CZWARTKI NA TŁOMACKIEM: MÓJ KORCZAK Żydowski Instytut Historyczny, 5 stycznia 2012

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "CZWARTKI NA TŁOMACKIEM: MÓJ KORCZAK Żydowski Instytut Historyczny, 5 stycznia 2012"

Transkrypt

1 Krystyna Starczewska Idee wychowawcze Janusza Korczaka wobec wyzwań współczesnego świata. Jak oceniałby Korczak praktykę wychowawczą i edukacyjną dzisiejszej polskiej szkoły? Zapis [z niewielkimi skrótami] wykładu z okazji inauguracji Roku Janusza Korczaka w Żydowskim Instytucie Historycznym Dzień dobry Państwu - nie spodziewałam tak wielkiego audytorium, jestem nieco stremowana, tym bardziej, że widzę tu wspaniałych znawców osoby i idei Korczaka. Dlaczego tak ważny jest Rok Janusza Korczaka? Myślę, że w tej chwili dzieci i ich wychowawcy zbyt mało wiedzą o Korczaku, więc bardzo dobrze, że Rok Korczakowski przybliży jego postać nam wszystkim, a przede wszystkim tym z nas, którzy zajmują się wychowaniem dzieci i młodzieży. Korczak był pisarzem, lekarzem i wychowawcą - trudno powiedzieć, który z uprawianych przez niego zawodów był dla niego najważniejszy. Korczak jest po prostu Korczakiem - żywą osobą, której poznanie jest niesłychane ważne, żeby zrozumieć sens jego działalności w tych trzech dziedzinach. Literatura - teksty pisane przez Korczaka są świadectwem jego pomysłów pedagogicznych, jego działalność wychowawcza jest realizacją tego, co przedtem ujął w artykułach i utworach literackich, a jego działalność jako lekarza jest z tym wszystkim nieodłącznie związana. Kiedy w roku 1898 Korczak zdecydował się rozpocząć studia medyczne, miał już za sobą pierwsze próby literackie i mówił o sobie, że będzie pisarzem. Karierę literacką zaczął bardzo wcześnie, już w szóstej klasie gimnazjum drukował swoje teksty w satyrycznoilustrowanym piśmie Kolce ( wybór tych tekstów ukazał się po kilku latach w zbiorze Koszałki opałki ). Mniej więcej w tym samym czasie wysłał swój pierwszy utwór dramatyczny Którędy? na konkurs literacki im. Ignacego Paderewskiego i otrzymał nagrodę. Swoją pracę konkursową podpisał pseudonimem zaczerpniętym z powieści Kraszewskiego Historia o Janaszu Korczaku i pięknej Miecznikównie.. Dramat zaginął, o

2 nagrodzie zapomniano, ale nieco zmieniony pseudonim Janusz Korczak pozostał na trwałe. Dzisiaj wszyscy wiedzą, kim jest Janusz Korczak, choć zapewne wielu ludzi nie wie, kto to - Henryk Goldszmit. Podjęcie studiów na wydziale medycyny Cesarskiego Uniwersytetu nie kolidowało w świadomości Korczaka z jego planami kariery literackiej. Pisał : Pisarz, moim zdaniem, powinien mieć nie tylko ambicje poznawania, lecz i leczenia dusz ludzkich, powinien być wychowawcą, jak np. nasz Prus, żeby zaś być wychowawcą, trzeba być diagnostą. Medycyna ma tu bardzo dużo do powiedzenia. Tak więc nie oddzielał swojego powołania jako lekarza od swego powołania jako pisarza, a potem od wykonywanego przez siebie zawodu wychowawcy: wszędzie musi być diagnostyka, wszędzie musi być dokładne badanie, zanim się postawi jakiś wniosek. I wszystko polega na tym, żeby leczyć. Kogo leczyć? Leczyć społeczeństwo, leczyć świat, który w opinii Korczaka był chory. Mam dziś mówić o Korczaku jako wychowawcy, ale mówić o Korczaku jako wychowawcy to jednocześnie mówić o Korczaku jako pisarzu i o Korczaku jako lekarzu. Igor Newerly, bliski jego przyjaciel, potem redaktor Małego Przeglądu (Korczak powierzył to pisemko redagowane dla dzieci i przez dzieci właśnie Newerlemu), podsumowując współpracę z Korczakiem, powiedział: Janusz Korczak nie mieści się w żadnym z trzech zawodów, jakie uprawiał. Nie tylko znakomity pisarz, nie tylko wychowawca reformator i doskonały lekarz: ktoś znacznie bardziej znaczący dla świata niż te trzy zawody. Całą swoją osobowością, drogą życia i śmiercią, stał się fenomenem ogólnoludzkim, mobilizującym dobre uczucia i pragnienia, łączącym w jednoznacznym przekazie człowieczeństwa ludzi różnych narodowości, wyznań, przekonań. I to jest chyba głęboka prawda. Rzeczywiście, Korczak jest kimś, kto łączy, a nie dzieli. Łączy Żydów i Polaków, łączy dzieci i dorosłych, łączy ludzi o lewicowych i konserwatywnych poglądach, łączy czymś nieuchwytnym, trudnym do zdefiniowania, czymś co można by nazwać głęboką miarą człowieczeństwa. Korczak jeszcze jako student medycyny został zatrudniony w szpitalu Bersonów i Baumanów. To był jedyny szpital w Warszawie, który przyjmował za darmo, chore dzieci żydowskich nędzarzy. Korczak miał tam stanowisko tak zwanego - lekarza miejscowego, takiego lekarza, który jest właściwie od wszystkich spraw i pełniąc tę funkcję zetknął się z poczuciem bezradności wobec nędzy i wykluczenia dzieci. Pod wpływem doświadczeń szpitalnych zaczęła dojrzewać w nim myśl, że trzeba robić coś więcej, niż tylko pracować jako lekarz i trzeba robić coś więcej, niż tylko pisać. W czasopismach lekarskich publikował

3 bardzo ostre artykuły na temat sytuacji zdrowotnej dzieci w Polsce. W 1900 roku rozpoczął współpracę z Uniwersytetem Latającym, tajną polską uczelnią. Tam zetknął się z ludźmi, z którymi później współpracował w piśmie Głos - z Nałkowskim, z Krzywickim, z Dawidem. Tam także poznał młodego poetę Licińskiego, z którym zaczął odbywać wędrówki po Warszawie. Znamiennym rysem osobowości Korczak było to, że nie pisał, nie mówił i nie robił niczego, czego własną ręką nie dotknął, czego skrupulatnie nie zbadał. Tak więc teraz zaczął badać sytuację, w jakiej żyją warszawskie dzieci. Z Licińskim odbywał niesamowite wędrówki po zaułkach Warszawy, po miejscach wyklętych, poznawał zapijaczone, zdemoralizowane rodziny, wchodził w tę nędzę coraz głębiej. Owocem tych wędrówek stała się dla Korczaka idea zmian, które są niezbędne, aby ratować dzieci skazane na społeczne wykluczenie. W 1904 roku Korczak rozpoczął publikacje w odcinkach powieści - Dziecko salonu. Bohater tej powieści, chłopiec wychowany w dobrych, luksusowych warunkach salonu warszawskiego, poznaje to, co poznał Korczak spacerując z Licińskim po Warszawie. To znaczy poznaje nędzę, biedę, beznadziejną sytuację wielu dzieci i postanawia skończyć ze swoją luksusową izolacją od świata nędzy. Tak rodzi się charakterystyczna dla działalności Korczaka idea, którą można nazwać ideą solidarności z wykluczonymi. My, to znaczy ci, którym wiedzie się lepiej, powinniśmy pamiętać o tych, którzy znajdują się w warunkach skrajnie złych. To jest postawa bohatera powieści i to jest postawa samego Korczaka. Ale to nie wystarcza. Poznanie sytuacji dziecka opuszczonego, dziecka wychowującego się na ulicy, każe Korczakowi wejść w bliższy z tym dzieckiem kontakt. Ukazują się w druku, także w Głosie Migawki Korczaka wywiady przeprowadzane bezpośrednio z dziećmi ulicy. Mamy teraz w Warszawie na przykład dzieci romskie, które żebrzą na ulicach, czy komuś z nas przyszło kiedyś do głowy, żeby przykucnąć i pogadać z takim dzieckiem: co ono właściwie tu robi, kim ono jest, co myśli. Korczak przeprowadza takie właśnie rozmowy z dziećmi żebrzącymi, z małymi gazeciarzami, z małymi złodziejaszkami, którzy żyją z tego, że coś komuś z kieszeni wyciągną. I te wywiady zamieszcza w prasie. Chyba po raz pierwszy dzieci z takich środowisk i tak żyjące zabierają głos publicznie i ich głos trafia do ludzi. To wszystko skłania Korczaka do tego, żeby wejść jeszcze głębiej w środowisko dziecięce i buduje stopniowo jego motywacje do podjęcia działalności wychowawczej. Jeszcze jednak zanim podejmie świadomie zawód wychowawcy, próbuje swych sił jako opiekun na koloniach letnich dla najbiedniejszych dzieci. Wyjeżdża do Michałówki z dziećmi żydowskimi i do Wilhelmówki z dziećmi polskimi. Te kilkakrotne wyjazdy,

