniona od panujących warunków wietrzności, a także odpowiedniego doboru turbin. Sama sprzedaż energii elektrycznej jest warunkowana przez zapisy zawarte w umowie przyłączeniowej i sprzedażowej. Patrząc na warunki wietrzności, które panują na terenie planowanej inwestycji - ok. 6,6 m/s na wysokości piasty turbin, można oszacować roczną produkcję przedmiotowej farmy wiatrowej na poziomie ok MWh. Przychody z tytułu sprzedaży energii elektrycznej i świadectw pochodzenia (przy założeniu cen energii elektrycznej w 2011 r.) wyniosą w takim przypadku ok. 49,4 mln zł/rok. Należy jednak uwzględnić fakt stałego wzrostu cen energii elektrycznej oraz zielonych certyfikatów. Bardzo istotna przy szacowaniu planowanych przychodów ze sprzedaży energii produkowanej przez farmę wiatrową jest również planowana zmiana finansowania tego typu 175

176 inwestycji przewidziana w ustawie o odnawialnych źródłach energii. Zgodnie z projektem tej ustawy przedstawionej w maju 2012 r. wprowadzone zostaną współczynniki korekcyjne, uzależniające ilość przyznawanych zielonych certyfikatów od typu instalacji. W przypadku elektrowni wiatrowych zlokalizowanych na lądzie współczynnik ten jest planowany do ustalenia na poziomie 0,9 w roku 2013 i ma corocznie maleć aż do 0,825 w roku Dla kolejnych lat nie zaproponowano jeszcze konkretnych wartości. Współczynniki korekcyjne mają być corocznie aktualizowane, jednak inwestor, który rozpoczął produkcję w danym roku będzie miał zagwarantowany niezmieniony poziom dofinansowania przez 15 lat funkcjonowania inwestycji. Poniższa tabela przedstawia wariantową analizę przychodu przedmiotowej farmy wiatrowej do roku Założono stały coroczny wzrost cen energii elektrycznej oraz zielonych certyfikatów na poziomie 3%. Jako wariant przyjęto proponowane przez Ministerstwo Gospodarki zmiany w finansowaniu inwestycji wiatrowych (ustalenie współczynnika korekcyjnego). Planowany termin rozpoczęcia produkcji elektrycznej został założony dla przedmiotowej inwestycji na początek 2017 r. Rok Planowany roczny przychód ze sprzedaży energii elektrycznej i zielonych certyfikatów [mln zł] przy utrzymaniu obecnego systemu wsparcia Planowany roczny przychód ze sprzedaży energii elektrycznej i zielonych certyfikatów z założeniem wprowadzenia współczynnika korekcyjnego na poziomie 0, ,6 49, ,2 50, ,9 52, ,4 53, ,3 55, ,2 57, ,1 59, ,1 60, ,2 62,5 Tab. 50. Szacowane przychody z tytułu eksploatacji elektrowni wiatrowej. Źródło: Opracowanie własne. Koszty eksploatacji obiektu Koszty eksploatacyjne związane z funkcjonowaniem tego typu inwestycji zależą w głównej mierze od wielkości projektu, struktury jego finansowania a także uzgodnień na etapie zabezpieczania praw do gruntów. Koszty te obejmują m.in. prace serwisowe i eksploatacyjne, zarządzanie pracą farmy wiatrowej, dzierżawę gruntu, podatek od nieruchomości, bilansowanie energii elektrycznej, ubezpieczenie inwestycji, zakup energii na potrzeby własne oraz koszty finansowe (odsetki od zaciągniętych na budowę kredytów). Większość z przedstawionych powyżej wydatków eksploatacyjnych (w szczególności koszty serwisowe i eksploatacyjne) mogą zmieniać się w czasie funkcjonowania elektrowni, są także bardzo mocno uzależnione od decyzji inwestora w zakresie wyboru zakresu ubezpieczenia, rodzaju usług serwisowych oraz struktury finansowania. Szacunkowa struktura kosztów eksploatacyjnych dla przedmiotowej inwestycji o mocy ok. 50 MW przedstawiona została na rysunku nr

177 Rys. 64. Rozkład kosztów eksploatacyjnych dla farmy wiatrowej o mocy 50 MW. Źródło: Opracowanie własne na podstawie TPA Horwath. Całkowite nakłady eksploatacyjne dla przedmiotowej farmy wiatrowej uwzględniające również wszystkie wymienione elementy wyniosą ok PLN rocznie. Przeliczając koszty eksploatacyjne na jednostkę mocy otrzymamy wartość ok PLN/MW/rok. Należy jednak zaznaczyć, że wartość ta jest kwotą szacunkową, której dokładne określenie będzie możliwe na dalszym etapie inwestycji. Wariantowa analiza rentowności produkcji energii, z uwzględnieniem możliwości wykorzystania dostępnego dofinansowania Istnieje szereg możliwości pozyskania zewnętrznych źródeł finansowania projektów wykorzystujących odnawialne źródła energii. Środki te mogą mieć charakter zarówno komercyjny, jak i preferencyjny. Mogą one również pochodzić z instytucji wspierających rozwój energetyki odnawialnej oraz rynków finansowych. Oprócz funduszy z instytucji krajowych, wspierających energetykę odnawialną, możliwe jest również pozyskanie znacznych środków pochodzących z Unii Europejskiej. Dostęp do środków finansowych w ogóle, a na energetykę odnawialną w szczególności, zależy w dużym stopniu od posiadania aktualnej, kompletnej i właściwie ukierunkowanej informacji. Projekty wykorzystania energii wiatru napotykają trudności w realizacji ze względu na wysokie koszty nakładów inwestycyjnych w przeliczeniu na jednostkę zainstalowanej mocy, mimo że późniejsze koszty eksploatacyjne utrzymują się na niskim poziomie. Koszty te sprowadzają się przeważnie do obsługi i konserwacji urządzeń. Kapitał potrzebny do realizacji przedsięwzięć może zostać pozyskany z następujących źródeł: środków własnych, instytucji wspierających rozwój energetyki odnawialnej w Polsce, rynków finansowych, międzynarodowych programów i zobowiązań w zakresie ochrony środowiska. W celu analizy rentowności przedmiotowej inwestycji porównano trzy warianty finansowania: 100% wkład środków własnych, 177

178 Założenia: Kapitał własny 30% + pożyczka komercyjna 70%, Dofinansowanie 30% + pożyczka komercyjna 50% + wkład własny 20%. wielkość kosztów i przychodów wyliczonych jak w poprzednich punktach (z założeniem obniżenia ilości zielonych certyfikatów przyznawanych lądowym farmom wiatrowym), okres użytkowania inwestycji 20 lat, stopa dyskonta 8%, amortyzacja części budowlanych 4,5% oraz gondoli z wirnikiem 7% przez cały okres użytkowania, wartość inwestycji po okresie użytkowania na poziomie 15%, okres kredytowania - 15 lat dla obu wariantów kredytowych, oprocentowanie kredytem komercyjnym 8%. Zestawienie wskaźników opłacalności Wariant finansowania IRR [%] NPV Kapitał własny 100% 9, zł Kapitał własny 30% + pożyczka komercyjna 70% 18, zł Dofinansowanie 30% + pożyczka komercyjna 50% + wkład własny 20% 36, zł Tab. 51. Zestawienie wskaźników opłacalności inwestycji. Źródło: Opracowanie własne. Z analizy jasno wynika opłacalność wszystkich inwestycji we wszystkich trzech wariantach, przy czym najkorzystniej wypada realizacja inwestycji z dofinansowaniem rzędu 30%. Rys. 65. Wskaźniki IRR dla trzech wariantów finansowania inwestycji. Źródło: Opracowanie własne. 178

179 Rys. 66. Wskaźniki NPV dla trzech wariantów finansowania inwestycji. Źródło: Opracowanie własne Aspekty społeczne Wstępna ocena nastawienia mieszkańców do przedsięwzięcia Akceptacja energetyki wiatrowej przez lokalne społeczności jest jednym z najważniejszych czynników, decydującym często o powodzeniu projektu farmy wiatrowej. W celu wstępnej oceny nastawienia mieszkańców do przedmiotowego przedsięwzięcia przeprowadzone zostały krótkie ankiety, które zawierały pytania dotyczące potencjalnych korzyści i zagrożeń związanych z realizacją projektów wiatrowych. Ankietą objęte zostały 15-osobowe grupy mieszkańców gm. Garbów i Niemce zamieszkujących miejscowości zlokalizowane w pobliżu planowanej inwestycji wiatrowej. Swoją akceptację dla tego typu instalacji wyraziło, w przypadku gminy Garbów, ok. 79% ankietowanych, natomiast w przypadku gminy Niemce ok. 59%. Pozostała część ankietowanych osób, a więc 21 % - gm. Garbów i 41% - gm. Niemce opowiedziała się przeciwko instalacji elektrowni wiatrowych na terenie ich gmin. Osoby, które wyraziły akceptację dla tego typu inwestycji wskazały następujące korzyści z nich wynikające: nowe miejsca pracy dla mieszkańców (24% akceptujących inwestycję), obniżenie cen energii (62% akceptujących inwestycję), zmniejszenie zanieczyszczenia (48% akceptujących inwestycję), bogacenie się gminy (52% akceptujących inwestycję), zwiększenie bezpieczeństwa energetycznego regionu (24% akceptujących inwestycję), zwiększenie atrakcyjności turystycznej regionu (14% akceptujących inwestycję), budowa wizerunku gminy jako ekologicznej (76% akceptujących inwestycję), Z kolei osoby, które nie wyraziły akceptacji dla budowy przedmiotowej farmy wiatrowej wskazały następujące zagrożenia jakie niesie ze sobą ta inwestycja: zbyt duży hałas (60% przeciwników inwestycji), negatywny wpływ na krajobraz (10% przeciwników inwestycji), zmniejszenie atrakcyjności okolicy (70% przeciwników inwestycji), 179

180 szkodliwość dla zwierząt (20% przeciwników inwestycji), obniżenie wartości działek budowlanych (40% przeciwników inwestycji). Biorąc pod uwagę wyniki przeprowadzonych ankiet, należy zwrócić uwagę także na fakt, iż stosunkowo duży odsetek ankietowanych osób akceptuje inwestycje wiatrowe, pod warunkiem zastosowania nowych urządzeń. Jest to spowodowane przeświadczeniem mieszkańców o szkodliwości używanych urządzeń sprowadzanych do Polski z krajów zachodnich (głównie Holandii, Danii i Niemiec) w ramach tzw. repoweringu, czyli wymiany starych wysłużonych maszyn na nowe elektrownie. Analizując możliwości pokonywania barier związanych z akceptacją energetyki wiatrowej należy wziąć pod uwagę wyniki dotychczasowych badań przeprowadzonych w tym temacie. Wspomniane wyniki wyraźnie pokazują, iż poziom akceptacji energetyki wiatrowej jest najwyższy w województwach, w których zainstalowane zostało najwięcej elektrowni wiatrowych, a więc w woj. zachodniopomorskim, pomorskim, warmińsko-mazurskim, kujawsko-pomorskim i wielkopolskim. Jeżeli chodzi o województwa, w których energetyka wiatrowa dopiero raczkuje poziom akceptacji energetyki wiatrowej był bardzo niski (osiągając jedynie ok. 2%). Wiąże się to przede wszystkim z poziomem wiedzy na temat funkcjonowania elektrowni wiatrowych. Dodatkowym problemem są również małe, agresywnie działające firmy deweloperskie, które działając w sposób nieprofesjonalny dodatkowo niekorzystnie wpływają na nastawienie lokalnych społeczności. Podstawowym wnioskiem wynikającym zarówno z badań przeprowadzonych w skali krajowej jak i z badania ankietowego w gminach Garbów i Niemce jest konieczność zwiększenia poziomu edukacji społecznej odnośnie energetyki wiatrowej. Edukacja powinna być rozpoczęta już na etapie szkolnym wśród najmłodszych osób. Dobrą praktyką jest z pewnością organizowanie cyklicznych akcji informacyjno-promocyjnych takich jak na przykład Dni wiatru, a także organizowanie wycieczek na szczeblu gminnym na działające już farmy wiatrowe, obejmujące również rozmowy z mieszkańcami okolicznych miejscowości. Przewidywany wpływ na liczbę miejsc pracy związaną z uruchomieniem obiektu Elektrownie wiatrowe są instalacjami bezobsługowymi, jednak w celu prawidłowej i bezawaryjnej pracy powinny znajdować się pod stałym nadzorem. Bardzo częstą praktyką wśród inwestorów wiatrowych jest zatrudnianie osób zamieszkujących okolice działających elektrowni, które po odpowiednim przeszkoleniu kontrolują pracę turbin wzywając w razie potrzeby ekipy serwisowe. Mimo, iż instalacja elektrowni wiatrowych nie tworzy bezpośrednio wielu nowych miejsc pracy przyczynia się do znacznego wzrostu zatrudnienia w wielu innych sektorach m.in. w firmach zajmujących się: produkcją elektrowni wiatrowych oraz podzespołów energetycznych, developingiem projektów wiatrowych, świadczeniem usług dla sektora, tj. firmy projektowe, budowlane, transportowe, zaopatrzeniowe i inne. Warto również zwrócić uwagę na fakt, iż deweloperzy elektrowni wiatrowych starają się korzystać z usług lokalnych dostawców oraz wykonawców dla realizowanych projektów. Mimo braku szczegółowych analiz dotyczących wpływu elektrowni wiatrowych na wzrost zatrudnienia w Polsce, należy zwrócić uwagę na doświadczenia innych krajów w tym temacie. Przykładowo w Niemczech 180

