Wytwarzanie i sterowanie polami magnetycznymi dla radiowej identyfikacji obiektów RFID oraz indukcyjnego przekazu energii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wytwarzanie i sterowanie polami magnetycznymi dla radiowej identyfikacji obiektów RFID oraz indukcyjnego przekazu energii"

Transkrypt

1 Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica w Krakowie Wydział Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Elektroniki Katedra Elektroniki ROZPRAWA DOKTORSKA Wytwarzanie i sterowanie polami magnetycznymi dla radiowej identyfikacji obiektów RFID oraz indukcyjnego przekazu energii Autor: mgr inż. Marcin Szczurkowski Promotor: prof. dr hab. Lidia J. Maksymowicz KRAKÓW 2010

2 SPIS TREŚCI PODZIĘKOWANIA... 2 SPIS TREŚCI... 3 WYKAZ WAŻNIEJSZYCH OZNACZEŃ WSTĘP ZDALNA IDENTYFIKACJA RADIOWA OBIEKTÓW W OPARCIU O TECHNOLOGIĘ RFID Rozwój technologii RFID Klasyfikacja i podział zdalnych technik radiowej identyfikacji Częstotliwość pracy systemów RFID Rodzaje transponderów Zasada działania technologii RFID Budowa transpondera Zasada działania technologii RFID Zasada działania transponderów SAW Kodowanie i protokół antykolizyjny Zastosowania technologii RFID w kopalniach URZĄDZENIA PRACUJĄCE W PRZESTRZENIACH ZAGROŻONYCH WYBUCHEM Charakterystyka i klasyfikacja urządzeń elektrycznych przeznaczonych do pracy w przestrzeniach zagrożonych wybuchem Podział urządzeń na grupy i kategorie Klasyfikacja temperaturowa Urządzenia w wykonaniu przeciwwybuchowym Analiza ryzyka Projektowanie urządzeń iskrobezpiecznych Zagadnienia kompatybilności elektromagnetycznej w urządzeniach pracujących w przestrzeniach zagrożonych wybuchem PRZECIWWYBUCHOWE URZĄDZENIA RFID W WYKONANIU ISKROBEZPIECZNYM Metodyka projektowania podzespołów RFID o budowie przeciwwybuchowej Iskrobezpieczeństwo w systemach RFID Zagadnienia bezpieczeństwa przeciwwybuchowego w zastosowaniu transponderów RFID Kompatybilność elektromagnetyczna (EMC) w konstrukcjach RFID dla górnictwa MODELOWANIE PÓL ELEKTROMAGNETYCZNYCH Opis matematyczno-fizyczny pól elektromagnetycznych Równania Maxwella Przewodnik z prądem Współczynnik sprzężenia dwóch cewek Wzorzec pola magnetycznego Współczynnik samoindukcji i straty na przemagnesowanie Numeryczne modelowanie pól w oparciu o metodę elementów skończonych Rozwój metody elementów skończonych Modelowanie metodą elementów skończonych wspomagane komputerowo Modelowanie pól elektromagnetycznych wspomagane przez aplikację COMSOL Multiphysics Równanie magnetycznego potencjału wektorowego Implementacja symetrii osiowej Warunki brzegowe Dobór układu antenowego czytnika RFID strona 3 z 139

3 Antenowy obwód rezonansowy czytnika RFID Obliczenia analityczne i numeryczne rozkładu pola magnetycznego Pomiar rozkładu pola magnetycznego Pomiar indukcji magnetycznej na granicy zasięgów odczytu Wyniki pomiarów oraz obliczeń analitycznych i numerycznych Wzorcowanie cewki pomiarowej Niepewność pomiaru Antena powietrzna w otoczeniu metalicznym Wpływ otoczenia metalicznego na pracę obwodu rezonansowego i zasięgi odczytu Obliczenia numeryczne i pomiary rozkładu pola magnetycznego w otoczeniu metalicznym Kryterium oceny jakości anteny czytnika RFID Anteny ferrytowe do czytnika RFID Symulacje i pomiary prętowej anteny ferrytowej Symulacje i pomiary kubkowej anteny ferrytowej ANALIZA PRACY TRANSPONDERA W ŚRODOWISKU METALICZNYM ORAZ W PRZESTRZENIACH ZAGROŻONYCH WYBUCHEM Zjawiska cieplne związane z eksploatacją transponderów RFID Zdalny pomiar temperatury Wyniki obserwacji termicznych Konstrukcja modułu transpondera w wykonaniu przeciwwybuchowym CZYTNIK RFID PRZYSTOSOWANY DO PRACY W PODZIEMNYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH Geneza powstania systemu identyfikacji elementów obudów górniczych Charakterystyka systemu Realizacja układowa głowicy odczytującej Zasada działania głowicy odczytującej Opis konstrukcji obwodów elektronicznych głowicy Przykłady środków ochrony przeciwwybuchowej wykorzystanych w konstrukcji głowicy odczytującej Spełnienie wymagań Dyrektyw Nowego Podejścia koniecznych do oznakowania systemu identyfikacji elementów sekcji obudowy zmechanizowanej znakiem CE Spełnienie wymagań dyrektywy 94/9/WE (ATEX) Spełnienie wymagań dyrektyw 89/336/WE (EMC) i 1999/5/WE (R&TTE) PODSUMOWANIE Przegląd prowadzonych badań Zestawienie uzyskanych wyników i weryfikacja tez pracy LITERATURA ZAŁĄCZNIK A PROCEDURY OCENY ZGODNOŚCI ZAŁĄCZNIK B - SPIS ILUSTRACJI strona 4 z 139

4 WYKAZ WAŻNIEJSZYCH OZNACZEŃ Symbol i oznaczenie Jednostka Skrót jednostki A - magnetyczny potencjał wektorowy weber/metr Wb/m B - indukcja magnetyczna (wektor) tesla T B - indukcja magnetyczna (wartość skalarna) tesla T C - pojemność farad F D - indukcja elektryczna kulomb/metr 2 C/m 2 E - natężenie pola elektrycznego volt/metr V/m F - siła newton N H - natężenie pola magnetycznego amper/metr A/m I - natężenie prądu elektrycznego amper A J - gęstość przestrzennego prądu elektrycznego amper/metr 2 A/m 2 J p - gęstość prądu przesunięcia amper/metr 2 A/m 2 J v - gęstość prądu unoszenia amper/metr 2 A/m 2 J d - gęstość prądu przesunięcia amper/metr 2 A/m 2 J s - gęstość powierzchniowego prądu elektrycznego amper/metr A/m L - indukcyjność henr H M - wektor magnetyzacji ośrodka amper/metr A/m P - wektor polaryzacji elektrycznej kulomb/metr 2 C/m 2 R - promień - wektor metr m q - ładunek elektryczny kulomb C V - prędkość metr/sekunda m/s a - kąt stopień e - przenikalność elektryczna farad/metr F/m F - strumień indukcji magnetycznej weber Wb q - kąt stopień c e - podatność elektryczna - - c m - podatność magnetyczna - - m - przenikalność magnetyczna henr/metr H/m m 0 - przenikalność magnetyczna bezwzględna próżni henr/metr H/m m e - efektywna przenikalność magnetyczna - - m i - przenikalność magnetyczna początkowa - - m r - względna przenikalność magnetyczna ośrodka - - r - objętościowa gęstość ładunku lub - przewodność elektryczna ośrodka kulomb/metr 3 ohm metr C/m 3 W m s - konduktywność ośrodka simens/metr S/m w - pulsacja radian/sekunda rad/s strona 5 z 139

5 1.WSTĘP Technologia identyfikacji radiowej RFID (Radio Frequency IDentification) jest powszechnie wykorzystywana w systemach automatycznej identyfikacji obiektów. Identyfikacja obiektów oznakowanych transponderami (znacznikami zawierającymi unikalny numer inwentarzowy) odbywa się za pośrednictwem sygnału radiowego. W chwili, gdy transponder znajdzie się w polu elektromagnetycznym generowanym przez czytnik następuje odczyt i rejestracja numeru identyfikacyjnego. Systemy automatycznej identyfikacji RFID są obecnie w fazie dynamicznego rozwoju. Poszerzający się zakres zastosowań i stale rosnące możliwości techniczne systemów RFID stają się inspiracją do podejmowania kolejnych zadań. Obecnie istotnym celem badań jest stworzenie możliwości użytkowania systemów RFID w bardzo trudnych warunkach środowiskowych. Wychodzi to naprzeciw stałej tendencji zmian w światowym górnictwie, w którym realizowany jest nieustanny rozwój mechanizacji, automatyzacji i informatyzacji prac podziemnych. Mając na uwadze ograniczenie ilości wypadków dąży się do ograniczenia liczebności górników bezpośrednio zatrudnionych pod ziemią, kontroli rozmieszczenia i ruchu załóg górniczych, a także ewidencji usytuowania i stanu sprzętu w kopalniach. Metody automatycznej identyfikacji obiektów są zatem bardzo interesującym rozwiązaniem technologicznym, które może zostać tutaj zastosowane. Pierwsze wdrożenie technologii RFID do polskiego górnictwa dotyczy znakowania maszyn górniczych i zostało zrealizowane we współpracy czterech ośrodków (KOMAG, Politechnika Śląska, AGH, ELSTA). W tym właśnie przedsięwzięciu uczestniczył autor prezentowanej pracy, a wyniki badawcze uzyskane w trakcie realizacji tej pracy zostały w znacznej części wykorzystane do realizacji podzespołów czytnika i transponderów w systemie RFID przeznaczonym do użytkowania w górnictwie. W prezentowanej pracy autor stara się wykazać przydatność badań modelowych pola elektromagnetycznego w obszarze pomiędzy anteną czytnika RFID a transponderem RFID do opracowania optymalnej konstrukcji tej anteny przy uwzględnieniu warunków środowiskowych charakterystycznych dla górnictwa Starano się określić zasady i warunki bezpiecznej oraz bezawaryjnej pracy transponderów w systemie RFID usytuowanym środowisku niebezpiecznym. W tym celu przeprowadzono cykl badań termicznych o charakterze niszczącym podczas których poddawano transpondery narażeniom w postaci zewnętrznego zmiennego pola magnetycznego. Zbudowano stanowiska badawcze przeznaczone do pomiarów rozkładu indukcji pola magnetycznego w przestrzeni wokół głowicy antenowej czytnika RFID oraz do wyznaczania temperatury transpondera RFID poddawanego działaniu zewnętrznego pola magnetycznego. Dążąc do jak największej użyteczności prowadzonych badań, znaczną część uwagi i nakładu pracy poświęcono na takie opracowanie metod projektowania i rozwiązań szczegółowych w układach elektronicznych, aby spełnić zasady iskrobezpieczeństwa i kompatybilności elektromagnetycznej (EMC). Opracowane podzespoły stanowić będą pełnowartościowe składniki systemu identyfikacji elementów maszyn górniczych RFID, który jest przeznaczony do prowadzenia gospodarki materiałowej w kopalniach, w szczególności eksploatujących pokłady węglowe. strona 6 z 139