4 poznanie trudności, jakie wiążą się z pracą z dzieckiem zdemoralizowanym przez nędze i wykluczenie, z dzieckiem, które nigdy nie miało dostatecznej opieki, otwiera przed Korczakiem perspektywę dalszej już w pełni świadomej działalności wychowawczej. I wtedy właśnie zdecyduje się na rzecz zupełnie zasadniczą w swoim życiu, w porozumieniu z żydowskim Towarzystwem Pomoc dla Sierot zaczyna myśleć nad zbudowaniem domu, dużego domu, dla dzieci bezdomnych i pozbawionych opieki. I tak powstaje Dom Sierot. 7 października 1912 dzieci sprowadzają się już do prawie gotowego domu na Krochmalnej, a Korczak decyduje się zostać dyrektorem tego domu. W liście do Zylbertala, wysłanym do Palestyny, wspomina moment, kiedy podjął tę decyzję. Zanim został dyrektorem Domu Sierot, wyjechał do Londynu, żeby poznać różne działające w Anglii systemy i instytucje wychowawcze i wtedy właśnie, jak pisze do Zylbertala, decyzja zapadła. Podjąłem decyzję, by nie zakładać własnej rodziny, nie mieć żony, nie mieć własnych dzieci, tylko wszystkie siły, jakie mi zostały, poświęcić tym dzieciom, które będą pod moją opieką. Była to decyzja na całe życie, której do końca pozostał wierny. Domem Sierot kieruje Korczak do śmierci, czyli przez trzydzieści lat. Przez te lata zbuduje, w oparciu o codzienną praktykę a nie o teoretyczne rozważania, swój system wychowawczy. W kierowaniu Domem Sierot pomaga mu Stefania Wilczyńska - bez jej pomocy trudno byłoby Korczakowi poradzić sobie z ogromem zadań organizacyjnych i wychowawczych. Stefania Wilczyńska związana będzie z Domem Sierot, podobnie jak Korczak, przez trzydzieści lat - razem z Korczakiem i dziećmi zginie w Treblince. Jedyną przerwą w trzydziestoletniej pracy wychowawczej w Domu Sierot był dla Korczaka czas I Wojny Swiatowej. Korczak został zmobilizowany i jako lekarz służył w lazaretach polowych na froncie wschodnim. W czasie działań wojennych poznał Marynę Falską, pedagoga i wychowawcę, późniejszą założycielkę Naszego Domu sierocińca dla dzieci polskich, z którym Korczak będzie przez lata blisko współpracować. Jaki program wychowawczy realizował Korczak w kierowanym przez siebie Domu Sierot? Myślę, że cały program wychowawczy Korczaka da się streścić jednym, wypowiedzianym przez niego, zdaniem. Jest to zdanie bardzo proste: Dziecko nie dopiero będzie, ale już jest człowiekiem. Wydaje się banał, ale ten pozorny banał określa całą, z istoty swej rewolucyjną, pedagogikę Korczaka. Bo uświadommy sobie, jak często myślimy o wychowaniu jako o formowaniu, kształtowaniu, tworzeniu przyszłego człowieka. Jak często myślimy, że jako wychowawcy otrzymujemy do rąk jedynie materiał, z którego mamy według określonego wzoru dopiero uformować człowieka. Rozmaite organizacje

5 polityczne, partie, kościoły są przekonane, że należy formować wychowanków zgodnie z głoszoną przez nie jedynie słuszną ideologią, chodzi o ukształtowanie ludzi, którzy będą wyznawcami tej właśnie ideologii. Wychowanie nie jest dla Korczaka formowaniem przyszłego człowieka według z góry przyjętego wzoru. Jeżeli dziecko już jest człowiekiem, tak jak my, to należy najpierw je poznać, a następnie podjąć z nim dialog. Szukać właściwej metody wychowawczej to szukać dróg porozumienia z małym człowiekiem, szukać właściwej współpracy z nim, opartej na szacunku i wzajemnym porozumieniu. Zanim podejmiesz jakieś działania wychowawcze poznaj tego, z kim będziesz współpracował. To się wydaje banalne, ale to jest zasadnicza reforma sposobu podejścia do wychowania. Korczak w swoje książce Jak kochać dziecko zwraca się takimi oto słowy do wychowawcy: Bądź sobą i czujnie przyglądaj się dzieciom wówczas, gdy sobą być mogą. Przyglądaj się, nie żądaj, bo nie zmusisz żywego, zaczepnego dziecka, by było skupione i ciche. Nieufne i chmurne nie stanie się nagle szczere i wylewne. Ambitne i oporne nie będzie łagodne i uległe. Wychowawca powinien zbliżać się do dziecka nie z decyzją ja z ciebie zrobię człowieka, lecz z badawczym pytaniem, czym być możesz, człowiecze?. I to jest zasadnicza myśl pedagogiczna Korczaka. To jest myśl, która nakazuje nam, wychowawcom, przede wszystkim znaleźć sposób, żeby poznać dziecko, poznać jego słabe i mocne strony, poznać jego lęki i ambicje, poznać jego sposób komunikowania się ze światem i starać się odnaleźć drogę do wzajemnego porozumienia. Dziecko jest dla Korczaka osobą, już to malutkie, już to, które się rodzi jest osobą, a nie jedynie materiałem na przyszłego człowieka. Inaczej ssie jedno, inaczej drugie, inne ma skłonności jedno, inne drugie. Dobra matka to matka, która umie rozpoznać to, co jest cechą charakterystyczną tego małego człowieka, który przyszedł na świat. Podstawą dla właściwego wychowania jest według Korczaka - zaufanie, miłość i szacunek dla dziecka. Jeżeli nie ma w tobie zaufania, miłości i szacunku dla dziecka, jeżeli z góry uważasz, że trzeba ostro, bo dziecko to diabeł wcielony, którego trzeba dopiero zmusić, by stało się normalnym człowiekiem, jeżeli nie masz szacunku dla tej małej istoty, jeśli nie ma w tobie do niej miłości, to lepiej zajmij się innym zawodem niż wychowywaniem dzieci. W drukowanym w Wędrowcu w 1900 roku artykule Dzieci i wychowanie Korczak pisał: Dziecko uznane zostało za człowieka, za istotę, z którą należy się liczyć, nie wolno wieść jej na smyczy, lecz należy kierować nią umiejętnie, z rozwagą, wysiłkiem. W Domu Sierot jest ponad setka dzieci, podejście indywidualne, owszem, ale trzeba też pomyśleć o tym, jak organizować tę wielką gromadę. W 1919 roku powstaje Nasz Dom - sierociniec dla

6 dzieci polskich, na początku zlokalizowany w Pruszkowie, potem po kilku latach przeniesiony na Bielany w Warszawie. Korczak dzieli pracę w Domu Sierot ze stałą obecnością w Naszym Domu, współpracuje z Maryną Falską, która Naszym Domem kieruje. Problem jest identyczny: i tu, i tam trzeba pomyśleć o tym, jak zorganizować system wychowawczy. Nie wystarczy indywidualne podejście, nie wystarczy samo zrozumienie, że dziecko jest człowiekiem i trzeba, wchodząc z nim w dialog, pomagać mu stać się sobą, ale trzeba teraz te prawdy przełożyć na działania w tak trudnych warunkach, jak dom wypełniony przez ponad setkę dzieci. Korczak mówi o tym tak: Pragniemy zorganizować społeczeństwo dziecięce na zasadach sprawiedliwości, braterstwa, równych praw i obowiązków. Zamiast karności ład, zamiast przymusu dobra wola, zamiast morałów samodoskonalenie. Ładnie powiedziane, ale jak to wykonać? Korczak wspomina, że kiedy dzieci znalazły się w pięknym budynku na Krochmalnej, to pierwszą ich akcją było niszczenie wszystkiego, rozwalanie, psucie. Normalne. Weszły z ulicy do ładnego, ale obcego im domu i czego innego można się było po nich spodziewać? Korczak odkrywa, że wychowanie w zbiorowości musi opierać się nie na nakazach i restrykcjach lecz na samodzielnej aktywności dzieci, którym trzeba stworzyć szansę, aby mogły poczuć się odpowiedzialne za tworzoną z innymi wspólnotę. Jak do tego doprowadzić? Przymus, ostra dyscyplina, działania na rozkaz, ten przysłowiowy pejcz w wychowaniu, rodzi bunt i chęć przeciwstawiania się nakazom, do niczego więc nie prowadzi, niweczy wręcz te idee, o które Korczakowi w wychowaniu chodziło. Aby pozostać w zgodzie z tymi ideami, trzeba szukać sposobu, aby dzieci poczuły się gospodarzami miejsca, w którym się znalazły, aby poczuły, że to jest ich miejsce i zaczęły ponosić za nie odpowiedzialność. I tu zaczyna się rodzić projekt organizacji życia zbiorowości dziecięcej, który stanowi dla nas wzór do dziś niezrealizowany. W zbiorze praw Domu Sierot czytamy: Dyrektor i wychowawcy odpowiadają za realizację prawa przed wychowankami, czyli przed dziećmi. Ostateczną instancją są więc dzieci, bo to przecież jest ich dom. Żeby można było odpowiadać za realizowanie nakazów prawa, trzeba powołać instytucję, która może oceniać, jak człowiek wykonuje prawo. Stąd pomysł sądu, sądu dziecięcego, przed który można powołać każdego, kto prawo naruszy. Korczak sam wielokrotnie stawał przed sądem powołany za różne działania, które naruszały prawa dzieci. Nie czuł się tym ani zażenowany, ani upokorzony, przeciwnie, był zadowolony, że sąd działa