181 rozwój sektora OZE (m.in. elektrowni wiatrowych) przyczynił się do utworzenia ok nowych miejsc pracy. Realizacja inwestycji wiatrowych przyczynia się także do zwiększenia dochodów lokalnych społeczności w tytułu dzierżawy gruntów i służebności. Relacje z władzami lokalnymi Pełna akceptacja projektów polegających na budowie elektrowni wiatrowych przez władze samorządowe jest jednym z kluczowych czynników wpływających na powodzenie tych inwestycji. To właśnie do władz gminnych należy decyzja o przystąpieniu do zmian w Miejscowych Planach Zagospodarowania Przestrzennego uwzględniających tereny przewidziane pod energetykę wiatrową. Rozmowy przeprowadzone z władzami gminy Garbów oraz Niemce wyraźnie wskazują, iż energetyka wiatrowa stanowi dla mieszkańców temat bardzo kontrowersyjny. Wyrażają jednocześnie stanowisko, iż energetyka wiatrowa jest szansą na rozwój ich terenów, zwiększenie budżetu gminnego oraz dodatkowym dochodem dla wydzierżawiających grunty pod elektrownie. Rozwój energetyki wiatrowej nie powinien jednak w ich opinii powodować negatywnego wpływu na zdrowie mieszkańców. Optują w związku z tym za zachowaniem odpowiednich odległości elektrowni od najbliższych zabudowań mieszkalnych, która pozwala na zachowanie norm dotyczących emisji hałasu. Bardzo ważnym tematem, na który zwracają uwagę samorządowcy jest także temat zapisów w umowach dzierżawy gruntów. Bardzo często zdarza się, że umowy proponowane przez inwestorów farm wiatrowych zawierają zapisy skrajnie niekorzystne dla rolników. Zadaniem samorządów lokalnych jest więc informowanie rolników o niebezpieczeństwach związanych z podpisywaniem umów dzierżawy oraz sprawdzanie umów pod względem niekorzystnych zapisów w nich zawartych. Władze gmin Niemce oraz Garbów wyraziły swoje pozytywne podejście do tematu elektrowni wiatrowych zaznaczając jednak, że inwestycje muszą być również w pełni zaakceptowane przez lokalne społeczności. Zgodność założeń projektu z lokalnymi dokumentami o charakterze strategicznym i planistycznym Zarówno gm. Garbów jak i gm. Niemce posiadają miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego na cały swój teren, w których nie przewidziano lokalizacji pod elektrownie wiatrowe. Obszary proponowane w niniejszym Studium pod lokalizację elektrowni wiatrowych są w dokumentach planistycznych obu gmin przeznaczone pod uprawy polowe (oznaczenie RP). W celu realizacji inwestycji tego typu na terenach gmin Garbów i Niemce, niezbędne będzie przeprowadzenie zmian w MPZP poprzedzone podobnymi zmianami w Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego. Na poniższych rycinach przedstawiono wycinki z MPZP przedstawiające obecne przeznaczenie proponowanych terenów pod inwestycję wiatrową. 181

182 Rys. 67. Fragment MPZP gminy Niemce dla terenu planowanej farmy wiatrowej Źródło: MPZP gminy Niemce Rys. 68. Fragment MPZP gminy Garbów dla terenu planowanej farmy wiatrowej. Źródło: MPZP gminy Garbów Biorąc po uwagę pozostałe dokumenty o charakterze strategicznym, rozwój odnawialnych źródeł energii został wymieniony jako szansa rozwoju gminy Niemce w dokumencie Strategia Rozwoju Gminy Niemce na lata , natomiast zwiększenie wykorzystania energii alternatywnej zostało wymienione jako cel operacyjny nr 3 w dokumencie Strategia Rozwoju Gminy Garbów na lata Patrząc na dokumenty strategiczne w skali województwa plan rozwoju energetyki odnawialnej został również uwzględniony w Strategii Rozwoju Powiatu Lubelskiego na lata

183 Aspekty środowiskowe Opis stopnia wpływu na emisję zanieczyszczeń stałych, ciekłych i gazowych Elektrownie wiatrowe są instalacjami bezemisyjnymi, co oznacza, że ich praca nie wiąże się z emisją do atmosfery jakichkolwiek zanieczyszczeń. Określając wpływ tego typu instalacji na emisję zanieczyszczeń, należy wziąć pod uwagę fakt, iż produkują one czystą, ekologiczną energię, unikając w ten sposób emisji do środowiska szkodliwych substancji (CO, CO 2, SO 2, NO x oraz pyłów). W celu określenia skali tego efektu określana jest wielkość emisji unikniętej. Wielkość ta wyliczona została jako różnica pomiędzy ilością emisji w przypadku produkcji tej samej ilości energii w źródle tradycyjnym i farmie wiatrowej. Wielkość emisji z tradycyjnego źródła wyliczono na podstawie informacji o wpływie wytworzenia energii elektrycznej na środowisko w zakresie wielkości emisji dla poszczególnych paliw i innych nośników energii pierwotnej zużytych do wytworzenia energii elektrycznej sprzedawanej przez PGE Obrót S.A. w 2011 roku. CO 2 SO 2 NO x Pyły Rodzaj [Mg/MWh] paliwa Węgiel kamienny 0, , , , Gaz ziemny 0, , , , Biomasa 0, , , , Inne 0, , , , Razem 0, , , , Tab. 52. Wielkość emisji gazów i pyłów w zależności od rodzaju paliwa. Źródło: Opracowanie własne. W celu obliczenia rocznego efektu ekologicznego dla przedmiotowej inwestycji pomnożono emisję z tradycyjnego źródła przez ilość energii, planowaną do wytworzenia w przedmiotowym źródle OZE. 0, * = Mg/rok redukcji emisji CO 2 0, * = 200 Mg/rok redukcji emisji SO 2 0, * = 100 Mg/rok redukcji emisji NO x 0, * = 1 Mg/rok redukcji emisji pyłów Generowanie innych czynników szkodliwych dla środowiska Elektrownie wiatrowe oddziałują na środowisko naturalne na kilka sposobów, m.in. poprzez emisję hałasu (hałas słyszalny oraz infradźwięki), wywoływanie efektu migotania cieni, emisję promieniowania elektromagnetycznego oraz oddziaływanie na krajobraz. Elektrownie wiatrowe są źródłem dwóch rodzajów hałasu: tzw. hałasu mechanicznego (emitowanego przez przekładnię i generator) oraz tzw. szumu aerodynamicznego (emitowanego przez obracające się łopaty wirnika). Kluczowym narzędziem zabezpieczającym mieszkańców okolicznych miejscowości przed nadmierną emisją hałasu jest zachowanie odpowiednich odległości turbin od najbliższej zabudowy mieszkaniowej. W celu właściwej oceny wpływu pracy elektrowni wiatrowych na poziomy hałasu na obszarach zabudowanych na etapie planowania inwestycji wykonywane są analizy akustyczne, które pozwalają na takie rozmieszczenie elektrowni wiatrowych, aby spełnione zostały wszystkie normy związane z emisją hałasu. 183

184 Obracające się łopaty wirnika turbiny wiatrowej rzucają cień na otaczające je tereny, powodując tzw. efekt migotania nazywany również niesłusznie efektem stroboskopowym. Z efektem migotania cieni mamy do czynienia głównie w krótkich okresach dnia, w godzinach porannych i popołudniowych, gdy nisko położone na niebie słońce świeci zza turbin, a cienie rzucane przez łopaty wirnika są mocno wydłużone. Efekt ten jest szczególnie zauważalny w okresie zimowym, kiedy to kąt padania promieni słonecznych jest stosunkowo mały. Uwzględnienie zasięgu migającego cienia związanego z pracą elektrowni jest bardzo istotne na etapie planowania inwestycji wiatrowych. Odpowiednie rozplanowanie elektrowni pozwala na uniknięcie występowania tego efektu na terenach zabudowanych. W polskim ustawodawstwie nie ma przepisów prawnych regulujących kwestie związane z migotaniem cieni. Niektóre kraje wprowadziły jednak wytyczne, do których inwestorzy powinni się stosować. Przykładowo w Niemczech stosowana jest norma mówiąca o tym, iż zabudowania mieszkalne zlokalizowane w sąsiedztwie elektrowni wiatrowych mogą być narażone na efekt migotania cienia przez maksymalnie 30 godzin w ciągu roku i 30 minut dziennie, przy założeniu najbardziej pesymistycznego scenariusza (bezchmurne niebo). Jeżeli chodzi o zjawiska wibracji, występują one najczęściej w związku z pracą przemysłu ciężkiego lub budowlanego oraz przy pracach budowlanych wykorzystujących ciężki sprzęt budowlany, a także w sąsiedztwie tras komunikacyjnych charakteryzujących się wysokim natężeniem ruchu z dużym udziałem samochodów ciężarowych. W przypadku przedmiotowej inwestycji, wibracje będą generowane głównie na etapie prowadzenia prac budowlanych. Nie będą występowały natomiast na etapie eksploatacji urządzeń. Wpływ na krajobraz, zmniejszenie bioróżnorodności Z uwagi na fakt dużych gabarytów elektrowni wiatrowych, są one elementami widocznymi z dużych odległości stanowiąc istotny element krajobrazu. Instalacja elektrowni wiatrowych na danym terenie może wpłynąć na utratę jego naturalnych walorów krajobrazowych lub kulturowych, a konsekwencji powodować spadek atrakcyjności turystycznej i rekreacyjnej lokalizacji. Ocena estetyczna turbin wiatrowych zależy od osobistych odczuć i upodobań. Z jednej strony negatywnie ocenia się ich charakter dużych technicznych konstrukcji, z drugiej zaś pozytywnie, ze względu na nowoczesny, lecz prosty i wyrafinowany kształt. W celu właściwej oceny wpływu planowanych instalacji wiatrowych na krajobraz, na etapie projektowania wykonywane są wizualizacje inwestycji. Biorąc pod uwagę wpływ elektrowni wiatrowych na zmniejszenie bioróżnorodności należy zaznaczyć przede wszystkim wpływ elektrowni na ptaki i nietoperze. Elektrownie wiatrowe mogą wpływać na populację ptaków na kilka sposobów, m.in. poprzez możliwość śmiertelnych zderzeń z elementami ruchomymi elektrowni, powodowanie utraty siedlisk oraz efekt bariery. W celu minimalizacji wpływu elektrowni wiatrowych na awifaunę, już na etapie projektowania inwestycji wykonywane są roczne monitoringi ptaków, które pozwalają na oszacowanie potencjalnej kolizyjności i odpowiednie rozmieszczenie elektrowni. Jeżeli chodzi o nietoperze, negatywne oddziaływanie elektrowni wiatrowych na chiropterofaunę może polegać m.in. na niszczeniu kwater lub ich zakłócaniu, przecinaniu tras przelotów nietoperzy oraz ograniczenie obszarów łownych. W celu minimalizacji wpływu elektrowni wiatrowych na nietoperze podobnie jak w przypadku awifauny na etapie projektowania przeprowadzane są roczne monitoringi chiropterologiczne. Jeżeli chodzi o wpływ elektrowni wiatrowych na florę i faunę (poza ptakami i nietoperzami) to ogranicza się on w głównej mierze do etapu budowlanego inwestycji. Wiąże się to z koniecznością 184

185 wykonania infrastruktury towarzyszącej, tj. dróg dojazdowych, placów montażowych oraz linii przyłączeniowych. Lokalizacja obiektu w odniesieniu do obszarów prawnie chronionych Planowana farma wiatrowa nie znajduje się na obszarze jakichkolwiek obszarów prawnie chronionych. Najbliżej zlokalizowane obszary prawnie chronione to: Obszar Chronionego Krajobrazu Kozi Bór (zlokalizowany w odległości około 1,2 km od planowanej inwestycji) obejmujący swoim zasięgiem fragment Wysoczyzny Lubartowskiej, sąsiadując z Kozłowieckim Parkiem Krajobrazowym. Obszar o charakterze równinnym, w którym ponad 44% stanowią lasy, głównie bory mieszane i świeże oraz bory bagienne, świetliste dąbrowy, zbiorowiska grądowe, olsy i łęgi porastające równinę morenową w dorzeczu rzek Mininy i Kurówki. Z roślin rzadkich stwierdzono występowanie: podkolanu białego, podkolanu zielonego, wawrzynka wilczełyko, mieczyka dachówkowatego i orlika pospolitego. Znajdują się tutaj lęgowiska bociana czarnego a także dwa leśne jeziorka Rejowiec i Duży Ług, będące ostoją rzadkich gatunków ptactwa wodnego. Kozłowiecki Park Krajobrazowy (zlokalizowany w odległości około 2,3 km od planowanej inwestycji) obejmujący swoim zasięgiem znaczną część Lasów Kozłowieckich. Ideą utworzenia parku była konieczność ochrony największego w pobliżu Lublina kompleksu leśnego, posiadającego szereg elementów przyrodniczych zbliżonych do krajobrazu naturalnego. Zwartemu kompleksowi leśnemu towarzyszą śródleśne łąki, stawy, bagienka oraz niewielkie osady leśne i rolnicze. Obszar Chronionego Krajobrazu Dolina Ciemięgi (zlokalizowany w odległości około 6 km od planowanej inwestycji) zajmuje powierzchnię ha obejmując gminy Niemce, Jastków i Wólka. Przedmiotem ochrony jest dolina rzeki Ciemięgi. Kazimierski Park Krajobrazowy (zlokalizowany w odległości około 14,7 km od planowanej inwestycji), obejmujący fragmenty Płaskowyżu Nałęczowskiego, Równiny Bełżyckiej, Kotliny Chodelskiej, Małopolskiego Przełomu Wisły i Równiny Radomskiej. Oprócz walorów abiotycznych ma też walory kulturowe i krajobrazowe. Jedną z najważniejszych atrakcji Parku jest gęsta sieć wąwozów lessowych w okolicach Bochotnicy. Specjalny Obszar Ochronny Natura 2000 Bystrzyca Jakubowicka (zlokalizowany w odległości około 16,4 km od planowanej inwestycji), obejmujący fragment doliny rzeki Bystrzycy wraz z ujściowym odcinkiem doliny rzeki Ciemięgi oraz stoki obu dolin. Rezerwat Przyrody Stasin (zlokalizowany w odległości około 17,3 km od planowanej inwestycji), obejmujący tereny Płaskowyżu Świdnickiego, w południowej części Lublina. Przedmiotem ochrony jest zachowanie naturalnego stanowiska brzozy czarnej. Czerniejowski Obszar Chronionego Krajobrazu (zlokalizowany w odległości ok 17,3 km od planowanej inwestycji), obejmujący tereny o wysokich walorach botanicznych. Bogata flora roślin naczyniowych reprezentowana jest przez około 1000 gatunków. Najwyższe walory florystyczne i faunistyczne mają obszary rezerwatów Stasin, Podzamcze i Wierzchowiska. 185