6 Podstawowym celem pracy jest określenie możliwości zastosowania badań modelowych pola elektromagnetycznego do optymalizacji konstrukcji obwodu antenowego w celu zapewnienia radiowej identyfikacji obiektów RFID usytuowanych w otoczeniu metalicznym oraz analiza zjawisk cieplnych indukowanych przez zewnętrzne pole magnetyczne w transponderach systemu RFID przeznaczonych do pracy w środowisku niebezpiecznym. Pierwszym celem użytkowym jest opracowanie konstrukcji obwodu antenowego oraz elektronicznych obwodów detekcyjnych przeznaczonych do głowicy czytnika RFID w celu umożliwienia odczytu danych z transponderów RFID wbudowanych w metalowe części maszyn górniczych. Drugim celem użytkowym jest praktyczna realizacja głowicy czytnika RFID i wybór odpowiedniego transpondera RFID do znakowania elementów maszyn górniczych oraz opracowanie procedury badawczej i cyklu projektowo-konstrukcyjnego zapewniających bezpieczną eksploatację tych urządzeń w środowisku niebezpiecznym a także uzyskanie formalnego dopuszczenia do pracy w przestrzeniach zagrożonych wybuchem. Tezy pracy zostały określone następująco: Teza I: Modelowanie pola elektromagnetycznego można wykorzystać do opracowania systemu zdalnej identyfikacji radiowej RFID eksploatowanego w trudnych warunkach środowiskowych (otoczenie metaliczne, zagrożenia środowiskowe). Teza II: Przeprowadzenie badań termicznego oddziaływania pola elektromagnetycznego na podzespoły RFID można wykorzystać do weryfikacji możliwości ich zastosowań w niebezpiecznych warunkach środowiskowych. Osiągnięcie tych celów wymagało opracowania następujących zadań: - przeprowadzenia analizy warunków środowiskowych w miejscach przewidywanej instalacji systemu RFID ukierunkowanej na zagadnienia wykonania aparatury przeznaczonej do eksploatacji w przestrzeniach zagrożonych wybuchem, - opracowania procedur, wykorzystujących rezultaty modelowania pola magnetycznego w obszarze pomiędzy anteną czytnika RFID a transponderem RFID, umożliwiających optymalizację konstrukcji anteny, - opracowania metody badawczej umożliwiającej opis zjawisk cieplnych w transponderze RFID umieszczonym w zewnętrznym zmiennym polu magnetycznym, - zastosowania specjalizowanego środowiska COMSOL Multiphysics do obliczeń i modelowania pola magnetycznego w obszarze roboczym głowicy antenowej czytnika RFID i transpondera RFID, - opracowania układów elektronicznych głowicy antenowej czytnika RFID i konstrukcji transpondera RFID w wykonaniu przeciwwybuchowym i wykonanie analizy bezpieczeństwa przeciwwybuchowego zrealizowanych rozwiązań, - zaprojektowania i zbudowania stanowisk badawczych przewidzianych do pomiarów rozkładu indukcji pola magnetycznego w przestrzeni wokół głowicy antenowej czytnika RFID oraz do wyznaczania temperatury transpondera RFID znajdującego się w zewnętrznym polu magnetycznym. strona 7 z 139

7 2.ZDALNA IDENTYFIKACJA RADIOWA OBIEKTÓW W OPARCIU O TECHNOLOGIĘ RFID W ostatniej dekadzie można zaobserwować bardzo dynamiczny rozwój systemów automatycznej identyfikacji (ang. Auto ID), które są stosowane coraz szerzej w wielu przedsięwzięciach logistycznych na całym świecie. Automatyczna identyfikacja polega na samoczynnym zebraniu danych i identyfikacji obiektu w czasie rzeczywistym, a następnie wprowadzeniu tych informacji do systemu komputerowego bez ingerencji człowieka. Istnieje wiele metod automatycznej identyfikacji, natomiast najważniejsze z nich to (rys. 2.1): Kody kreskowe, Optyczne rozpoznawanie znaków (ang. OCR), Karty inteligentne: o karty pamięciowe, o karty mikroprocesorowe, Systemy zdalnej identyfikacji radiowej (ang. RFID), Technologie biometryczne: o daktyloskopia, o identyfikacja głosowa, o identyfikacja siatkówki oka. Rysunek 2.1. Przegląd najważniejszych rodzajów systemów automatycznej identyfikacji [1]. Rewolucyjny rozwój systemów Auto-ID rozpoczął się od wprowadzenia kodów kreskowych (ang. Bar Code rys. 2.2a), które w chwili obecnej są powszechnie stosowane w wielu aplikacjach. Z czasem zostały one uznane za nie wystarczające do ciągle rosnącej ilości systemów automatycznej identyfikacji przeznaczanych do coraz bardziej zróżnicowanych zadań. Rysunek 2.2. Przykłady a) kodów kreskowych oraz b) kart inteligentnych. Główną wadą kodów kreskowych jest mała pojemność pamięci oraz fakt, iż nie mogą być przeprogramowane. Optymalnym rozwiązaniem dla współczesnych systemów automatycznej identyfikacji jest magazynowanie informacji w pamięci nieulotnej, zintegrowanej w specjalizowanym układzie scalonym elektronicznego znacznika [1]. strona 8 z 139

8 Najbardziej powszechną formą elektronicznego urządzenia do przechowywania i przenoszenia danych występującą w życiu codziennym są karty inteligentne (ang. Smart Card rys. 2.2b). Niemniej jednak, mechaniczny kontakt zastosowany w tych kartach jest bardzo często niepraktyczny. Dlatego zastosowanie bezkontaktowego transferu danych pomiędzy urządzeniem przenośnym, a czytnikiem jest znacznie bardziej uniwersalne zwiększając tym samym ilość zastosowań. W idealnym przypadku, energia niezbędna do zasilania elektronicznego urządzenia magazynującego i przenoszącego dane mogłaby być również dostarczona bezprzewodowo z czytnika. Praktyczna realizacja takiej aplikacji wykorzystuje do transmisji energii i danych pole elektromagnetyczne i jest znana pod nazwą technologii zdalnej identyfikacji radiowej RFID (ang. Radio Frequency IDentification). Duża ilość firm aktywnie zaangażowała się w rozwój i sprzedaż systemów RFID odkrywając, że jest to dział produkcji elektronicznej, który powinien zostać poważnie potraktowany. Analiza rynku sprzedaży systemów RFID oraz przewidywany jego rozwój w najbliższych latach pozwala stwierdzić, iż należy on do najszybciej rosnącego sektora przemysłowych technologii radiowych włączając w to rynek telefonów komórkowych oraz telefonów bezprzewodowych [1] Rozwój technologii RFID W drugiej połowie XIX wieku silnie rozwinęły się badania w dziedzinie elektromagnetyzmu. M. Faraday, J.C. Maxwell, H. Hertz i wielu innych naukowców doprowadzili do sformalizowania zbioru praw opisujących naturę pola elektromagnetycznego. W kolejnych latach uczeni zaczęli stosować te prawa w radiokomunikacji oraz technikach radarowych [2]. W roku 1935 szkocki fizyk, R. A. Watson-Watt wynalazł radar, który podczas drugiej wojny światowej był stosowany przez pilotów i kontrolerów ruchu sił powietrznych do identyfikacji samolotów. Sposób działania pierwszych radarów nie pozwalał niestety na jednoznaczne rozróżnienie samolotów wroga od własnych. W 1948 roku powstała praca H. Stockmana, która zapoczątkowała rozwój pasywnych systemów RFID [2]. W kolejnych latach R. A. Watson-Watt rozwijał dla Brytyjczyków tajny projekt radiowej identyfikacji. Powstał w ten sposób system identyfikacji swój/obcy (ang. Identification Friend or Foe - IFF), który był pierwszym aktywnym systemem RFID [3]. Rozwój systemów radarowych i radiokomunikacji był kontynuowany w latach 50-tych i 60-tych XX wieku (rys. 2.3). Naukowcy z Europy, Stanów Zjednoczonych i Japonii prowadzili poważne prace badawcze dotyczące wykorzystania energii radiowej do zdalnej identyfikacji obiektów. W kolejnych latach firmy rozpoczęły komercjalizować systemy antykradzieżowe. W latach 70-tych Departament Energetyki USA zlecił firmie Los Alamos National Laboratory opracowanie systemu śledzenia materiałów jądrowych, który został później wykorzystany w systemach płatności drogowych w połowie lat 80-tych. Rozwiązania te są powszechnie stosowane w systemach płatności za przejazdy drogami, tunelami i mostami na całym świecie. Na początku lat 90-tych inżynierowie firmy IBM opracowali i opatentowali system RFID pracujący w paśmie UHF, który zapewniał zwiększenie zasięgu i szybszą transmisję danych [2, 3]. Technologia RFID w ostatnich latach jest z coraz większym powodzeniem stosowana, jednak największą dynamikę liczby wdrożeń (rys. 2.3) można odnotować w dziedzinie logistyki (Hewlett-Packard, sieci handlowe Wal-Mart, Tesco oraz Marks&Spencer, koncerny Airbus, Unilever, Gilette oraz wiele innych). Biorąc pod uwagę właściwości technologii RFID liczba potencjalnych zastosowań może znacznie wzrosnąć. Szczególnie interesujące jest wykorzystanie transpondera RFID jako platformy dla układu sensorowego określającego wybrane parametry fizyczne identyfikowanego obiektu (np. temperaturę). Tak więc, bieżąca strona 9 z 139

