DZIECKO MA GŁOS RAPORT Z BADAŃ. Barbara Röhrborn Piotr Olaf Żylicz

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DZIECKO MA GŁOS RAPORT Z BADAŃ. Barbara Röhrborn Piotr Olaf Żylicz"

Transkrypt

1 DZIECKO MA GŁOS RAPORT Z BADAŃ Barbara Röhrborn Piotr Olaf Żylicz Fundacja Rozwoju Dzieci im. J.A. Komeńskiego, Warszawa 2013

2 SPIS TREŚCI 1. Metodologia badań... 3 Wstęp Wprowadzenie Badania Obywatel dziecko Cel i przedmiot badań Metoda Pytania badawcze Narzędzia badawcze Grupa badana Przebieg badań Kodowanie danych Wyniki O czym i z kim rozmawiają 4-6 latki Kogo słuchają 4-6 latki, a kto słucha ich Co chłopcy i dziewczynki robią w przedszkolu i co myślą o pójściu do szkoły Jak to jest być dorosłym Kim będę, gdy dorosnę Kobiece i męskie zajęcia i obowiązki w oczach dziewczynek i chłopców Jak to jest być dziewczynka lub chłopcem Dyskusja wyników i rekomendacje Literatura cytowana

3 ...mówiłem nie do dzieci, a z dziećmi, mówiłem nie o tym, czym chcę, aby były, ale czym one chcą i mogą być. (Janusz Korczak, Jak kochać dziecko. Kolonie letnie, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Latona, 1993) 1. METODOLOGIA BADAŃ WSTĘP Niezależnie od zmian kulturowych, a w konsekwencji mentalnościowych po roku 1989 ciągle jest wiele praktyk społecznych, które wbrew Konwencji Praw Dziecka sprzyjają traktowaniu dzieci jako mało ważnych, a czasami całkowicie nieważnych podmiotów życia społecznego czy rodzinnego. Jednocześnie wiele form edukacji wczesnodziecięcej (jak nowoczesne przedszkola) czy edukacji rodziców (np. uczenie podstaw psychologii dziecka, pokazywanie ojcom znaczenia angażowania się ojców w działania wczesnorozowojowe) sprzyjają lepszemu rozumieniu perspektywy i potrzeb dzieci. I chociaż głęboko partnerskie, a może po prostu głęboko ludzkie, niedyrektywne rozmawianie z dziećmi, co proponuje podejście coachingu rodzicielskiego (Miskimin, Stewart, 2010) jest w niewielkim stopniu w praktykach dorosłych względem dzieci, to z pewnością można powiedzieć, że jesteśmy obecnie świadkami istotnych odnośnych zmian, które mogą, chociaż nie muszą, sprzyjać rozwojowi dzieci jako podmiotów życia społecznego, które są bardziej pewne w rozpoznawaniu i wyrażaniu swoich potrzeb. Przez wieki głos chłopca i głos dziewczynki nie był równoważny, co prowadziło do utrwalania się praktyk, jak i autostereotypów ograniczających rozwój tych drugich. W badaniach, z których sprawozdaje niniejszy raport próbowaliśmy się przyjrzeć się powyższym kwestiom. 3

4 1.1. WPROWADZENIE BADANIA OBYWATEL DZIECKO Przeprowadzone badania były kontynuacją badań realizowanych przez Fundację Komeńskiego w ramach projektu Obywatel Dziecko prowadzonego w latach dzięki dotacji przekazanej przez Trust for Civil Society in Central and Eastern Europe, gdzie przebadano ok. 150 dzieci 6-7 letnich z klas zerowych. Celem badania było określenie na ile dzieci w tak młodym wieku mogą czuć się obywatelami swoich społeczności, mają poczucie, że dorośli skłonni są pytać o ich opinie w ważnych dla nich sprawach, jak pouczają konwencje międzynarodowe oraz czy być może mają jakieś poczucie wpływu na swoje otoczenie (Żylicz, 2009). Miały one charakter eksploracyjny, bez stawiania wstępnych hipotez,, między innymi ze względu na to, że nie prowadzono wcześniej w Polsce tego typu badań, w których uczestniczyły małe dzieci. Badania ujawniły, że zwykle dzieci czują się członkami swoich rodzin i społeczności, zauważają zmiany w najbliższym otoczeniu i mają różne pomysły na ulepszenie swojej okolicy. Autorzy raportu stwierdzają, że większość dzieci była zdziwiona tym, że dorośli wyrażają zainteresowanie ich poglądami. Z badań wynikało również, że chłopcy i dziewczynki najczęściej dobrze czują się z zabawami czy działaniami kulturowo przypisanymi dla danej płci (zabawa samochodami vs. lalkami). Autorów raportu zaniepokoiło, że u dziewczynek wizja siebie w świecie, o której dowiadujemy się słuchając o ulubionych bohaterach, wymarzonym zawodzie czy marzeniach, jest pasywna i mało zróżnicowana. Dziewczynki częściej niż chłopcy nie potrafiły mówić o swoich marzeniach czy planach i wybierały dla siebie mało ambitne role czy zawody CEL I PRZEDMIOT BADAŃ W obecnie przeprowadzonych badaniach poddano głębszej analizie dwa wyżej wymienione tematy: czy dzieci w wieku od czterech do sześciu lat czują się słuchane przez dorosłych oraz z jakimi różnicami mierzą się dziewczynki i chłopcy w swoich marzeniach i planach. Pierwszy obszar diagnostyczny dotyczy miejsca dzieci w świecie społecznym czy są słuchane? Czy mają wpływ na decyzje, które ich dotyczą? Czy ich marzenia, przekonania, uczucia są traktowane z szacunkiem? Zagadnienia te odnoszą się bezpośrednio do Artykułów 12 i 13 Konwencji Praw Dziecka, które ujmują prawo dzieci do wyrażania swoich opinii w sprawach, które ich dotyczą, z użyciem różnych metod, które powinny być zapewnione przez dorosłych. W Polsce, jak wspomniano, właściwie nie prowadzone są badania w tym obszarze. Warto przytoczyć klika zagranicznych najnowszych badań pokazujących główne kierunki w jakich analizuje się społeczną podmiotowość dzieci. Np. Danner i Jonynienė (2012) badały niemieckie i litewskie dzieci w wieku przedszkolnym. Badania ujawniły, że udział dzieci w demokratycznym podejmowaniu decyzji jest w pewnym zakresie możliwy i czyni wewnętrzny świat dziecka dla niego bardziej psychologicznie widocznym i znaczącym. Z kolei Frick (2012) wykazał, że dzieci sensownie mogą być zapraszane do monitorowania przestrzegania takich aktów prawnych jak 4

5 Konwencja o prawach dziecka (ważne jest jednocześnie, żeby dzieci nie obciążać dzieci nadmiernie kwestiami ludzi dorosłych). Natomiast Mackey (2012) pokazał, że dzieci przedszkolne można sensownie i efektywnie zapraszać do współdecydowania o kształcie ich środowiska przedszkolnego, w którym funkcjonują. Drugi obszar diagnostyczny dotyczy równości w traktowaniu płci. To zagadnienie jest, między innymi, związane z gender (ang.), czyli płcią społeczno-kulturową - zespołem cech, zachowań, ról płciowych i stereotypów przypisywanych kobietom i mężczyznom (por. WHO, 2012). W odróżnieniu od płci biologicznej, gender nie jest wrodzony, ale kształtowany przez kontekst historyczno-kulturowy i społeczny, w którym funkcjonuje jednostka. Dzieci w wieku przedszkolnym dokonują sądów opartych na stereotypach płciowych np. dotyczących zachowań czy cech charakteru kobiet i mężczyzn i są świadome, jakie zachowania zaspokajają społeczne oczekiwania oraz reagują negatywnie w sytuacjach, gdy ktoś je przekracza (por. Vandenbroeck, 1999). Jedną z podstawowych teorii wyjaśniającą proces nabywania gender jest teoria schematów płciowych (ang. gender schema theory) (por. Martin, Rubel, 2004), która zakłada aktywny udział dziecka w tworzeniu znaczeń dotyczących otaczającego je świata społecznego. Na podstawie dostrzeżenia istnienia dwóch grup kobiet i mężczyzn - oraz zrozumienia, że dziecko należy do jednej z nich, zaczyna ono wyodrębniać z otoczenia i przetwarzać informacje dotyczące różnic i cech przypisywanych obu płciom. W jednym z badań przeprowadzonych w ramach tego paradygmatu, uczennicom i uczniom szkoły podstawowej pokazywano rysunki przedstawiające męskich i kobiecych bohaterów zaangażowanych w typowo męskie, kobiece i neutralne czynności/zawody. Następnie osoby uczestniczące poproszono o to, aby przypomniały sobie tyle obrazków, ile potrafią. Okazało się, że dzieci zapamiętały więcej rysunków przedstawiających mężczyzn wykonujących męskie czynności niż tych przedstawiających mężczyzn wykonujących czynności postrzegane jako kobiece (i odwrotnie) (Liben, Singorella, 2005). Eksperymenty te pokazują, w jaki sposób dziecko konstruuje i podtrzymuje istnienie schematów płciowych nowe informacje (oglądane zdjęcia) są wykorzystywane do utrwalenia schematu, natomiast te, które zawierają w sobie treści mogące zaprzeczyć schematowi, są usuwane z pamięci. Zjawisko to jest zgodne z mechanizmem posługiwania się stereotypami w ogóle, gdzie jednym z etapów (w paradygmacie psychologii poznania społecznego) jest selektywne przetwarzanie nowych informacji odrzucanie tych, które są sprzeczne ze stereotypem, a lepsze poszukiwanie i zapamiętywanie zgodnych ze stereotypem. Również duże znaczenie dla wyjaśniania kształtowania się gender mają teorie uczenia się społecznego, które wskazują na znaczenie doświadczeń społecznych dziecka. Przez całe dzieciństwo dziecko w odpowiedzi na swoje zachowania otrzymuje informacje od rodziców, rówieśników, które wzmacniają jego działania zgodne z oczekiwaniami kierowanymi do chłopców/dziewczynek, a wygaszają działania niestereotypowe. Uczy się też poprzez własne obserwacje świata społecznego. Gender jest ważnym elementem poczucia tożsamości i jego ekspresja jest związana ze wszystkim sferami życia człowieka. Mechanizmy nabywania gender służą przyswajaniu ról, które każdy 5