186 W przypadku Parków Narodowych oraz Rezerwatów Przyrody lokalizację w ich granicach elektrowni wiatrowych wyklucza Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. Możliwość lokalizowania farm wiatrowych na obszarach innych form ochrony przyrody precyzowana jest przez przepisy prawa miejscowego tj. rozporządzenia wojewodów. Zaleca się jednak, podobnie jak w przypadku obszarów Natura 2000, omijanie Parków Krajobrazowych wraz z ich otulinami, a także Obszarów Chronionego Krajobrazu i Zespołów Przyrodniczo Krajobrazowych. Według wytycznych dotyczących oceny oddziaływania farm wiatrowych na ptaki nie należy lokalizować inwestycji wiatrowych na obszarach stanowiących korytarze ekologiczne. Przedmiotowa inwestycja wiatrowa zlokalizowana jest w całości poza obszarami prawnie chronionymi, nie znajduje się również na terenach stanowiących korytarze ekologiczne. Zgodnie z dokumentem Przestrzenne aspekty lokalizacji energetyki wiatrowej w województwie lubelskim sporządzonym przez Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie, teren proponowany pod lokalizację przedmiotowej inwestycji określony został, jako predysponowany do realizacji tego tupu inwestycji. Fragment mapy przedstawiającej tereny predysponowane, oznaczone kolorem żółtym, został zamieszczony poniżej. Rys. 68. Fragment mapy przedstawiającej tereny predysponowane do rozwoju energetyki wiatrowej w województwie lubelskim Źródło: Przestrzenne aspekty lokalizacji energetyki wiatrowej w województwie lubelskim. W trakcie sporządzania wymienionego wyżej dokumentu wzięto pod uwagę uwarunkowania związane z ochroną przyrody, a także ochroną ptaków i nietoperzy. Dokument wskazuje, iż teren przedmiotowej inwestycji nie znajduje się na obszarach: stref ochronnych lęgowisk gatunków strefowych o dużych areałach żerowiskowych i obszarów specjalnej ochrony ptaków sieci Natura 2000, lęgowych i żerowiskowych ptaków wodno-błotnych, dużych kolonii lęgowych ptaków, specjalnych obszarów ochrony siedlisk nietoperzy sieci Natura 2000, kolonii letnich i zimowisk nietoperzy, lęgowisk awifauny dolin rzecznych, lęgowisk i żerowisk nietoperzy. 186

187 Szczegółowe określenie wpływu przedmiotowej inwestycji na populację ptaków i nietoperzy oraz obszary chronione będzie możliwe po przeprowadzeniu rocznych monitoringów ptaków i nietoperzy oraz przygotowaniu raportu oddziaływania na środowisko sporządzanego na etapie uzyskiwania decyzji środowiskowej. Inne czynniki środowiskowe charakterystyczne dla opisywanej technologii Biorąc pod uwagę inne czynniki środowiskowe charakterystyczne dla energetyki wiatrowej, poza wymienionymi w powyższych punktach należy zwrócić uwagę na kwestie takie jak: zmiana mikroklimatu w najbliższym otoczeniu turbin wiatrowych, emisje infradźwięków oraz promieniowania elektromagnetycznego, a także wpływ na owady zapylające. Kwestie te bardzo często poruszane są przez przeciwników energetyki wiatrowej. Elektrownie wiatrowe, z racji charakteru wykonywanej pracy związanej z przemianą energii wiatru na energię elektryczną, są źródłem hałasu infradźwiękowego, w którego widmie występują składowe o częstotliwościach infradźwiękowych od 2 do 20 Hz i o niskich częstotliwościach słyszalnych. Dopuszczalne poziomy hałasu infradźwiękowego określone zostały w Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki (Dzienniki Ustaw 2002 nr. 217, poz. 1833). Liczne badania, dotyczące przedmiotowego oddziaływania turbin (m.in. Dr inż. Ryszarda Ingielewicza i dr inż. Adama Zagubienia z Politechniki Koszalińskiej) wykazały jednak, że praca elektrowni wiatrowych nie stanowi źródła infradźwięków o poziomach mogących zagrozić zdrowiu ludzi. Oceniana wielkość Równoważny poziom ciśnienia akustycznego skorygowany charakterystyką częstotliwościową G odniesiony do 8-godzinnego, dobowego lub do przeciętnego tygodniowego, określonego w kodeksie pracy, wymiaru czasu pracy, [db] Równoważny poziom ciśnienia akustycznego skorygowany charakterystyką częstotliwościową G w czasie pobytu pracownika na stanowisku do wykonywania prac koncepcyjnych, [db] Tab. 53. Poziomy hałasu infradźwiękowego. Źródło: Rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki (Dzienniki Ustaw 2002 nr. 217, poz. 1833). Wartość dopuszczalna Elektrownie wiatrowe, jako przeszkody o stosunkowo dużych rozmiarach powodują również zmiany mikroklimatu w swoim najbliższym otoczeniu. Jest to spowodowane faktem, iż przeszkody terenowe powodują minimalny wzrost opadów a także spowolnienie prędkości wiatru. Słabszy wiatr powoduje nieznaczne podwyższenie temperatury oraz osłabienie parowania, przez co powiększa się z kolei wilgotność gruntów. Zmiany te są jednak minimalne i w zdecydowanej większości niezauważalne, z uwagi na fakt, iż obniżenie prędkości wiatru następuje w głównej mierze na wysokości gondoli turbiny i łopat. Prędkość wiatru na poziomie gruntu nie ulega praktycznie zmianom. Promieniowanie elektromagnetyczne, w przypadku turbin wiatrowych generowane jest przez urządzenia elektryczne zainstalowane wewnątrz gondoli tj. transformator oraz generator elektrowni. W związku z faktem, iż urządzenia te zamknięte są w przestrzeni otoczonej metalowym przewodnikiem o właściwościach ekranujących oraz umieszczone są na znacznej wysokości nad ziemią promieniowanie elektromagnetyczne generowane przez elektrownie wiatrowe nie przekracza poziomów dopuszczalnych nawet w najbliższej odległości od elektrowni. 187

188 Biorąc pod uwagę wpływ hałasu niskoczęstotliwościowego na owady zapylające pod kątem oddziaływania na nie elektrowni wiatrowych, należy zwrócić uwagę na fakt, iż badania przeprowadzone do tej pory wykazały, że dźwięki z zakresu częstotliwości 200 Hz 2000 Hz o ciśnieniu akustycznym wahającym się pomiędzy 107 db a 119 db powodowały około 20 minutowe zatrzymanie ruchu pszczół. Jest to tak zwany sygnał stop, który wysyłają pszczoły podczas tzw. tańca pszczół. Porównując podane wartości z poziomami hałasu niskoczęstotliwościowego emitowanego przez elektrownie wiatrowe można stwierdzić, że praca tego typu instalacji nie wpływa negatywnie na owady zapylające Aspekty organizacyjne i formalno-prawne procesu inwestycyjnego budowy elektrowni wiatrowej Aspekty prawne Biorąc pod uwagę regulacje prawne Unii Europejskiej, najważniejszym aktem prawnym dotyczącym źródeł OZE jest Dyrektywa 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 roku w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych. Przyjęła ona obowiązkowy cel przewidujący 20-procentowy udział energii ze źródeł OZE w całkowitym zużyciu energii elektrycznej we Wspólnocie do roku Udział ten jest różny dla poszczególnych krajów, a w przypadku Polski wynosi 15%. Bardzo ważna w kontekście dynamicznego rozwoju źródeł odnawialnych jest również Dyrektywa 2003/54/WE (znowelizowana Dyrektywą 2009/72/WE) zobowiązująca kraje członkowskie do wprowadzenia rozwiązań prawnych gwarantujących pierwszeństwo instalacjom wytwarzającym energię ze źródeł odnawialnych przy przyłączaniu ich do sieci. Najważniejszym krajowym aktem prawnym w zakresie rozwoju OZE jest ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze zm.), która wprowadziła w myśl unijnej Dyrektywy 2003/54/WE obowiązek zakupu energii elektrycznej wytworzonej w odnawialnych źródłach energii, a także mechanizm zielonych certyfikatów. Mówiąc o ustawodawstwie krajowym należy też wymienić dokument Polityka energetyczna Polski do roku 2030, która jest załącznikiem do uchwały nr 202/2009 Rady Ministrów z dnia 10 listopada 2009 r, a także długo oczekiwaną ustawę o odnawialnych źródłach energii, która jest obecnie przygotowywana przez Ministerstwo Gospodarki. Według planów ministerstwa ma ona wejść w życie 1 stycznia 2013 r. Planowana w ramach niniejszego projektu budowa farmy wiatrowej na terenie gm. Niemce i Garbów idealnie wpisuje się w proekologiczną politykę europejską i krajową. Analiza aktualnego stanu organizacyjnego i formalno-prawnego inwestycji Grunty, na których planowana jest lokalizacja poszczególnych elektrowni wiatrowych w gminach Niemce i Garbów należą w zdecydowanej większości do prywatnych właścicieli. W ramach realizacji przedmiotowego przedsięwzięcia przyszły inwestor podpisze z właścicielami gruntów umowy dzierżawy dające mu prawo do dysponowania nieruchomościami na cele budowlane niezbędne do uzyskania pozwolenia budowlanego. Umowy dzierżawy podpisywane są zazwyczaj z właścicielami działek, na których mają być zlokalizowane fundamenty elektrowni oraz place montażowe. W celu zabezpieczenia terenów, na których planowana jest budowa infrastruktury drogowej lub elektroenergetycznej podpisywane są w większości przypadków umowy służebności. 188

189 Zdecydowanie rzadszą sytuacją jest wykup terenów pod lokalizację elektrowni wiatrowych. Koszty dzierżawy pod elektrownie wiatrowe, kształtują się dla terenów województwa lubelskiego na poziomie ok tys. zł brutto za 1 MW. Kwoty te uzależnione są w głównym stopniu od atrakcyjności danego terenu pod kątem lokalizacji na nich elektrowni wiatrowych tj. od panujących warunków wietrzności czy stanu infrastruktury drogowej i elektroenergetycznej. Stawki dotyczące umów służebności pod drogi dojazdowe i linie elektroenergetyczne ustalane są zazwyczaj indywidualnie z właścicielami gruntów. Na potrzeby przedmiotowego projektu utworzona zostanie również spółka celowa, pod którą realizowane będą wszystkie działania inwestycyjne związane z budową farmy wiatrowej na terenie gm. Niemce i Garbów Dalsze etapy procesu inwestycyjnego w ujęciu finansowym, organizacyjnym i formalno-prawnym Pozyskanie niezbędnych pozwoleń Realizacja inwestycji wiatrowych wiąże się z koniecznością uzyskania kilkunastu pozwoleń oraz uzgodnień. Najbardziej kluczowymi z nich są: decyzja lokalizacyjna wykonanie lub aktualizacja Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego (SUiKZP) oraz Miejscowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego (MPZP), decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia, warunki przyłączenia i umowa o przyłączenia do sieci elektroenergetycznej, pozwolenie budowlane, koncesja na wytwarzanie energii elektrycznej, pozwolenie na użytkowanie obiektu. Jednym z najbardziej kluczowych etapów realizacji inwestycji wiatrowych jest uzyskanie decyzji lokalizacyjnej, czyli wykonanie lub aktualizacja SUiKZP oraz MPZP. Zgodnie z Ustawą o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego określa się granice terenów pod budowę urządzeń wytwarzających energię z odnawialnych źródeł energii o mocy przekraczającej 100 kw oraz granice ich stref ochronnych związanych z ograniczeniami w zabudowie, zagospodarowaniu i użytkowaniu terenu oraz występowaniem znaczącego oddziaływania tych urządzeń na środowisko. Procedury związane ze zmianami dokumentów planistycznych gmin umożliwiającymi lokalizację na ich terenach elektrowni wiatrowych są długotrwałe i skomplikowane. Na etapie sporządzania zmian SUiKZP wykonywane jest opracowanie ekofizjograficzne, które przedstawia ogólną charakterystykę obszaru z opisem istniejącego stanu środowiska, wskazując jednocześnie przydatność terenu pod kątem rozwoju na nim energetyki wiatrowej. Obszar inwestycyjny badany jest również pod kątem stanu dziedzictwa kulturowego oraz istniejącej i planowanej zabudowy mieszkalnej. Obszary wskazane w SUiKZP są następnie analizowane pod kątem szczegółowej lokalizacji poszczególnych elektrowni wiatrowych i uwzględnienia ich w MPZP. Na potrzeby zmian MPZP wykonywane są m.in. badania w zakresie emisji hałasu oraz przygotowywana jest prognoza wpływu na środowisko. Przeprowadzenie zmian 189

190 planistycznych wymaga również szeregu konsultacji z lokalną społecznością oraz instytucjami i organami opiniującymi m.in. PWIS, RDOŚ oraz zarządem województwa. Wprowadzenie odpowiednich zapisów w dokumentach planistycznych gminy pozwala na uzyskanie kolejnej decyzji niezbędnej do realizacji projektu wiatrowego tj. decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia. Uzyskanie decyzji środowiskowej wiąże się zazwyczaj z koniecznością przeprowadzenia rocznych monitoringów ptaków i nietoperzy, a także przygotowaniem Raportu Oddziaływania na Środowisko, przedstawiającym oddziaływanie inwestycji na poszczególne aspekty środowiskowe. Sporządzenie raportu wymagane jest obligatoryjne dla przedsięwzięć znacząco oddziaływujących na środowisko. W przypadku przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko, do których zaliczona zostanie również przedmiotowa inwestycja (farma wiatrowa o mocy 50 MW) konieczność sporządzenia raportu określana jest przez organ prowadzący postępowanie środowiskowe (zazwyczaj gminę). Uzyskanie decyzji lokalizacyjnej pozwala także na złożenie wniosku o wydanie warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej. Kompletność złożonego wniosku jest warunkowana wpłaceniem zaliczki przyłączeniowej w wysokości 30 zł za każdy kw mocy przyłączeniowej określonej we wniosku, jednak nie więcej niż wysokość przewidywanej opłaty za przyłączenie do sieci i nie więcej niż 3 mln zł. Warunki przyłączeniowe wydawane są w terminie 150 dni od dnia złożenia wniosku o przyłączenie do sieci o napięciu znamionowym wyższym niż 1 kv. Uzyskanie wymienionych wyżej dokumentów tj. decyzji lokalizacyjnej, środowiskowej oraz warunków przyłączenia do sieci umożliwia uzyskanie decyzji o pozwoleniu na budowę, pozwalającej na rozpoczęcie i prowadzenie budowy na określonych warunkach. Przygotowanie dokumentacji technicznej projektu Szczegółowa dokumentacja techniczna inwestycji opracowywana jest na etapie przygotowywania projektu budowlanego załączanego do wniosku o wydanie pozwolenia na budowę. Projekt budowlany obejmuje kilka kluczowych elementów m.in. projekt dróg i placów montażowych, projekt elektroenergetyczny, projekt fundamentów oraz plan zagospodarowania przestrzennego przygotowany na podkładzie mapy do celów projektowych. Załącznikiem koniecznym do wniosku o wydanie pozwolenia budowlanego są również dokumenty potwierdzające tytuł prawny do korzystania z nieruchomości. Poza prawem własności oraz użytkowaniem wieczystym, polskie ustawodawstwo przewiduje cztery inne formy, dzięki którym inwestor będzie uprawniony do korzystania z nieruchomości na cele związane z wzniesieniem i prowadzeniem działalności związanej z wytwarzaniem energii w elektrowniach wiatrowych, a są to: dzierżawa nieruchomości, użytkowanie, służebność gruntowa oraz służebność przesyłu. Na etapie projektu budowlanego konieczne jest również wskazanie precyzyjnych lokalizacji poszczególnych elektrowni wiatrowych, placów montażowych, a także tras dróg dojazdowych oraz linii elektroenergetycznych. Lokalizacja elektrowni powinna uwzględniać wszystkie ograniczenia związane z budową tego typu instalacji. Najważniejsze z nich to zachowanie odległości: min. 500 m od najbliższych zabudowań mieszkalnych, warunkujące spełnienie norm związanych z poziomami hałasu, a także eliminujące odziaływanie migającego cienia na obszarach zamieszkałych, min. 200 m od ściany lasów i terenów zadrzewionych o powierzchni min. 0,1 ha związane z ochroną nietoperzy, 190