9 pozycja technologii RFID na rynku, wzrost jej zastosowań i nowe opracowania badawcze uzasadniają tezę, że systemy identyfikacji RFID mogą zdominować techniki identyfikacji i rozszerzy się zakres ich zastosowań [4-6]. W ostatnim dziesięcioleciu nastąpił gwałtowny wzrost ilości różnych aplikacji technologii RIFD, która z roku na rok cieszyła się coraz większym zainteresowaniem w każdym z sektorów gospodarki (rys. 2.4) [1]. Rysunek 2.3. Kroki milowe w rozwoju technologii RFID [2, 9]. Rozwój informatyki i radioelektroniki pozwolił na zautomatyzowanie procesu identyfikacji obiektów, a dynamiczny postęp w mikroelektronice przyczynił się do miniaturyzacji i obniżenia cen sprzętu. Daje to możliwość zastosowania i wdrożenia do powszechnego użytku technologii RFID w systemach automatycznej identyfikacji np. działających podobnie jak popularny system wykorzystujący etykiety z kodami kreskowymi [4, 7, 8]. Współczesne technologie elektroniczne pozwalają wytwarzać transpondery o bardzo rozbudowanych możliwościach funkcjonalnych, jednak o sukcesie komercyjnym technologii RFID zadecydowała możliwość wytwarzania transponderów nie wymagających autonomicznego zasilania, minimalnych wymiarach (np. 0,4 x 0,4mm x 0,1mm) i stale malejących kosztach produkcji. Należy przy tym zaznaczyć, że systemy RFID są najczęściej elementami złożonych systemów radioelektronicznych i informatycznych [4]. strona 10 z 139

10 Rysunek 2.4. Wzrost globalnego rynku systemów RFID w latach [1]. Według aktualnych prognoz centrum badań rynkowych ABI Research, pomimo recesji w światowej gospodarce, rynek RFID w najbliższych latach nadal będzie się rozwijał i w okresie od 2009 do końca 2010 roku wzrost wyniesie 11%. Największą popularnością cieszą się aplikacje bezkontaktowych biletów i systemów płatności, znakowanie towaru, zarządzanie magazynem i dostawami, śledzenie bagażu, systemy lokalizacyjne, a także dokumenty elektroniczne. W latach 2008 i 2009 z powodu spowolnienia chińskiego programu wprowadzenia elektronicznych dowodów osobistych rynek ten odnotował znaczące straty, jednak popyt zwiększy się w 2010 r. wskutek wdrożenia elektronicznych paszportów w innych krajach. Kolejna grupa aplikacji obecnie silnie rozwijanych to znakowanie środków trwałych, która zyska dzięki dużemu zapotrzebowaniu ze strony branży bankowej, zdrowotnej oraz firm związanych z procesami produkcyjnymi. Wzmocni się także wykorzystanie RFID w znakowaniu przedmiotów w wypożyczalniach, takich jak media czy książki [10]. W Polsce oferta na rynku RFID jest dość obszerna i wdrażaniem tej technologii zajmuje się coraz większa ilość firm [11]. Wiele z nich oferuje nie tylko poszczególne elementy systemów RFID, ale również kompletne specjalizowane rozwiązania. Pomimo tego wielu użytkowników nadal oczekuje ujednolicenia technologii, jej standaryzacji oraz rozwoju systemów zabezpieczeń. W przyszłości również bardzo istotnym elementem będzie spadek cen transponderów. Na rolę technologii RFID w nowoczesnej gospodarce i jej możliwości zrewolucjonizowania obrotu towarów zwrócił także uwagę w swych wystąpieniach wiceprezes Narodowego Banku Polskiego [12]. strona 11 z 139

11 2.2. Klasyfikacja i podział zdalnych technik radiowej identyfikacji Technologia RFID jest to metoda służąca do bezprzewodowej identyfikacji obiektów oznakowanych transponderami (znacznikami). System RFID składa się z co najmniej jednego czytnika (ang. reader, interrogator) komunikującego się radiowo z co najmniej jednym transponderem (ang. transponder, tag) w celu odczytania (zapisania) niepowtarzalnego numeru identyfikacyjnego i innych danych znajdujących się w nieulotnej pamięci znacznika [1]. Aby dokonać odczytu transponder musi znaleźć się w polu elektromagnetycznym generowanym przez antenę czytnika, przy czym maksymalny zasięg odczytu może wynosić od kilku milimetrów do nawet kilkuset metrów. Możliwe do osiągnięcia zasięgi odczytu transponderów są zależne m.in. od tego czy transponder jest pasywny (energii do działania dostarcza mu czytnik) czy aktywny (posiada własne zasilanie). Transpondery aktywne zapewniają większy zasięg odczytu i mogą posiadać rozbudowaną funkcjonalność, ale zwykle mają stosunkowo duże rozmiary i są droższe. Fundamentalne znaczenie mają transpondery pasywne, których rozmiary i koszt pozwalają na masowe stosowanie w wielu różnych zastosowaniach [3, 13, 14] Częstotliwość pracy systemów RFID Działanie i osiągane parametry funkcjonalne systemów RFID są zależne od zjawisk związanych propagacją fal radiowych. Nie istnieje jedna, idealna do wszystkich zastosowań częstotliwość pracy. W zależności od wymaganych właściwości do zastosowań zdalnej identyfikacji wytypowano kilka różnych zakresów częstotliwości. Zakresy te są najczęściej dostępnymi nieodpłatnie nielicencjonowanymi pasmami ISM (ang. Industrial Scientific Medical). Wybrane pasmo rzutuje na zasięg odczytu i sposób sprzężenia pomiędzy czytnikiem a identyfikowanym transponderem. W zależności od odległości od promieniującej anteny wyróżnia się zakres pól bliskich i pól dalekich, w których opis występujących zjawisk oparty jest o różne modele fizyczne. Granica między zakresami częstotliwości, dla których stosuje się dany model jest umowna (rys. 2.5) i przypada na pasmo VHF [1-3, 13, 15]. Rysunek 2.5. Pasma częstotliwościowe używane w technologii RFID. Model sprzężenia w polu bliskim obowiązuje dla pasm od LF do HF (rys. 2.5) i charakteryzuje się przewagą magazynowania energii w polu jednego typu. Pole dalekie (zakres UHF) charakteryzuje się natomiast propagacją energii w postaci fali elektromagnetycznej, która jest transmitowana zgodnie z charakterystyką anteny czytnika. W niższych pasmach częstotliwościowych (zakresy LF, HF) zasięg odczytu transponderów pasywnych jest nie większy niż 1m, co w głównej mierze związane jest strona 12 z 139

12 z rodzajem sprzężenia. Dla wyższych częstotliwości zasięg odczytu wzrasta, w szczególności w przypadku użycia transponderów aktywnych. Niestety ograniczenia prawne dotyczące dopuszczalnych limitów poziomu mocy urządzeń radiowych pracujących w pasmach UHF i mikrofalowym spowodowały redukcję zasięgu odczytu transponderów pasywnych pracujących na tych pasmach częstotliwościowych do około 10 metrów [2]. Tabela 2.1. Porównanie własności systemów RFID dla różnych częstotliwości [2]. Pasmo częstotliwościowe Zasięg odczytu (transpondera pasywnego) Sposób zasilenia transpondera Koszt transpondera Typowe aplikacje Szybkość transmisji danych Działanie w bliskim otoczeniu metalu lub cieczy Rozmiar transpondera pasywnego LF: 125kHz HF: 13,56MHz UHF: MHz Mikrofale: 2,4GHz < 0,5m < 1m <3-10m <10m przeważnie pasywny relatywnie duży - kontrola dostępu - śledzenie zwierząt - immobilisery - systemy POS mała lepsze większy przeważnie pasywny duży, ale mniejszy niż transpondera LF - inteligentne karty - biblioteki przeważnie aktywny ale pasywny również występuje niski - elektroniczna opłat za przejazd -śledzenie przesyłek i bagażu przeważnie aktywny ale pasywny również występuje bardzo niski - elektroniczna opłat za przejazd duża gorsze mniejszy Początkowo systemy RFID pracowały głównie w paśmie LF ze względu na niskie koszty produkcji transpondera w stosunku do układów pracujących na wyższych częstotliwościach. Obecnie jednak podstawowym używanym na skalę globalną pasmem częstotliwościowym w technologii RFID jest pasmo HF (rys. 2.6), z uwagi na niższe koszy transponderów w stosunku do używanych w paśmie LF [16]. Rysunek 2.6. Ilość aplikacji technologii RFID w zależności od częstotliwości wg raportu IDTechEx z 2008 roku [16] Pasmo HF wykorzystuje się przede wszystkim w systemach bankowości elektronicznej (ang. smart cards), kontroli dostępu, systemach antykradzieżowych, śledzenia bagażu, a także w inteligentnych budynkach. Szybkość transmisji danych przesyłanych do czytnika jest większa niż w przypadku transponderów pracujących w paśmie kHz (do 10kbit) i dochodzi do kilkuset kbit/s. Dodać jednak należy, że technologia wytwarzania transponderów pracujących w zakresie UHF doszła do takiego poziomu, że mogą one stać się konkurencyjne w stosunku strona 13 z 139