7 właściwie. Sąd dziecięcy w Domu Sierot uczył z jednej strony pełnej wspaniałomyślności, a z drugiej pełnej odpowiedzialności. Następnym krokiem do upodmiotowienia dziecięcej społeczności był podział zadań, właściwy podział funkcji. Korczak zauważa, że dorośli, jeśli cokolwiek robią, biorą za to wynagrodzenie, a dzieci są zmuszane do wykonywania gratis różnych czynności. Wprowadził więc wynagrodzenia dla dzieci. Były to wynagrodzenia w różnej formie, czasem w formie pieniężnej - to nie były wielkie pieniądze, ale zamiast kieszonkowego można było zarobić kilka groszy, wykonując jakieś prace. Czasem były to wynagrodzenia w formie pochwał, w formie wręczanych dzieciom kartek z wyrazami podziwu, czasem wywieszenie na tablicy nazwisk tych, którzy wspaniale pełnili dyżury, ale i tych, którzy robili to gorzej. Dzieci powoli wciągały się w odpowiedzialność za wspólnie tworzony dom. Rodziła się w ten sposób społeczność nie poddanych, kierowanych przez dorosłych, których trzeba bezwzględnie słuchać z lęku przed karą, ale społeczność obywatelska, społeczność ludzi odpowiedzialnych za tworzoną z innymi wspólnotę. Tworzenie dziecięcej społeczności obywatelskiej jest niesłychanie ważną ideą, która do tej pory raczej nie funkcjonuje w naszych instytucjach wychowawczych. Przeciwnie, lansowany jest pogląd, że wszelkie zło, które się dzieje w naszych szkołach i zakładach wychowawczych, wynika z tego, że jest zbyt mała dyscyplina, zarzuca się wychowawcom i nauczycielom, że postępują za mało ostro i są nie dość konsekwentni w karaniu ostrzej, ostrzej, karać, karać, karać! Autorytarny system wychowawczy rodzi jednak albo bunt, albo kształtuje osobowość zewnątrzsterowną, reagującą wyłącznie na rozkazy, niezdolną do podejmowania własnej odpowiedzialności za cokolwiek. Zasady wychowawcze funkcjonujące w Domu Sierot, starał się Korcza wprowadzać także w Naszym Domu kierowanym przez Marynę Falską. Pod koniec 1936 roku doszło jednak do rozejścia się jego i Maryny Falskiej. Ich spór zaczął się jeszcze w czasach powstawania Naszego Domu i dotyczył wówczas problemu wygospodarowania pomieszczenia na kaplicę. Korczak uważał, że w domu chrześcijańskich dzieci powinna istnieć kaplica. Falska, lewicowa działaczka i zdeklarowana ateistka, była temu zdecydowanie przeciwna. Korczak był przekonany, że każdy człowiek ma prawo wybierać sam, co jest dla niego ważne, ma prawo do wyznawania religii, do wyboru przekonań, ma prawo do wewnętrznej wolności, a dziecko, zwłaszcza osierocone dziecko, potrzebuje takiego miejsca, jeśli wierzy, gdzie może wypłakać się przed Bogiem, gdzie może też się odosobnić i pomyśleć nad swoim życiem. W Domu Sierot, chociaż Korczak sam nie był

8 ortodoksyjnym wyznawcą judaizmu, wszystkie święta żydowskie były respektowane, uważał, że osadzenie w tradycji jest dla dzieci bardzo ważne. Niektóre dzieci wywodziły się z religijnych domów, chodziło o to, żeby w Domu Sierot miały to samo, co miały u siebie i żeby tę ich rodzinną tradycję podtrzymywać. Ale z równym zapałem i równym przekonaniem mówił o tradycji chrześcijańskiej w domu dla dzieci chrześcijańskich. Ubolewał zresztą nad tym, że te domy są rozłączone. Był zdecydowanym rzecznikiem wielokulturowości, która uczyłaby tolerancji wobec różnych, także religijnych, tradycji i była dopełnieniem indywidualnego podejścia i szacunku dla każdego dziecka. Mówiąc krótko Korczak był przeciwnikiem wychowania autorytarnego narzucającego dzieciom ideologię wychowujących ich dorosłych. Był w ogóle przeciwnikiem wychowania, które narzuca jakąkolwiek ideologię. Mówiąc o istniejących systemach wychowawczych wyodrębniał cztery, jak to określał, tereny wychowawcze. Charakteryzował je w następujący sposób: Teren dogmatyczny: tradycja, autorytet, obrządek, nakaz jako prawo bezwzględne, mus jako imperatyw życiowy. Teren pozoru i kariery: życie jako węszenie i zabieganie, kierowane przez nienasyconą próżność, drapieżność, zawiść i złość. Teren ideowy: radość działania, zapał i entuzjazm twórczości. Teren pogodnego używania: pogoda, życzliwość, dobroć. Wiele szkół i zakładów wychowawczych to do dziś tereny dogmatyczne, w których oddziaływania wychowawcze mają charakter jednoznacznie autorytarny. Korczak był takim działaniom zdecydowanie przeciwny. Ale zmiana terenu dogmatycznego na teren pozoru i kariery wcale nie jest zmianą na lepsze. Wychowanie staje się teraz po prostu kreowaniem wyścigu szczurów, dopingowanym przez rodziców: ty musisz być lepszy od innych. Wychowawca pobudza dzieci do większej pracy, czy wysiłku, przez podniecanie wzajemnej rywalizacji. Wtedy wszyscy dookoła stają się wrogami wrogami są koledzy, którzy osiągają lepsze wyniki, wrogami są nauczyciele, którzy stawiają złe stopnie. Myślę, że gdyby Korczak patrzył na dzisiejsze szkoły, to często nie mógłby określić inaczej stosowanych w nich metod wychowawczych niż jako działań charakterystycznych dla terenu pozoru i kariery Własny ideał oddziaływań wychowawczych określał Korczak jako to teren ideowy. Na tym terenie wychowawca to człowiek, który sam cieszy się z tego, co robi, i uczy innych radości działania, zapału i entuzjazmu twórczości. Każde dziecko, póki jego zainteresowania nie zostaną zabite nakazem, przymusem robienia czegoś, czego nie lubi, każde dziecko, jak mu się przyjrzeć, powiada Korczak, ma w sobie zapał i napęd twórczy. Jest ciekawe wszystkiego, co je otacza, chce poznawać, działać, tworzyć. Szkoła te twórcze impulsy często

9 skutecznie niszczy. W związku z tym powrót do potrzeb twórczych dziecka powinien być podstawą dobrze zorganizowanego działania wychowawczego. Na takich przesłankach opierały się własne działania Korczaka jako wychowawcy. Jednocześnie z realizowaniem swoich idei wychowawczych Korczak nie przerywał pracy lekarskiej i pracy literackiej. W latach dwudziestych ukazują się kolejno jego najważniejsze książki dla dzieci: Król Maciuś Pierwszy, Maciuś na wyspie bezludnej, Bankructwo małego Dżeka, Kiedy znów będę mały. Korczak ma potrzebę pisania książek dla swoich wychowanków. Odkrywa także, że bardzo ważne dla budowania wspólnoty dziecięcej jest to, żeby dzieci mogły się wypowiadać nie tylko w rozmowie, ale żeby mógł zostawać na piśmie ślad ich myślenia, ich rozumowania. Stąd w Domu Sierot powstaje gazetka. Korczak wydaje nawet broszurę na temat gazety uczniowskiej, O gazecie szkolnej, dowodząc, że w każdej szkole powinna być gazeta redagowana przez dzieci. Postanawia założyć tego typu gazetę ogólnopolską. Jest rok pismo inteligencji żydowskiej Nasz Przegląd wyraża zgodę na wydawanie co tydzień dodatku dla dzieci. Korczak, zgodnie ze swoimi ideami pedagogicznymi, tworzy nie pisemko dla dzieci redagowane przez dorosłych, ale pismo redagowane i pisane przez dzieci. Mały Przegląd jest ewenementem na skalę europejską to chyba pierwsze czasopismo, którego autorami i redaktorami są same dzieci. Gazeta ma niesłychane powodzenie, dzieci piszą, korespondują, robią wywiady ze sobą, tradycja domów żydowskich ożywa, bo dzieci opisują święta, które obchodzą z rodzicami, opisują także różne przykre sprawy związane z narastającym w latach trzydziestych antysemityzmem. W 1930 roku Korczak powierza opiekę nad pismem Igorowi Newerlemu, co tydzień przychodzi jednak na zebrania redakcji i ma z małymi redaktorami stały kontakt. Idea gazety dla dzieci redagowanej przez same dzieci jest Korczakowskim pomysłem wartym, jak sądzę, powtórzenia. Nowym medium, w którym Korczak zacznie przekazywać swoje idee staje się radio. Nie było wtedy telewizji, gdyby była, to Korczak na pewno by się w niej pojawiał, bo dla niego sprawą niezwykle ważną było trafianie do ludzi w możliwie najszerszym zakresie z ideami dotyczącymi dzieci i wychowania. Od 1934 roku ma Korczak stałą audycję radiową Gadaninki Starego Doktora. W 1936 roku radio na fali wzrastającego w Polsce antysemityzmu zrywa z Korczakiem współprace, żeby wrócić do niej w 1938 roku niedługo przed wybuchem wojny. Tuż przed wojną ukazuje się zbiór gadaninek Starego Doktora pt. Pedagogika żartobliwa.