6 człowiek (zarówno dziecko jak i dorosły) pełni oraz zrozumieniu zasad rządzących życiem społecznym. Jednakże można przypuszczać, że bierność czy preferencje dla mało ambitnych ról prezentowane przez dziewczynki biorące udział w badaniach Obywatel Dziecko, wpływają na ich rozwój i wybory, których będą dokonywać w przyszłości. Badania pokazują, że autostereotypy związane ze zdolnościami przypisywanymi chłopcom i dziewczynkom wpływają na ich działania jeżeli przed testem z matematyki uczniom i uczennicom przypominano ich płeć, dziewczynki rozwiązywały zadania gorzej, a chłopcy lepiej, niż w teście nie poprzedzonym przywołaniem tej informacji (Neuville, Croizet, 2007). Również w przypadku chłopców stereotypy płciowe wpływają na ich zachowanie. W badaniach 4- i 8-latków, które konfrontowały się z przekroczeniem oczekiwań społecznych dotyczących ról płciowych pokazano, że silniejsze negatywne reakcje wywoływały przykłady, w których to mężczyźni lub chłopcy nie spełniali tych oczekiwań. Podobny efekt stwierdzono, gdy z użyciem tego samego materiału przebadano dorosłych (Beck, 1997, str. 506). Można to interpretować jako przejaw silniejsze presji społecznej w odniesieniu do chłopców niż dziewczynek w odniesieniu do realizowania stereotypowych ról płciowych lub też jako dowód na to, że presja ta jest innymi metodami wywierana na chłopcach, a innymi na dziewczynkach. Zdaniem niektórych badaczy (por. Gottfredson, 2002) aspiracje zawodowe kształtują się właśnie w wieku przedszkolnym i są związane z identyfikacją z dorosłym tej samej płci. W związku z tym istotne wydaje się prześledzenie, jak dziewczynki i chłopcy w wieku przedszkolnym fantazjują na temat swojej dorosłości METODA Przeprowadzone badania zostały oparte na wizji dziecka, która jest podstawą usług dla dzieci prowadzonych w takich ośrodkach jak Reggio Emilia (Włochy), a także metodologii badań tzw. podejścia mozaikowego (Clark, Moss, 2001). W ramach tego podejścia dziecko jest traktowane jako: ekspert w dziedzinie swojego życia, swoich doświadczeń, osoba w pełni zdolna do porozumiewania się z innymi (skillful communicator), posiadacz praw, osoba zdolna do samodzielnego tworzenia znaczeń (meaning- maker) (Clark, Moss, 2005). Podejście to opiera się na przekonaniu, że dziecko jest w stanie kompetentnie opisywać swoje doświadczenia, posiada swój własny czas, własne zajęcia i własne miejsca (Qvortrup, 1994; za: Clark, Moss, 2005). Dziecko potrafi również przekazywać swoje doświadczenia; zadaniem dorosłych jest dostarczenie mu do tego środków (np. przestrzeni odpowiadającej jego potrzebom). Posiada również własne prawa -Konwencja o Prawach Dziecka ONZ odwołuje się do wizji dziecka, które jest osobą tu i teraz, a nie którą dopiero ma stać się w przyszłości, a co za tym idzie jest równocześnie osobą posiadającą prawa. Z kolei przez nadawanie znaczeń rozumiemy 6

7 zdolność dziecka do aktywnego uczestnictwa w procesie uczenia się i konstruowania wiedzy, zdolność do personalizowania doświadczeń. Przyjęliśmy opisane powyżej podejście, mając na uwadze to, że zwłaszcza w badaniach dotyczących dzieci, powinny mieć one prawo wypowiedzenia się lub wyrażenia w jakiś sposób swoich przekonań, odczuć czy pragnień. Szukając szerszego kontekstu metodologicznego prowadzone badania można uznać za należące do nurtu tak zwanej antropologii stosowanej (Willingen, 1993) charakteryzującej się następującymi cechami: formułowaniem problemów badawczych w odniesieniu do praktyki społecznej, praktycznym zorientowaniem wyników badań lub/i samego procesu badawczego, podmiotowym podejściem do badanej społeczności, tu badanych dzieci. Bardziej specyficznie można powiedzieć, że badacze starali się wykorzystywać podejście nazywane współuczestniczącym badaniem w działaniu (participatory action research-par), które ze swej istoty ustawia badane dziecko w roli partnera, którego głos się naprawdę liczy. PAR (Stringer, 1996) zakłada pragmatyczne podejście do badań, zaprasza badanych i ich społeczność do aktywnego uczestnictwa w badaniu oraz oczekuje, że uzyskane wyniki badania będą wykorzystane dla rozwiązania ważnych kwestii osób badanych, w naszym przypadku dzieci. W badaniach zastosowano metodę jakościową wywiady zogniskowane, częściowo standaryzowane, indywidualne i grupowe. Zastosowanie metody jakościowej pozwoliło na eksplorację badanego obszaru. Przyjęto założenie, że wszystkie badania społeczne stanowią pewną formę obserwacji uczestniczącej nie jest możliwe przeprowadzenie ich bez uwzględnienia osoby badacza i jego wpływu na sytuację badawczą (por. Silverman, 2009). Zastosowana metoda umożliwiła zebranie informacji bezpośrednio od dzieci, a nie za pośrednictwem dorosłych - nauczycieli czy rodziców. Ze względu na wiek badanych (4-6 lat) wykluczono zastosowanie takich metod jak kwestionariusz. Metoda wywiadu jest zgodna z filozofią zwracania się do dziecka jako eksperta w zakresie własnych doświadczeń PYTANIA BADAWCZE Celem badań było stwierdzenie jak dzieci w wieku 4-6 lat funkcjonują w wymienionych wyżej obszarach: Czy dzieci czują się słuchane przez dorosłych? Jak dzieci postrzegają różnice między rolami społecznymi pełnionymi przez kobiety i mężczyzn? Czy istnieją różnice między dziewczynkami i chłopcami w ich planach, wyobrażeniach na temat dorosłości, marzeniach? Postawiono następujące szczegółowe pytania badawcze: 7

8 Czy rodzice rozmawiają ze swoimi dziećmi w satysfakcjonujący dla nich sposób? Czy nauczyciele/nauczycielki rozmawiają z dziećmi, z którymi pracują w satysfakcjonujący dla nich sposób? Czy dzieci czują, że mają wpływ na podejmowane decyzje, które ich dotyczą? Jak dzieci rozumieją różnice między kobietami i mężczyznami? Czy dzieci widzą różnice w traktowaniu chłopców i dziewczynek? Jak dzieci chciałyby, żeby były traktowane osoby różnych płci? Jak dziewczynki i chłopcy wyobrażają sobie swoją dorosłość? Jakie zawody chciałyby wykonywać dziewczynki i chłopcy? 1.5. NARZĘDZIA BADAWCZE Badania zostały przeprowadzone za pomocą dwóch narzędzi: - wywiadu grupowego (por. zał. 2) - wywiadu indywidualnego (por. zał. 1), Scenariusze wywiadów zostały opracowane przez zespół psychologów/psycholożek oraz pedagogów/pedagożek. Podstawę ich tworzenia stanowiły pytania badawcze, scenariusze wywiadów zastosowane w badaniu Obywatel Dziecko oraz doświadczenia członków i członkiń zespołu z bezpośredniej pracy z dziećmi w wieku 4-6 lat. Długość trwania wywiadu oraz forma pytań zostały dostosowane do wieku osób badanych (zakładano, że wywiad nie powinien trwać dłużej niż minut) GRUPA BADANA Grupa badana składała się ze 110 osób w tym 53 chłopców i 57 dziewczynek (por. Tab. 1). Średnia wieku w badanej grupie to 5 lat i 4 miesiące, najmłodsze badane dziecko miało 3; 6 lat, najstarsze 7 lat. Większość badanych miało między 4 a 6 lat (97% badanych), najliczniejsza była grupa 5-latków (między 5 a 5;11 lat 38% badanych), następnie 6-latków (6-6;11 26%) i 4- latków (4-4;11 23%). chłopcy dziewczynki razem wywiady indywidualne wywiady grupowe razem wywiady indywidualne wywiady grupowe razem wieś miasto razem Tab.1. Grupa badawcza ze względu na płeć i miejsce pochodzenia. 8

9 Wszystkie dzieci są objęte wychowaniem przedszkolnym, w placówce publicznej (przedszkole integracyjne), ośrodkach przedszkolnych lub przedszkolu niepublicznym. Badane dzieci były rekrutowane przez nauczycielki wychowania przedszkolnego, które przeprowadzały wywiady PRZEBIEG BADAŃ W czerwcu 2012 r. odbył się warsztat dla 8 nauczycielek wychowania przedszkolnego, które zostały zaproszone do przeprowadzenia wywiadów z dziećmi. Podczas warsztatu przedstawione zostały filozofia projektu, metody badawcze oraz zadania osób przeprowadzających wywiady. Zostały wspólnie wypracowane Standardy przeprowadzenia wywiadu (zał. 3), które zostały przyjęte jako obowiązujące podczas realizacji projektu. wywiad indywidualny wywiad grupowy razem Wieś Miasto Razem Tab.2. Liczba przeprowadzonych wywiadów. W okresie od 16 czerwca do 15 września 2012 r. przeprowadzone zostało 59 wywiadów, w tym 46 wywiadów indywidualnych i 13 wywiadów grupowych (por. Tab. 2). Większość wywiadów została przeprowadzona z dziećmi mieszkającymi w środowisku miejskim. Każdy wywiad, przeprowadzony zgodnie ze scenariuszem, opatrzony był metryczką (Arkusz badania) wypełnianą przez osoby prowadzące wywiad. Rodzice wszystkich dzieci objętych badaniem wyrazili zgodę na ich przeprowadzenie; dzieci brały udział w badaniu dobrowolnie, były informowane, że rozmowa jest nagrywana i że mogą się z niej wycofać w dowolnym momencie. Wywiady grupowe trwały średnio ok. 13,5 minut, natomiast indywidualne 9 minut. Wywiady były nagrywane na dyktafon, następnie dokonano ich transkrypcji. 9

10 1.8. KODOWANIE DANYCH Dane dotyczące pierwszej części badań (słuchanie, komunikacja) kodowane były za pomocą głównych kategorii takich jak: zainteresowania dziecka, zabawa, wydarzenia dnia codziennego. Dane dotyczące zawodów kategoryzowane były na: typowo męskie, typowo kobiece, neutralne. Dane związane z zajęciami i obowiązkami kobiet i mężczyzn kodowane były z użyciem kategorii: praca zarobkowa, prace domowe (takie jak: sprzątanie, gotowanie, robienie zakupów), dbanie o wygląd, odpoczynek. 10