13 do obecnie bardzo popularnych transponderów pracujących w paśmie HF. Z transponderami pracującymi w zakresie mikrofal jest podobnie z tą różnicą że w przyszłości mogą one być jeszcze mniejsze i tańsze. W tabeli 2.1 przedstawiono porównanie własności systemów RFID dla kilku wybranych pasm częstotliwościowych [2]. Istotnym parametrem wpływającym na działanie sytemu RFID jest obecność cieczy oraz metalu znajdujących się w bliskim otoczeniu transpondera [17]. Woda oraz wilgotne powierzchnie wypływają negatywnie na jakość pracy systemów RFID. Ze względu na relatywnie dużą długość fali, sygnały LF i HF lepiej penetrują wodę niż sygnał UHF czy mikrofale. Dlatego ze względu na dużą absorpcję wysokoczęstotliwościowych sygnałów w cieczach, transponder pracujący w zakresie HF lub LF jest najlepszym wyborem jako znacznik opakowań zawierających różne płyny. Metal natomiast jest materiałem ekranującym uniemożliwiającym skuteczną propagację fali elektromagnetycznej. W rezultacie metal nie tylko będzie utrudniał komunikację jeżeli zostanie umieszczony w pobliżu znacznika lub czytnika RFID, ale również jego obecność będzie miała niekorzystny wpływ na pracę systemu powodując rozstrojenie obwodu antenowego. W celu znakowania obiektów wykonanych z metalu, opakowań na ciecze lub materiałów o dużej przenikalności elektrycznej, podjęte muszą zostać specjalne środki, które ostatecznie zwiększają koszty takiego transpondera [2, 15, 18] Rodzaje transponderów Do niedawna najczęściej wykorzystywane były transpondery pasywne (ang. passive transponder), które nie posiadają własnego źródła zasilania (rys. 2.7a). Sposób ich zasilania i przesyłu informacji zostanie opisany w następnym podrozdziale (rys i 2.13). Rysunek 2.7. Podział transponderów ze względu na rodzaj zasilania i sposób komunikacji; a) transponder pasywny; b) transponder semi-pasywny; c) transponder aktywny. Transpondery pasywne dostępne są na wszystkie pasma częstotliwościowe wykorzystywane przez technologię RFID. Obwody elektroniki transponderów pasywnych wymagają do poprawnej pracy od ok. dziesiątek do setek mikro watów mocy, która musi być dostarczona bezprzewodowo. Jest to więc parametr wyznaczający maksymalny zasięg odczytu [18]. Inne czynniki bezpośrednio wpływające na odległość odczytu to poziom mocy nadajnika oraz czułość obwodów detekcyjnych czytnika. Transponder nie wysyła fizycznego sygnału do czytnika, lecz przesyła informację zwrotną zaburzając pole generowane przez czytnik [1-3, 9, 19]. Transponder aktywny (ang. active transponder) to nadajnik lub transiwer radiowy, który dzięki własnemu źródłu zasilania transmituje i odbiera informacje (rys. 2.7c). Zasięg odczytu strona 14 z 139

14 danych z transponderów aktywnych to setki metrów, ale ich koszt i rozmiary są dużo większe niż w przypadku transponderów pasywnych [1, 15]. Cena typowych rozwiązań transponderów aktywnych waha się obecnie w granicach Zaawansowane tryby zarządzania energią pozwalają na znaczne wydłużenie pracy transpondera aktywnego nawet do około pięciu lat [4]. Tabela 2.2. Transpondery podsumowanie [15]. Rodzaj transpondera ZALETY WADY UWAGI Transponder pasywny - długi czas życia, - małe wymiary, - wysoka odporność na narażenia środowiskowe, - niski koszt, - zasięg odczytu ograniczony do kilkunastu metrów (UHF) - moce układów antenowych czytnika ograniczone przez obostrzenia prawne Powszechnie używany w aplikacjach technologii RFID Transponder semi-pasywny Transponder aktywny - duże zasięgi odczytu informacji z transpondera, - układy scalone na pokładzie dysponują większą mocą obliczeniową - umożliwiają ciągłą pracę dodatkowym układom stowarzyszonym z transponderem (np. sensory) - wyższa cena ze względu na zasilanie bateryjne i obudowę transpondera, - ograniczony czas życia (bateria) - mniejsza niezawodność - mniej przyjazne środowisku, np. ze względu na toksyczne chemikalia w baterii Głównie używany w systemach czasu rzeczywistego do śledzenia wartościowych przesyłek i cennego sprzętu wewnątrz fabryk Używane w zaawansowanych systemach logistycznych Trzecim rodzajem transponderów są transpondery semi-pasywne lub semi-aktywne (ang. semi-passive; semi-active), które łączą cechy obu wymienionych wyżej typów. Zostały one wyposażone w baterię dostarczającą zasilanie dla obwodów elektronicznych transpondera, ale nie posiadają nadajnika radiowego (rys. 2.7b). Przesyłanie informacji zwrotnej następuje w identyczny sposób jak w przypadku transpondera pasywnego (backscattered signal). Zasięgi odczytów są większe niż dla transponderów pasywnych i dochodzą do 100m, ale w dużym stopniu ograniczone są przez czułości odbiornika w czytniku. Typowym zastosowaniem transpondera semi-pasywnego jest identyfikacja pojazdu na drogach z płatnym przejazdem [1, 15]. Porównanie transponderów przedstawione zostało w tabeli 2.2. Od kilku lat można zaobserwować również inny podział transponderów na układowe i bezukładowe. Trend ten związany jest w głównej mierze z niskimi kosztami transponderów bezukładowych, wśród których najbardziej popularne są znaczniki oparte na technologii SAW (ang. Surface Acoustic Wave). Transpondery te występują wyłącznie w wersji pasywnej, a moc potrzebna do ich odczytu wynosi zaledwie kilka miliwatów [2, 10]. Najważniejszymi cechami tych transponderów są: - bardzo niski koszt, - szeroki zakres temperatur pracy od -100 C do +200 C, - zasięg odczytu od 3m do 20m w zależności od systemu, - wysoka odporność na zakłócenia elektromagnetyczne, - kompatybilność ze standardem EPC Global: EPC-64 i EPC-96, - pojemność danych: 24, 32, 48, 64 lub 96 bitów, - możliwość pracy w pasmach 1,7GHz oraz 2,5GHz. Transpondery można również podzielić ze względu na zakres operacji możliwych do wykonania w pamięci znacznika: tylko do odczytu - RO (ang. Read Only) oraz możliwy odczyt i zapis informacji RW (ang. Read Write). Transpondery typu RO posiadają na stałe, strona 15 z 139

15 fabrycznie wpisany niepowtarzalny numer identyfikacyjny, natomiast do transpondera typu RW można wpisać (nadać mu) numer identyfikacyjny lub inne dodatkowe dane [4]. Rysunek 2.8. Prognoza kosztów pasywnego transpondera [20]. Koszt dostępnych na rynku komercyjnych transponderów pasywnych masowo używanych w różnego rodzaju aplikacjach jest coraz niższy i obecnie wynosi ok. 0,15 za sztukę (rys. 2.8). Ze względu na brak baterii, koszty utrzymania transpondera pasywnego są zerowe, a czas życia jest bardzo długi. Dodatkowo oferują one najmniejsze wymiary i największą elastyczność (struktury planarne) Zasada działania technologii RFID Budowa transpondera Typowy transponder pasywny składa się z anteny oraz obwodu elektronicznego zintegrowanego w postaci scalonego układu CMOS. Schemat blokowy takiego rozwiązania przedstawiono na rysunku 2.9a. Ze względu na stosunkowo prostą konstrukcję nie zajmuje on dużej powierzchni krzemu, przez co jest tani w wykonaniu, zaś o rozmiarze całego modułu transpondera decyduje właściwie tylko antena (rys. 2.9b). Rysunek 2.9. a) Schemat blokowy pasywnego transpondera RFID; b) Poglądowy widok wykonania transpondera pasywnego LF i HF. Obecnie produkowane transpondery mają kształt pastylek, kart, naklejek, breloczków itp. (rys. 2.10) i osiągają coraz mniejsze powierzchnie, dochodzące nawet do 0,3mm 2. Znaczniki mogą pracować w różnych zakresach częstotliwości, w zależności od aplikacji. strona 16 z 139