191 min. trzech średnic wirnika elektrowni od linii wysokiego napięcia, bądź 1 średnicy wirnika, jeżeli linie te wyposażone są w amortyzatory drgań, równej co najmniej wysokości całkowitej turbin od dróg publicznych. Właściwe rozplanowanie elektrowni wiatrowych powinno uwzględniać również zachowanie odpowiednich odległości pomiędzy poszczególnymi turbinami, które powinny być większe niż czterokrotna średnica planowanych maszyn. Szczegółowa lokalizacja maszyn powinna uwzględniać również warunki wietrzności panujące na danym terenie, w celu zapewnienia odpowiedniej wydajności energetycznej farmy. Na poniższych mapach przedstawiono przykładowe rozplanowanie elektrowni wiatrowych na terenie gmin Garbów oraz Niemce uwzględniające zachowanie ww. ograniczeń odległościowych. Rys. 69. Mapa topograficzna przedstawiająca przykładowe rozmieszczenie elektrowni wiatrowych w gminie Garbów (na czerwono strefa buforowa 500 m od zabudowań mieszkalnych, linia niebieska linia WN wraz ze strefą buforową, linia żółta droga wraz ze strefą buforową, linie zielone linie wyznaczające odległość 4 średnic wirnika, niebieskim obszarem zaznaczono strefę buforową od lasów 200 m). Źródło: Opracowanie własne 191

192 Rys. 70. Mapa topograficzna przedstawiająca przykładowe rozmieszczenie elektrowni wiatrowych w gminie Niemce (na czerwono strefa buforowa 500 m od zabudowań mieszkalnych, linia niebieska linia WN wraz ze strefą buforową, linia żółta droga wraz ze strefą buforową, linie zielone linie wyznaczające odległość 4 średnic wirnika, niebieskim obszarem zaznaczono strefę buforową od lasów 200 m). Źródło: Opracowanie własne Pozwolenie na budowę Uzyskanie pozwolenia na budowę uprawnia wnioskującego do rozpoczęcia prac budowlanych na określonych w pozwoleniu zasadach. Wydanie pozwolenia budowlanego musi być poprzedzone uzyskaniem pozostałych decyzji wymaganych ustawowo tj. decyzji środowiskowej, lokalizacyjnej oraz warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej. Wnioskujący musi również posiadać prawo do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. W przypadku konieczności istotnego odstąpienia od warunków zawartych w wydanym pozwoleniu budowlanym inwestor musi wystąpić o jego zmianę. Decyzja o pozwoleniu budowlanym, wygasa w przypadku gdy rozpoczęcie budowy nie nastąpi przed upływem 3 lat od daty uprawomocnienia się pozwolenia, lub jeżeli budowa została przerwana na okres dłuższy niż 3 lata. Budowa i rozruch instalacji Realizacja budowlana inwestycji może nastąpić po uzyskaniu pozwolenia na budowę. Przed rozpoczęciem prac montażowych przygotowywana jest infrastruktura towarzysząca, tj. przeprowadzana jest modernizacja i budowa dróg dojazdowych, zjazdów, zakrętów, zatok postojowych, placów montażowych oraz infrastruktury elektroenergetycznej. Kolejnym etapem jest wykonanie fundamentów elektrowni. Tak przygotowane stanowiska pod budowę pozwalają na montaż turbin wiatrowych. Rozruch zainstalowanych elektrowni odbywa się w celu sprawdzenia poprawności działania instalacji. Wystawiony protokół sprawdzenia technicznego umożliwia uzyskanie pozwolenia na użytkowanie inwestycji. 192

193 Działania zmierzające do uzyskania akceptacji lokalnej społeczności dla budowy obiektu Akceptacja lokalnej społeczności jest w przypadku projektów wiatrowych jedną z najbardziej istotnych kwestii mających kluczowy wpływ na możliwość realizacji. Bardzo duża liczba protestów społecznych towarzyszących powstawaniu elektrowni wiatrowych wynika w głównej mierze z niewiedzy mieszkańców oraz obaw przed negatywnym ich oddziaływaniem. Jednym z najważniejszych działań, jakie należy przeprowadzić na etapie projektowania inwestycji są konsultacje społeczne, w których udział powinni wziąć nie tylko przedstawiciele władz samorządowych, ale również wszyscy zainteresowani mieszkańcy. Bardzo istotny jest również proces edukacyjny, który może obejmować m.in. spotkania informacyjne z mieszkańcami, wyjazdy na tereny funkcjonujących farm wiatrowych, akcje promocyjne i edukacyjne także wśród najmłodszych mieszkańców oraz dystrybucja materiałów przedstawiających fakty o oddziaływaniu wiatraków. Jak wykazują badania ankietowe przeprowadzone na terenie całego kraju, poziom akceptacji dla elektrowni wiatrowych jest największy na terenie województw, na terenie których liczba zainstalowanych turbin jest największa. Potwierdza to tezę, iż głównym powodem protestów i obaw lokalnej społeczności jest niewiedza i obawa przed nowymi technologiami. Zawarcie niezbędnych umów związanych z budową, przyłączeniem do sieci i zapewnieniem substratów W przypadku projektów wiatrowych bardzo istotną kwestią, warunkującą możliwość realizacji inwestycji, jest uzyskanie warunków przyłączeniowych do sieci elektroenergetycznej. Gwarantują one, iż w określonym terminie możliwe będzie przyłączenie farmy wiatrowej do sieci krajowej. W okresie ważności warunki przyłączeniowe stanowią warunkowe zobowiązanie operatora systemu dystrybucyjnego/przesyłowego do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci elektroenergetycznej. Umowa ta określa zasady, na jakich nastąpi przyłączenie do sieci, zakresu prac i obowiązków po stronie wnioskodawcy i operatora, jak również kosztów, które jest zobowiązana ponieść każda ze stron. W celu sprzedaży wyprodukowanej energii konieczne jest również podpisanie umowy sprzedaży energii elektrycznej oraz umowy o świadczenie usług dystrybucji energii elektrycznej. 193

194 Harmonogram realizacji inwestycji diagram Gantta L.p. Harmonogram realizacji Okres trwania (m-ce) ROK I ROK II ROK III ROK IV ROK V 1. Uzyskanie praw do dysponowania gruntem 5 2. Przeprowadzenie audytu wietrzności Zmiana Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania przestrzennego Zmiana Miejscowego Planu Zagospodarowania Przestrzennego Uzyskanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia Uzyskanie warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej 7. Uzyskanie pozwolenia budowlanego Wykonanie prac przygotowawczych (drogi, place montażowe, zjazdy z dróg) 9. Budowa fundamentów i instalacja turbin Uzyskanie wszystkich dokumentów niezbędnych do rozpoczęcia produkcji i sprzedaży energii elektrycznej, m.in. pozwolenia na użytkowanie Rozpoczęcie komercyjnej eksploatacji farmy wiatrowej Rys. 71. Harmonogram realizacji inwestycji Źródło: Opracowanie własne 194

195 Prawne możliwości zdobycia źródła finansowania i montaż finansowy dla inwestycji stan aktualny i perspektywy Najbardziej popularne wśród inwestorów wiatrowych wsparcia finansowe (działanie 9.4 Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko oraz regionalne programy RPO) zostały już wykorzystane. Jedną z możliwości finansowania inwestycji wiatrowych jest program pożyczek preferencyjnych udzielany przez NFOŚiGW lub jego oddziały regionalne. Na wsparcie mogą liczyć inwestycje wiatrowe o mocy do 10 MW przy całkowitej wartości inwestycji nie mniejszej niż 10 mln zł. Inwestorzy mogą liczyć na możliwość zaciągnięcia preferencyjnej pożyczki z opcją umorzenia maksymalnie 50% kwoty pożyczki. Kolejnym systemem wsparcia jest możliwość uzyskania dofinansowania inwestycji umożliwiających przyłączanie elektrowni wiatrowych do sieci krajowej tj. budowa przyłączy do źródeł wytwórczych energetyki wiatrowej (transformatory, odcinki linii od źródła energii do wskazanego punktu przyłączeniowego do KSE). Dotacje na ten cel mają wspierać inwestorów kwotą w wysokości 200 tys. zł za każdy MW przyłączony do sieci. Całość dofinansowania nie może przekroczyć 40% kosztów kwalifikowanych inwestycji. Minimalna wartość projektu wynosi z kolei 8 mln zł. Regionalne organizacje i instytucje niosące pomoc przy rozwiązywaniu problemów finansowych i prawnych Na terenie powiatu lubelskiego funkcjonują następujące stowarzyszenia i organizacje, które wspierają rozwój gospodarczy w regionie: Rada Przedsiębiorczości Rozwoju Lubelszczyzny, Fundacja Rozwoju Lubelszczyzny, Lubelska Fundacja Rozwoju Agencja Rozwoju Regionalnego, Lubelska Fundacja Rozwoju, Lubelski Klaster Ekoenergetyczny. Do głównych celów wymienionych wyżej stowarzyszeń i organizacji należy przede wszystkim wspieranie rozwoju przedsiębiorczości oraz budowanie klimatu przyjaznego rozwojowi biznesu. Lubelski Klaster Ekoenergetyczny jest z kolei inicjatywą skupiającą kilkadziesiąt podmiotów zainteresowanych wykorzystaniem potencjału alternatywnych źródeł energii w regionie. Służy również opracowywaniu konkretnych projektów oraz stanowi forum wymiany doświadczeń i promocji energii ze źródeł odnawialnych. Jednym z instrumentów wsparcia finansowego w rejonie lubelskim jest natomiast Fundusz Pożyczkowy Lubelskiej Fundacji Rozwoju, którego głównym celem jest stymulacja rozwoju i długoterminowej zdolności finansowej przedsiębiorstw poprzez ułatwienie dostępu do źródeł finansowania. Rola lokalnych samorządów we wspieraniu procesów inwestycyjnych z zakresu OZE Głównym zadaniem stojącym przed lokalnymi samorządami wspierającym procesy inwestycyjne z zakresu OZE jest prowadzenie stałej edukacji społecznej. Brak odpowiedniej wiedzy oraz rzetelnych informacji o skutkach realizacji tego typu inwestycji może być przyczyną braku akceptacji lokalnej społeczności oraz zastoju gospodarczego gminy. Rolą samorządów jest również 195

196 odpowiednia promocja wszelkich programów wsparcia dotyczącego źródeł OZE z wykorzystaniem środków krajowych, wojewódzkich czy gminnych, z których mogą korzystać zarówno osoby fizyczne jak i inne podmioty. Przykładowymi działaniami samorządów, które mogą przyczynić się do edukacji lokalnych społeczności w zakresie źródeł OZE mogą być: prowadzenie programów edukacyjnych dla młodzieży szkolnej, organizowanie wyjazdów na działające instalacje OZE, przygotowanie informatorów dotyczących źródeł OZE, dostępnych np. na stronie internetowej gminy, ścisła współpraca z gminami, w których istnieją działające instalacje OZE oraz stworzenie możliwości wymiany doświadczeń dla mieszkańców, powołanie w urzędach gminnych stanowiska energetyka komunalnego, którego jednym z zadań będzie podnoszenie świadomości mieszkańców oraz ich wiedzy w zakresie odnawialnych źródeł energii Analiza SWOT przedsięwzięcia Mocne strony przedsięwzięcia: akceptacja ze strony władz gminnych, korzystne warunki wietrzności panujące na terenie inwestycji, warunkujące jej opłacalność, korzystne ukształtowanie terenu elektrownie planowane są na dużych otwartych terenach użytkowanych rolniczo, dobra infrastruktura drogowa (budowana w rejonie inwestycji droga ekspresowa), dobra infrastruktura elektroenergetyczna (w rejonie inwestycji zlokalizowana jest stacja elektroenergetyczna 110/SN Garbów), dostępność terenów oddalonych odpowiednio od zabudowy mieszkaniowej, inwestycja nie jest planowana na terenie obszarów prawnie chronionych, co mogłoby ograniczyć lub uniemożliwić jej realizację. Słabe strony przedsięwzięcia: duże rozdrobnienie działek, wiążące się z koniecznością dzierżawy dużej liczby nieruchomości, duża liczba prowadzonych projektów wiatrowych na terenie województwa lubelskiego wpływająca na ograniczenie możliwości przyłączenia nowo planowanych instalacji, które nie uzyskały jeszcze warunków przyłączenia do sieci, niska akceptowalność społeczna energetyki wiatrowej na terenie województwa lubelskiego. 196