11 2. WYNIKI Ze względu na stosunkowo niewielką populację dzieci badanych nie analizujemy uzyskanych wyników w podziale na miejsce zamieszkania, jedynie w odniesieniu do płci, ze względu na stawiane pytania badawcze O CZYM I Z KIM ROZMAWIAJĄ 4-6 LATKI Z kim lubisz rozmawiać? Z Oleńką, z Guciem. Jeszcze z Jagódką, z Oliwką. Yyy jeszcze lubię rozmawiać z fokami O żółwiach.. O żółwiach. I o czym jeszcze? O żyrafach, o oku, o nosie, o łóżku jak się naprawia, i o parasolu jak się może zepsuć. Większość badanych dzieci jako osobę, z którą najczęściej rozmawiają, wymienia mamę. Oprócz tego dzieci rozmawiają ze swoim rodzeństwem, koleżankami (dziewczynki) i kolegami (chłopcy) i z tatą. W domu większość dzieci rozmawia właśnie z rodzicami. Z mamą dzieci najczęściej rozmawiają o zabawkach i swoich zabawach; dziewczynki zwykle wspominały, że mówią mamie o tym, jak spędziły dzień, co robiły. Podobne tematy nie pojawiły się w wypowiedziach chłopców. Z ojcami dziewczynki najczęściej rozmawiają o wspólnych planach, o tym, co będą robić. Natomiast chłopcy rozmawiają z ojcami o swoich zainteresowaniach samolotach, wyścigówkach, żołnierzach. Dziewczynki nie wymieniły swoich zainteresowań, jako tematu rozmów ani z mamą, ani z tatą. Badane dzieci najbardziej lubią rozmawiać właśnie z mamą i tatą, również rodzeństwem. W przedszkolu dziewczynki najbardziej lubią rozmowy z koleżankami, a chłopcy z kolegami. Odpowiedzi dzieci wskazują na silny podział w grupie przedszkolnej na dziewczynki i chłopców. Na pytanie Z kim chciałbyś/chciałabyś więcej rozmawiać? większość badanych dzieci wskazuje koleżanki/kolegów, mamę i tatę. 11

12 Oprócz rodziców i kolegów/koleżanek, dziewczynki częściej zwracają się również do babć i dziadków, jeżeli chcą się czegoś dowiedzieć chłopcy nie wspominają o tych osobach. Dziewczynki częściej udzielały odpowiedzi na pytanie z kim jeszcze, oprócz rodziców, rozmawiają, co sugeruje ich silniejsze zakorzenienie w relacjach społecznych. Babcie i dziadkowie rzadziej pojawiają się w wypowiedziach dzieci mieszkających w miastach, co należy przypuszczać potwierdza proces nuklearyzacji struktury rodziny, który przebiega wolniej w społecznościach wiejskich. Badane dzieci chciałyby częściej rozmawiać o swoich zainteresowaniach. Chłopcy o zabawkach, dziewczynki - o zwierzętach KOGO SŁUCHAJĄ 4-6 LATKI, A KTO SŁUCHA ICH Po buzi! Po czym poznajemy, że ktoś nas słucha? Po uszach, po głosie! Po oczach, że widzimy! Po płucach! Badane dzieci znają zasady komunikacji takie jak: nieprzerywanie, utrzymywanie kontaktu wzorkowego, naprzemienność (udzielanie odpowiedzi). Na pytanie Kogo najczęściej słuchacie? dzieci wskazują na rodziców i rodzeństwo. Również przez te osoby czują się słuchane. Dzieci z terenów wiejskich na pytanie Czy ktoś was słucha? dodają jeszcze babcie i dziadków. Żadne z badanych dzieci na pytania Czy mama cię słucha? / Czy tata cię słucha? nie odpowiedziało negatywnie, co nie jest dowodem na wysoką jakość słuchania przez rodziców. Dzieci czują się również słuchane przez swoich rówieśników. 12

13 Sytuacje zaaranżowane przez dorosłych, w których dzieci mogą się wypowiedzieć, niekoniecznie są spostrzegane przez nie jako rozmowa (na pytanie nauczycielki o rozmowę w kręgu podczas zajęć, dzieci odpowiedziały, że wtedy nie jest to rozmowa, ale siedzenie cichutko w kółku ). Badane dzieci mają poczucie, że mogą decydować o swoich zabawach i zabawkach. Niektóre dzieci wspominały o tym, że same wybierają w co się ubiorą rano. Bardzo ważną konstatacją jest, że generalnie dzieci nie mają poczucia wpływu na żadne inne decyzje dotyczące ich życia CO CHŁOPCY I DZIEWCZYNKI ROBIĄ W PRZEDSZKOLU I CO MYŚLĄ O PÓJŚCIU DO SZKOŁY Czego chcesz się nauczyć w szkole? Tego, żebym dużo wiedział; chcę się dowiedzieć jak są po angielsku wszystkie dinozaury! Część dzieci na pytanie Co najczęściej robisz w przedszkolu? odpowiadała bawię się. Duża grupa dzieci jako pierwszą odpowiedź podawała rysowanie lub malowanie, co wskazuje na niewielkie zróżnicowanie oferty zajęć przedszkolnych. Dzieci, które udzielały bardziej szczegółowej odpowiedzi, wspomniały o zabawach, które stereotypowo są przypisywane ich płci - chłopcy o zabawie samochodami, klockami, w policjanta ; dziewczynki o zabawie w sklep, w kuchnię, lalkami. Oznacza to, że realizacja programu wychowania przedszkolnego nie daje dzieciom możliwości wypróbowywania różnych aktywności i działań; doświadczenia dzieci są ograniczone do stereotypowych zabaw i ich obszar nie jest aktywnie poszerzany przez pedagogów i pedagożki. Większość dzieci wyczekuje momentu rozpoczęcia nauki w szkole podstawowej, ponieważ chcą się uczyć, zwłaszcza pisania właśnie z pisaniem większości badanych przedszkolaków kojarzy się szkoła. Dzieci wspominają też o kolegach i koleżankach lub starszym rodzeństwie, których będą spotykać w szkole. 13

14 2.4. JAK TO JEST BYĆ DOROSŁYM Jak to jest być dorosłym? Czasem dobrze, a czasem źle; dobrze, bo można robić reperować, można, jeździć samochodem można wiercić niedobrze, bo nie dobrze jest być dorosłym, bo czasem się kłócą dorośli i czasem ktoś pali papierosy i na tą osobę krzyczą, która pali! Większości badanych chłopców z dorosłością kojarzy się zarabianie pieniędzy. Natomiast dziewczynki na pytanie Jak to jest być dorosłym? mówiły przede wszystkim o założeniu rodziny, wychowywaniu dzieci ten wątek nie pojawiał się w wypowiedziach chłopców. Wskazuje to na silną stereotypizację dorosłości w oczach dzieci, które już teraz postrzegają ją przez pryzmat ról związanych z płcią, które będą pełniły. Część dzieci uważa, że dobrze jest być dorosłym (można zarabiać pieniądze, grać na komputerze, mieć samochód, być jak tata). Dziewczynki wspominały również o aspektach społecznych dorośli mogą się przytulać, mieć rodzinę. W wypowiedziach dziewczynek czasami pojawiał się też niepokój związany z myślą o dorosłości ( trzeba zmywać i ciężko pracować ). Większość chłopców odpowiada pozytywnie na pytanie Chciałbyś być szybko dorosłym?, natomiast dziewczynki udzielały zarówno odpowiedzi pozytywnych jak i negatywnych (np. Nie chcę być dorosła, bo nie chcę mieć dziecka ). W wypowiedziach dziewczynek można zauważyć więcej ambiwalencji związaną z wyobrażeniami na temat przyszłości KIM BĘDĘ, GDY DOROSNĘ Większość chłopców marzy o wykonywaniu typowo męskich zawodów, takich jak: strażak, policjant, sportowiec. Dziewczynki chcą być zwykle modelkami, gwiazdami, baletnicami, ale także weterynarzami i lekarzami. Dwie z badanych dziewczynek powiedziały, że chcą być strażakami. W wypowiedziach dzieci pojawiały się też role związane z rodziną bycie tatą i bycie mamą ( Będę mamą i będę rodziła dzieci ). Dziewczynki w badanej populacji wydają się mieć szersze spektrum wyboru oraz przyzwolenie na obsadzanie siebie w rodzaju bardziej zróżnicowanych rolach niż chłopcy. 14

15 Kim chciałabyś być, jak dorośniesz? Księżniczką i małą strażaczką! Większość dziewczynek chciałaby być podobna do mamy (pyt. Do kogo chciałbyś/chciałabyś być podobna w przyszłości? ); natomiast chłopcy nie odwołują się często ani do podobieństwa do mamy ani do taty. Dziewczynki za uzasadnienie wyboru mamy jako swojego wzoru mówiły bardzo często o włosach ( bo ma jasne włoski, bo moja mama ma ciemne włosy a ja też bym chciała mieć ciemne włosy, długie włosy ). Powracający motyw włosów w wypowiedziach dziewczynek sugeruje, że, przynajmniej w badanej ich grupie, postrzegają one włosy jako atrybut kobiecości, coś co jest przynależne dorosłym kobietom KOBIECE I MĘSKIE ZAJĘCIA I OBOWIĄZKI W OCZACH DZIEWCZYNEK I CHŁOPCÓW Zdaniem badanych dzieci, kobiety zajmują się wykonywaniem prac domowych takich jak sprzątanie, gotowanie itp., opieką nad dziećmi, pracą zawodową i dbaniem o wygląd (pytanie Co najczęściej robią kobiety? ). Dzieci zwracają uwagę przede wszystkim na to, że kobiety gotują, robią zakupy, także na ich wygląd (np. grupa dzieci: malują się; ubierają się same; zakładają spódniczki; i bluzki ładne, na bal; rodzą dzieci ) oraz czynności opiekuńcze, które wykonują. Zdaniem dzieci obowiązki kobiet to: prace domowe (sprzątanie, robienie zakupów, gotowanie), rodzenie i opiekowanie się dziećmi, praca zawodowa i dbanie o wygląd. Wszystkie, oprócz jednego (praca w gazecie) zawody wymienione przez dzieci są stereotypowo kobiece ( projektują torebki, są sprzątaczkami, mogą być kucharkami ). Dzieci wymieniają również prace związane z opieką nad innymi ludźmi, np. logopedka, lekarka. Na pytanie Co najczęściej robią mężczyźni?, dzieci mówią przede wszystkim o pracy zarobkowej. Prawie wszystkie oprócz jednego przypadku wymienione przez dzieci zawody są stereotypowo męskie (np. strażak, policjant). Praca zarobkowa jest również głównym obowiązkiem mężczyzn w oczach dzieci. Obowiązki w domu pojawiały się w wypowiedziach dzieci sporadycznie (palenie w piecu, robienie zakupów). Dzieci zapytane o ulubione czynności kobiet wymieniały najczęściej dbanie o wygląd (grupa dzieci: [kobiety lubią] malować paznokcie; malować buzię; przebijać sobie tu uszy; lokować włosy ) oraz wykonywanie prac domowych (szycie, robienie zakupów, gotowanie). Dzieci 15