10 Rok getto. Korczak nie zakłada opaski, chociaż wie, że za to grozi śmierć. Kiedy idzie upominać się o wóz ziemniaków, który Niemcy zarekwirowali w czasie przeprowadzki Domu Sierot do getta, jest ubrany w mundur polskiego oficera i nie ma opaski. Ląduje na Pawiaku, ociera się o śmierć, ale to też nie skłoni go do tego, żeby tę opaskę nosić. Korczak ze wszystkich sił stara się zorganizować swoim dzieciom w getcie w miarę normalne warunki życia. W Domu Sierot mimo grozy otoczenia realizowany jest dotychczasowy program wychowawczy. Wyrazem wierności ideom, w których Korczak wychowywał swoje dzieci, jest przysięga, którą składają jego wychowankowie na sztandar Domu Sierot w czasie uroczystości na cmentarzu. Przysięgają, że będą żyć w miłości do ludzi, w prawdzie i pokoju. 18 lipca 1942 roku, a więc niedługo przed śmiercią dzieci i doktora w Treblince, w Domu Sierot wychowankowie Korczaka wystawiają Pocztę Rabindranatha Tagore sztukę o umierającym chłopcu. Zapytany o wybór tej sztuki Korczak wyjaśnia, że chce przygotować dzieci do spokojnego przyjmowania Anioła Śmierci. W tych strasznych warunkach Korczak raz jeszcze potwierdza swoją wychowawczą ideę - poważnego, przepojonego szacunkiem stosunku do dziecka, z którym trzeba rozmawiać w sposób otwarty o tym nawet co najtrudniejsze. Ostatnim dziełem Korczaka jest pisany w getcie Pamiętnik. Korczak przygląda się całemu swemu życiu, analizuje motywy swoich działań i decyzji, wspomina to, co było dla niego szczególnie ważne, a także to, co było szczególnie bolesne. Opowiada więc o swoim dzieciństwie i młodości naznaczonej psychiczną chorobą, a potem śmiercią ojca. Wspomina swoje lęki przed możliwością dziedziczenia obłędu. Wspomina też o tym, jak dane mu było doświadczyć po śmierci ojca nagłej zmiany sytuacji życiowej, bo oto z syna zamożnej inteligenckiej rodziny stał się chłopcem, który musiał sam zarabiać na życie swoje i najbliższych. Może związane z tą zmianą przeżycia stały się głównym źródłem jego wrażliwości na los wykluczonych? Wspomina też najtragiczniejszą sprawę w swoim życiu śmierć ukochanej matki. Matka Korczaka pielęgnowała go, gdy podczas wojny dwudziestego roku zaraził się w lazarecie polowym tyfusem i zmarła zaraziwszy się od niego. Korczak mówi o nękającym go poczuciu winy za śmierć matki i powtarzających się z tego powodu myślach samobójczych. Straszliwa rzeczywistość warszawskiego getta staje się dla Korczaka ostatnim tragicznym elementem jego drogi życiowej nie zmienia jednak nic w systemie jego wartości. W dalszym ciągu szacunek dla człowieka niezależnie od jego pochodzenia stanowi w tym systemie wartość podstawową. Świadczą o tym ostatnie słowa Korczaka zapisane w Pamiętniku na kilka dni przed śmiercią: Podlewam kwiaty, moja łysina w oknie

11 taki dobry cel. Ma karabin. Dlaczego stoi i patrzy spokojnie? Nie ma rozkazu. A może był za cywila nauczycielem na wsi, może rejentem, zamiataczem ulic w Lipsku, kelnerem w Kolonii? Co by zrobił, gdybym mu kiwnął głową? Przyjaźnie ręką pozdrowił? Może nawet nie wie, że jest tak, jak jest? Mógł przyjechać wczoraj dopiero z daleka..., i kilka wersetów wyżej: Nikomu nie życzę źle, nie umiem, nie wiem, jak to się robi. Te słowa nie wymagają komentarza odsłaniają raz jeszcze to, co było głównym rysem osobowości Korczaka jego odporną na zło świata życzliwość dla ludzi, po prostu jego dobroć. Teraz postawić powinniśmy pytanie, jak odnieść idee wychowawcze Korczaka, do czasów, w których żyjemy. Jak mają się wyzwania świata współczesnego do pedagogicznej myśli Korczaka? Pewien pan w radiu zapytał mnie, czy Korczakowskie idee zachowały do dziś jakąkolwiek aktualność, czy są już tylko reliktem przeszłości. Odpowiedziałam mu, że idee wychowawcze Korczaka są według mnie właśnie dziś szczególnie aktualne. Wychowanie we wzajemnym szacunku, w tolerancji dla odmienności kulturowej, w akceptacji różnorodności i solidarności wobec innych od nas, a potrzebujących naszej pomocy to wyzwania, przed którymi stajemy na co dzień. Chodzi o to, żeby mniej było wrogości wzajemnej, żeby ludzie byli dla siebie życzliwi, żeby lepiej się rozumieli, żeby znajdowali radość w twórczym działaniu, odkrywając to, co jest ich prawdziwą, wewnętrzną potrzebą. Wychowanie w duchu Korczakowskich idei jest właśnie odpowiedzią na tego typu wyzwania. W tej chwili na przykład istotnym problemem w Europie, a także w Polsce, jest duży napływ uchodźców i imigrantów z zupełnie innych środowisk kulturowych. Bardzo niepokojącym zjawiskiem jest w związku z tym odradzająca się tu i ówdzie ksenofobia, której można przeciwdziałać tylko przez mądre wychowanie uczące szacunku dla człowieka niezależnie od jego pochodzenia etnicznego, wyznania i kultury. Bardzo ważną sprawą jest także zagrożenie wykluczeniem społecznym dużej liczby dzieci. Nie jest bowiem prawdą, że żyjemy w społeczeństwie ludzi równych i mających jednakowy dostęp do edukacji. Bardzo poważnym problemem jest nadal sytuacja dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej, żyjących w źle funkcjonujących domach dziecka i nie mających szans w przyszłości na normalne życie w społeczeństwie. Problemem są także placówki wychowawcze i szkoły, które niszczą osobowość dzieci przez autorytarny system wychowawczy. Próbując reagować na tego typu zjawiska powinniśmy jak najbardziej korzystać z doświadczeń przekazanych nam przez Korczaka. Skoro temat mojego wystąpienia brzmi - Mój Korczak - chciałabym powiedzieć także kilka słów o swoich osobistych doświadczeniach z Korczakiem, które trwają już prawie

12 50 lat. Zaczęło się na studiach, kiedy wyszedł pierwszy wybór jego pism. Byłam jego tekstami zafascynowana i postanowiłam zostać nauczycielką. Zaczęłam od szkoły podstawowej na dalekim odludziu, gdzie chodziły dzieci z rodzin patologicznych, ogółem bardzo trudna młodzież. Przepojona myślami Korczaka taką szkołę właśnie sobie wybrałam lecz to, z czym się zetknęłam, okazało się porażające. Proszę sobie wyobrazić: do klasy wchodzi spóźniony chłopczyk, któremu strużka krwi cieknie po szyi. Pytam: Co ci się stało?! Α οn: byłem na rozmowie u dyrektora. Dyrektor tej szkoły miał po prostu zwyczaj podnosić niegrzecznych chłopców za uszy. Pan Rzecznik kiwa głową, ale nie było wtedy Rzecznika Praw Dziecka, natomiast uszy się po prostu w szkole obrywało. Pierwsze zebranie z rodzicami: byłam młoda, wiec niektórzy tatusiowie, którzy przyszli, bardzo mocno pachnąc alkoholem, doszli do wniosku, że na pewno nie dam sobie z ich dziećmi rady. I wtedy jeden z nich zaproponował: Psze pani, pani się nie martwi. Pani tak: zapisuje na kartce, bo to kanalie te nasze dzieci, a co piątek jeden z nas będzie przychodził i w dupę da tyle razy pasem, ile pani sobie będzie życzyła. To były oczywiste metody wychowawcze i dla dyrektora, i dla rodziców. Istotnie było prawdą, że nie umiałam sobie na początku dać rady z rozwrzeszczanymi dziećmi. Wychowywane przez bijących ojców i ciągnących za uszy dyrektorów reagowały tylko na siłę. Stoję więc przed tą niesforną gromadą i pytam sama siebie: co by Korczak zrobił? co by Korczak zrobił? I mam bajka! On w takich sytuacjach opowiadał po prostu dzieciom wciągające, fascynujące historie. Zaczęłam więc, jak Korczak, opowiadać historyjkę, której najbardziej intrygujący moment wypadł w chwili, gdy rozległ się dzwonek na zakończenie lekcji. Oto bohater wisi na jednej ręce na drugim piętrze i nie wiadomo, czy się utrzyma. I co się stanie, co się stanie, proszę pani?! - pytają uczniowie. Jak na następnej lekcji będziecie pracować 35 minut bardzo porządnie, to będzie dalszy ciąg. I rzeczywiście, nagle się okazuje się, że te moje rozwrzeszczane dzieciaki potrafią być grzeczna jak aniołki, bo po prostu są bardzo ciekawe, co będzie dalej. A ja wymyślam przez cały rok tę historię i opowiadam ją tak, żeby warto było usłyszeć jej dalszy ciąg na następnej lekcji. Jaki ten Korczak mądry: przy pomocy opowieści można dzieci doprowadzić do ładu nie potrzeba pasa i obrywanych uszu. Raz obudzona ciekawość zaowocowała aktywnością, której trudno się było przedtem spodziewać dzieci z tej mojej klasy przygotowały i wystawiły sztukę wzbudzając zachwyt nie tylko swoich tatusiów ale i dyrektora. Potem pracowałam ze starszą młodzieżą w liceum. Zgodnie z duchem pedagogiki Korczaka nie stosowałam w praktyce autorytarnych metod obowiązujących w