197 Szanse: stale zmniejszające się zasoby paliw kopalnych, a co za tym idzie konieczność realizowania inwestycji OZE, konieczność realizacji celów unijnej Dyrektywy 2001/77/WE, stale zwiększający się wzrost zapotrzebowania na energię elektryczną w Polsce, światowa i unijna polityka energetyczna, promująca odnawialne źródła energii, malejące koszty wytworzenia energii elektrycznej z instalacji wiatrowych, rosnące koszty wytworzenia energii elektrycznej w źródłach konwencjonalnych, rozwój technologiczny elektrowni wiatrowych zwiększający skuteczność i wielkość produkcji energii elektrycznej. Zagrożenia: brak długofalowej, stabilnej polityki państwa w zakresie energetyki wiatrowej, ewentualne protesty mieszańców przeciw lokalizacji farmy wiatrowej, niechętna postawa przedsiębiorstw energetycznych do rozbudowy infrastruktury przesyłowej, niespodziewane zmiany w ustawodawstwie krajowym destabilizujące warunki rynkowe inwestycji wiatrowych, liczne grono przeciwników elektrowni wiatrowych wśród polityków, postulujące wprowadzenie znacznych ograniczeń w lokalizacji elektrowni wiatrowych, brak stabilności cen zielonych certyfikatów, możliwość wystąpienia nadpodaży zielonych certyfikatów, a co za tym idzie niebezpieczeństwo znacznego obniżenia ich cen Podsumowanie i możliwość implementacji Realizacja przedmiotowej inwestycji opiera się na wykorzystaniu odnawialnego źródła energii, jakim jest wiatr, w pełni wpisując się w zarówno politykę europejską jak i krajową. Wykorzystanie tego typu instalacji na terenie gmin Niemce oraz Garbów uzasadnione jest z wielu względów zarówno technicznych jak i ekonomicznych. Jednym z głównych kryteriów branych pod uwagę przy wyborze lokalizacji pod elektrownie wiatrowe jest potencjał wietrzności warunkujący opłacalność tego typu inwestycji. Wstępne badania wietrzności przeprowadzone na proponowanych terenach wykazują, że prędkości wiatru na wysokości piasty turbin będą odpowiednie do zapewnienia opłacalności inwestycji. Niezwykle istotnym argumentem przemawiającym za możliwością realizacji przedmiotowej inwestycji jest dobrze rozwinięta infrastruktura drogowa oraz elektroenergetyczna, a także odpowiednia lokalizacja w stosunku do obszarów prawnie chronionych. Potencjalne korzyści wynikające z realizacji farmy wiatrowej na terenie gm. Garbów i Niemce obejmują m.in.: stworzenie nowych miejsc pracy w gminach, związane z zatrudnieniem przy realizacji inwestycji lokalnych firm budowlanych, zapewnienie dodatkowych dochodów dla rolników wydzierżawiających grunty pod elektrownie i infrastrukturę towarzyszącą, wzrost bezpieczeństwa energetycznego, podniesienie świadomości ekologicznej społeczeństwa, tworzenie wizerunku gminy jako proekologicznej dbającej o środowisko naturalne, dodatkowe wpływy do budżetu gminnego z tytułu podatku od nieruchomości. 197

198 Proekologiczna polityka gminy przyczyni się do ożywienia gospodarczego regionu i wzrostu wykorzystania odnawialnych źródeł energii, przyczyniając się tym samym do ochrony środowiska naturalnego. Elektrownie wiatrowe, jako instalacje wykorzystujące energię kinetyczną wiatru nie emitują do atmosfery szkodliwych związków. Realizacja tego typu inwestycji przyczyni się również do popularyzacji wykorzystywania odnawialnych źródeł energii (mikroinstalacji) wśród mieszkańców gmin. Wyżej wymienione aspekty przemawiają za realizacją inwestycji polegającej na budowie elektrowni wiatrowych w gminach Garbów i Niemce. Energetyka odnawialna, w tym wiatrowa, znajduje coraz częstsze poparcie w aktach prawnych zarówno w Polsce, jaki i wielu krajach europejskich. Energetyka wiatrowa jest najszybciej rozwijającą się gałęzią OZE w Polsce, osiągając moc zainstalowaną na poziomie niemal 2 GW (maj 2012) Budowa małej elektrowni wodnej (MEW) o mocy 0,15 MW na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna Opis i uzasadnienie wyboru obiektu Przedmiotem niniejszego studium celowości jest budowa małej elektrowni wodnej w miejscowości Kijowiec, na terenie gminy Zalesie w powiecie bialskim. Jaz, przy którym zlokalizowany będzie obiekt, znajduje się w km rzeki Krzna. Całkowita powierzchnia zlewni Krzny wynosi 3353 km 2. Jest ona największym lewostronnym dopływem Bugu, do którego uchodzi w 272,2 km jego biegu 109. Najbliższe zabudowania znajdują się w odległości 250 m od jazu, a teren wokół niego to łąki i pola uprawne. Obiekt będący przedmiotem niniejszego studium celowości został wybrany do analizy w Ekspertyzie wskazującej pięć możliwych lokalizacji wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenie województwa lubelskiego opracowanej na potrzeby realizacji projektu Budowa oferty inwestycyjnej województwa lubelskiego w oparciu o zidentyfikowany potencjał odnawialnych źródeł energii (studia celowości), którego elementem jest również to studium celowości. Metodyka wyboru projektu była wielostopniowa. W pierwszym etapie przeanalizowano kierunki rozwoju OZE wskazane w dokumentach programowych i strategicznych województwa lubelskiego. Następnie dokonano oceny atrakcyjności poszczególnych sektorów OZE w oparciu o wielokryterialną punktową metodę M.E. Portera. W wyniku tej oceny, jako atrakcyjne wskazano: biogaz, energetykę wodną, energetykę wiatrową, biomasę stałą oraz energetykę słoneczną. Jako mniej atrakcyjne wskazano geotermię i biopaliwa: biodiesel i bioetanol. W kolejnym etapie wskazano listę obiektów możliwych do realizacji w woj. lubelskim na podstawie wyników realizacji projektu Energetyczni kreatorzy zmian współfinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. W trakcie budowy bazy przeprowadzano rozmowy z ekspertami, instytucjami, instytutami, pracownikami ODR-ów, pracownikami uczelni, oraz z przedstawicielami zakładów produkcyjnych. 109 W. Wiśniewolski, Z. Girsztowtt Program ochrony i rozwoju zasobów wodnych województwa lubelskiego w zakresie udrożnienia rzek dla ryb dwuśrodowiskowych, Lublin

199 Przeprowadzono również rozmowy z przedstawicielami społeczności lokalnych, w tym z samorządami. W ich wyniku stworzona została lista obiektów, które zostały poddane dalszej analizie. Oceny dokonano wg kryteriów: Społecznych: a) tworzenie miejsc pracy przyznawano 5 punktów za jedno stałe miejsce pracy powstałe bezpośrednio w wyniku realizacji projektu oraz 2 punkty w przypadku, kiedy miejsce pracy powstanie pośrednio; b) styczność z dokumentami strategicznymi parametr oceniany był na poziomie 10 punktów, jeżeli styczność występowała na poziomie gminy i powiatu, a 5 punktów, jeżeli styczność występowała tylko na jednym z tych poziomów; c) aspekt promocyjno-marketingowy wyżej oceniane były projekty o wysokim potencjale marketingowym i możliwości powielania w przyszłości; Gospodarczych: a) wykorzystanie lokalnych zasobów promowane były obiekty wykorzystujące zasoby lokalne i regionalne; b) wpływ na bezpieczeństwo energetyczne wyżej oceniane były projekty, z których energię można wykorzystywać w systemie lokalnym, np. lokalna elektrociepłownia miejska wykorzystująca biomasę jako paliwo; c) zmiana kierunku przepływu strumieni pieniężnych za energię wysoką ocenę otrzymywały projekty, których realizacja przyczyniłaby się do zahamowania odpływu środków wydatkowanych na zakup paliw do produkcji energii w regionie; Środowiskowych: a) mała ingerencja obiektu w środowisko wysoko punktowane były obiekty, które w niewielkim stopniu oddziałują na środowisko i nie mają cech destruktywnego wpływu na jego jakość; b) ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami produkcji energii promowane były obiekty charakteryzujące się najwyższym potencjałem redukcji emisji gazów cieplarnianych: c) mała ilość odpadów kryterium oceny stanowiła ilość odpadów generowanych podczas eksploatacji obiektu; uwzględniano rozwiązania małoodpadowe, jak również możliwości zagospodarowania tych odpadów. Najwyżej oceniony został projekt polegający na budowie małej elektrowni wodnej o mocy 0,154 MW w miejscowości Kijowiec na rzece Krzna, natomiast jako projekt rezerwowy wskazano budowę MEW o mocy 0,22 na rzece Wieprz w miejscowości Borowica. Kryteria oceny obiektów Lp. Nazwa projektu Powiat Gmina 1a. 1b. 1c. 2a. 2b. 2c. 3a. 3b. 3c. Punktacja 1 MEW o mocy 0,154 MW na terenie gminy Zalesie w miejscowości Kijowiec, rzeka Krzna. bialski Zalesie

200 2* MEW o mocy 0,220 MW na terenie gminy Łopiennik Górny w miejscowości Borowica. krasnostawski Łopiennik Górny *obiekt rezerwowy Tab. 54. Obiekty wybrane do opracowania studium celowości na podstawie dokonanej oceny punktowej Źródło: Ekspertyza wskazująca pięć możliwych lokalizacji, B. Kościk, A. Kupczyk Rodzaj OZE i sposób wykorzystania energii w wyniku eksploatacji obiektu Przed wojną elektrownie wodne były podstawowym źródłem taniej energii elektrycznej w Polsce. Nie było gęstej sieci linii przesyłowych, pracowały różne obiekty energetyki wodnej jak: elektrownie, młyny, tartaki, pompy wodne, folusze, których było ponad W okresie PRL urządzenia te zostały zdemontowane i świadomie zniszczone, jako przeżytek systemu kapitalistycznego. W 1954 roku mieliśmy 6330 czynnych elektrowni wodnych i 800 nieczynnych. Gdy w latach 80-tych przeprowadzono ogólnopolską inwentaryzację istniejących elektrowni wodnych i spiętrzeń zarejestrowano już tylko 650 obiektów 110. Pod względem mocy elektrownie wodne dzielą się na duże i małe. Duże elektrownie wodne budowane są zwykle przy dużych zbiornikach wodnych, tamach lub na rzekach o dużym potencjale hydroenergetycznym. Małe elektrownie wodne (MEW) wykorzystują najczęściej niewielkie zbiorniki wodne i rzeki. Górna granica mocy dla małych elektrowni wodnych w Polsce to 5 MW mocy zainstalowanej. MEW z kolei dzielą się na mikro, mini oraz małe elektrownie wodne. Podział ten jest jednak umowny i podawane kryteria podziału są różne. mikro elektrownie moc do 300 kw (100 kw, 50 kw), mini elektrownie moc od 301 kw do 1MW (2 MW), małe elektrownie moc od kw do 5 MW. Elektrownie wodne klasyfikuje się w zależności od spadu, jako: wysokospadowe spad powyżej 100 m (powyżej 150) średniospadowe spad m (20-150) niskospadowe spad 2 30 m (2 20) Ze względu na ich możliwości współpracy z systemem elektroenergetycznym: elektrownie regulacyjne, inaczej zbiornikowe dzięki znajdującemu się na rzece zbiornikowi ilość produkowanej energii nie zależy od przepływu wody w danej chwili. Przepływ wody oraz wynikająca z niego produkcja energii regulowana jest przez zbiornik wodny, przepływowe ilość produkowanej energii ściśle zależy od ilości wody przepływającej w rzece w danym momencie, elektrownie w kaskadzie zwartej, elektrownie pompowe i elektrownie z członem pompowym. 110 Autor: Jacek Zimny

201 Projekt zakłada hydroenergetyczne wykorzystanie istniejącego jazu, przy którym powstanie mała elektrownia wodna. Jej zadaniem będzie przemiana energii przepływu wody związanej z różnicą poziomów jej zwierciadła na ujęciu i na odpływie w energię elektryczną. Masa wody przepływając przez wirnik turbiny napędza go, nadając mu moc mechaniczną, która następnie przekazywana jest do generatora energii elektrycznej. Energia ta, przez transformator, wprowadzana jest do sieci. Dwa najważniejsze czynniki określające parametry elektrowni to: przepływ rzeki w danym przekroju [m 3 /s], spad, czyli różnica poziomów wody na danym odcinku rzeki. Podstawowe dane adresowe obiektu Jaz zlokalizowany jest na rzece Krzna w miejscowości Kijowiec (obręb geodezyjny Kijowiec Kolonia), położonej na terenie gminy Zalesie, powiat bialski. Jaz jest w administracji Wojewódzkiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Lublinie. Dane kontaktowe UG w Zalesiu: Urząd Gminy Zalesie ul. Warszawska 34, Zalesie tel./fax 083/ Rys. 72. Jaz w miejscowości Kijowiec. Źródło: Materiały własne. 201

202 Rys. 73. Jaz w miejscowości Kijowiec. Źródło: Materiały własne. Lokalizacja obiektu jest przedstawiona na mapach stanowiących załączniki nr 10 i Opis technologii i podstawowe dane techniczno-technologiczne Opis technologii Podstawowe elementy planowanej małej elektrowni wodnej to: jaz piętrzący wodę kanał ujęcie wody na elektrownię budynek elektrowni z turbozespołem przepławka Rozwiązania techniczne powinny zapewniać: bezpieczeństwo obiektu, zachowanie stabilności dna i brzegów poniżej i powyżej budowli piętrzącej w granicach jej oddziaływania, uzyskanie odpowiedniej przepustowości budowli piętrzącej (w warunkach powodziowych), pierwszeństwo poboru wody dla przepławki dla ryb, oraz zachowania przepływu biologicznego przyjęcie normalnego poziomu piętrzenia w zakresie nie powodującym niekorzystnego wpływu na koryto cieku i tereny przyległe oraz przekroczenia i wyloty. Przy budowie małej elektrowni wodnej w Kijowcu konieczny będzie niewielki remont żelbetonowego jazu oraz wybudowanie budynku technicznego wraz z kanałem (ujęciem wody). Konieczna będzie budowa drogi dojazdowej do jazu na czas budowy. Należy rozważyć jej lokalizację. Droga dojazdowa groblą cofkową po stronie południowej rzeki jest w złym stanie. Może wystąpić problem z dojazdem ciężkiego sprzętu. Teren po tej stronie rzeki to podmokłe łąki. Wzdłuż grobli, między drogą gminną a jazem przebiega droga lokalna, będąca własnością prywatną wszystkich właścicieli działek, przez które przebiega. Znajduje się około 40 działek, usytuowanych prostopadle do grobli, w związku z czym Inwestor planujący budowę drogi po tej stronie, powinien zawrzeć 202