16 wspominały również o odpoczynku (spanie, oglądanie telewizji), opiece nad dziećmi (np. czytanie dzieciom książek ) oraz spotkaniach z koleżankami. Trudniejsze było pytanie co lubią robić mężczyźni przede wszystkim wypowiadali się chłopcy na temat swoich własnych zainteresowań; pojedyncze wypowiedzi dotyczyły uprawiania sportu, kierowania samochodem, palenia papierosów, bycia kolegami, pracy, gry na komputerze, budowania domu JAK TO JEST BYĆ DZIEWCZYNKA LUB CHŁOPCEM Na pytanie Co mogą robić dziewczynki/ Co mogą robić chłopcy dzieci przede wszystkim mówiły o zabawie. Chłopcy mogą: bawić się samochodami, motorami, grać na komputerze, a także być rycerzem, Spidermanem. Chłopcy mogą też rysować, malować. W wypowiedziach dzieci pojawiło się również bicie się i przeszkadzanie jako przywilej chłopców, ale też okazywanie uczuć mamie ( dać mamie całusa), studiowanie. Dziewczynki mogą: bawić się w księżniczki, motylki, bawić się lalkami, zbierać kwiatki. W wielu wypowiedziach pojawia się również dbanie o wygląd noszenie ładnych sukienek, biżuterii. Pojedyncze wypowiedzi zawierały m.in. pomaganie mamie i babci, słuchanie muzyki, całowanie się. Jak stwierdził jeden z badanych chłopców: Chłopaki mogą się bić a dziewczyny nie, bo nie są na tyle silne. Dziewczyny nie są silne. Zdania na temat tego, czy łatwiej jest być dziewczynką czy chłopcem były podzielone większość dziewczynek mówiła, że dziewczynką, większość chłopców że chłopcem. Argumenty za byciem chłopcem to: chłopcy są silniejsi i więksi niż dziewczynki, chłopcy mogą później chodzić spać, nie muszą się malować, gdy się jest chłopcem można biegać, a także - dziewczynki nie mogą się bić. Natomiast lepiej być dziewczynką, bo: dziewczynki są grzeczniejsze, są ładne, mają ładne sukienki, przepuszcza się je w drzwiach, mogą szyć i dlatego, że chłopcy nie mogą rodzić dzieci. Większość badanych dzieci na pytanie Czy dziewczynki i chłopców tak samo się traktuje? odpowiedziała Nie i odwoływała się do takich zachowań jak: dawanie dziewczynkom pierścionków, przepuszczanie w drzwiach, czyli relacji między rówieśnikami. Oznacza to, że dziewczynki i chłopcy wyraźnie dostrzegają różnice o charakterze społecznym związane z przynależnością do danej płci. Jedna z dziewczynek stwierdziła, że dziewczynek i chłopców nie traktuje się tak samo, ponieważ chłopiec może coś wymusić czyli łatwiej zdobyć niż dziewczynka. 16

17 DYSKUSJA WYNIKÓW I REKOMENDACJE Dyskusję nad wynikami należy zacząć od uwagi, że wnioski mają istotnie ograniczony charakter ze względu na stosunkowo niewielką liczebność badanej próby jak i sposób doboru badanych dzieci. Tym niemniej autorzy badania są przekonani, że pozwala ono na generowanie ważnych pytań i hipotez odnośnie społecznego i po części psychologicznego funkcjonowania dzieci w wieku przedszkolnym. Po pierwsze, wyniki badań wskazują na silne więzi, które większości dzieci ma ze swoimi matkami to one są głównymi adresatkami ich komunikatów. Rozmowy te dotyczą przede wszystkim bieżących aktywności dzieci, ich zabaw. Z ojcami dziewczynki rozmawiają przede wszystkim o tym, co będą robić być może te odpowiedzi wiązały się z okresem, w którym była przeprowadzona większość badań przed wakacjami; temat wakacji przewijał się w wypowiedziach dzieci. Chłopcy rozmawiają z ojcami o męskich sprawach samochodach, samolotach, żołnierzach. Zastanawiające jest to, że dziewczynki nie wspominały o swoich zainteresowaniach jako temacie rozmów z rodzicami. Można też zadać sobie pytanie, o czym ze swoimi ojcami rozmawiają chłopcy, którzy nie mają typowo chłopięcych zainteresowań. Badane dzieci czują się słuchane przez dorosłych i swoich rówieśników, przy czym należy wziąć pod uwagę dziecięce rozumienie pojęcia słuchanie, czyli przede wszystkim nie przerywanie drugiej osobie, naprzemienne prowadzenie rozmowy w danej chwili. Jednocześnie z samych wypowiedzi dzieci nie możemy wnosić o jakości słuchania ich przez dorosłych. Z tego, co mówią dzieci wynika, że dzielą się ze rodzicami swoimi potrzebami związanymi z nowymi zabawkami; poza tą sferą w ich wypowiedziach nie pojawiły się żadne inne obszary, w których mają głos i jednocześnie wpływ na podejmowane decyzje. Z pewnością nawet małe dzieci mogą mieć choćby pewien wpływ na więcej obszarów życia, które je dotyczą; co jedzą, jak się ubierają, czym się bawią, gdzie chcą wyjść w czasie wolnym. Z pewnością również takie sytuacje mają miejsce w doświadczeniu badanych dzieci, ale nie są one ich świadome, co sugeruje, że najpewniej u większości rodziców brakuje silnego zaangażowanie w podkreślanie znaczenia i umożliwianie dzieciom podejmowania decyzji na miarę ich możliwości. Taka wspierająca postawa dorosłych pozwala dzieciom rozwijać bardzo przydatne w dorosłości i budujące szacunek dla samego siebie poczucie własnej skuteczności. Badane 4-6-latki, które nie chodzą jeszcze do szkoły, czekają na moment, kiedy będą mogły zacząć naukę. Badane dzieci często wspominały o pisaniu i innych umiejętnościach, które chcą nabyć w szkole. Pozytywne nastawienie i wyczekiwanie powinno być wykorzystane jako baza w procesie przejścia z etapu edukacji przedszkolnej do szkolnej. Rozmowy z 4-5 -latkami na temat ich wyobrażeń o szkole, a także w trakcie samego procesu przejścia, byłby przydatne dla adaptacji dzieci w szkole. Z wypowiedzi chłopców i dziewczynek wynika, że oferta zajęć przedszkolnych nie jest zbyt zróżnicowana i że podczas zajęć zdobywają przede wszystkim doświadczenia sprofilowane pod kątem płci. Wskazane byłoby, aby nauczyciele i nauczycielki proponowali każdemu dziecku różnorodne aktywności, na podstawie obserwacji zainteresowań i potrzeb dziecka na danym 17

18 etapie rozwoju dziecka. Zróżnicowane środowisko jest bardzo ważne dla prawidłowego rozwoju, w związku z tym chłopcy i dziewczynki powinni mieć możliwość wyboru zabawek i aktywności nie tylko stereotypowo im przypisywanych (jak zabawa lalkami i samochodami). Dzięki temu dziecko ma również szansę lepiej poznać samego/ samą siebie swoje zainteresowania, zdolności, potrzeby. 4-6-latki mówiąc o tym, co mogą robić chłopcy i dziewczynki, odwołują się do swoich doświadczeń ulubionych zabaw i zajęć, które wskazują na silny podział tego, co chłopięce i dziewczęce. W niektórych ich wypowiedziach pojawia się też aspekt siły i przemocy, które przypisywane są chłopcom. W programach edukacyjnych realizowanych w przedszkolach i innych instytucjach dla małych dzieci, ten obszar powinien być uwzględniony podczas zajęć powinien być poruszany temat przemocy i jej skutków, na poziomie odpowiednim dla dzieci w określonym wieku. Nauczycielki i nauczyciele w swojej codziennej pracy powinni wspierać zarówno dziewczynki jak i chłopców w wybieraniu konstruktywnych metod radzenia sobie z konfliktami i trudnościami. Badani chłopcy i dziewczynki postrzegają zajęcia i obowiązki kobiet i mężczyzn w sposób silnie stereotypowy. Obowiązki kobiet w ich oczach to prace domowe i dbanie o wygląd; jednocześnie te czynności mają być ich ulubionymi. W przypadku mężczyzn dzieci mówiły przede wszystkim o pracy zarobkowej. Wymieniane przez dzieci zawody są zgodne z męskim/kobiecym stereotypem. Badania pokazują, że stereotypy są konstruowane w sposób najmniej elastyczny w wieku około 5-6 lat (Martin, Ruble, 2004) so spełnia swoją funkcję rozwojową. W ciągu kolejnych lat staję się one mniej sztywne. Być może silna stereotypizacja kobiecych i męskich zajęć w wypowiedziach badanych dzieci jest związana ze sztywnością stereotypów właściwą ich okresowi rozwojowemu. Znaczenie przypisywane przez dzieci wyglądowi zewnętrznemu zarówno wobec dorosłych kobiet jak i dziewczynek jest zgodne z wynikami badań Miller, Lurye i in. (2009). Autorki zwracają uwagę, że ten aspekt stereotypu kobiecości i męskości jest rzadko brany pod uwagę w badaniach, tymczasem prawdopodobnie ma duże znaczenie w jego konstruowaniu. Zdaniem Gottfredson (2002) aspiracje zawodowe kształtują się właśnie w wieku przedszkolnym i są związane między innymi z identyfikacją z dorosłym tej samej płci. W badaniach 4-5-latków przeprowadzonych w Stanach Zjednoczonych (Care, Deans, Brown, 2007) stwierdzono, że dzieci fantazjowały o zawodach zgodnych ze stereotypem ich płci, co było związane z identyfikacją z dorosłym tej samej płci. Chłopcy wybierali zawody bardziej typowe niż dziewczynki, co jest spójne z wynikami dyskutowanych badań. Dzieci były również proszone o wskazanie zawodów, których nie chciałyby wykonywać zarówno chłopcy jak i dziewczynki odrzucali zawody typowo kobiece, co zdaniem badaczy wynika z ich niższego statusu społecznego. Wyniki opisywanych badań wskazują na potrzebę aktywnego budowania przez nauczycieli i nauczycielki środowiska edukacyjnego pozbawionego tych aspektów stereotypów, które mogą mieć ograniczające dla dzieci konsekwencje. Uogólniając, rekomendujemy stymulowanie rozwoju każdego dziecka w zależności od jego/jej potrzeb i zainteresowań poprzez m.in.: 18