16 Rysunek Przykładowy wygląd transponderów pracujących na różnych pasmach częstotliwościowych, a) transpondery LF; b) transpondery HF; c) transpondery UHF Zasada działania technologii RFID Ze względu na dużą ilość rozwiązań systemów RFID, w szczególności ze względu na ilość pasm częstotliwościowych na których działają tego typu układy, rozróżnia się dwa rodzaje sprzężenia pomiędzy anteną czytnika, a anteną transpondera [2] i jest to: sprzężenie magnetyczne (poniżej 100MHz), w którym transponder pracuje w polu bliskim (rys. 2.11a) i zasilany poprzez indukcję magnetyczną przesyła sygnał zwrotny przez odpowiednią modulację obciążenia (ang. load modulation). sprzężenie poprzez transmisję fali elektromagnetycznej (powyżej 100MHz), w którym transponder pracuje w polu dalekim (rys. 2.11b) i zasilany energią odebraną w antenie, przesyła sygnał zwrotny poprzez modulowane rozpraszanie wsteczne (ang. backscattered signal). Rysunek Dwa rodzaje sprzężenia pomiędzy anteną czytnika, a anteną transpondera; a) indukcyjne; b) poprzez transmisję fali elektromagnetycznej [2]. W celu dokonania odczytu numeru indentyfikacyjnego transponder musi znaleźć się w polu generowanym przez antenę czytnika. W przypadku pasywnego transpondera pracującego w polu bliskim zmienne pole magnetyczne wytworzone przez antenę czytnika przenika częściowo przez antenę (cewkę) transpondera indukując w niej siłę elektromotoryczną SEM, zgodnie z prawem Faraday a (wzór 2.1). d Ú Edl = - ÚÚBds (2.1) dt l S Jeżeli antena transpondera składa się z n zwojów, to indukowana SEM jest odpowiednio zwielokrotniona (wzór 2.2). U = n E dl (2.2) SEM Ú l strona 17 z 139

17 Napięcie przemienne indukowane w cewce transpondera powoduje przepływ prądu w obwodzie, a tym samym ładowanie przez diodę kondensatora do odpowiedniego napięcia (rys. 2.12). Zasilony w ten sposób układ scalony steruje kluczem tranzystorowym zmieniającym obciążenie obwodu antenowego znacznika, a poprzez sprzężenie magnetyczne również obwodu antenowego czytnika, widoczne w nim jako zmiany amplitudy napięcia. Sprawne działanie takiego układu wymaga dostarczenia niewielkiej energii do transpondera, gdyż nie emituje on własnego promieniowania. Informacja wysyłana przez znacznik ujawnia się w postaci płytkiej modulacji amplitudy obwodu rezonansowego czytnika [1, 2, 15]. Rysunek Zasada działania technologii RFID ze sprzężeniem indukcyjnym. Natężenie pola magnetycznego maleje proporcjonalnie do sześcianu odległości od anteny czytnika (źródła). Ze względu na ograniczenia aplikacji dla systemów RFID, zwiększanie zasięgu odczytu poprzez zmianę rozmiarów geometrycznych anten transpondera i czytnika, nie daje oczekiwanych rezultatów. Zupełnie inna sytuacja ma miejsce, jeżeli weźmiemy pod uwagę pracę systemu RFID w wyższych pasmach częstotliwościowych, powyżej 100 MHz. Układ czytnika promieniuje energię w postaci fali elektromagnetycznej, która propaguje się w przestrzeni. Do tego celu potrzebny jest układ nadajnika radiowego wraz z układem antenowym o odpowiedniej charakterystyce anteny (rys. 2.13). Jeśli na drodze promieniowania znajduje się transponder to jego układ antenowy zamieni część mocy fali elekromagnetycznej na sygnał elektryczny. W odróżnieniu od znaczników niskoczęstotliwościowych, energia w tym przypadku pobierana jest ze składowej elektrycznej fali elektromagnetycznej, a nie z pola magnetycznego. Dostarczona w ten sposób energia może być zmagazynowana w kondensatorze i wykorzystana do zasilania układu znacznika. Podobnie jak w przypadku transpondera pracującego w zakresie niskich częstotliwości, głównym zadaniem układów elektroniki znacznika jest przekazywanie informacji do czytnika. Energia fali elektromagnetycznej dochodzącej do anteny transpondera może być wykorzystana do zasilania jego układu elektrycznego oraz wtórnie wypromieniowana. Te dwa stany pracy układu antenowego umożliwiają wysyłanie informacji zwrotnej o numerze identyfikacyjnym [1, 4]. W przypadku transponderów pracujących w polu dalekim, dane nie mogą być przesłane do czytnika za pomocą modulacji obciążenia. W tym celu wykorzystywane jest zjawisko rozproszenia wstecznego fali radiowej. Układ elektroniczny znacznika zmienia impedancję anteny zgodnie z zakodowanym wzorcem i odbija część fali z powrotem w kierunku czytnika. Podobnie jak w przypadku pól bliskich, modulacja amplitudy nośnej wywołana odbiciem strona 18 z 139

18 powoduje zmiany sygnału w antenie czytnika, które są reprezentacją danych znajdujących się w transponderze (ang. backscattered signal) [1, 2, 4]. Rysunek Zasada działania technologii RFID dla wysokich częstotliwości. W obu wymienionych rodzajach sprzężenia, ciąg bitowy pochodzący z pamięci nieulotnej stanowi przebieg sterujący modulatorem w transponderze. Zegar dla danych pochodzi z podzielenia częstotliwości nośnej generowanej przez czytnik (rys i 2.13). Odczytany ciąg bitowy jest analizowany pod kątem poprawności (sprawdzanie sum kontrolnych), a następnie w zależności od aplikacji przesyłany do odpowiedniej warstwy wyższej protokołu zarządzającego, współpracującego z czytnikiem [1-3, 21] Zasada działania transponderów SAW Ze względu na duże rozpowszechnienie na całym świecie technologii RFID w ogromnej ilości przedsięwzięć logistycznych, od lat prowadzone są ciągłe prace nad obniżeniem kosztów transpondera [20]. Obiecujące wydają się być transpondery bezukładowe (ang. chipless tags), które w roku 2007 stanowiły 0,8% rynku RFID. Układy te przenoszą niewielką ilość informacji, ale z uwagi na szeroki zakres temperatur otoczenia podczas pracy oraz niskie koszty, według prognoz, w roku 2017 tego typu transpondery będą stanowić 60% rynku RFID [10]. Obecnie bardzo popularnym rozwiązaniem w zakresie transponderów bezukładowych (bezprocesorowych) są znaczniki oparte na technologii SAW (ang. Surface Acoustic Wave). Zasada działania transponderów SAW znacznie różni się od zasady działania tradycyjnych pasywnych transponderów RFID i polega na wykorzystaniu efektu piezoelektrycznego i fali akustycznej powierzchniowej. Odebrany w antenie sygnał elektryczny przekształcany jest w powierzchniową falę akustyczną w przetworniku składającym się z dwóch metalowych grzebieniowych struktur naniesionych na podłoże z materiału piezoelektrycznego. Zasadę działania tego typu znaczników przedstawiono schematycznie na rys. 2.14a. Generowana przez przetwornik grzebieniowy fala akustyczna jest częściowo odbijana przez precyzyjnie rozmieszczone reflektory w postaci wąskich metalowych pasków. Pobudzony w ten sposób układ generuje zwrotnie zmodulowaną fale elektromagnetyczną [2, 10]. strona 19 z 139

19 Rysunek a) Zasada działania transponderów SAW; b) Zdjęcia komercyjnych transponderów SAW. Ciekawą własnością transponderów z falą powierzchniową (SAW) jest możliwość ich wykorzystania do pomiaru temperatury, naprężeń lub przyspieszenia. Wpływ tych parametrów prowadzi do zmiany prędkości rozchodzenia się fali powierzchniowej w piezo krysztale, co w konsekwencji powoduje liniową zmianę różnicy fazy pomiędzy kolejnymi impulsami zwrotnymi z transpondera. Wynik pomiaru jest niezależny od zasięgu odczytu [2] Kodowanie i protokół antykolizyjny Obwody detekcyjne czytnika RFID przetwarzają sygnał zmodulowany amplitudowo na strumień binarny, który następnie przetwarzany jest w specjalizowanych układach cyfrowych, gdzie dokonuje się dekodowanie informacji z transpondera. Obecnie w technologii RFID spotyka się wiele rodzajów kodowania informacji. Na rysunku 2.15 przedstawiono trzy najczęściej stosowane metody. Rysunek Przykładowe metody kodowania danych. Kodowanie NRZ (ang. Non Return Zero) jest najbardziej intuicyjnym sposobem prezentacji informacji binarnej. Polega ono na tym, że logicznej jedynce odpowiada wyskoki stan logiczny, a zeru niski (rys. 2.15a). Wadą tego kodu jest to, że dla długich ciągów jedynek lub zer odbiornik nie może się zsynchronizować z odbieranym strumieniem danych. Innym rodzajem kodowania danych przesyłanych przez transponder jest kodowanie Manchester. Zmiana stanu w trakcie trwania bitu z wysokiego na niski oznacza logiczną jedynkę, natomiast zmiana stanu z niskiego na wysoki oznacza logiczne zero. Dużą zaletą tego kodowania jest jego zrównoważenie i łatwość odtworzenia sygnału zegarowego (rys. 2.15b). Dane w niektórych transponderach kodowane są również bifazowym kodem różnicowym (rys. 2.15c). W kodowaniu tym zmiana fazy oznacza zmianę bitu na przeciwny (a nie strona 20 z 139