203 porozumienie z wieloma właścicielami poszczególnych działek. Dodatkowo, w 2011 roku został utworzony obszar NATURA 2000 Dolina Krzny zajmujący obszar 203 ha. Granica obszaru według mapy obszarów NATURA 2000 na stronie Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska 111 biegnie północnym brzegiem rzeki i lokalizacja po prawej (południowej) stronie koryta w całości byłaby na obszarze Natura Biorąc pod uwagę powyższe warunki, zaleca się wybudowanie drogi oraz lokalizację elektrowni po północnej stronie rzeki. Poniżej schemat zaproponowanego rozwiązania technicznego. Rys. 74. Proponowane rozwiązanie techniczne dla budowy MEW w Kijowcu z przepławką po południowej stronie rzeki. (1-budynek elektrowni, 2-jaz, 3-przepławka, 4-bariery elektryczno-elektroniczne). Źródło: Opracowanie własne. Rys. 75. Proponowane rozwiązanie techniczne dla budowy MEW w Kijowcu z przepławką po północnej stronie rzeki. (1-budynek elektrowni, 2-jaz, 3-przepławka, 4-bariery elektryczno-elektroniczne). Źródło: Opracowanie własne

204 Turbiną wodną nazywamy silnik przetwarzający energię mechaniczną wody na pracę użyteczną w wirniku, w którym następuje zmiana wiru wody i wytwarzanie momentu obrotowego. W turbinach wodnych wykorzystuje się energię ciśnienia i energię prędkości. W zależności od tego, w jakiej postaci energia jest doprowadzona do wirnika, turbiny dzieli się na dwa rodzaje: turbiny akcyjne (natryskowe), w których woda zostaje doprowadzona do wirnika pod ciśnieniem atmosferycznym, turbiny reakcyjne (naporowe), w których woda zostaje doprowadzona do wirnika pod ciśnieniem wyższym niż ciśnienie atmosferyczne. W małej energetyce wodnej są stosowane wszystkie rodzaje turbin wodnych. W Polsce w mikroelektrowniach wodnych, ze względu na niskie spady, wykorzystywane są turbiny reakcyjne (Francisa, Kaplana, Semi-Kaplana i śmigłowe) i rzadko akcyjno-reakcyjne (Michella-Banki). Należy rozważyć dobór turbin, które będą odpowiednie do warunków panujących w opisywanym obiekcie. Typ, geometria i wymiary turbiny są w zasadniczy sposób uzależnione od następujących kryteriów: Spad netto Zakres przepływów przez turbinę Szybkość obrotowa Zagadnienia kawitacyjne Koszt W tabeli przedstawione zostały wartości spadów, na jakie stosuje się poszczególne rodzaje turbin. Rodzaj turbiny Zakres spadu netto Turbiny Kaplana i śmigłowe 2 < Hn < 40 Turbiny Francisa 25 < Hn< 350 Turbiny Peltona 50 < Hn < 1300 Turbiny o przepływie poprzecznym 5 < Hn < 200 Turbiny Turgo 50 < Hn< 250 Tab. 55. Zakres wartości spadu netto dla poszczególnych rodzajów turbin. Źródło: J. Steller - Jak zbudować małą elektrownię wodną? Poradnik inwestora. ESHA, Bruksela/Gdańsk 2010 Obecnie produkowane są turbiny, które mogą pracować na spadach poniżej 2 m. W poniższej tabeli przedstawiono zakres zastosowania niektórych turbin wodnych. Typ Spad Przełyk Moc na wale [ m ] [ m3/s ] [ kw ] Turbina Kaplana z wałem pionowym do Turbina rurowa z wirnikiem Kaplana 1, do Turbina śmigłowa w komorze otwartej 1,5-25 1,5-100 do Turbina rurowa z wirnikiem śmigłowym 1,5-25 1,5-100 do Turbina Francisa , do Turbina Peltona ,1-50 do Tab. 56. Zakresy zastosowań niektórych typów turbin wodnych. Źródło: 204

205 Elektrownia będzie pracować w zakresie przepływów od 80% SNQ (przepływ średni z najmniejszych przepływów rocznych zaobserwowanych w danym okresie) do 140% SSQ (średni przepływ w danym okresie), czyli od 1,9 m 3 /s do 14,1 m 3 /s. Proponuje się zastosowanie zespołu 2 turbin śmigłowych oraz 1 Kaplana lub semi-kaplana. Poniżej przedstawiono schematy takich turbin. Rys. 76. Schemat turbiny Kaplana. Źródło: Jak zbudować małą elektrownię wodną? Przewodnik inwestora, J. Steller i in., Esha Rys. 77. Pionowa rurowa turbina semi-kaplan D1200 typ Z z zaworem motylowym TYP: RTsKZ-1200/4. Źródło:www.ecoenergia.pl. Turbina Kaplana została skonstruowana przez austriackiego inżyniera Viktora Kaplana w 1921 r. Wirnik w takiej turbinie posiada nastawiane łopatki obracające się wokół czopów łopatek w łożyskach wbudowanych w piastę wirnika. Osie czopów łopatek są w położeniu prostopadłym do osi wirnika. Turbina Kaplana posiada dwa regulowane zespoły, czyli kierownice oraz wirnik. Aby uzyskać wysoką sprawność turbiny w dużym zakresie jej obciążeń stosuje się ściśle zachowaną zależność pomiędzy ustawieniami kierownicy i wirnika. Prostszą budową turbiny Kaplana jest odmiana turbiny śmigłowej, posiadająca regulację łopatek wirnika lub też regulację kierownicy. Zaletą turbin Kaplana jest wysoka sprawność podczas pracy w częściowym przełyku turbiny oraz duża szybkobieżność. Wirniki turbiny Kaplana wykonane są najczęściej w postaci odlewu staliwnego głównie ze staliwa 205

UWARUNKOWANIA PRAWNE ROZWOJU BIOGAZU

UWARUNKOWANIA PRAWNE ROZWOJU BIOGAZU UWARUNKOWANIA PRAWNE ROZWOJU BIOGAZU Według przepisów prawa UE i Polski inż. Bartłomiej Asztemborski basztemborski@kape.gov.pl dr inż. Ryszard Wnuk Zmień odpady na zysk - Biogazownia w Twojej gminie Rozwój

Bardziej szczegółowo

gospodarki energetycznej...114 5.4. Cele polityki energetycznej Polski...120 5.5. Działania wspierające rozwój energetyki odnawialnej w Polsce...

gospodarki energetycznej...114 5.4. Cele polityki energetycznej Polski...120 5.5. Działania wspierające rozwój energetyki odnawialnej w Polsce... SPIS TREŚCI Wstęp... 11 1. Polityka energetyczna Polski w dziedzinie odnawialnych źródeł energii... 15 2. Sytuacja energetyczna świata i Polski u progu XXI wieku... 27 2.1. Wstęp...27 2.2. Energia konwencjonalna

Bardziej szczegółowo

System Certyfikacji OZE

System Certyfikacji OZE System Certyfikacji OZE Mirosław Kaczmarek miroslaw.kaczmarek@ure.gov.pl III FORUM EKOENERGETYCZNE Fundacja Na Rzecz Rozwoju Ekoenergetyki Zielony Feniks Polkowice, 16-17 września 2011 r. PAKIET KLIMATYCZNO

Bardziej szczegółowo

Stan energetyki odnawialnej w Polsce. Polityka Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie OZE

Stan energetyki odnawialnej w Polsce. Polityka Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie OZE Stan energetyki odnawialnej w Polsce. Polityka Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zakresie OZE Paweł Sulima Wydział Energii Odnawialnych i Biopaliw Departament Rynków Rolnych XI Giełda kooperacyjna

Bardziej szczegółowo

PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO

PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO PRIORYTETY ENERGETYCZNE W PROGRAMIE OPERACYJNYM INFRASTRUKTURA I ŚRODOWISKO Strategia Działania dotyczące energetyki są zgodne z załoŝeniami odnowionej Strategii Lizbońskiej UE i Narodowej Strategii Spójności

Bardziej szczegółowo

Solsum: Dofinansowanie na OZE

Solsum: Dofinansowanie na OZE Solsum: Dofinansowanie na OZE Odnawialne źródło energii (OZE) W ustawie Prawo energetyczne źródło energii odnawialnej zdefiniowano jako źródło wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona.

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. - omówienie wpływu nowych technologii energetycznych na środowisko i na bezpieczeństwo energetyczne gminy. Mgr inż. Artur Pawelec Seminarium w Suchej Beskidzkiej

Bardziej szczegółowo

ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH. Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego

ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH. Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego ENERGETYKA W FUNDUSZACH STRUKTURALNYCH Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Rozwoju Gospodarczego Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Regionalny Program Operacyjny Województwa Dolnośląskiego

Bardziej szczegółowo

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach Toruń, 22 kwietnia 2008 Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Zrównoważona polityka energetyczna Długotrwały rozwój przy utrzymaniu

Bardziej szczegółowo

W drodze do efektywnego wykorzystania energii w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach

W drodze do efektywnego wykorzystania energii w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach 1 W drodze do efektywnego wykorzystania energii w budynkach użyteczności publicznej i przedsiębiorstwach dr Mieczysław Ciurla Dyrektor Wydziału Gospodarki Wrocław, 21 maja 2012 roku Regionalny Program

Bardziej szczegółowo

Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej

Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej Usytuowanie i regulacje prawne dotyczące biomasy leśnej Wzywania stojące przed polską energetyką w świetle Polityki energetycznej Polski do 2030 roku Wysokie zapotrzebowanie na energię dla rozwijającej

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE

ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE BARIERY DLA ROZWOJU BIOGAZOWNI UTYLIZUJĄCYCH ZMIESZANY STRUMIEŃ ODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII W POLSCE SUBSTRATÓW W PROJEKCIE USTAWY O OZE Michał Ćwil Michał Ćwil Polska Izba Gospodarcza Energii Odnawialnej

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW. Działanie 5.1 Energetyka oparta na odnawialnych źródłach energii

KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW. Działanie 5.1 Energetyka oparta na odnawialnych źródłach energii KRYTERIA WYBORU PROJEKTÓW Załącznik do uchwały Nr 1/201 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 22 lipca 201 r. Działanie.1 Energetyka oparta

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Tomasz Dąbrowski Dyrektor Departamentu Energetyki Warszawa, 22 października 2015 r. 2 Polityka energetyczna Polski elementy

Bardziej szczegółowo

Implementacja dyrektyw UE wymagania w zakresie stosowania OZE stawiane obiektom użyteczności publicznej

Implementacja dyrektyw UE wymagania w zakresie stosowania OZE stawiane obiektom użyteczności publicznej Festiwal Słoneczny Forum Energetyki Solarnej, Ostoja 11 maja 2012 r. Implementacja dyrektyw UE wymagania w zakresie stosowania OZE stawiane obiektom użyteczności publicznej Karolina Kurtz Katedra Dróg,

Bardziej szczegółowo

Andrzej Curkowski Instytut Energetyki Odnawialnej

Andrzej Curkowski Instytut Energetyki Odnawialnej Regionalny warsztat szkoleniowo-informacyjny w ramach projektu Biogazownia-przemyślany wybór Preferencje inwestorów i aktualny rynek realizowanych projektów inwestycyjnych w Polsce Andrzej Curkowski Instytut

Bardziej szczegółowo

Fundusze europejskie na odnawialne źródła energii. Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, działania 9.4, 9.5, 9.6 i 10.3

Fundusze europejskie na odnawialne źródła energii. Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, działania 9.4, 9.5, 9.6 i 10.3 Fundusze europejskie na odnawialne źródła energii. Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, działania 9.4, 9.5, 9.6 i 10.3 Magdalena Mielczarska-Rogulska Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna w Polsce potencjał rynku na przykładzie PGE. mgr inŝ. Krzysztof Konaszewski

Energia odnawialna w Polsce potencjał rynku na przykładzie PGE. mgr inŝ. Krzysztof Konaszewski Energia odnawialna w Polsce potencjał rynku na przykładzie PGE mgr inŝ. Krzysztof Konaszewski Zadania stawiane przed polską gospodarką Pakiet energetyczny 3x20 - prawne wsparcie rozwoju odnawialnych źródeł

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 1 Wymiary optymalizacji w układzie trójkąta energetycznego perspektywa makro Minimalizacja kosztów dostarczanej

Bardziej szczegółowo

Środki publiczne jako posiłkowe źródło finansowania inwestycji ekologicznych

Środki publiczne jako posiłkowe źródło finansowania inwestycji ekologicznych Środki publiczne jako posiłkowe źródło finansowania Bio Alians Doradztwo Inwestycyjne Sp. z o.o. Warszawa, 9 października 2013 r. Wsparcie publiczne dla : Wsparcie ze środków unijnych (POIiŚ i 16 RPO):

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki

Polityka energetyczna Polski do 2030 roku. Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Polityka energetyczna Polski do 2030 roku Henryk Majchrzak Dyrektor Departamentu Energetyki Ministerstwo Gospodarki Uwarunkowania PEP do 2030 Polityka energetyczna Unii Europejskiej: Pakiet klimatyczny-

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Konferencja FORUM WYKONAWCY Janusz Starościk - KOMFORT INTERNATIONAL/SPIUG, Wrocław, 21 kwiecień 2015 13/04/2015 Internal Komfort

Bardziej szczegółowo

Finansowanie modernizacji i rozwoju systemów ciepłowniczych

Finansowanie modernizacji i rozwoju systemów ciepłowniczych FUNDUSZ UNIA EUROPEJSKA SPÓJNOŚCI Finansowanie modernizacji i rozwoju systemów ciepłowniczych Podtytuł prezentacji Anna Pekar Zastępca Dyrektora Departament Ochrony Klimatu Styczeń 2013, Lublin Narodowy

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII

EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII EUROPEJSKIE PRIORYTETY W ZAKRESIE ENERGII Prezentacja J.M. Barroso, przewodniczącego Komisji Europejskiej, na szczyt Rady Europejskiej w dniu 4 lutego 2011 r. Spis treści 1 I. Dlaczego polityka energetyczna

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji z zakresu OZE i efektywności energetycznej

Finansowanie inwestycji z zakresu OZE i efektywności energetycznej Finansowanie inwestycji z zakresu OZE i efektywności energetycznej 1 NFOŚiGW System Zielonych Inwestycji część 1) Zarządzanie energią w budynkach użyteczności publicznej Dofinansowanie: - dotacja (30%

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH I OBIEKTÓW USŁUGOWYCH

ANKIETA DLA PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH I OBIEKTÓW USŁUGOWYCH ANKIETA DLA PODMIOTÓW GOSPODARCZYCH I OBIEKTÓW USŁUGOWYCH dla potrzeb opracowania Planu gospodarki niskoemisyjnej dla Gminy Rudnik współfinansowanego ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Ochrony Środowiska Katowice, 31 marca 2015 r. STRATEGIA ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Rozwój j MŚP P a ochrona środowiska na Warmii i Mazurach

Rozwój j MŚP P a ochrona środowiska na Warmii i Mazurach Rozwój j MŚP P a ochrona środowiska na Warmii i Mazurach Bożena Cebulska Prezes Warmińsko-Mazurskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A. w Olsztynie 1 Warszawa, dn. 18.04.2010 2 PLAN WYSTĄPIENIA MŚP W WARMIŃSKO-MAZURSKIM

Bardziej szczegółowo

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus SIEĆ DYSTRYBUCYJNA OGNIWEM STRATEGICZNEJ ROZBUDOWY SYSTEMU GAZOWEGO ZWIĘKSZAJĄCEGO BEZPIECZEŃSTWO DOSTAW GAZU ZIEMNEGO ORAZ STOPIEŃ DOSTĘPU SPOŁECZEŃSTWA DO SIECI Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski,

Bardziej szczegółowo

Czas wypełnienia ankiety: 5-10 min.