19 - otwartą komunikację, - okazywanie zainteresowania przeżyciami, doświadczeniami i zainteresowaniami dzieci, - włączanie dzieci w część decyzji, które je dotyczą, - przedstawianie różnych możliwości zachowań i wyborów, również czasami nawet sprzecznych ze stereotypami, - wskazywanie przykładów odbiegających od stereotypów, np. w doborze literatury dziecięcej, - zachęcanie dziewczynek i chłopców do próbowania różnych aktywności, dawanie szansy na nowe doświadczenia, - wspieranie kompetencji społecznych i emocjonalnych zarówno dziewczynek, jak i chłopców, w tym umiejętności zastosowania konstruktywnych metod radzenia sobie z konfliktami i trudnościami. 19

20 LITERATURA CYTOWANA Banerjee, R. (2005). Gender identity and the development of gender roles. [W:] Ding, S. Littleton, K. (red) Children s Personal and Social Development. Oxford: Blackwell. Berk, L. E. (1997). Child Development. Boston: Allyn and Bacon. Care, E., Deans, J., Brown, R. (2007). The realism and sex type of four- to five-year-old children's occupational aspirations. Journal of Early Childhood Research June 2007, 5 (2), Clark, A., Moss, P. (2001). Listening to young children: The Mosaic approach. London: National Children's Bureau. Clark, A., Moss, P. (2005). Spaces to play. More listening to young children using the Mosaic approach. London: National Children's Bureau. Danner, S., Jonynienė, V. (2012). Participation of Children in Democratic Decision-Making in Kindergarten: Experiences in Germany and Lithuania. Socialnis Darbas/Social Work, 11 (2), Frick, S. (2012). The Committee's View on Children s Participation in the CRC Monitoring and Reporting Process. Social Work Review / Revista de Asistenta Sociala, 2, Gottfredson, L. S. (2002). Gottfredson's theory of circumscription, compromise, and self-creation. [W:] D. Brown (Ed.), Career choice and development (4th ed.). San Francisco: Jossey-Bass. Liben, L., Signorella, M. (1993). Gender-schematic processing in children: The role of initial interpretations of stimuli. Developmental Psychology, 29, Mackey, G. (2012). To know, to decide, to act: The young child s right to participate in action for the environment. Environmental Education Research, 18(4), Martin, C.L, Ruble, D.N. (2004). Children s search for gender cues: Cognitive perspectives on gender development. Current directions in psychological science, 13, Miller, C.F., Lurye, L.E., Zosuls, K.M., Ruble, D.N. (2009). Accessibility of Gender Stereotype Domains: Developmental and Gender Differences in Children. Sex Roles, 60 (11-12), Misikimin, D., Stewart, J. (2010). Coaching rodzicielski. Warszawa: Academica. Neuville, E., & Croizet, J. (2007). Can salience of gender identity impair math performance among 7-8 years old girls? The moderating role of task difficulty. European Journal of Psychology of Education, 22, Silverman, D. (2009). Interpretacja danych jakościowych. Metody analizy rozmowy, tekstu i interakcji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 20

21 Stringer, E. (1996). Action Research. A Handbook for Practitioners. Thousand Oakes London New Delhi: Sage Publications. Vandenbroeck, M. (1999). The view of the Yeti. Bringing up children in the spirit of self-awarness and kindredship. The Hague: Bernard van Leer Foundation. WHO. (2012). What do we mean by sex and gender?, en/ Willigen J. (1993). Applied Anthropology: An Introduction. Westport, CT: Bergin & Garvey. Żylicz, P.O. (2009). Obywatel Dziecko. Raport z badań dzieci. 21

22 ZAŁ.1. SCENARIUSZ WYWIADU GRUPOWEGO Dziecko ma głos Scenariusze wywiadów Przed rozpoczęciem wywiadu prowadzący włącza dyktafon i podaje numer grupy, którą bada. Jeżeli przynajmniej jedno dziecko nie zna prowadzącego, trzeba: przedstawić się imieniem i nazwiskiem, powiedzieć, że jest się nauczycielką/ nauczycielem, przedstawić cel badania: Chciałabym dowiedzieć się co myślicie na różne tematy. To jest ważne po to, żeby dorośli wiedzieli, co mogą zrobić, żeby wam było lepiej w przedszkolu i w domu; to jest ważne dla dorosłych, którzy was znają, zajmują się wami. powiedzieć, że rozmowa będzie nagrywana pokazać dyktafon: to jest taka moja sztuczna pamięć, bo chciałabym jak najwięcej zapamiętać, skorzystać z tej rozmowy; nikt z zewnątrz nie będzie tego słuchał, tylko osoby, które przeprowadzają badanie; rodzice wiedzą, że będziemy rozmawiali i wyrazili zgodę wyraźnie powiedzieć o prawie każdego dziecka do zrezygnowania z udziału w dowolnym momencie. To nie jest żaden test - to jest spotkanie, bo jestem bardzo ciekawa co myślicie o dzieciach, o dorosłych. Wszystko co tutaj powiecie jest dla mnie ważne i każda odpowiedź jest dobra, nie ma tu złych i dobrych odpowiedzi, bo każdy może odpowiedzieć inaczej i to będzie dobra odpowiedź. 1. Z kim najczęściej rozmawiacie? 2. Z kim lubicie rozmawiać? 3. O czym najczęściej rozmawiacie? 4. O czym jeszcze chcielibyście rozmawiać? 5. A jak to jest ze słuchaniem kogo najczęściej się słucha? 6. Po czym się poznaje, że ktoś słucha? 7. Dlaczego? 8. Czy wy słuchacie innych? Kiedy? 9. A czy was ktoś słucha? 10. Czy jest coś o czym decydujecie? A teraz chciałabym, żebyśmy porozmawiali o tym, co robią różne osoby: 11. Co najczęściej robią kobiety? 12. Jakie obowiązki wykonują? 13. Jakie prace? 14. Co one lubią robić? 15. Co najczęściej robią mężczyźni? 16. Jakie obowiązki, prace wykonują? 17. Co oni lubią robić? 18. Co mogą robić chłopcy? 19. Co mogą robić dziewczynki? 20. Łatwiej jest być dziewczynką czy chłopcem? 21. Czy dziewczynki i chłopców tak samo się traktuje? Po przeprowadzeniu wywiadu należy wypełnić Arkusz badania grupowego 22

23 ZAŁ.2. SCENARIUSZ WYWIADU INDYWIDUALNEGO Dziecko ma głos Scenariusze wywiadów Włączamy dyktafon i podajemy numer badania. Jeśli dziecko nie zna prowadzącego, należy przedstawić się, Spytać jak dziecko się dzisiaj czuje lub jak spędziło dzień aby dziecko poczuło się dobrze w tej rozmowie, Powiedzieć o celu badania: Chciałabym dowiedzieć się co myślisz na różne tematy. To jest ważne po to, żeby dorośli wiedzieli, co mogą zrobić, żeby dzieciom było lepiej w przedszkolu i w domu; to jest ważne dla dorosłych, którzy was znają, zajmują się wami. To nie jest żaden test - to jest spotkanie, bo jestem bardzo ciekawa co myślisz o dzieciach, o dorosłych. Wszystko co tutaj powiesz jest dla mnie ważne i każda twoja odpowiedź jest dobra, nie ma tu złych i dobrych odpowiedzi, bo każdy może odpowiedzieć inaczej i to będzie dobra odpowiedź. Jeżeli czegoś nie zrozumiesz, proszę spytaj mnie, ja ci odpowiem na wszystkie twoje wątpliwości. powiedzieć, że rozmowa będzie nagrywana pokazać dyktafon: To jest taka moja sztuczna pamięć, bo chciałabym jak najwięcej zapamiętać, skorzystać z tej rozmowy; nikt z zewnątrz nie będzie tego słuchał, tylko osoby, które przeprowadzają badanie; rodzice wiedzą, że będziemy rozmawiali i wyrazili zgodę, powiedzieć o możliwości rezygnacji dziecka z udziału, w każdym momencie rozmowy 1. Czy jest ktoś, z kim lubisz rozmawiać w przedszkolu? 2. Kto pyta co masz ochotę zjeść na śniadanie, kto z tobą rozmawia jak wracasz z przedszkola? 3. O czym najczęściej rozmawiasz z mamą? 4. O czym najczęściej rozmawiasz z tatą? 5. Z kim jeszcze rozmawiasz, jeśli chcesz się czegoś dowiedzieć? 6. Z kim chciałbyś/chciałabyś częściej rozmawiać? 7. O czym chciałbyś/chciałabyś częściej rozmawiać? 8. Po czym poznajesz, że ktoś ciebie słucha? 9. Czy koledzy/koleżanki cię słuchają? 10. Czy przypominasz sobie jakąś sytuację w ostatnim czasie, kiedy to się stało? Opowiedz o tym. 11. Czy mama/tata cię słuchają? 12. Jeśli tak, kiedy ostatnio? Opowiedz o tym. 13. Co najczęściej robisz w przedszkolu? 14. Chciałbyś/ chciałabyś pójść już do szkoły? 15. Co ci się będzie podobało w szkole? 16. Jak to jest być dorosłym? Chciałbyś być szybko dorosłym? 17. Kim będziesz, jak będziesz dorosły? 18. Do jakiego dorosłego chciałbyś/chciałabyś być podobny/podobna. Żegnamy się z dzieckiem- bardzo ciekawie się z tobą rozmawiało. Dajemy coś małego na pożegnanie (naklejkę). Po wyjściu dziecka należy wypełnić Arkusz badania indywidualnego. 23