13 zideologizowanym szkolnictwie PRL-u. Moi uczniowie mówili na lekcjach to, co myśleli, każdy miał prawo do własnego zdania i własnej opinii. Oceniany był wyłącznie za samodzielność myślenia i umiejętność argumentacji. Dyskusje przenosiły się poza lekcje, spotykaliśmy się na kółku filozoficznym, gdzie uczniowie poznawali różne systemy filozoficzne, a nie jedynie słuszną ideologię, czyli marksizm. Niestety skończyło się to źle. Po czterech latach takiej praktyki wychowawczej przyszła matura. Temat dotyczył tradycji patriotycznych, chodziło oczywiście o tzw. patriotyzm socjalistyczny. Dwie moje uczennice, przyzwyczajone do samodzielnego myślenia i do prezentowania w pracach własnych przekonań, napisały wypracowania maturalne, które uznane zostały za jednoznacznie wrogie ideologicznie. Jedna z tych prac odwoływała się we wstępie do piętnowanego przez władze listu polskich biskupów do biskupów niemieckich, który zaczynał się od pamiętnych słów: wybaczamy i prosimy o wybaczenie. Dziewczynka rozważała problem relacji pomiędzy wartościami chrześcijańskimi a miłością do ojczyzny, pytała, czy możliwy jest patriotyzm bez wrogości wobec obcych i ukazywała wspólne chrześcijańskie korzenie polskiej i europejskiej kultury. Druga zdeklarowana anarchistka zaczęła swoją pracę od zdania: Słowo ojczyzna, czy to w ataku, czy to w zagrożeniu, zawsze cuchnie mordem. Powołując się na własne lektury, między innymi na Kropotkina, uzasadniała, że patriotyzm jest ideą wywołującą nienawiść, odpowiada za zbrodnie wojenne i pogłębiającą się wrogość pomiędzy ludźmi. Prace oceniłam na ocenę bardzo dobrą i dobrą i nie zgodziłam się na sugerowaną przez sekretarza POP zmianę tych ocen na niedostateczne. Nie wyraziłam też zgody na podpisanie, jako wychowawczyni, świadectw z obniżonymi ocenami. Zostałam zwolniona z pracy za świadome wychowywanie młodzieży we wrogiej ideologii, dostałam też od władz oświatowych zakaz pracy nauczycielskiej na terenie całego PRL-u. Zrozumiałam wówczas, że idee pedagogiczne Korczaka nie mogą być realizowane w systemie totalitarnym, bo są ze swej istoty temu systemowi przeciwstawne. Jedną z konsekwencji tego doświadczenia była moja późniejsza działalność w opozycji. Trzecia moja ciekawa przygoda z Korczakiem miała miejsce, gdy jako ekspert Solidarności od spraw edukacji brałam udział w 1981 roku w negocjacjach z ówczesnym Ministerstwem Oświaty i Wychowania. Jeden z punktów tych negocjacji dotyczył szkolnych programów wychowawczych. Nasze stanowisko przedstawiliśmy w tekście zatytułowanym: Szkoła jako środowisko wychowawcze. Tekst ten zaczynał się zdaniem: Szkoła służyć ma dziecku i był wykładnią idei bardzo bliskich antyautorytarnej pedagogice Korczaka. Chodziło nam o odideologizowanie szkoły, o uczynienie z niej miejsca nastawionego na

14 rozwój dziecka, a nie na jego ideologiczną indoktrynacje. Zdanie otwierające nasz tekst wywołało w urzędnikach ministerialnych po prostu furię. Twierdzili, że jest rzeczą oczywistą dla wszystkich, że zadaniem szkoły jest służenie interesom państwa, a więc, co równie oczywiste, partii jako przewodniej sile narodu i że jest rzeczą niewątpliwą, że szkoła zawsze służyła tym, którzy mieli władzę. Obecnie szkoła ma za zadanie formowanie przyszłych budowniczych socjalizmu i stanowi podstawową placówką frontu ideologicznego. O dyskusji nie było mowy, proponowany przez nas antyautorytarny program wychowawczy oparty na szacunku dla dziecka, rozpoznawaniu jego potrzeb, tolerancji i otwartości na różnorodne idee uznany został po prostu za absurdalny. Od 1989 roku, czyli od chwili, gdy powstało nasze liceum - I SLO, aż do dnia dzisiejszego, czyli przez 22 lata, uprawiam spokojnie działalność wychowawczą w szkołach naszego Zespołu, próbując wcielać w życie idee pedagogiczne Korczaka. Udało się nam stworzyć szkoły demokratyczne dające uczniom szanse współzarządzania poprzez udział razem z dorosłymi nauczycielami i rodzicami w szkolnej władzy ustawodawczej, czyli w kreującym szkolne prawo Sejmie, we władzy wykonawczej czyli w Radzie Szkoły i w niezawisłym Szkolnym Sądzie. Udało się nam także otworzyć szkołę na pomoc dzieciom o specjalnych edukacyjnych potrzebach - dzieciom z domów dziecka, dzieciom z problemami zdrowotnymi i dzieciom szczególnie potrzebującym wsparcia uchodźcom i imigrantom. Nasze gimnazjum na Raszyńskiej, którego jestem w tej chwili dyrektorem, stało się szkołą wielokulturową - otwartą, jak chciał Korczak, na różnorodność etniczną i wyznaniową uczniów, wychowującą w duchu tolerancji i akceptacji inności. Po dwudziestodwuletnim doświadczeniu mojej pracy w wolnej szkole, której wychowawczy program możemy swobodnie kreować, podpisuję się całkowicie pod wypowiedzianą przed wielu, wielu laty opinią Korczaka: W wychowaniu wszystko jest eksperymentem, próbą. Próbuję łagodnie i surowo, próbuję zachęcić i zapobiec, próbuję przyspieszyć i opóźnić, próbuję pomniejszyć i przesadzić. Programu prób na rzecz despotycznego dogmatu zrzec się nie myślimy. Próba winna być ostrożna, rozważna, nie narażać na niebezpieczeństwo i taką próbą jest cały nasz system wychowawczy. Na zakończenie można zapytać, jak Korczak oceniłby to, co się teraz dzieje w polskiej edukacji i co by nam na podstawie własnego doświadczenia doradzał. Traktując system wychowawczy jako próbę dostosowania metod do rozpoznanych konkretnych potrzeb powierzonych nam dzieci, doradzałby zapewne zwiększenie autonomii szkół, doradzałby odejście od biurokratycznych odgórnych nakazów ujednolicających cały system szkolnictwa.

15 A zatem sugerowałby stworzenie szans na eksperymentowanie, na dopuszczenie alternatywnych rozwiązań dotyczących zarówno programów dydaktycznych i wychowawczych jak i metod ich realizacji. Myślę, że powiedziałby także, że zmierzamy obecnie w bardzo niebezpiecznym kierunku pogłębiającego się rozwarstwienia edukacyjnego. Przyjęty obecnie w Polsce sposób oceniania szkół, wyłącznie na podstawie rankingów opartych o wyniki testów egzaminacyjnych, prowadzi do tego, że dyrektorzy starają się ograniczyć przyjmowanie uczniów, którzy mogliby zaniżać te wyniki. Byłam kiedyś na konferencji dyrektorów szkół, które otrzymują najwyższe wyniki w rankingach. Jednego z nich zapytano: Jakimi metodami pan pracuje, że udało się panu osiągnąć tak wspaniałe wyniki? Dyrektor odpowiedział szczerze - Nie jestem szkołą rejonową i nie muszę przyjmować wszystkich. Nie przyjmuję więc żadnych dzieci z orzeczeniami psychologicznymi, mówiącymi o jakichś kłopotach psychicznych, dzieci dyslektycznych, nie przyjmuję uchodźców, dzieci ze środowisk patologicznych, dzieci z domów dziecka. Mam w szkole tylko uczniów bezproblemowych, z ambitnych rodzin. Szkoły rejonowe z kolei zmuszone do przyjmowania wszystkich z danego terenu, radzą sobie w inny sposób. Do mnie na egzamin wstępny przyszedł kiedyś taki strasznie niepewny siebie chłopiec, który powtarzał - ja i tak się nie dostanę, więc pytam, dlaczego tak myśli, a on na to: ' bo ja cały czas, proszę pani, byłem w spadzie. W jakim spadzie? - pytam. Tak u nas w szkole nazywali nauczyciele klasy, do których się zrzuca tych najgorszych, tych którzy do niczego się nie nadają. Myślę, że Korczak nazwałby szkoły stosujące tego typu praktyki terenem pozoru i kariery i doradzałby zdecydowanie poszukiwanie metod, które pomogłyby je zamienić w miejsca przyjazne i służące rozwojowi każdego dziecka. Jedną z dróg prowadzących do tego typu zmiany byłaby z pewnością próba odejścia od rankingów w ich obecnym kształcie, jako podstawowej metody oceniania pracy szkół. Wydaje mi się jednak, że za najważniejszą sprawę uznałby Korczak obecnie sposób przygotowywania kandydatów na przyszłych nauczycieli i wychowawców. Powinni oni nauczyć się rozumieć dziecko, rozpoznawać jego potrzeby, komunikować się z nim, a także organizować zbiorowe życie powierzonych ich opiece dzieci. U nas nauczycielem zostaje człowiek, który zrobi magisterium z danej specjalności i odbędzie krótką, czysto formalną, praktykę w dowolnej szkole, czasem niestety takiej, w której można nauczyć się tylko tego, jak nie należy postępować z dziećmi. Myślę, że Korczak zaproponowałby w tej dziedzinie zasadniczą zmianę. Radziłby nam położenie szczególnego nacisku na co najmniej

16 całoroczne, nauczycielskie praktyki, które powinny odbywać się w specjalnie do tego zadania wytypowanych szkołach, realizujących program wychowawczy nastawiony na rozpoznawanie indywidualnych potrzeb dzieci, na uczenie współpracy, odpowiedzialności za tworzoną z innymi wspólnotę, rozwijający indywidualne zainteresowania i twórcze pasje dzieci, a przede wszystkim nastawiony na uczenie ich wzajemnego szacunku i tolerancji. Rok praktyki w szkole realizującej taki program wychowawczy może dać nauczycielowi to, co dawał Korczak swoim bursistom, których przygotowywał do przyszłej pracy wychowawczej. Może dać szansę na przeniesienie zdobytych doświadczeń do szkół, w których przyjdzie im potem pracować. W ten sposób oddolnie, poprzez zdobywane przez przyszłych nauczycieli dobre doświadczenia, można by stopniowo udoskonalać system polskiej edukacji, upowszechniając najlepsze, oparte na ideach Korczaka, metody pracy wychowawczej.