Czas wypełnienia ankiety: 5-10 min. CIRCE Niniejsza ankieta została opracowana na potrzeby projektu SWIP (Nowe innowacyjne, rozwiązania, elementy i narzędzia dla upowszechnienia energetyki wiatrowej na obszarach miejskich i podmiejskich).

Bardziej szczegółowo

Regulacje dla rozwoju gospodarczego opartego na nowych źródłach energii (gaz, OZE, inteligentne sieci, przesył)

Regulacje dla rozwoju gospodarczego opartego na nowych źródłach energii (gaz, OZE, inteligentne sieci, przesył) Regulacje dla rozwoju gospodarczego opartego na nowych źródłach energii (gaz, OZE, inteligentne sieci, przesył) dr Robert Zajdler Warszawa, 3.10.2013 r. Kierunki zmian regulacyjnych 1. Przemysł energochłonny

Bardziej szczegółowo

Eltis+najważniejszy portal internetowy dotyczący mobilności w Europie

Eltis+najważniejszy portal internetowy dotyczący mobilności w Europie Współorganizator Warszawa, 28 maja 2012 Polityka klimatyczna a zrównoważony transport w miastach Andrzej Rajkiewicz, Edmund Wach Eltis+najważniejszy portal internetowy dotyczący mobilności w Europie Podstawy

Bardziej szczegółowo

Programy priorytetowe NFOŚiGW wspierające rozwój OZE

Programy priorytetowe NFOŚiGW wspierające rozwój OZE Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Programy priorytetowe NFOŚiGW wspierające rozwój OZE Agnieszka Zagrodzka Dyrektor Departament Ochrony Klimatu Płock, 3 luty 2014 r. Narodowy Fundusz

Bardziej szczegółowo

Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r.

Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r. Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Zapotrzebowanie krajowego sektora energetycznego na surowce energetyczne stan obecny i perspektywy do 2050 r. Ogólnopolska Konferencja

Bardziej szczegółowo

Wyzwania Energetyki 2012 CEF

Wyzwania Energetyki 2012 CEF Wyzwania Energetyki 2012 CEF Janusz Piechociński Luty 2012 Nowe narzędzie CEF Dnia 29 czerwca 2011 r. Komisja Europejska przyjęła wniosek dotyczący kolejnych wieloletnich ram finansowych obejmujących lata

Bardziej szczegółowo

Nowe zapisy w prawie energetycznym dotyczące biogazowni i biogazu rolniczego

Nowe zapisy w prawie energetycznym dotyczące biogazowni i biogazu rolniczego Nowe zapisy w prawie energetycznym dotyczące biogazowni i biogazu rolniczego Autor: dr Bartłomiej Nowak 1 Przyjęty na szczycie w Brukseli w 2008 roku pakiet klimatyczno-energetyczny zakłada odejścia od

Bardziej szczegółowo

Teresa Szymankiewicz Szarejko Szymon Zabokrzecki

Teresa Szymankiewicz Szarejko Szymon Zabokrzecki Teresa Szymankiewicz Szarejko Szymon Zabokrzecki Schemat systemu planowania Poziom kraju Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju opublikowana MP 27.04.2012 Program zadań rządowych Poziom województwa

Bardziej szczegółowo

PLAN ZRÓWNOWAŻONEGO GOSPODAROWANIA ENERGIĄ OBSZARU FUNKCJONALNEGO AGLOMERACJI KONIŃSKIEJ

PLAN ZRÓWNOWAŻONEGO GOSPODAROWANIA ENERGIĄ OBSZARU FUNKCJONALNEGO AGLOMERACJI KONIŃSKIEJ Projekt Aglomeracja konińska współpraca JST kluczem do nowoczesnego rozwoju gospodarczego jest współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Pomoc

Bardziej szczegółowo

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Finansowanie inwestycji OZE ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Justyna Przybysz Doradca Departament Ochrony Klimatu

Bardziej szczegółowo

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r.

Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Finansowanie efektywności energetycznej w budynkach z funduszy europejskich w ramach perspektywy finansowej 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. Dokument określający strategię interwencji funduszy europejskich

Bardziej szczegółowo

POLSKI SYSTEM WSPRACIA OZE

POLSKI SYSTEM WSPRACIA OZE POLSKI SYSTEM WSPRACIA OZE MARLENA BALLAK DOKTORANTKA NA WYDZIALE PRAWA I ADMINISTRACJI UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO SZCZECIN, 28 MARCA 2014 ROK SYSTEM WSPARCIA OZE W OBECNYCH REGULACJACH ODNAWIALNE ŹRÓDŁA

Bardziej szczegółowo

SPOTKANIE INFORMACYJNE PROJEKTU Model efektywnego zarządzania systemem usług publicznych na poziomie lokalnym z wykorzystaniem narzędzi GIS

SPOTKANIE INFORMACYJNE PROJEKTU Model efektywnego zarządzania systemem usług publicznych na poziomie lokalnym z wykorzystaniem narzędzi GIS Stowarzyszenie Europejskie Centrum Integracji i Współpracy Samorządowej "DOM EUROPY" SPOTKANIE INFORMACYJNE PROJEKTU Model efektywnego zarządzania systemem usług publicznych na poziomie lokalnym z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Bydgoszcz, 16.06.2015r. Ustawa o odnawialnych źródłach energii Stan obecny i perspektywy wykorzystania OZE. Ustawa o OZE

Bydgoszcz, 16.06.2015r. Ustawa o odnawialnych źródłach energii Stan obecny i perspektywy wykorzystania OZE. Ustawa o OZE 12 Międzynarodowe Targi Urządzeń, Technologii do Wytwarzania i Zastosowania Pelletu i Brykietu PELLETS-EXPO & BRYKIET-EXPO Konferencja Rynek pelet i brykietów możliwości rozwoju Bydgoszcz, 16.06.2015r.

Bardziej szczegółowo

OZE przyszłością powiatu lęborskiego. Proekologia strategią przyszłości MŚP UDA-POKL.02.01.01-00-361/13

OZE przyszłością powiatu lęborskiego. Proekologia strategią przyszłości MŚP UDA-POKL.02.01.01-00-361/13 OZE przyszłością powiatu lęborskiego Proekologia strategią przyszłości MŚP UDA-POKL.02.01.01-00-361/13 Lębork 22 maja 2015 www.biznesproeko.pl ODiTK w Gdańsku WHSZ w Słupsku Projektu Proekologia strategią

Bardziej szczegółowo

Ewa Banak Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie

Ewa Banak Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie Ewa Banak Biuro Planowania Przestrzennego w Lublinie Wojewódzki Program Rozwoju Alternatywnych Źródeł Energii dla Województwa Lubelskiego wykładnią regionalnej polityki energetycznej Samorządu Województwa.

Bardziej szczegółowo

Możliwość dofinansowania instalacji solarów ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2007 2013

Możliwość dofinansowania instalacji solarów ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2007 2013 Możliwość dofinansowania instalacji solarów ze środków Regionalnego Programu Operacyjnego dla Województwa Pomorskiego na lata 2007 2013 Człuchów, 16 lipca 2009r. Możliwość dofinansowania instalacji solarów

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Sobolewska Dyrektor Biura WFOŚiGW w Szczecinie

Agnieszka Sobolewska Dyrektor Biura WFOŚiGW w Szczecinie Agnieszka Sobolewska Dyrektor Biura WFOŚiGW w Szczecinie Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Szczecinie istnieje nieprzerwanie od 1993 roku. Działa na mocy Ustawy Prawo Ochrony

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna

Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna 1.2. l. Paliwa naturalne, zasoby i prognozy zużycia

Bardziej szczegółowo

Energetyka, a odnawialne źródła energii.

Energetyka, a odnawialne źródła energii. Energetyka, a odnawialne źródła energii. DR INŻ.WIESŁAW GOLKA Wyższe ceny energii, zagrożenia dla bezpieczeństwa dostaw energii i zmiany klimatu Europy bezpośrednio dotyczą nas wszystkich. Energia stała

Bardziej szczegółowo

Poniżej przedstawiamy podstawowe informacje na temat działan objętych konkursem i potencjalnych beneficjentów.

Poniżej przedstawiamy podstawowe informacje na temat działan objętych konkursem i potencjalnych beneficjentów. Newsletter Nr 4 wrzesień 2009 REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY DLA WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO NA LATA 2007-2013 Wkrótce rusza konkurs dla działań: 5.4. Rozwój energetyki opartej na źródłach odnawialnych 5.5.

Bardziej szczegółowo

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA NA RYNKU ENERGII ZE ŹRÓDEŁ ODNAWIALNYCH W POLSCE

ŹRÓDŁA FINANSOWANIA NA RYNKU ENERGII ZE ŹRÓDEŁ ODNAWIALNYCH W POLSCE Katedra Statystyki ŹRÓDŁA FINANSOWANIA NA RYNKU ENERGII ZE ŹRÓDEŁ ODNAWIALNYCH W POLSCE VI Międzynarodowa Konferencja Naukowa Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie Wiedza Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej. Plan działań na rzecz zrównoważonej energii

Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej. Plan działań na rzecz zrównoważonej energii Lokalny Plan Działań dotyczący efektywności energetycznej oraz Plan działań na rzecz zrównoważonej energii jako elementy planowania energetycznego w gminie Łukasz Polakowski 1 SEAP Sustainable Energy Action

Bardziej szczegółowo

Wsparcie Odnawialnych Źródeł Energii

Wsparcie Odnawialnych Źródeł Energii Wsparcie Odnawialnych Źródeł Energii mgr inż. Robert Niewadzik główny specjalista Północno Zachodniego Oddziału Terenowego Urzędu Regulacji Energetyki w Szczecinie Szczecin, 2012 2020 = 3 x 20% Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Nowe wyzwania stojące przed Polską wobec konkluzji Rady UE 3 x 20%

Nowe wyzwania stojące przed Polską wobec konkluzji Rady UE 3 x 20% Nowe wyzwania stojące przed Polską wobec konkluzji Rady UE 3 x 20% Zbigniew Kamieński Ministerstwo Gospodarki Poznań, 21 listopada 2007 Cele na rok 2020 3 x 20% Oszczędność energii Wzrost wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Energetyka OZE/URE w strategii Unii Europejskiej: w kierunku promocji odnawialnych źródeł energii w Europie

Energetyka OZE/URE w strategii Unii Europejskiej: w kierunku promocji odnawialnych źródeł energii w Europie Energetyka OZE/URE w strategii Unii Europejskiej: w kierunku promocji odnawialnych źródeł energii w Europie 30/03/2011 Natalia Matyba PLAN PREZENTACJI I. Strategia Europa 2020 nowe kierunki działao Unii

Bardziej szczegółowo

PO CO NAM TA SPALARNIA?