24 ZAŁ 3. STANDARDY PRZEPROWADZENIA WYWIADU Dziecko ma głos STANDARDY PRZEPROWADZENIA WYWIADÓW Z DZIEĆMI Przeprowadzenie wywiadu W badaniach bardzo ważne jest aby zebrać dane odpowiedzi od osób badanych, które są jak najbardziej rzetelne i zgodne z ich prawdziwymi odczuciami, przemyśleniami, opiniami; bardzo ważne jest nawiązanie relacji z dzieckiem; stawiamy dziecko w roli eksperta. staramy się zachować neutralność wobec wypowiedzi dzieci. Przygotowanie 1. Prosimy innych pracowników/ dorosłych by nie przeszkadzali w trakcie ( Nagranie proszę nie wchodzić ). 2. W pomieszczeniu w trakcie przeprowadzania wywiadu, nie ma innych osób. 3. Unikamy rozpraszających elementów. 4. W przypadku wywiadu grupowego siedzimy na podłodze, w kręgu (np. Magiczny dywan ) lub inaczej, tak jak dzieci są przyzwyczajone. 5. Siadamy tak, aby dorosły nie górował nad dzieckiem. 6. Siadamy tak, aby nie było bariery (np. stołu) między dorosłym a dzieckiem. Rozpoczęcie wywiadu 1. Szczerze, jasno określamy cel rozmowy, 2. Mówimy dziecku, że to my potrzebujemy jego pomocy, bo chcemy się dowiedzieć co dzieci myślą na różne tematy, 3. Pokazujemy jak działa dyktafon, możemy chwilę się nim pobawić. 4. Możemy z zabawki dziecka zrobić pomocnika. 5. Informujemy dziecko, że jeśli nie będzie chciało dalej rozmawiać, przerwiemy. 24

25 Podczas wywiadu 1. Zachowujemy kontakt wzrokowy z dzieckiem. 2. Mówimy prostym, naturalnym językiem. 3. Jesteśmy uważni. 4. Dokładnie słuchamy odpowiedzi dziecka. 5. Nie pospieszamy dziecka. 6. Zachowujemy płynność między wypowiedziami dziecka i kolejnymi pytaniami, podążamy za wypowiedziami dzieci; możemy zmieniać kolejność pytań. 7. Zadajemy pytania zgodne treścią ze scenariuszem wywiadu, ale prowadząc płynną rozmowę; np. fragment wywiadu indywidualnego pyt może wyglądać tak: - A czy koledzy i koleżanki cię słuchają? - Tak!- A kiedy ostatnio jakiś kolega albo koleżanka cię słuchał? Skąd to wiedziałeś, że on cię słucha? 8. Dostosowujemy się do języka używanego przez dzieci np. powtarzając za nimi ich stwierdzenia. 9. Ważna jest intonacja zadawania pytań zadajemy pytania jakbyśmy prowadzili zwykłą rozmowę, swobodnym tonem, bez tworzenia wrażenia, że jest to bardzo poważna sytuacja. 10. Wyjaśniamy wszystko, co dzieci sygnalizują jako niezrozumiałe. 11. Jeśli dziecko mówi bardzo dużo nie może skończyć - mówimy, że jest to bardzo ciekawe i że możemy porozmawiać o tym jutro. 12. Nie oceniamy wypowiedzi dzieci dzięki badaniu możemy dowiedzieć się co myślą, nie jest to moment na edukację; jeżeli jakiś temat okaże się interesujący i dzieci będą chciały dowiedzieć się czegoś więcej, najlepiej byłoby poruszyć go na najbliższych zajęciach. 13. W takiej rozmowie, kiedy dziecko czuje, że jest w kontakcie, mogą pojawić się treści, które będą zaskakujące- jeżeli pojawią się treści, które są w jakiś sposób niepokojące, na przykład dotyczące doświadczania przemocy, nie należy kontynuować rozmowy na trudny dla dziecka temat jeżeli daje ono wyraźny sygnał, że chce o tym porozmawiać właśnie teraz, należy przerwać badanie i wysłuchać dziecko, zachowując jak największy spokój; następnie należy skontaktować się z zespołem w celu ustalenia jakie kolejne kroki podjąć. 25

Konspekt zajęć przedszkolnych zawierający elementy Genderowe

Konspekt zajęć przedszkolnych zawierający elementy Genderowe Konspekt zajęć przedszkolnych zawierający elementy Genderowe Temat: Zapobieganie stereotypom. Grupa docelowa: dzieci w wieku przedszkolnym Cele: - rozpoznanie stereotypowych ról płciowych i cech w historii

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ NA ROWERY Dziewczyny na rowery! SCENARIUSZE ZAJĘĆ EDUKACJI GLOBALNEJ DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ, GIMNAZJUM I SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Czas trwania zajęć: 90 minut CELE LEKCJI Po zajęciach uczniowie będą potrafili:

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE WYNIKÓW WYWIADU Z DZIEĆMI

OPRACOWANIE WYNIKÓW WYWIADU Z DZIEĆMI OPRACOWANIE WYNIKÓW WYWIADU Z DZIEĆMI Kwestionariusz wywiadu został przygotowany przez zespół nauczycieli do spraw ewaluacji. Celem badań było zebranie informacji na temat wspomagania rozwoju i edukacji

Bardziej szczegółowo

Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r

Konferencja Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym Warszawa, 23.10.2013r Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r E W A K O S U N I W E R S Y T E T Ł Ó D Z K I K W E S T I O N A R I U S Z P R E D Y S P O Z Y C J I Z A W O D O W Y

Bardziej szczegółowo

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra SCENARIUSZ 1 Temat zajęć: Zawody w zawody kobiety i mężczyźni w pracy - eliminowanie stereotypów związanych z płcią - zainteresowanie własną przyszłością w kontekście wyboru zawodu - kształcenie spostrzegawczości

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZNE DZIECKO PRZYJACIEL SZNUPKA. Scenariusz zajęć dla uczniów dotyczący przemocy ze strony dorosłych

BEZPIECZNE DZIECKO PRZYJACIEL SZNUPKA. Scenariusz zajęć dla uczniów dotyczący przemocy ze strony dorosłych BEZPIECZNE DZIECKO PRZYJACIEL SZNUPKA Scenariusz zajęć dla uczniów dotyczący przemocy ze strony dorosłych Temat: Niebezpieczeństwo w Internecie. Adresat: Uczniowie klas VI. Cele: 1) kształtowanie świadomości,

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA W SIECIECHOWIE OBSZAR I WYMAGANIE 1.3. RESPEKTOWANE SĄ NORMY SPOŁECZNE

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA W SIECIECHOWIE OBSZAR I WYMAGANIE 1.3. RESPEKTOWANE SĄ NORMY SPOŁECZNE RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PUBLICZNEGO PRZEDSZKOLA W SIECIECHOWIE OBSZAR I EFEKTY DZIAŁALNOŚCI DYDAKTYCZNEJ, WYCHOWAWCZEJ I OPIEKUŃCZEJ ORAZ INNEJ DZIAŁALNOŚCI STATUTOWEJ PRZEDSZKOLA. WYMAGANIE 1.3.

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW

OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW OPRACOWANIE WYNIKÓW BADAŃ PRZEPROWADZONYCH WSRÓD RODZICÓW Kwestionariusz ankiety został przygotowany przez zespół nauczycieli do spraw ewaluacji. Celem badań było zebranie informacji na temat wspomagania

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Publicznego Przedszkola w Brąszewicach

Program wychowawczy Publicznego Przedszkola w Brąszewicach Program wychowawczy Publicznego Przedszkola w Brąszewicach Podstawy prawne programu wychowawczego: Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 256 poz. 2572 ze zm.), Ustawa

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku.

Zasady Byłoby bardzo pomocne, gdyby kwestionariusz został wypełniony przed 3 czerwca 2011 roku. Opieka zdrowotna przyjazna dziecku - Dzieci i młodzież: powiedz nam co myślisz! Rada Europy jest międzynarodową organizacją, którą tworzy 47 krajów członkowskich. Jej działania obejmują 150 milionów dzieci

Bardziej szczegółowo

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych

Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Badanie nauczania filozofii w gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych Scenariusz wywiadu pogłębionego z Nauczycielem Filozofii Scenariusz wywiadu pogłębionego z nauczycielem filozofii Dzień Dobry, Nazywam

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI

EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI EFEKTYWNA OCENA PRACOWNIKÓW, UDZIELANIE INFORMACJI ZWROTNEJ W KONTEKŚCIE REDUKCJI ETATÓW ORAZ ELEMENTY ZARZĄDZANIA EMOCJAMI Prowadzący - dr Sylwia Szymańska - trener FPL Każda sytuacja wywołuje emocje

Bardziej szczegółowo

BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU

BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU BĘDĘ PRZEDSZKOLAKIEM ADAPTACJA DZIECI 3-LETNICH W PRYWATNYM PRZEDSZKOLU POD MUCHOMORKIEM W TORUNIU WSTĘP Adaptacja polega na przystosowaniu się jednostki lub grupy do funkcjonowania w zmienionym środowisku

Bardziej szczegółowo

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Broszura informacyjna dla rodziców W okresie nauki w szkole podstawowej dziecko będzie pisało standaryzowane sprawdziany umiejętności czytania

Bardziej szczegółowo

RAPORT PRZEDSZKOLA SAMORZĄDOWEGO NR 3 IM. MARII KOWNACKIEJ W BIAŁEJ PODLASKIEJ. Wstęp

RAPORT PRZEDSZKOLA SAMORZĄDOWEGO NR 3 IM. MARII KOWNACKIEJ W BIAŁEJ PODLASKIEJ. Wstęp RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PRZEDSZKOLA SAMORZĄDOWEGO NR 3 IM. MARII KOWNACKIEJ W BIAŁEJ PODLASKIEJ Wstęp Prezentowany raport jest rezultatem ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w przedszkolu przez

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji przeprowadzonej w Przedszkolu nr 283 w Warszawie w roku szkolnym 2013/2014

Raport z ewaluacji przeprowadzonej w Przedszkolu nr 283 w Warszawie w roku szkolnym 2013/2014 Raport z ewaluacji przeprowadzonej w Przedszkolu nr 283 w Warszawie w roku szkolnym 2013/2014 Cel ewaluacji: 1. Zebranie informacji, czy procesy wspomagania i rozwoju dzieci w przedszkolu mają charakter

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

MOCNE STRONY OSOBOWE:

MOCNE STRONY OSOBOWE: MOCNE STRONY OSOBOWE: To ja Kreatywność / pomysłowość Znajduję różne rozwiązania problemów Łatwo wpadam na nowe pomysły Mam wizjonerskie pomysły Szukam nowych możliwości i wypróbowuję je Potrafię coś zaprojektować

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut.