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego.

lekarz, pedagog, pisarz, publicysta, działacz społeczny pochodzenia żydowskiego. JANUSZ KORCZAK Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, znany też jako: Stary Doktor lub Pan doktor padoktor (ur. 22 lipca 1878 lub 1879 w Warszawie, zm. 5 sierpnia lub 6 sierpnia 1942 w Treblince)

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią)

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytanie 1 Janusz Korczak urodził się Pytanie 2 22 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 21 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 22 lipca 1876 lub 1877

Bardziej szczegółowo

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci

Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Janusz Korczak Projekt edukacyjny uczniów klasy II a Korczak król dzieci Projekt realizowany jest przez uczniów II klasy Gimnazjum nr 1 w Błoniu pod kierunkiem nauczyciela, pani Anety Kobosz. Idea przybliżenia

Bardziej szczegółowo

Korczak żywy to jego książki

Korczak żywy to jego książki Korczak żywy to jego książki "Z wnikliwej obserwacji doli i niedoli dziecięcej, z rozmów z małymi gazeciarzami, z obserwacji nocnej żebraniny, pracy w szpitaliku, powstają książki i artykuły" 1898 r. Pracę

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci

Janusz Korczak. przyjaciel dzieci Janusz Korczak przyjaciel dzieci Janusz Korczak o lekarz o pedagog o wychowawca o pisarz Dzieciństwo, młodość i edukacja Janusz Korczak (właściwe nazwisko Henryk Goldszmit) urodził się 22 lipca 1878 roku

Bardziej szczegółowo

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY

Kurs online JAK ZOSTAĆ MAMĄ MOCY Często będę Ci mówić, że to ważna lekcja, ale ta jest naprawdę ważna! Bez niej i kolejnych trzech, czyli całego pierwszego tygodnia nie dasz rady zacząć drugiego. Jeżeli czytałaś wczorajszą lekcję o 4

Bardziej szczegółowo

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic

Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 65 W ŁODZI Takie jest Rzeczpospolitą władanie, jakie młodzieży chowanie Stanisław Staszic Priorytet w wychowaniu młodego człowieka powinien mieć dom rodzinny.

Bardziej szczegółowo

Indywidualny Zawodowy Plan

Indywidualny Zawodowy Plan Indywidualny Zawodowy Plan Wstęp Witaj w Indywidualnym Zawodowym Planie! Zapraszamy Cię do podróży w przyszłość, do stworzenia swojego własnego planu działania, indywidualnego pomysłu na życie i pracę

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga

Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Jak motywować dziecko by chciało się dobrze uczyć i zachowywać. Refleksje pedagoga Nie da się sformułować gotowej recepty, jak pomagać dziecku. Do każdego należy podchodzić indywidualnie. Rodzice i nauczyciele

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak - przyjacielem dzieci.

Janusz Korczak - przyjacielem dzieci. - przyjacielem dzieci. - lekarz z wykształcenia i zawodu - pisarz z zamiłowania, - wychowawca i pedagog z powołania. urodził się w rodzinie adwokata Józefa Goldszmita i Cecylii z Gębickich. Jednak nie

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak - nasz patron

Janusz Korczak - nasz patron Janusz Korczak - nasz patron Publiczna Szkoła Podstawowa im. Janusza Korczaka w Czarnocinie Czarnocin 58 26-807, Radzanów Numer 1 03/16 ORGANIZATOR PROJEKTU PARTNER Janusz Korczak (Henryk Goldszmit) urodził

Bardziej szczegółowo

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28

Program adaptacyjny. dla klasy I. Jestem pierwszakiem. w Szkole Podstawowej nr 28 Szkoła Podstawowa nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku Program adaptacyjny dla klasy I Jestem pierwszakiem w Szkole Podstawowej nr 28 im. K. I. Gałczyńskiego w Białymstoku ,,Dzieci różnią się od

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

REALIZACJA KONCEPCJI PRACY WG PLANU DALTOŃSKIEGO PRZEDSZKOLU MIEJSKIM NR 2 W KOŁOBRZEGU

REALIZACJA KONCEPCJI PRACY WG PLANU DALTOŃSKIEGO PRZEDSZKOLU MIEJSKIM NR 2 W KOŁOBRZEGU REALIZACJA KONCEPCJI PRACY WG PLANU DALTOŃSKIEGO PRZEDSZKOLU MIEJSKIM NR 2 W KOŁOBRZEGU Od roku 1 września 2016 r. rozpoczęłyśmy z wychowankami naszego przedszkola realizację z koncepcji pracy według planu

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY WYCHOWAWCY KLASY III W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

PLAN PRACY WYCHOWAWCY KLASY III W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I. PODSTAWA PRAWNA Statut Szkoły, PLAN PRACY WYCHOWAWCY KLASY III W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 Program Wychowawczy, Program Profilaktyki Szkoły. II. ZADANIA WYCHOWAWCZE NA ROK SZKOLNY 2014 / 2015 1. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

Pierwszy rok z Golden Five doświadczenia z wdrażania programu w szkołach małopolskich

Pierwszy rok z Golden Five doświadczenia z wdrażania programu w szkołach małopolskich Pierwszy rok z Golden Five doświadczenia z wdrażania programu w szkołach małopolskich Ilona Dudzik Garstka (MCDN ODN Oświęcim) Mariola Kozak (MCDN ODN Kraków) Bądź sobą i czujnie przyglądaj się dzieciom

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka

Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Szkoła tolerancji Janusza Korczaka Warszawa, 2012 data Szkoła tolerancji Zajęcia na kanwie utworów literackich Janusza Korczaka. W warsztatach kładziemy nacisk na rozwój umiejętności współpracy i dialogu,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA

PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA PROGRAM PROFILAKTYKI DLA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ nr 8 im. MIKOŁAJA KOPERNIKA w MALBORKU BEZPIECZNA I PRZYJAZNA SZKOŁA Szkoła realizuje cele i zadania wychowawcze na podstawie Ustawy o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Pseudonim Janasz Korczak, Henryk używa po raz pierwszy w 1898 r. podczas udziału w konkursie dramatycznym imienia Jana Paderewskiego.

Pseudonim Janasz Korczak, Henryk używa po raz pierwszy w 1898 r. podczas udziału w konkursie dramatycznym imienia Jana Paderewskiego. Janusz Korczak Informacje 22.VI.1878 r. (lub 1879 r.) w Warszawie urodził się Henryk Goldszmit. Był synem Cecylii z Gębickich i adwokata Józefa Goldszmita. Mając osiem lat Henryk rozpoczyna naukę w szkole

Bardziej szczegółowo

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę z okazji Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka obchodzonego 20 listopada Chcesz dowiedzieć się, jakie masz prawa i obowiązki?! A do tego wygrać nagrodę? Nic prostszego!

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015

Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015 Program wychowawczy Gimnazjum nr l im. Powstańców Styczniowych w Pińczowie na rok szkolny 2014/2015 Wstęp Program wychowawczy szkoły jest opracowany zgodnie z: Konstytucją Rzeczpospolitej Polskiej z dnia

Bardziej szczegółowo

GOLDEN 5. Integracja i klimat klasy, Współpraca nauczyciela z rodzicami.

GOLDEN 5. Integracja i klimat klasy, Współpraca nauczyciela z rodzicami. GOLDEN 5 Integracja i klimat klasy, Współpraca nauczyciela z rodzicami. Uczniowie i nauczyciele naszej szkoły. Ankieta dla rodziców Ankieta jest anonimowa. Państwa odpowiedzi będą wykorzystane do podniesienia

Bardziej szczegółowo

Strona 1. SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY. Warszawa 2015/16

Strona 1. SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY. Warszawa 2015/16 Strona 1 SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY Warszawa 2015/16 Strona 2 PODSTAWA PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO SZKOŁY Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Ustawa

Bardziej szczegółowo

Słuchacze poznają: definicję oceniania kształtującego wybrane elementy OK opinie nauczycieli stosujących OK

Słuchacze poznają: definicję oceniania kształtującego wybrane elementy OK opinie nauczycieli stosujących OK Słuchacze poznają: definicję oceniania kształtującego wybrane elementy OK opinie nauczycieli stosujących OK 2 Ocenianie kształtujące to częste, interaktywne ocenianie postępów ucznia i uzyskanego przez

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie

Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie Koncepcja pracy Gimnazjum im. św. Franciszka z Asyżu w Teresinie,,( ) Wychowywać to nie znaczy kształcić tylko rozum, lecz kształtować harmonijnie całego człowieka, a więc także jego serce i charakter.

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie.

Bardziej szczegółowo

Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi Jan Paweł II

Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi Jan Paweł II Człowiek jest wielki nie przez to, co ma, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli się z innymi Jan Paweł II Wolontariat szkolny to bezinteresowne zaangażowanie społeczności szkoły - nauczycieli,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH Bieg wydarzeń jest tak szybki, że jeśli nie znajdziemy sposobu na to, aby widzieć dzień jutrzejszy, trudno się spodziewać, abyśmy rozumieli dzień dzisiejszy. Dean Rusk PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH GIMNAZJUM

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej dla klasy drugiej gimnazjalnej

Scenariusz lekcji wychowawczej dla klasy drugiej gimnazjalnej 1 Scenariusz lekcji wychowawczej dla klasy drugiej gimnazjalnej Blok tematyczny: Rozwijanie własnej osobowości Temat: Jak chronić swoje prawa w grupie? Wprowadzenie do postaw asertywnych. Cele: Uświadomienie

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE klasy IV-VI szkoły podstawowej Oprac. Ks. Łukasz Skolimowski Warszawa 2012 Przeznaczenie: Szkoła

Bardziej szczegółowo

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu,

a przez to sprawimy dużo radości naszym rodzicom. Oprócz dobrych ocen, chcemy dbać o zdrowie: uprawiać ulubione dziedziny sportu, IMIENINY ŚWIĘTEGO STANISŁAWA KOSTKI- -Patrona dzieci i młodzieży (8 września) Opracowała: Teresa Mazik Początek roku szkolnego wiąże się z różnymi myślami: wracamy z jednej strony do minionych wakacji

Bardziej szczegółowo

Plan Pracy Wychowawczej Zespołu Szkół im. Janusza Korczaka w Szydłowie rok szkolny 2016/2017

Plan Pracy Wychowawczej Zespołu Szkół im. Janusza Korczaka w Szydłowie rok szkolny 2016/2017 Plan Pracy Wychowawczej Zespołu Szkół im. Janusza Korczaka w Szydłowie rok szkolny 2016/2017 Przyjęty plan działań wychowawczych na bieżący rok szkolny uwzględnia: wnioski z realizacji planu pracy roku