PO CO NAM TA SPALARNIA? PO CO NAM TA SPALARNIA? 1 Obowiązek termicznego zagospodarowania frakcji palnej zawartej w odpadach komunalnych 2 Blok Spalarnia odpadów komunalnych energetyczny opalany paliwem alternatywnym 3 Zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Analiza zastosowania alternatywnych/odnawialnych źródeł energii

Analiza zastosowania alternatywnych/odnawialnych źródeł energii Analiza zastosowania alternatywnych/odnawialnych źródeł energii Artykuł 6 Dyrektywy KE/91/2002 o charakterystyce energetycznej budynków wprowadza obowiązek promowania przez kraje członkowskie rozwiązań

Bardziej szczegółowo

CENTRUM ENERGETYCZNO PALIWOWE W GMINIE. Ryszard Mocha

CENTRUM ENERGETYCZNO PALIWOWE W GMINIE. Ryszard Mocha CENTRUM ENERGETYCZNO PALIWOWE W GMINIE Ryszard Mocha ZASOBY ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII W POLSCE. BIOMASA Największe możliwości zwiększenia udziału OZE istnieją w zakresie wykorzystania biomasy. Załącznik

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ENERGETYCZNA W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM

POLITYKA ENERGETYCZNA W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM POLITYKA ENERGETYCZNA W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM Urząd Marszałkowski w Łodzi POLITYKA ENERGETYCZNA PLAN PREZENTACJI 1. Planowanie energetyczne w gminie 2. Polityka energetyczna państwa 3. Udział samorządu

Bardziej szczegółowo

Prawo Energetyczne I Inne Ustawy Dotyczące Energetyki Kogeneracja Skuteczność Nowelizacji I Konieczność

Prawo Energetyczne I Inne Ustawy Dotyczące Energetyki Kogeneracja Skuteczność Nowelizacji I Konieczność Prawo Energetyczne I Inne Ustawy Dotyczące Energetyki Kogeneracja Skuteczność Nowelizacji I Konieczność dr inż. Janusz Ryk Polskie Towarzystwo Elektrociepłowni Zawodowych II Ogólnopolska Konferencja Polska

Bardziej szczegółowo

CERTYFIKOWANIE INSTALATORÓW OZE. Stefan Wójtowicz Instytut Elektrotechniki

CERTYFIKOWANIE INSTALATORÓW OZE. Stefan Wójtowicz Instytut Elektrotechniki CERTYFIKOWANIE INSTALATORÓW OZE Instytut Elektrotechniki Nieodnawialne nośniki energii Węgiel Uran Ropa Gaz Zalety Duża gęstość mocy Dostępność Niski koszt Dyspozycyjność Opanowana technologia Wady Skażenie

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE GOSPODARKI

FINANSOWANIE GOSPODARKI FINANSOWANIE GOSPODARKI NISKOEMISYJNEJ W GMINACH OPRACOWANO NA PODSTAWIE PUBLIKACJI NOWA MISJA NISKA EMISJA DOTACJE I POŻYCZKI Z NARODOWEGO FUNDUSZU OCHRONY ŚRODOWISKA i GOSPODARKI WODNEJ W latach 2008

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ROZWOJU ENERGETYKI W WOJ. POMORSKIM

PERSPEKTYWY ROZWOJU ENERGETYKI W WOJ. POMORSKIM PERSPEKTYWY ROZWOJU ENERGETYKI W WOJ. POMORSKIM podstawowe założenia Dąbie 13-14.06.2013 2013-06-24 1 Dokumenty Strategiczne Program rozwoju elektroenergetyki z uwzględnieniem źródeł odnawialnych w Województwie

Bardziej szczegółowo

Poprawa efektywności energetycznej budynków w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020

Poprawa efektywności energetycznej budynków w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 Poprawa efektywności energetycznej budynków w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 Katowice, 11 czerwca 2015 r. ALOKACJA RPO WSL 2014-2020 2 244,4 mln EUR (RPO)

Bardziej szczegółowo

Ciepło z OZE źródła rozproszone: stan i tendencje rozwojowe w Polsce

Ciepło z OZE źródła rozproszone: stan i tendencje rozwojowe w Polsce Ciepło z OZE źródła rozproszone: stan i tendencje rozwojowe w Polsce Janusz Starościk PREZES ZARZĄDU SPIUG Konferencja: Ciepło ze źródeł odnawialnych - stan obecny i perspektywy rozwoju, Warszawa, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Pozyskiwanie środków finansowych na zadania określone w założeniach energetycznych. Łukasz Polakowski

Pozyskiwanie środków finansowych na zadania określone w założeniach energetycznych. Łukasz Polakowski Pozyskiwanie środków finansowych na zadania określone w założeniach energetycznych Łukasz Polakowski Narodowa Strategia Spójności (NSS) (nazwa urzędowa: Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia) to dokument

Bardziej szczegółowo

Kursy: 12 grup z zakresu:

Kursy: 12 grup z zakresu: SCHEMAT REALIZACJI USŁUG W RAMACH PROJEKTU EKO-TRENDY Kursy: 12 grup z zakresu: Szkolenia Instalator kolektorów słonecznych - 2 edycje szkoleń - 1 h/gr. 2. Szkolenia Nowoczesne trendy ekologiczne w budownictwie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie Odnawialnych Źródeł Energii w Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Śląskiego na lata 2014-2020. Katowice, 30 marca 2015 r.

Wsparcie Odnawialnych Źródeł Energii w Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Śląskiego na lata 2014-2020. Katowice, 30 marca 2015 r. Wsparcie Odnawialnych Źródeł Energii w Regionalnym Programie Operacyjnym Województwa Śląskiego na lata 2014-2020 Katowice, 30 marca 2015 r. Rozkład alokacji RPO WSL 2014-2020 1 107,8 mln EUR (ZIT/RIT)

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia energooszczędności i nowoczesnego budownictwa w nadchodzącym okresie programowania 2014-2020

Zagadnienia energooszczędności i nowoczesnego budownictwa w nadchodzącym okresie programowania 2014-2020 Zagadnienia energooszczędności i nowoczesnego budownictwa w nadchodzącym okresie programowania 2014-2020 Jakub Szymański Dyrektor Departamentu Rozwoju Regionalnego Urzędu Marszałkowskiego WM 11 grudnia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Paweł Karpiński Pełnomocnik Marszałka ds. Odnawialnych Źródeł Energii

Bardziej szczegółowo

Energia wiatrowa w twojej gminie 24 czerwca 2010, hotel Mercure, Wrocław. Energetyka wiatrowa w Polsce Stan aktualny i perspektywy rozwoju

Energia wiatrowa w twojej gminie 24 czerwca 2010, hotel Mercure, Wrocław. Energetyka wiatrowa w Polsce Stan aktualny i perspektywy rozwoju Energetyka wiatrowa w Polsce Stan aktualny i perspektywy rozwoju Dr. Markus Reichel, Friedrich Czambor Wrocław, 24.06.2010 KRÓTKO O DREBERIS 1998 Założenie firmy w Zittau/Niemcy i we Wrocławiu 1999 Przeniesienie

Bardziej szczegółowo

Wsparcie inwestycyjne dla instalacji wytwarzających ciepło z OZE

Wsparcie inwestycyjne dla instalacji wytwarzających ciepło z OZE Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wsparcie inwestycyjne dla instalacji wytwarzających ciepło z OZE Dr Małgorzata Skucha Prezes Zarządu NFOŚiGW Warszawa, 09.12.2014 Oferta aktualna

Bardziej szczegółowo

Sulechów, 18 Listopad 2011 r. Podłączenie do sieci elektroenergetycznych jako główna bariera w rozwoju odnawialnych źródeł energii w Polsce

Sulechów, 18 Listopad 2011 r. Podłączenie do sieci elektroenergetycznych jako główna bariera w rozwoju odnawialnych źródeł energii w Polsce Podłączenie do sieci elektroenergetycznych jako główna bariera w rozwoju odnawialnych źródeł energii w Polsce Pełnomocnik Wojewody Zachodniopomorskiego ds. Bezpieczeństwa Energetycznego Witold KĘPA 2020

Bardziej szczegółowo

Analiza zastosowania alternatywnych/odnawialnych źródeł energii

Analiza zastosowania alternatywnych/odnawialnych źródeł energii Analiza zastosowania alternatywnych/odnawialnych źródeł energii Artykuł 6 Dyrektywy KE/91/2002 o charakterystyce energetycznej budynków wprowadza obowiązek promowania przez kraje członkowskie rozwiązań

Bardziej szczegółowo

Doradztwo Strategiczne EKOMAT Sp. z o.o. 00-113 Warszawa ul. Emilii Plater 53 Warsaw Financial Centre XI p.

Doradztwo Strategiczne EKOMAT Sp. z o.o. 00-113 Warszawa ul. Emilii Plater 53 Warsaw Financial Centre XI p. Doradztwo Strategiczne EKOMAT Sp. z o.o. 00-113 Warszawa ul. Emilii Plater 53 Warsaw Financial Centre XI p. Kompetencje i osiągnięcia posiada duże doświadczenie w realizacji projektów rozwojowych, szczególnie

Bardziej szczegółowo

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Rola węgla brunatnego w gospodarce Polski 180 160 140 120 100 80 60 40 20 Struktura produkcji en. elektrycznej w elektrowniach krajowych

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej

Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej Scenariusz zaopatrzenia Polski w czyste nośniki energii w perspektywie długookresowej Wprowadzenie i prezentacja wyników do dalszej dyskusji Grzegorz Wiśniewski Instytut Energetyki Odnawialnej (EC BREC

Bardziej szczegółowo

Projekt ustawy o OZE podstawowe zmiany, regulacje dotyczące przyłączeń

Projekt ustawy o OZE podstawowe zmiany, regulacje dotyczące przyłączeń Warszawa 9 maja 2013 Projekt ustawy o OZE podstawowe zmiany, regulacje dotyczące przyłączeń Powierzchnie biurowe sklepy i parkingi Powierzchnie handlowe Powierzchnie mieszkalne sklepy i restauracje Zakres

Bardziej szczegółowo

ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013

ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013 ENERGIA W PROGRAMACH OPERACYJNYCH 2007-2013 Jacek Woźniak Dyrektor Departamentu Polityki Regionalnej UMWM Kraków, 15 maja 2008 r. 2 Programy operacyjne Realizacja wspieranego projektu Poprawa efektywności

Bardziej szczegółowo

Gospodarka niskoemisyjna

Gospodarka niskoemisyjna Pracownia Badań Strategicznych, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Gospodarka niskoemisyjna dr hab. Joanna Kulczycka, prof. AGH, mgr Marcin Cholewa Kraków, 02.06.2015

Bardziej szczegółowo

Systemy wsparcia i kredytowania instalacji biogazowych i kogeneracji

Systemy wsparcia i kredytowania instalacji biogazowych i kogeneracji Systemy wsparcia i kredytowania instalacji biogazowych i kogeneracji NFOŚiGW Program dla przedsięwzięć w zakresie odnawialnych źródeł energii i wysokosprawnej kogeneracji część 1. W Klasie A program obejmuje:

Bardziej szczegółowo

Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych

Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych Wsparcie projektów poprawiających efektywność energetyczną w ramach dostępnych środków dotacyjnych Lesław Janowicz econet OpenFunding Sp. z o.o. 28.10.2015 Nie wiemy wszystkiego, ale czujemy się ekspertami

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY. 07.11.2013 r.

ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY. 07.11.2013 r. ZAGADNIENIA PRAWNE W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA W ASPEKCIE ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII ENERGIA BIOMASY 07.11.2013 r. Zamiast wprowadzenia podsumowanie OŹE Dlaczego? Przyczyny: filozoficzno etyczne naukowe

Bardziej szczegółowo

Warszawa - energetyka przyjazna klimatowi

Warszawa - energetyka przyjazna klimatowi KONFERENCJA POLITYKA ENERGETYCZNA PAŃSTWA A INNOWACYJNE ASPEKTY GOSPODAROWANIA W REGIONIE Warszawa - energetyka przyjazna klimatowi Warszawa, 18 czerwca 2009 r. Leszek Drogosz Urząd m.st. Warszawy Proces

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie biomasy stałej w Europie

Wykorzystanie biomasy stałej w Europie Wykorzystanie biomasy stałej w Europie Rafał Pudełko POLSKIE Wykorzystanie biomasy stałej w Europie PLAN PREZENTACJI: Aktualne dane statystyczne Pierwsze pomysły dot. energetycznego wykorzystania biomasy

Bardziej szczegółowo

Inwestycje w małe elektrownie wiatrowe z perspektywy Banku Ochrony Środowiska S.A.

Inwestycje w małe elektrownie wiatrowe z perspektywy Banku Ochrony Środowiska S.A. Inwestycje w małe elektrownie wiatrowe z perspektywy Banku Ochrony Środowiska S.A. II FORUM MAŁEJ ENERGETYKI WIATROWEJ WARSZAWA CENERG 13 marca 2012 r. Finansowanie OZE w BOŚ S.A. (1991-2011) Liczba [szt.]

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA NA RYNKU ENERGII

WYZWANIA NA RYNKU ENERGII BLOK TEMATYCZNY: Zrównoważone finansowanie infrastruktury WYZWANIA NA RYNKU ENERGII Nowe oferty dostawców i zmienione zachowania użytkowników dr Andrzej Cholewa dr Jana Pieriegud Sopot, 26 czerwca 2013

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Beata Wiszniewska Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej Warszawa, 15 października 2015r. Polityka klimatyczno-energetyczna Unii Europejskiej Pakiet

Bardziej szczegółowo

WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii. Katowice, 16 grudnia 2014 roku

WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii. Katowice, 16 grudnia 2014 roku WFOŚiGW w Katowicach jako instrument wspierania efektywności energetycznej oraz wdrażania odnawialnych źródeł energii Katowice, 16 grudnia 2014 roku Wojewódzki Fundusz Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii (OZE)

Odnawialne Źródła Energii (OZE) Odnawialne Źródła Energii (OZE) Kamil Łapioski Specjalista energetyczny Powiślaoskiej Regionalnej Agencji Zarządzania Energią Kwidzyn 2011 1 Według prognoz światowe zasoby energii wystarczą na: lat 2 Energie

Bardziej szczegółowo

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Agnieszka Zagrodzka Zastępca Dyrektora Departament Ochrony Klimatu Plan prezentacji Program dla przedsięwzięć w zakresie odnawialnych źródeł energii

Bardziej szczegółowo

Plany gospodarki niskoemisyjnej

Plany gospodarki niskoemisyjnej Plany gospodarki niskoemisyjnej Beneficjenci: gminy oraz ich grupy (związki, stowarzyszenia, porozumienia) Termin naboru: 02.09.2013 31.10.2013 Budżet konkursu: 10,0 mln PLN Dofinansowanie: dotacja w wysokości

Bardziej szczegółowo

Częstochowa. miasto energetycznie świadome

Częstochowa. miasto energetycznie świadome Częstochowa miasto energetycznie świadome URZĄD D MIASTA CZĘSTOCHOWY ul. Śląska 11/13, 42-217 Częstochowa tel. +48 (34) 370 71 00, fax 370 71 70 e-mail: info@czestochowa.um.gov.pl BOŻENA HERBUŚ INŻYNIER

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Operacyjny Województwa Świętokrzyskiego na lata 2014-2020

Regionalny Program Operacyjny Województwa Świętokrzyskiego na lata 2014-2020 Regionalny Program Operacyjny Województwa Świętokrzyskiego na lata 2014-2020 efektywność energetyczna i odnawialne źródła energii Anna Drążkiewicz Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

ZIELONA ENERGIA W POLSCE

ZIELONA ENERGIA W POLSCE ZIELONA ENERGIA W POLSCE Współczesny świat wymaga zmiany struktury wykorzystywanych źródeł energii pierwotnej. Wzrost popytu na surowce energetyczne, przy jednoczesnej rosnącej niestabilności warunków

Bardziej szczegółowo

typ nazwa data województwo lubelskie 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Biała Podlaska 2006-02-24 miasto na prawach powiatu Chełm 2006-03-13 miasto

typ nazwa data województwo lubelskie 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Biała Podlaska 2006-02-24 miasto na prawach powiatu Chełm 2006-03-13 miasto województwo lubelskie 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Biała Podlaska 2006-02-24 miasto na prawach powiatu Chełm 2006-03-13 miasto na prawach powiatu Lublin 2006-03-10 miasto na prawach powiatu Zamość

Bardziej szczegółowo