20 konkretny poziom logiczny). Spotyka się również transpondery, w których dane kodowane są poprzez zamianę częstotliwości lub fazy [1, 4]. W przypadku, gdy wystąpi potrzeba lub zagrożenie jednoczesnego odczytu z więcej niż jednego transpondera konieczne jest zastosowanie algorytmu antykolizyjnego [22]. Implementacja takiego mechanizmu zależy głównie od rodzaju kodowania i możliwości transpondera. Najprostsze sposoby oparte są na losowym wyborze szczeliny czasowej, w której dane są przesyłane z transpondera (ang. slotted aloha protocol). Inna metoda opiera się na algorytmie binarnego drzewa (ang. binary tree), w którym czytnik uaktywnia tylko transpondery o numerze seryjnym rozpoczynające się zadanym ciągiem. Z każdym odczytem, w którym wystąpi kolizja ciąg ten jest rozszerzany, aż w zasięgu pozostanie tylko jeden aktywny transponder. Bardziej skomplikowane algorytmy korzystają np. z metod z rozpraszaniem widma (ang. spread spectrum), gdzie rozpraszający przebieg pseudolosowy różni się dla poszczególnych transponderów, przez co można wyodrębnić sygnał z jednego wybranego znacznika [2, 23] Zastosowania technologii RFID w kopalniach Obecnie można spotkać stosunkowo jeszcze nieliczne przykłady zastosowań zdalnej identyfikacji radiowej RFID w górnictwie podziemnym np. do kontroli rozmieszczenia i ruchu załóg górniczych. Spotyka się też szereg prac studialnych, w których podnosi się kwestię znacznych kosztów instalacji i odpowiednich dopuszczeń technologii RFID do pracy w zakładach górniczych [24-26]. Efekty zastosowań są jednak obiecujące, prowadzi się stale prace badawcze w tej dziedzinie i przygotowane są dalsze wdrożenia. Pierwsze wdrożenie technologii RFID do polskiego górnictwa dotyczy znakowania maszyn górniczych i zostało zrealizowane we współpracy czterech ośrodków (KOMAG, Politechnika Śląska, AGH, ELSTA), przy czym wcześniej przeprowadzono analizę [27] przydatności systemu RFID do prowadzenia gospodarki materiałowej w kopalniach i możliwości jego realizacji [28]. Ze względu na bardzo dużą ilość rejestrowanych wypadków w kopalniach na całym świecie, jednym z podstawowych zastosowań technologii RFID w podziemnych wyrobiskach górniczych jest wykrywanie nielegalnej obecności górników poruszających się na przenośnikach taśmowych [24, 25]. Dla tego typu systemów bezpieczeństwa niezmiernie istotna jest niezawodność, co po uwzględnieniu warunków występujących pod ziemią okazuje się bardzo trudne do spełnienia. Podstawowym problemem w zastosowaniu technologii RFID w kopalni jest konieczność wykonania wszystkich urządzeń systemu w wykonaniu przeciwwybuchowym. Trudnym zagadnieniem jest również opracowanie odpornego na warunki środowiskowe obwodu antenowego, który musi zapewniać niezawodną detekcję obecności górnika w pobliżu anteny. W tego typu aplikacjach czytnik jest integrowany z antena i instalowany w ważnych dla bezpieczeństwa miejscach na trasie przenośnika taśmowego [24, 25]. Prowadzone są również obecnie prace badawcze w Chinach nad systemami podziemnej lokalizacji personelu i sprzętu w czasie rzeczywistym [29-31]. Górnik zostaje wyposażony w nadajnik i w przypadku zajścia jakiegoś wypadku, ekipa ratownicza za pomocą odbiornika komunikującego się z nadajnikiem w paśmie UHF (433 MHz), może określić położnie górnika na podstawie poziomu odbieranego sygnału. System taki umożliwia komunikację do 60 metrów w podziemnym tunelu, 5 metrów w głąb pokładu węglowego oraz pozwala na identyfikację piętnastu znaczników na sekundę [29-31]. Innym przykładem tego typu aplikacji może być implementacja w 2008 roku przez firmę Syscan International systemu RFID w australijskiej kopalni Norwich Park Mine (konsorcjum BMA), który śledzi około 17 strona 21 z 139

21 tysięcy urządzeń i ponad 300 osób pod ziemią w czasie rzeczywistym [26]. Jednak system ten nie jest przeznaczony do pracy w atmosferach potencjalnie wybuchowych. Należy zaznaczyć, że istnieją zastosowania technologii RFID do przestrzeni zagrożonych wybuchem [32, 33] w różnych gałęziach przemysłu poza górniczym. Przykłady można znaleźć w przemyśle petrochemicznym na platformach wiertniczych, gdzie śledzenie i identyfikacja osób jest niezmiernie istotna, zwłaszcza w przypadku awarii [24]. Jednak liczba zastosowań technologii RFID w atmosferach wybuchowych w górnictwie jest niewielka w stosunku do aplikacji w innych gałęziach przemysłu ze względu na konieczność opracowania wszystkich elementów i urządzeń systemu RFID w wykonaniu przeciwwybuchowym. strona 22 z 139

22 3. URZĄDZENIA PRACUJĄCE W PRZESTRZENIACH ZAGROŻONYCH WYBUCHEM W wielu gałęziach przemysłu istnieją wyznaczone obszary lub strefy, w których może powstawać niebezpieczna i wybuchowa mieszanina substancji palnych z powietrzem. Urządzenia elektryczne przeznaczone do pracy w takich obszarach muszą spełniać najwyższe standardy bezpieczeństwa poprzez opracowanie odpowiedniej konstrukcji elektrycznej i mechanicznej. Z tego typu zagadnieniami spotykają się pracownicy firm, gdzie w środowisku ich pracy znajdują się substancje, które w pewnych warunkach mogą tworzyć atmosfery wybuchowe. Problem ten dotyczy również projektantów obiektów przemysłowych oraz producentów i konstruktorów urządzeń w wykonaniu przeciwwybuchowym [34-36]. Z chwilą wejścia Polski do Unii Europejskiej wszystkie urządzenia wprowadzane na rynek UE muszą spełniać wymagania Dyrektyw Nowego Podejścia, co w przypadku urządzeń elektrycznych przeznaczonych do pracy w przestrzeniach zagrożonych wybuchem oznacza konieczność spełnienia wymagań Dyrektywy 94/9/WE (ATEX) Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 marca 1994 r. Dyrektywa ta jest od 1 lipca 2003 roku jedyną obligatoryjną dyrektywą dotyczącą zapewnienia bezpieczeństwa w przestrzeniach zagrożonych wybuchem przyjętą we wszystkich państwach Unii Europejskiej [36]. Podstawowym celem dyrektywy ATEX (fr. ATmosphères EXplosibles) jest całkowita eliminacja lub maksymalne zmniejszenie ryzyka, jakie wiąże się ze stosowaniem dowolnego urządzenia w obszarach, w których może występować atmosfera grożąca wybuchem. Każda Dyrektywa Nowego Podejścia określa tylko wymogi zasadnicze, dlatego w celu tzw. domniemania zgodności z dyrektywą, konieczne jest spełnienie szczegółowych wymagań zawartych w odpowiednich normach zharmonizowanych [37], które odnoszą się do projektowania, produkcji i badań urządzeń. Normy zharmonizowane na poziomie europejskim są opracowywane przez Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN) oraz Europejski Komitet Normalizacji Elektrotechnicznej (CENELEC). Rysunek 3.1. Pięciokąt wybuchowości schemat (model) powstania zjawiska wybuchu dla dowolnej substancji palnej [38]. Zagrożenie wybuchem powstaje w chwili, kiedy mieszanina substancji palnych (gazów palnych, par cieczy zapalnych lub pyłów i włókien) z powietrzem albo innymi utleniaczami, w której jest dostateczna ilość czynników palnych (powyżej dolnej granicy wybuchowości) pod wpływem dostarczonej energii ulega gwałtownemu spaleniu w połączeniu z gwałtownym wzrostem ciśnienia (rys. 3.1). Warunkiem powstania wybuchu jest jednoczesne wystąpienie wszystkich pięciu czynników przedstawionych na rysunku 3.1. Brak któregokolwiek z nich uniemożliwia powstanie wybuchu. Należy zwrócić uwagę na fakt, że na przykład osiadły pył substancji wybuchowej w otoczeniu utleniacza nigdy nie wybuchnie, jeżeli nie powstanie obłok (mieszanina wybuchowa). Brak warunku polegającego na ograniczeniu przestrzeni strona 23 z 139