Bardziej szczegółowo

Plan pracy godzin wychowawczych w klasie V

Plan pracy godzin wychowawczych w klasie V Plan pracy godzin wychowawczych w klasie V Tematy i zagadnienia (cele) Korelacja ze ścieżką edukacyjną Metody i środki realizacji Osiągnięcia ucznia (realizacja celów) 1. Jak być dobrym zespołem? zasady

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY Szkoły Podstawowej nr 2 SZKOŁA PRZYJAZNA DZIECKU

PROGRAM WYCHOWAWCZY Szkoły Podstawowej nr 2 SZKOŁA PRZYJAZNA DZIECKU PROGRAM WYCHOWAWCZY Szkoły Podstawowej nr 2 im. Marii Konopnickiej SZKOŁA PRZYJAZNA DZIECKU Nasze cele: osiągnięcie przez wszystkich uczniów pełni ich rozwoju intelektualnego i osobowościowego, przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Dziecko małe, lekkie, mniej go jest. Musimy się pochylić, zniżyć ku Niemu - Janusz Korczak

Dziecko małe, lekkie, mniej go jest. Musimy się pochylić, zniżyć ku Niemu - Janusz Korczak Dziecko małe, lekkie, mniej go jest. Musimy się pochylić, zniżyć ku Niemu - Janusz Korczak Rok 2012 powoli dobiega do końca, a wraz z nim obchody Roku Korczakowskiego. Postać wybitnego lekarza, pedagoga

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADANIA. Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność

RAPORT Z BADANIA. Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność 1 RAPORT Z BADANIA Badanie potrzeb w zakresie rozwoju kompetencji wychowawczych wśród studentów kierunków nauczycielskich Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność http://fundacja-rea.org/ Fundacja REA

Bardziej szczegółowo

Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych

Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Koncepcja pracy i rozwoju Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych w Świeciu w latach 2012-2017 Wizja szkoły Dzisiaj uczymy się tego, co będzie ważne jutro Kontynuujemy najlepsze tradycje, orientujemy nasze wszystkie

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

Zadania wychowawcze. na poszczególne miesiące KLASA III

Zadania wychowawcze. na poszczególne miesiące KLASA III Zadania wychowawcze na poszczególne miesiące KLASA III WRZESIEŃ Cel wychowawczy: Uczeń potrafi pełnić funkcje społeczne i zajmować stanowisko w sprawach, które Go dotyczą. Uświadomienie konieczności poznania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KOSEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KOSEWIE Załącznik nr 1 do Uchwały Rady Pedagogicznej Nr 6/2013 z dnia 10.09.2013r. PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ W KOSEWIE Wrzesień 2013 r. PODSTAWA PRAWNA Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej z dnia

Bardziej szczegółowo

Czyli, jak efektywnie współpracować z rodzicami. Radom 2012

Czyli, jak efektywnie współpracować z rodzicami. Radom 2012 Czyli, jak efektywnie współpracować z rodzicami Radom 2012 Katarzyna Ziomek doradca metodyczny Radomskiego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli katarzyna.ziomek@rodon.radom.pl Są doskonałym źródłem informacji

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy. Chrześcijańskiej Szkoły Podstawowej im. Króla Dawida oraz Chrześcijańskiego Gimnazjum im. Króla Dawida w Poznaniu

Program Wychowawczy. Chrześcijańskiej Szkoły Podstawowej im. Króla Dawida oraz Chrześcijańskiego Gimnazjum im. Króla Dawida w Poznaniu Program Wychowawczy Chrześcijańskiej Szkoły Podstawowej im. Króla Dawida oraz Chrześcijańskiego Gimnazjum im. Króla Dawida w Poznaniu I. PODSTAWA PRAWNA SZKOLNEGO PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO Podstawę prawną

Bardziej szczegółowo

AUDIO / VIDEO (A 2 / B1 ) (wersja dla studenta) ROZMOWY PANI DOMU ROBERT KUDELSKI ( Pani domu, nr )

AUDIO / VIDEO (A 2 / B1 ) (wersja dla studenta) ROZMOWY PANI DOMU ROBERT KUDELSKI ( Pani domu, nr ) AUDIO / VIDEO (A 2 / B1 ) (wersja dla studenta) ROZMOWY PANI DOMU ROBERT KUDELSKI ( Pani domu, nr 4-5 2009) Ten popularny aktor nie lubi udzielać wywiadów. Dla nas jednak zrobił wyjątek. Beata Rayzacher:

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Szkoły

Program Wychowawczy Szkoły Zespół Szkół im. Jana Kochanowskiego w Częstochowie Program Wychowawczy Szkoły na rok szkolny 2015/2016 Częstochowa, sierpień 2015 Podstawy prawne: 1. Ustawa z dnia 7 września 1991 roku o systemie oświaty

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Wewnątrzszkolny system doradztwa - jest to ogół działań podejmowanych szkołę w celu przygotowania

Wstęp. Wewnątrzszkolny system doradztwa - jest to ogół działań podejmowanych szkołę w celu przygotowania Wstęp Ustawa z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty (Dz.U. z 1996r. Nr 67, poz. 329 z późniejszymi zmianami), zobowiązuje placówki oświatowe do przygotowania uczniów do wyboru zawodu i kierunku kształcenia

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE TEMATÓW LEKCJI WYCHOWAWCZYCH DLA KLAS CZWARTYCH

PROPOZYCJE TEMATÓW LEKCJI WYCHOWAWCZYCH DLA KLAS CZWARTYCH KLAS CZWARTYCH 1. Rozterki i niepokoje związane z przyszłą pracą: rola pracy w życiu człowieka, praca czy powołanie Stosunek do pracy w świetle zachodzących zmian społecznych i ekonomicznych Cechy dobrego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH DLA SZKOŁY PODSTAWOWEJ I GIMNAZJUM Przedmiotowy system oceniania z języków obcych jest zgodny ze Statutem Zespołu

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Szamotuły 2014 Zaktualizowany Program Wychowawczy Przedszkola Nr 3 w Szamotułach został uchwalony przez Radę Rodziców uchwałą nr 1 w dniu 21.08.2014r.

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie postaw. Wychowanie do wartości. dr hab. Anna Szylar

Kształtowanie postaw. Wychowanie do wartości. dr hab. Anna Szylar Kształtowanie postaw Wychowanie do wartości dr hab. Anna Szylar 1 Czymże jest człowiek, jeśli w jego życiu główną wartością i treścią jest tylko sen i trawienie? Zwyczajnym bydlęciem Hamlet Celem naszych

Bardziej szczegółowo

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE Co to jest patriotyzm? Zgodnie z definicją podaną w słowniku Władysława Kopalińskiego patriotyzm oznacza: miłość ojczyzny, własnego narodu, połączoną z gotowością do ofiar

Bardziej szczegółowo

Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV

Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV Tematyka godzin wychowawczych dla klasy IV Tematyka godzin wychowawczych może ulec zmianie w oparciu o bieżące potrzeby, problemy klasy. 1. Wybór samorządu klasowego. 2. Kontrakt klasowy. Prawa i obowiązki

Bardziej szczegółowo

Dorota Sosulska pedagog szkolny

Dorota Sosulska pedagog szkolny Czasem zapominamy o prostych potrzebach, które dzieci komunikują nam na co dzień. Zapraszam więc wszystkich dorosłych do zatrzymania się w biegu, pochylenia się nad swoimi pociechami i usłyszenia, co mają

Bardziej szczegółowo

WSZYSCY CHCEMY, ABY NASZE DZIECI WYROSŁY NA MĄDRYCH, DOBRYCH I SZCZĘŚLIWYCH LUDZI. JEST NA TO SPOSÓB - CZYTAJMY DZIECIOM!

WSZYSCY CHCEMY, ABY NASZE DZIECI WYROSŁY NA MĄDRYCH, DOBRYCH I SZCZĘŚLIWYCH LUDZI. JEST NA TO SPOSÓB - CZYTAJMY DZIECIOM! CAŁA POLSKA CZYTA DZIECIOM "Nie mów dziecku, jak bardzo je kochasz, pokaż to, poświęcając mu czas." Ulrich Schaffer WSZYSCY CHCEMY, ABY NASZE DZIECI WYROSŁY NA MĄDRYCH, DOBRYCH I SZCZĘŚLIWYCH LUDZI. JEST

Bardziej szczegółowo

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

R A Z E M. Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce. Joanna Matejczuk. Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu R A Z E M Relacje Aktywność Zabawa Emocje Miejsce czyli jak efektywnie ucząc dzieci mieć z tego przyjemność? Joanna Matejczuk Instytut Psychologii Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Uczelnie

Bardziej szczegółowo

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne

Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne Czy potrafisz się uczyć? badanie ewaluacyjne W celu zbadania efektywności uczenia się, przygotowałam i przeprowadziłam wśród uczniów mojej klasy ankietę na temat Czy potrafisz się uczyć?. Test przeprowadziłam

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Każde dziecko jest wyjątkowe

Każde dziecko jest wyjątkowe Z wizytą w... Donata Sulikowska Pierwsze Przedszkole Montessori w Płocku Przedszkole rozpoczęło swoją działalność 1 marca 2006 roku. Początkowo placówka liczyła sześcioro dzieci. Od września 2006 pracowały

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 18 IM. WŁADYSŁAWA BRONIEWSKIEGO W DĄBROWIE GÓRNICZEJ NA LATA 2013-2016.

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 18 IM. WŁADYSŁAWA BRONIEWSKIEGO W DĄBROWIE GÓRNICZEJ NA LATA 2013-2016. KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 18 IM. WŁADYSŁAWA BRONIEWSKIEGO W DĄBROWIE GÓRNICZEJ NA LATA 2013-2016. D Ą B R O W A G Ó R N I C Z A Misja Szkoły Nasza szkoła nie tylko Cię oceni to szkoła, która

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SP NR 80

PROGRAM WYCHOWAWCZY SP NR 80 ZAŁĄCZNIK NR 1 PROGRAM WYCHOWAWCZY SP NR 80 Program Wychowawczy szkoły został opracowany przez zespół nauczycieli po wcześniejszym rozpoznaniu potrzeb uczniów i oczekiwań rodziców. Został on oparty na

Bardziej szczegółowo

-Czy aborcja płodu 2 miesięcznego to to samo co aborcja płodu np 6 miesięcznego, do jakiego wieku płodu powinna być dozwolona?