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut. Scenariusz zajęć Temat: Spotkanie z Innym. Tolerancja Cele: uświadomienie uczniom obecności w społeczeństwie osób z problemami komunikacyjnymi, nabycie umiejętności posługiwania się metodami komunikacji

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 STOWARZYSZENIE SPOZA Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 Opracowanie: Ewelina Wildner Grudzień 2015 r. 1 Spis treści Cele ewaluacji... 3 Metodologia... 4 Wyniki ewaluacji...

Bardziej szczegółowo

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności

Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Twoje dziecko i standaryzowane formy sprawdzania umiejętności Interpretacja wyników w skali standaryzowanej W okresie nauki w szkole podstawowej dziecko będzie pisało standaryzowane sprawdziany umiejętności

Bardziej szczegółowo

Plan wychowawczy. Oddziału Przedszkolnego. przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II. w Skorzeszycach

Plan wychowawczy. Oddziału Przedszkolnego. przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II. w Skorzeszycach Plan wychowawczy Oddziału Przedszkolnego przy Szkole Podstawowej im. Jana Pawła II w Skorzeszycach Cele: Plan wychowawczy punktu przedszkolnego zakłada: Pracę nastawioną na poznanie samego siebie Pracę

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Zawodowych Coachingu

Program Studiów Zawodowych Coachingu Program Studiów Zawodowych Coachingu Instytutu Komunikacji i Rozwoju Mukoid Program jest w pełni zgodny ze standardami International Coach Federation (ICF). Jest to pełne profesjonalne przygotowanie do

Bardziej szczegółowo

Mała Szkoła Wielka Sprawa

Mała Szkoła Wielka Sprawa Mała Szkoła Wielka Sprawa www.malaszkola.elementarz.edu.pl; e-mail: malaszkola@elementarz.edu.pl; tel/fax. 32/25 25 199 SCENARIUSZ Realizacja polityki równości płci Temat zajęd: Mama pracuje, tata wychowuje

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady. oceniania- I etap edukacyjny. Klasy I III

Przedmiotowe zasady. oceniania- I etap edukacyjny. Klasy I III Przedmiotowe zasady oceniania- język angielski I etap edukacyjny Klasy I III KLASA I OCENA Samodzielnie, wzorcowo Samodzielnie ze zrozumieniem Z częściową UCZEŃ - uważnie słucha wypowiedzi innych uczniów

Bardziej szczegółowo

ul. Kasztelańska 3. 58-316 Wałbrzych tel. 74 646 70 40 kom. +48 795 700 762 www.przedszkole-universus.pl e-mail: przedszkole.universus@gmail.

ul. Kasztelańska 3. 58-316 Wałbrzych tel. 74 646 70 40 kom. +48 795 700 762 www.przedszkole-universus.pl e-mail: przedszkole.universus@gmail. 1 ul. Kasztelańska 3. 58-316 Wałbrzych tel. 74 646 70 40 kom. +48 795 700 762 www.przedszkole-universus.pl e-mail: przedszkole.universus@gmail.com Zapisuję do Przedszkola Niepublicznego UNIVERSUS w Wałbrzychu

Bardziej szczegółowo

ROZWIĄZANIA NAJWIĘKSZYCH ŚWIATOWYCH WYZWAŃ SPOŁECZNYCH, ŚRODOWISKOWYCH I EKONOMICZNYCH. MOŻLWOŚĆ BYCIA LIDEREM OD WCZESNEGO WIEKU

ROZWIĄZANIA NAJWIĘKSZYCH ŚWIATOWYCH WYZWAŃ SPOŁECZNYCH, ŚRODOWISKOWYCH I EKONOMICZNYCH. MOŻLWOŚĆ BYCIA LIDEREM OD WCZESNEGO WIEKU Szkoły z mocą zmieniania świata, nowy program mający na celu identyfikowanie, łączenie oraz wspieranie zespołów szkół, szkół podstawowych, gimnazjów i szkół średnich w Polsce, które pomagają dzieciom stawać

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ WARSZTATÓW DO KSIĄŻKI ZOFII STANECKIEJ BASIA I WOLNOŚĆ

SCENARIUSZ WARSZTATÓW DO KSIĄŻKI ZOFII STANECKIEJ BASIA I WOLNOŚĆ SCENARIUSZ WARSZTATÓW DO KSIĄŻKI ZOFII STANECKIEJ BASIA I WOLNOŚĆ Do czego są nam potrzebne zasady i wolność? CZAS TRWANIA: 45 minut CELE: Po zajęciach dziecko: potrafi wyjaśnić znaczenie słów: zasada

Bardziej szczegółowo

Skala Gotowości Szkolnej SGS 0 0

Skala Gotowości Szkolnej SGS 0 0 Skala Gotowości Szkolnej SGS 0 0 Dane o dziecku Imię i nazwisko: Płeć CHŁOPIEC DZIEWCZYNKA Data urodzenia Wiek MŁ ST Obserwacja wstępna: Data rozpoczęcia Data zakończenia Obserwacja końcowa: Data rozpoczęcia

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Niezbędnik Dobrego Nauczyciela

Niezbędnik Dobrego Nauczyciela Seria I. Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania Sześć poradników w serii I Rozwój w okresie dzieciństwa i dorastania opisuje rozwój na kolejnych etapach życia człowieka: od wczesnego dzieciństwa, przez

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ I NADZORU PEDAGOGICZNEGO

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ I NADZORU PEDAGOGICZNEGO RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ I NADZORU PEDAGOGICZNEGO przeprowadzonego w Punkcie Przedszkolnym przy Publicznej Szkole Podstawowej w Bistuszowej w roku szkolnym 2010/2011 Zgodnie z opracowanym Planem

Bardziej szczegółowo

Fundacja Edukacji Europejskiej

Fundacja Edukacji Europejskiej Scenariusz Indywidualnego Wywiadu Pogłębionego (IDI) ankieta badawcza na potrzeby innowacyjnego projektu pn. młodzieży wykluczonej lub zagrożonej wykluczeniem społecznym współfinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM WSPÓŁPRACY Z RODZICAMI I ŚRODOWISKIEM

HARMONOGRAM WSPÓŁPRACY Z RODZICAMI I ŚRODOWISKIEM HARMONOGRAM WSPÓŁPRACY Z RODZICAMI I ŚRODOWISKIEM W GRUPIE IX w roku szkolnym 2015-2016 Zadanie -cel TEMATYKA TERMIN REALIZACJI ZEBRANIA Z RODZICAMI, PEDAGOGIZACJA 1. Zebranie organizacyjne 1. Powitanie

Bardziej szczegółowo

Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV

Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV Tematyka godzin wychowawczych może ulec zmianie w oparciu o bieżące potrzeby, problemy klasy. 1. Wybór samorządu klasowego. 2. Kontrakt klasowy. Prawa i obowiązki

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW

8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW 8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW Innowacyjny program nauczania uczniów z zaburzeniami w zachowaniu 70 Adresaci: rodzice dzieci i młodzieży zakwalifikowani do Innowacyjnego programu nauczania uczniów z zaburzeniami

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej

Scenariusz zajęć dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej Scenariusz zajęć dla uczniów klas IV-VI szkoły podstawowej Temat: Poznaj Marię, dziewczynę, która lubi mieć plan Cele zajęć: Zapoznanie uczniów z tematyką autyzmu Zapoznanie uczniów z charakterystycznymi

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Szkoła realizuje cele i zadania wychowawcze na podstawie Ustawy o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

RAPORT EWALUACYJNY PROJEKTU MĄDRY PRZEEDSZKOLAK

RAPORT EWALUACYJNY PROJEKTU MĄDRY PRZEEDSZKOLAK RAPORT EWALUACYJNY PROJEKTU MĄDRY PRZEEDSZKOLAK PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY ZE ŚRODKÓW UNII EUROPEJSKIEJ W RAMACH PROGRAMU OPERACYJNEGO KAPITAŁ LUDZKI PRIORYTET IX ROZWÓJ WYKSZTAŁCENIA I KOMPETENCJI W REGIONACH

Bardziej szczegółowo

Powody niechęci dziecka do przedszkola można podzielić na kilka grup...

Powody niechęci dziecka do przedszkola można podzielić na kilka grup... Dlaczego dziecko nie chce iść do przedszkola? Zapytaliśmy Eksperta dlaczego maluchy nie chcą chodzić do przedszkola. Bez względu na to, czy Twój maluch buntuje się sporadycznie, czy nagminnie się awanturuje

Bardziej szczegółowo

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą Opis przypadku Wśród uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

Prawa dziecka w przedszkolu

Prawa dziecka w przedszkolu Prawa dziecka w przedszkolu Rozwój człowieka wyznacza sama ludzka natura, a w nią wpisane są prawa. Dziecko nie potrafi o siebie zadbać, potrzebuje do tego rodziców, opiekunów, dlatego naturalnymi strażnikami

Bardziej szczegółowo

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Akredytacja Państwowej Komisji Akredytacyjnej (Uchwała Nr 474/2010 z dn. 27.05. 2010r.)1111 Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska Instytut Psychologii

Bardziej szczegółowo

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania

TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH. Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Katarzyna Rewers TEST ZAINTERESOWAŃ ZAWODOWYCH Imię i nazwisko lub pseudonim.. Płeć M / K Wiek. Data badania Instrukcja Każdy z nas posiada jakieś zainteresowania i lubi wykonywać innego typu czynności,

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

KIDSCREEN-52. Kwestionariusz zdrowotny dla dzieci i młodzieży. Wersja dla rodziców

KIDSCREEN-52. Kwestionariusz zdrowotny dla dzieci i młodzieży. Wersja dla rodziców KIDSCREEN-52 Kwestionariusz zdrowotny dla dzieci i młodzieży Wersja dla rodziców Page 1 of 8 Data: Miesiąc Rok Drodzy Rodzice! Jak się czuje Pani/Pana dziecko? Czy ma jakieś problemy i zmartwienia? Na