23 (rys. 3.1), może spowodować co najwyżej szybkie spalenie mieszaniny wybuchowej natomiast sam wybuch nie będzie możliwy [34, 36]. Z własności fizykochemicznych substancji palnych wynika, że istnieje ograniczony zakres stężenia substancji palnej w powietrzu, która może stać się mieszaniną wybuchową. Zakres ten jest specyficzny dla każdego gazu lub par cieczy i zawiera się pomiędzy tzw. dolną i górną granica wybuchowości (tabela 3.1 i 3.2). Dolna granica wybuchowości DGW, jest to takie stężenie gazu palnego, pary palnej lub pyłu w powietrzu, poniżej którego atmosfera gazowa lub pyłowa nie jest wybuchowa. Analogicznie górna granica wybuchowości GGW, jest to takie stężenie gazu palnego, pary palnej lub pyłu w powietrzu, powyżej którego atmosfera gazowa lub pyłowa nie jest wybuchowa. Innym parametrem charakteryzującym mieszaninę wybuchową jest minimalna energia zapłonu (ang. MIC Minimum Ignition Current), która jest zdefiniowana jako najmniejsza energia elektryczna, wystarczająca do spowodowania zapłonu najbardziej zapalnej atmosfery w określonych warunkach badania. W tabeli 3.1 i 3.2 przedstawiono wykazy właściwości fizykochemicznych dla wybranych substancji palnych [35]. Tabela 3.1. Wykaz właściwości fizykochemicznych wybranych gazów i par cieczy palnych [35] Substancja palna Temperatura zapłonu [ C] Temperatura samozapłonu [ C] DGW [% obj.] GGW [% obj.] Maksymalne ciśnienie wybuchu [MPa] Minimalna energia zapłonu [mj] Aceton ,5 13 0,893 0,25 Acetylen 305 2,3 82 0,909 0,011 Alkohol etylowy ,1 20 0,75 0,4 Alkohol metylowy 9, ,5 36,5 0,74 0,14 Amoniak ,487 6,8 Etylina >-45 >250 0,8 7,6 0,15 Butan ,5 8,5 0,742 0,225 Dwusiarczek węgla ,0 50 0,664 0,009 Gaz miejski 560 5,3 40 0,79 0,26 Ksylen ,0 7,6 0,78 0,25 Metan 650 4,9 15,4 0,605 0,28 Olej napędowy >37 >250 1,3 6 0,48 Propan ,1 9,5 0,742 0,22 Siarkowodór 290 4,3 45,5 0,389 0,07 Wodór 580 4,0 75 0,625 0,018 Tabela 3.2. Wykaz właściwości fizykochemicznych wybranych pyłów palnych [35] Rodzaj pyłu Temperatura zapłonu [ C] Chmura Warstwa Minimalna energia zapłonu chmury [mj] DGW [mg/dm 3 ] Maksymalne ciśnienie wybuchu [MPa] Aluminium ,51 Żelazo ,29 Cynk ,34 Cyrkon ,37 Kakao ,48 Żywica fenolowa ,63 Octan celulozy ,95 Cukier ,77 Mąka pszenna ,68 Wodorek uranu ,30 strona 24 z 139

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Na podstawie: Albert Lozano-Nieto: RFID Design Fundamentals and Applications, CRC Press, Taylor & Francis Group, London New York, 2011 RFID RadioFrequency

Bardziej szczegółowo

INFOSYSTEMY ELEKTRONICZNE. RFID Radio Frequency IDentification Identyfikacja radiowa

INFOSYSTEMY ELEKTRONICZNE. RFID Radio Frequency IDentification Identyfikacja radiowa INFOSYSTEMY ELEKTRONICZNE RFID Radio Frequency IDentification Identyfikacja radiowa Radio Frequency IDentification (RFID) jest ogólnym terminem używanym do określania systemów, w których dane identyfikacyjne

Bardziej szczegółowo

RFID Radio Frequency Identification. Tomasz Dziubich

RFID Radio Frequency Identification. Tomasz Dziubich RFID Radio Frequency Identification Tomasz Dziubich Plan wykładu Co to jest RFID? Jak działa RFID Przykłady aplikacji Wady i zalety Kierunki rozwoju Co to jest RFID? Radio Frequency Identification Wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie technologii RFID w produkcji i logistyce

Wykorzystanie technologii RFID w produkcji i logistyce technologii w produkcji i logistyce Co to jest technologii (z ang. Radio-frequency identification) to ogólny termin używany, aby opisać technologię która umożliwia automatyczną identyfikację, inaczej rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Co to jest RFID? Niekiedy technologia RFID nazywana jest radiowym kodem kreskowym. Tak jak kody jest unifikowany standardy RFID:

Co to jest RFID? Niekiedy technologia RFID nazywana jest radiowym kodem kreskowym. Tak jak kody jest unifikowany standardy RFID: Co to jest RFID? RFID (ang. Radio-frequency identification) system identyfikacji w oparciu o zdalny, poprzez fale radiowe, odczyt (np. GUID) i zapis danych zawartych w pamięci znacznika (taga) przytwierdzonego

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Aleksander Demczuk

mgr inż. Aleksander Demczuk ZAGROŻENIE WYBUCHEM mgr inż. Aleksander Demczuk mł. bryg. w stanie spocz. Czy tylko po??? ZAPEWNENIE BEZPIECZEŃSTWA POKÓJ KRYZYS WOJNA REAGOWANIE PRZYGOTOWANIE zdarzenie - miejscowe zagrożenie - katastrofa

Bardziej szczegółowo

Wiadomości pomocne przy ocenie zgodności - ATEX

Wiadomości pomocne przy ocenie zgodności - ATEX Wiadomości pomocne przy ocenie zgodności - ATEX 1. Przestrzeń zagrożona wybuchem i źródła zapłonu W myśl dyrektywy 94/9/WE (ATEX), przestrzeń zagrożona wybuchem jest to przestrzeń, w której zależnie od

Bardziej szczegółowo

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO ĆWICZENIE 53 PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO Cel ćwiczenia: wyznaczenie wartości indukcyjności cewek i pojemności kondensatorów przy wykorzystaniu prawa Ohma dla prądu przemiennego; sprawdzenie prawa

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie przenikalności magnetycznej i krzywej histerezy

Wyznaczanie przenikalności magnetycznej i krzywej histerezy Ćwiczenie 13 Wyznaczanie przenikalności magnetycznej i krzywej histerezy 13.1. Zasada ćwiczenia W uzwojeniu, umieszczonym na żelaznym lub stalowym rdzeniu, wywołuje się przepływ prądu o stopniowo zmienianej

Bardziej szczegółowo

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są

Czujniki. Czujniki służą do przetwarzania interesującej nas wielkości fizycznej na wielkość elektryczną łatwą do pomiaru. Najczęściej spotykane są Czujniki Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do przetwarzania interesującej

Bardziej szczegółowo

X L = jωl. Impedancja Z cewki przy danej częstotliwości jest wartością zespoloną

X L = jωl. Impedancja Z cewki przy danej częstotliwości jest wartością zespoloną Cewki Wstęp. Urządzenie elektryczne charakteryzujące się indukcyjnością własną i służące do uzyskiwania silnych pól magnetycznych. Szybkość zmian prądu płynącego przez cewkę indukcyjną zależy od panującego

Bardziej szczegółowo

BEZDOTYKOWY CZUJNIK ULTRADŹWIĘKOWY POŁOŻENIA LINIOWEGO

BEZDOTYKOWY CZUJNIK ULTRADŹWIĘKOWY POŁOŻENIA LINIOWEGO Temat ćwiczenia: BEZDOTYKOWY CZUJNIK ULTRADŹWIĘKOWY POŁOŻENIA LINIOWEGO 1. Wprowadzenie Ultradźwiękowy bezdotykowy czujnik położenia liniowego działa na zasadzie pomiaru czasu powrotu impulsu ultradźwiękowego,

Bardziej szczegółowo

WYKORZYSTANIE TECHNOLOGII RFID DO ZABEZPIECZENIA ZBIORÓW W WOLNYM DOSTĘPIE W BIBLIOTECE UNIWERSYTETU PAPIESKIEGO JANA PAWŁA II W KRAKOWIE

WYKORZYSTANIE TECHNOLOGII RFID DO ZABEZPIECZENIA ZBIORÓW W WOLNYM DOSTĘPIE W BIBLIOTECE UNIWERSYTETU PAPIESKIEGO JANA PAWŁA II W KRAKOWIE WYKORZYSTANIE TECHNOLOGII RFID DO ZABEZPIECZENIA ZBIORÓW W WOLNYM DOSTĘPIE W BIBLIOTECE UNIWERSYTETU PAPIESKIEGO JANA PAWŁA II W KRAKOWIE Marta Wójtowicz-Kowalska marta.wojtowicz_kowalska@upjp2.edu.pl

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie procesorów AVR firmy ATMEL w cyfrowych pomiarach częstotliwości

Zastosowanie procesorów AVR firmy ATMEL w cyfrowych pomiarach częstotliwości Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki PRACA DYPLOMOWA MAGISTERSKA Zastosowanie procesorów AVR firmy ATMEL w cyfrowych pomiarach częstotliwości Marcin Narel Promotor: dr inż. Eligiusz

Bardziej szczegółowo

Automatyczna identyfikacja w procesach transportowych wyrobów. prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej Szymonik www.gen-prof.

Automatyczna identyfikacja w procesach transportowych wyrobów. prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej Szymonik www.gen-prof. Automatyczna identyfikacja w procesach transportowych wyrobów prof. PŁ dr hab. inż. Andrzej Szymonik www.gen-prof.pl Łódź 2015/2016 1. Rodzaje opakowań z punktu widzenia logistyki 2 Grupa pierwsza (zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Cyfrowy magazyn. Jantar MUZEO

Cyfrowy magazyn. Jantar MUZEO http://leners.flog.pl/wpis/1649517/zamek-ksiazat-sulkowskich--bielskobiala Cyfrowy magazyn Inwentaryzacja zbiorów muzealnych na przykładzie Muzeum w Bielsku-Białej Jantar MUZEO O nas 20 lat doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Gdy wzmacniacz dostarcz do obciążenia znaczącą moc, mówimy o wzmacniaczu mocy. Takim obciążeniem mogą być na przykład...

Gdy wzmacniacz dostarcz do obciążenia znaczącą moc, mówimy o wzmacniaczu mocy. Takim obciążeniem mogą być na przykład... Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Gdy wzmacniacz dostarcz do obciążenia znaczącą moc, mówimy

Bardziej szczegółowo

Miernictwo I INF Wykład 13 dr Adam Polak

Miernictwo I INF Wykład 13 dr Adam Polak Miernictwo I INF Wykład 13 dr Adam Polak ~ 1 ~ I. Właściwości elementów biernych A. Charakterystyki elementów biernych 1. Rezystor idealny (brak przesunięcia fazowego między napięciem a prądem) brak części

Bardziej szczegółowo

KOMISJA. (Tekst mający znaczenie dla EOG) (2008/432/WE) (7) Środki przewidziane w niniejszej decyzji są zgodne z opinią Komitetu ds.