-Czy aborcja płodu 2 miesięcznego to to samo co aborcja płodu np 6 miesięcznego, do jakiego wieku płodu powinna być dozwolona? Pod moim i Kai programem o aborcji pojawiły się pytania. Dziękuję za jedne z nich użytkownikowi Filipowi, oczywiście odpowiedzi będą wyrazem moich przekonań: -Czy aborcja płodu 2 miesięcznego to to samo

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży.

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży. Ankieta Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży www.fundamentywiary.pl Pytania ankiety i instrukcje Informacje wstępne Wybierz datę przeprowadzenia ankiety w czasie typowego spotkania grupy młodzieżowej.

Bardziej szczegółowo

Misja Szkoły. Nasza misja to: Szkoła - dobre wychowanie, rzetelna nauka, sprawność fizyczna, postawa społeczna i pogoda ducha.

Misja Szkoły. Nasza misja to: Szkoła - dobre wychowanie, rzetelna nauka, sprawność fizyczna, postawa społeczna i pogoda ducha. Misja Szkoły Nasza misja to: Szkoła - dobre wychowanie, rzetelna nauka, sprawność fizyczna, postawa społeczna i pogoda ducha. Jesteśmy po to, aby dobrze wychować powierzone nam przez rodziców dzieci i

Bardziej szczegółowo

Nie narzucaj dziecku ograniczeń wynikających z twojej edukacji, bo urodziło się w innych czasach

Nie narzucaj dziecku ograniczeń wynikających z twojej edukacji, bo urodziło się w innych czasach Nie narzucaj dziecku ograniczeń wynikających z twojej edukacji, bo urodziło się w innych czasach Rabin dran ath Tagore KLASA SZKOLNA KRÓTKA POWTÓKA Z HISTORII EDUKACJI - Kiedy powstała szkoła podstawowa?

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 11 IM. SZARYCH SZEREGÓW W STALOWEJ WOLI SPIS TREŚCI: I. Podstawa prawna Szkolnego Programu Wychowawczego II. Misja szkoły III. Model absolwenta IV. Priorytety

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017

KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 KONCEPCJA PRACY SZKOŁY PODSTAWOWEJ FUNDACJI ELEMENTARZ W GŁĘBOKIEM na lata szkolne 2012-2017 Podstawa prawna : 1) Ustawa z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. MARII KONOPNICKIEJ W KRAJENCE

PROGRAM WYCHOWAWCZY PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. MARII KONOPNICKIEJ W KRAJENCE PROGRAM WYCHOWAWCZY PUBLICZNEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. MARII KONOPNICKIEJ W KRAJENCE 1 Podstawy prawne szkolnego programy wychowawczego Podstawą do sporządzenia niniejszego programu stanowią następujące

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej w kl. II gimnazjum

Scenariusz lekcji wychowawczej w kl. II gimnazjum Scenariusz lekcji wychowawczej w kl. II gimnazjum TEMAT: W poszukiwaniu istoty ważnych wartości: Czy lojalność i uczciwość oraz praca twórcza i cwaniactwo to synonimy? Cele zajęć: Cel ogólny: znaczenie

Bardziej szczegółowo

Postawy gimnazjalistów wobec literatury

Postawy gimnazjalistów wobec literatury Postawy gimnazjalistów wobec literatury dr hab. prof. UJ Anna Janus-Sitarz Wyniki badania: Dydaktyka literatury i języka polskiego w świetle nowej podstawy programowej Warszawa, 13-14 marca 2015 r. Szkolne

Bardziej szczegółowo

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania : Strategie dobrego nauczania Strategie dobrego nauczania Strategie oceniania kształtującego I. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu. II. Organizowanie w klasie dyskusji,

Bardziej szczegółowo

Hektor i tajemnice zycia

Hektor i tajemnice zycia François Lelord Hektor i tajemnice zycia Przelozyla Agnieszka Trabka WYDAWNICTWO WAM Był sobie kiedyś chłopiec o imieniu Hektor. Hektor miał tatę, także Hektora, więc dla odróżnienia rodzina często nazywała

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Kształtowanie postaw etycznych u dziecka Beata Szynalska-Skarżyńska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 11 maja 2015 r. CZYM JEST ETYKA? Etyka, zgodnie z europejską tradycją,

Bardziej szczegółowo

WOS - KLASA I. umieć wyrażać (wypowiadać) własne zdanie w prosty sposób oraz je uzasadniać (chociaż dwoma argumentem)

WOS - KLASA I. umieć wyrażać (wypowiadać) własne zdanie w prosty sposób oraz je uzasadniać (chociaż dwoma argumentem) WOS - KLASA I Ocena dopuszczający wskazać chociaż jeden przykład cech, które mogą świadczyć o tym, że osoba jest dobrym obywatelem wymienić chociaż jeden przykład osób, które są dobrymi obywatelami podać

Bardziej szczegółowo

Publiczne Katolickie Gimnazjum im. św. Kazimierza w Gdańsku

Publiczne Katolickie Gimnazjum im. św. Kazimierza w Gdańsku Publiczne Katolickie Gimnazjum im. św. Kazimierza w Gdańsku Program Wewnątrzszkolnego Doradztwa Zawodowego Lata realizacji 2015-2018 Gdańsk, 14 września 2015r. Wstęp Światowe standardy gwarantują uczniom

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ Tematy i zagadnienia (cele edukacyjne) 1. Wybór samorządu klasowego prawa i obowiązki ucznia -kształtowanie postaw patriotycznych i świadomości

Bardziej szczegółowo

P R O G R A M W Y C H O W A W C Z Y

P R O G R A M W Y C H O W A W C Z Y Szkoła winna stać się kuźnią cnót społecznych, tak bardzo potrzebnych naszemu narodowi. Jan Paweł II P R O G R A M W Y C H O W A W C Z Y Zespołu Szkół Techniczno Ekonomicznych im. Mikołaja Reja w Myślenicach

Bardziej szczegółowo

TRUDNE ZACHOWANIA UCZNIÓW. Co warto (a czego nie warto) robić w ramach działań wychowawczych w szkole

TRUDNE ZACHOWANIA UCZNIÓW. Co warto (a czego nie warto) robić w ramach działań wychowawczych w szkole TRUDNE ZACHOWANIA UCZNIÓW. Co warto (a czego nie warto) robić w ramach działań wychowawczych w szkole Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu www.oskko.edu.pl/konferencjaoskko2015 Prezentacja

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU PROGRAM WYCHOWAWCZY ZESPOŁU SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI SPORTOWYMI NR 5 W POZNANIU Naczelny cel wychowawczy Celem wychowania szkolnego jest wspieranie rozwoju młodego człowieka we wszystkich sferach jego funkcjonowania.

Bardziej szczegółowo

Jak uczyć się języków obcych?

Jak uczyć się języków obcych? Jak uczyć się języków obcych? Język jest jedną z najbardziej przełomowych funkcji mózgu. Nauka języków obcych staje się łatwiejsza, gdy wiesz jak działa język w mózgu. Wiedza o mózgu pomoże Ci uniknąć

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Program adaptacyjno-wychowawczy ZSiP w Krośnicach

Program adaptacyjno-wychowawczy ZSiP w Krośnicach Program adaptacyjno-wychowawczy ZSiP w Krośnicach Wstęp Zmieniając szkołę uczniowie spotykają się po raz z nowymi kolegami i nauczycielami, często znajdują się w dotąd nieznanym miejscu. Każda z klas jest

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PRACY PUBLICZNEGO GIMNAZJUM NR 6 im. JANA PAWŁA II w Białej Podlaskiej

KONCEPCJA PRACY PUBLICZNEGO GIMNAZJUM NR 6 im. JANA PAWŁA II w Białej Podlaskiej KONCEPCJA PRACY PUBLICZNEGO GIMNAZJUM NR 6 im. JANA PAWŁA II w Białej Podlaskiej Misją szkoły jest rozwijanie kompetencji określonych w zaleceniach Parlamentu Europejskiego z roku 2006 oraz kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Programy. pozytywnego rozwoju. dla uczniów. szkół ponadgimnazjalnych

Programy. pozytywnego rozwoju. dla uczniów. szkół ponadgimnazjalnych Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki.

Bardziej szczegółowo

Zauważcie, że gdy rozmawiamy o szczęściu, zadajemy specyficzne pytania:

Zauważcie, że gdy rozmawiamy o szczęściu, zadajemy specyficzne pytania: Nie potrafimy być szczęśliwi tak sobie, po prostu dla samego faktu; żądamy spełnienia jakichś tam warunków. Mówiąc dosadnie - nie potrafimy wyobrazić sobie, że można być szczęśliwym bez spełnienia tych

Bardziej szczegółowo

8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW

8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW 8.4. MODUŁ: SZKOŁA DLA RODZICÓW Innowacyjny program nauczania uczniów z zaburzeniami w zachowaniu 70 Adresaci: rodzice dzieci i młodzieży zakwalifikowani do Innowacyjnego programu nauczania uczniów z zaburzeniami

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy. Zespołu Szkół. W Świątnikach Górnych

Program wychowawczy. Zespołu Szkół. W Świątnikach Górnych ,, Uczę się, aby wiedzieć, uczę się, aby działać, uczę się, aby żyć wspólnie uczę się, aby być. Program wychowawczy Zespołu Szkół W Świątnikach Górnych Świątniki Górne, wrzesień 2013 1 Cele Zespołu Szkół

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY KOD UCZNIA: Drogi Uczestniku! WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP REJONOWY Dialog to budowanie wzajemności ks. prof. Józef Tischner Test zawiera pytania z kilku

Bardziej szczegółowo