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Respektowane są normy społeczne

Respektowane są normy społeczne EWALUACJA WEWNĘTRZNA ROK SZKOLNY 2014/2015 WYMAGANIE 5 Respektowane są normy społeczne Charakterystyka wymagania - Poziom D: Relacje między wszystkimi członkami przedszkolnej społeczności są oparte na

Bardziej szczegółowo

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci

Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Akredytacja Państwowej Komisji Akredytacyjnej (Uchwała Nr 474/2010 z dn. 27.05. 2010r.)1111 Zadania rodziców i nauczycieli w rozwijaniu zdolności dzieci Prof. dr hab. Anna Izabela Brzezińska Instytut Psychologii

Bardziej szczegółowo

PRZEDSZKOLE NIEPUBLICZNE PRZEDSZKOLE LEŚNE ul. Elizy Orzeszkowej 13, 05-500 Piaseczno KARTA INFORMACYJNA DZIECKA

PRZEDSZKOLE NIEPUBLICZNE PRZEDSZKOLE LEŚNE ul. Elizy Orzeszkowej 13, 05-500 Piaseczno KARTA INFORMACYJNA DZIECKA PRZEDSZKOLE NIEPUBLICZNE PRZEDSZKOLE LEŚNE ul. Elizy Orzeszkowej 13, 05-500 Piaseczno KARTA INFORMACYJNA DZIECKA Każde dziecko ma ogromny potencjał rozwojowy, który potrzebuje wsparcia i współpracy ze

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE 1. Tytuł innowacji Z angielskim za pan brat już od najmłodszych lat 2. Typ innowacji Programowa i organizacyjna: - wprowadzenie zajęć z języka

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Zespół ewaluacyjny w składzie: A. Czajkowski, D. Stokłosa, K. Zawarska przygotował i przeprowadził ewaluację dotyczącą współpracy

Bardziej szczegółowo

32. ZBIERAMY DANE W NASZEJ KLASIE I SZKOLE CZYLI O TYM, JAK SIĘ TWORZY WYKRESY SŁUPKOWE

32. ZBIERAMY DANE W NASZEJ KLASIE I SZKOLE CZYLI O TYM, JAK SIĘ TWORZY WYKRESY SŁUPKOWE 32. ZBIERAMY DANE W NASZEJ KLASIE I SZKOLE CZYLI O TYM, JAK SIĘ TWORZY WYKRESY SŁUPKOWE 143 Małgorzata Sieńczewska 32. ZBIERAMY DANE W NASZEJ KLASIE I SZKOLE CZYLI O TYM, JAK SIĘ TWORZY WYKRESY SŁUPKOWE

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ GRY NR 5. DLA OSÓB W WIEKU 16+

SCENARIUSZ GRY NR 5. DLA OSÓB W WIEKU 16+ SCENARIUSZ GRY NR 5. DLA OSÓB W WIEKU 16+ Gra symulacyjna nr 5: AUTOPREZENTACJA pt. Moja kariera zawodowa Cel gry: obserwacja i rozpoznanie świadomości obrazu samego siebie (autorefleksji), a także przedstawiania

Bardziej szczegółowo

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD

Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD Praca z rodzicami dziecka i nastolatka z ADHD K A T A R Z Y N A O R K I S Z S T O W A R Z Y S Z E N I E N A R Z E C Z D Z I E C I Z N A D P O B U D L I W O Ś C I Ą P S Y C H O R U C H O W Ą Moment narodzenia

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ

KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ Koncepcja Pracy Przedszkola 1 KONCEPCJA PRACY INTEGRACYJNEGO SAMORZĄDOWEGO PRZEDSZKOLA W PRZEGINI DUCHOWNEJ Dziecko chce być dobre Jeśli nie umie naucz Jeśli nie wie wytłumacz Jeśli nie może pomóż. Janusz

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II

SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Temat Nasze zmysły Jakie to wszystko ciekawe tygodniowy Temat dnia Zabawy pięciu zmysłów Matematyka jest

Bardziej szczegółowo

Dziecko małe, lekkie, mniej go jest. Musimy się pochylić, zniżyć ku Niemu - Janusz Korczak

Dziecko małe, lekkie, mniej go jest. Musimy się pochylić, zniżyć ku Niemu - Janusz Korczak Dziecko małe, lekkie, mniej go jest. Musimy się pochylić, zniżyć ku Niemu - Janusz Korczak Rok 2012 powoli dobiega do końca, a wraz z nim obchody Roku Korczakowskiego. Postać wybitnego lekarza, pedagoga

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Niepublicznym Gimnazjum im. Ks. Piotra Wawrzyniaka w Golinie w roku szkolnym 2014/15

Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Niepublicznym Gimnazjum im. Ks. Piotra Wawrzyniaka w Golinie w roku szkolnym 2014/15 Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Niepublicznym Gimnazjum im. Ks. Piotra Wawrzyniaka w Golinie w roku szkolnym 2014/15 Przedmiot ewaluacji: Formy i metodyka procesu dydaktycznego. Zespół

Bardziej szczegółowo

Dyskryminacja w lubuskich środowiskach lokalnych

Dyskryminacja w lubuskich środowiskach lokalnych Dyskryminacja w lubuskich środowiskach lokalnych Sondaż diagnostyczny został przeprowadzony przez uczestników projektu Dyskryminacja? Działam przeciw! w ich środowiskach lokalnych. W badaniu ankietowym

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA

KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA KONSPEKT ZAJĘĆ Z JĘZYKA POLSKIEGO ZŁOTA KACZKA GRUPA zaawansowana Cel ogólny: ocena decyzji podjętej przez bohatera legendy. Cele operacyjne: uczeń będzie znał legendę o Złotej kaczce w wersji współczesnej,

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klasy III d 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

projektu na wiedzę, umiejętności i postawy uczniów. Ankietę wypełniły 52 osoby: 27 dziewcząt i 25 chłopców.

projektu na wiedzę, umiejętności i postawy uczniów. Ankietę wypełniły 52 osoby: 27 dziewcząt i 25 chłopców. Wstęp RAPORT EWALUACYJNY Z ANKIET DOTYCZĄCY DŁUGOFALOWEGO WPŁYWU PROJEKTU Uczyć się, ale jak? współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Ankieta została przeprowadzona

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnętrznej dotyczącej przestrzegania norm społecznych w Szkole Podstawowej w Karpicku

Raport z ewaluacji wewnętrznej dotyczącej przestrzegania norm społecznych w Szkole Podstawowej w Karpicku Raport z ewaluacji wewnętrznej dotyczącej przestrzegania norm społecznych w Szkole Podstawowej w Karpicku Opracowała M. Janas 1 Spis treści: 1. Wprowadzenie.. s. 3. 2. Analiza... s. 5. 3. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

JAK RODZICE MOGĄ WSPIERAĆ DZIECKO ROZPOCZYNAJĄCE NAUKĘ. Opracowanie: Mariola Pierzchała- dyrektor SP 7

JAK RODZICE MOGĄ WSPIERAĆ DZIECKO ROZPOCZYNAJĄCE NAUKĘ. Opracowanie: Mariola Pierzchała- dyrektor SP 7 JAK RODZICE MOGĄ WSPIERAĆ DZIECKO ROZPOCZYNAJĄCE NAUKĘ Opracowanie: Mariola Pierzchała- dyrektor SP 7 WSTĘP Większość dzieci z niecierpliwością, ciekawością i radosnym oczekiwaniem reaguje na fakt rozpoczęcia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Szamotuły 2014 Zaktualizowany Program Wychowawczy Przedszkola Nr 3 w Szamotułach został uchwalony przez Radę Rodziców uchwałą nr 1 w dniu 21.08.2014r.

Bardziej szczegółowo

Obserwacja pracy/work shadowing

Obserwacja pracy/work shadowing Temat szkolenia nieformalnego: Obserwacja pracy/work shadowing 1. Cele szkolenia Celem szkolenia jest przyśpieszenie procesu aklimatyzacji nowego pracownika w firmie oraz podwyższenie poziomu jego kompetencji,

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Przepis na współpracę w bibliotece

Przepis na współpracę w bibliotece NARZĘDZIA Grupa fokusowa Grupa fokusowa/ dyskusja grupowa/ fokus/ zogniskowany wywiad grupowy to metoda badań jakościowych polegająca na dyskusji nad konkretnym tematem w grupie wcześniej wybranych osób.

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :)

Nazwijmy go Siedem B (prezentujemy bowiem siedem punktów, jakim BYĆ ) :) Czy potrafimy rozmawiać z dziećmi o niepełnosprawności? Czy sprawia nam to trudność? Czujemy się zakłopotani tematem? Sami nie wiemy, jak go ugryźć? A może unikamy go całkiem, skoro nas bezpośrednio nie

Bardziej szczegółowo

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń:

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń: Wymagania na poszczególne oceny z języka angielskiego dla uczniów Technikum Zawodowego, Zasadniczej Szkoły Zawodowej i Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych, Regionalnego Centrum Edukacji Zawodowej w

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować...

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Mali czytelnicy. " Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Według rozporządzenia MENiS z dn. 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego głównym celem

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI [czas trwania wywiadu do 120 minut] Ogólne wskazówki odnośnie przeprowadzania wywiadu: Pytania

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ

ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ ŚWIAT WARTOŚCI DZIECI KOŃCZĄCYCH EDUKACJĘ PRZEDSZKOLNĄ Jolanta Malanowska Powiatowy Ośrodek Edukacji w Środzie Śląskiej WYCHOWANIE DLA WARTOŚCI Potrzeby dziecka w wieku przedszkolnym potrzebuje punktu

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH im. W. Witosa W JASIEŃCU RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ ROK SZKOLNY 2013/2014

ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH im. W. Witosa W JASIEŃCU RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ ROK SZKOLNY 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH im. W. Witosa W JASIEŃCU RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ ROK SZKOLNY 2013/2014 Ewaluacja wewnętrzna dotyczy wymagania: Respektowane są normy społeczne Ocena respektowania

Bardziej szczegółowo

Internet. łączy pokolenia

Internet. łączy pokolenia Internet łączy pokolenia n Temat zajęć: Internet łączy pokolenia n Cel główny: Nawiązanie więzi międzypokoleniowej; edukacja międzypokoleniowa n Cele szczegółowe: uświadomienie dzieciom ważnej roli przewodnika

Bardziej szczegółowo