KOMISJA. (Tekst mający znaczenie dla EOG) (2008/432/WE) (7) Środki przewidziane w niniejszej decyzji są zgodne z opinią Komitetu ds. 11.6.2008 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 151/49 KOMISJA DECYZJA KOMISJI z dnia 23 maja zmieniająca decyzję 2006/771/WE w sprawie harmonizacji widma radiowego na potrzeby urządzeń (notyfikowana jako

Bardziej szczegółowo

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2

Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 dr inż. ALEKSANDER LISOWIEC dr hab. inż. ANDRZEJ NOWAKOWSKI Instytut Tele- i Radiotechniczny Parametry częstotliwościowe przetworników prądowych wykonanych w technologii PCB 1 HDI 2 W artykule przedstawiono

Bardziej szczegółowo

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA Koncern Delphi opracował nowy, wielofunkcyjny, elektronicznie skanujący radar (ESR). Dzięki wykorzystaniu pozbawionej ruchomych części i sprawdzonej technologii monolitycznej, radar ESR zapewnia najlepsze

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Silnik indukcyjny"

Ćwiczenie: Silnik indukcyjny Ćwiczenie: "Silnik indukcyjny" Opracowane w ramach projektu: "Wirtualne Laboratoria Fizyczne nowoczesną metodą nauczania realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki. Zakres ćwiczenia: Zasada

Bardziej szczegółowo

PL B1. AKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA IM. STANISŁAWA STASZICA W KRAKOWIE, Kraków, PL BUP 22/09. CEZARY WOREK, Kraków, PL

PL B1. AKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA IM. STANISŁAWA STASZICA W KRAKOWIE, Kraków, PL BUP 22/09. CEZARY WOREK, Kraków, PL PL 215148 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 215148 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 385023 (51) Int.Cl. H04B 1/26 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

12.7 Sprawdzenie wiadomości 225

12.7 Sprawdzenie wiadomości 225 Od autora 8 1. Prąd elektryczny 9 1.1 Budowa materii 9 1.2 Przewodnictwo elektryczne materii 12 1.3 Prąd elektryczny i jego parametry 13 1.3.1 Pojęcie prądu elektrycznego 13 1.3.2 Parametry prądu 15 1.4

Bardziej szczegółowo

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory Promieniowanie elektromagnetyczne (fala elektromagnetyczna) rozchodzące się w przestrzeni zaburzenie pola elektromagnetycznego. Zaburzenie to ma charakter fali poprzecznej, w której składowa elektryczna

Bardziej szczegółowo

Lista zagadnień kierunkowych pomocniczych w przygotowaniu do egzaminu dyplomowego magisterskiego Kierunek: Mechatronika

Lista zagadnień kierunkowych pomocniczych w przygotowaniu do egzaminu dyplomowego magisterskiego Kierunek: Mechatronika Lista zagadnień kierunkowych pomocniczych w przygotowaniu do Kierunek: Mechatronika 1. Materiały używane w budowie urządzeń precyzyjnych. 2. Rodzaje stali węglowych i stopowych, 3. Granica sprężystości

Bardziej szczegółowo

Wykład FIZYKA II. 4. Indukcja elektromagnetyczna. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak

Wykład FIZYKA II. 4. Indukcja elektromagnetyczna.  Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Wykład FIZYKA II 4. Indukcja elektromagnetyczna Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Instytut Fizyki Politechniki Wrocławskiej http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/ PRAWO INDUKCJI FARADAYA SYMETRIA W FIZYCE

Bardziej szczegółowo

Indukcja elektromagnetyczna. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Indukcja elektromagnetyczna. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Indukcja elektromagnetyczna Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Strumień indukcji magnetycznej Analogicznie do strumienia pola elektrycznego można

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 2a. Pomiar napięcia z izolacją galwaniczną Doświadczalne badania charakterystyk układów pomiarowych CZUJNIKI POMIAROWE I ELEMENTY WYKONAWCZE

Ćwiczenie 2a. Pomiar napięcia z izolacją galwaniczną Doświadczalne badania charakterystyk układów pomiarowych CZUJNIKI POMIAROWE I ELEMENTY WYKONAWCZE Politechnika Łódzka Katedra Mikroelektroniki i Technik Informatycznych 90-924 Łódź, ul. Wólczańska 221/223, bud. B18 tel. 42 631 26 28 faks 42 636 03 27 e-mail secretary@dmcs.p.lodz.pl http://www.dmcs.p.lodz.pl

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Obwody prądu sinusoidalnego jednofazowego"

Ćwiczenie: Obwody prądu sinusoidalnego jednofazowego Ćwiczenie: "Obwody prądu sinusoidalnego jednofazowego" Opracowane w ramach projektu: "Informatyka mój sposób na poznanie i opisanie świata realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki. Zakres

Bardziej szczegółowo

Zwój nad przewodzącą płytą METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH

Zwój nad przewodzącą płytą METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH METODA ROZDZIELENIA ZMIENNYCH (2) (3) (10) (11) Modelowanie i symulacje obiektów w polu elektromagnetycznym 1 Rozwiązania równań (10-11) mają ogólną postać: (12) (13) Modelowanie i symulacje obiektów w

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 4 WYZNACZANIE INDUKCYJNOŚCI WŁASNEJ I WZAJEMNEJ

Ćwiczenie 4 WYZNACZANIE INDUKCYJNOŚCI WŁASNEJ I WZAJEMNEJ Ćwiczenie 4 WYZNCZNE NDUKCYJNOŚC WŁSNEJ WZJEMNEJ Celem ćwiczenia jest poznanie pośrednich metod wyznaczania indukcyjności własnej i wzajemnej na podstawie pomiarów parametrów elektrycznych obwodu. 4..

Bardziej szczegółowo

Systemy informatyczne handlu detalicznego

Systemy informatyczne handlu detalicznego dr inż. Paweł Morawski Systemy informatyczne handlu detalicznego semestr zimowy 2014/2015 KONTAKT Z PROWADZĄCYM dr inż. Paweł Morawski e-mail: pmorawski@spoleczna.pl www: http://pmorawski.swspiz.pl konsultacje:

Bardziej szczegółowo

Elementy elektrotechniki i elektroniki dla wydziałów chemicznych / Zdzisław Gientkowski. Bydgoszcz, Spis treści

Elementy elektrotechniki i elektroniki dla wydziałów chemicznych / Zdzisław Gientkowski. Bydgoszcz, Spis treści Elementy elektrotechniki i elektroniki dla wydziałów chemicznych / Zdzisław Gientkowski. Bydgoszcz, 2015 Spis treści Przedmowa 7 Wstęp 9 1. PODSTAWY ELEKTROTECHNIKI 11 1.1. Prąd stały 11 1.1.1. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

E107. Bezpromieniste sprzężenie obwodów RLC

E107. Bezpromieniste sprzężenie obwodów RLC E7. Bezpromieniste sprzężenie obwodów RLC Cel doświadczenia: Pomiar amplitudy sygnału w rezonatorze w zależności od wzajemnej odległości d cewek generatora i rezonatora. Badanie wpływu oporu na tłumienie

Bardziej szczegółowo

Nieelektryczne urządzenia przeciwwybuchowe

Nieelektryczne urządzenia przeciwwybuchowe Nieelektryczne urządzenia przeciwwybuchowe dr inż. Michał Górny Bezpieczeństwo techniczne w przestrzeniach zagrożonych wybuchem 1 Ocena urządzeń nieelektrycznych wczoraj i dziś Przed 2004 dobra praktyka

Bardziej szczegółowo

RFiD InOut. innowacyjny, kompleksowy system zarządzania wjazdem i wyjazdem

RFiD InOut. innowacyjny, kompleksowy system zarządzania wjazdem i wyjazdem TM RFiD InOut innowacyjny, kompleksowy system zarządzania wjazdem i wyjazdem Wprowadzenie RFiD - InOut to innowacyjny, kompleksowy system zarządzania wjazdem i wyjazdem. Oferowany system cechuje nowoczesne

Bardziej szczegółowo

Przetworniki A/C. Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego

Przetworniki A/C. Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Przetworniki A/C Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Parametry przetworników analogowo cyfrowych Podstawowe parametry przetworników wpływające na ich dokładność

Bardziej szczegółowo

Wzmacniacze operacyjne

Wzmacniacze operacyjne Wzmacniacze operacyjne Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest badanie podstawowych układów pracy wzmacniaczy operacyjnych. Wymagania Wstęp 1. Zasada działania wzmacniacza operacyjnego. 2. Ujemne sprzężenie

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE 15 BADANIE WZMACNIACZY MOCY MAŁEJ CZĘSTOTLIWOŚCI

ĆWICZENIE 15 BADANIE WZMACNIACZY MOCY MAŁEJ CZĘSTOTLIWOŚCI 1 ĆWICZENIE 15 BADANIE WZMACNIACZY MOCY MAŁEJ CZĘSTOTLIWOŚCI 15.1. CEL ĆWICZENIA Celem ćwiczenia jest poznanie podstawowych właściwości wzmacniaczy mocy małej częstotliwości oraz przyswojenie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Zwój nad przewodzącą płytą

Zwój nad przewodzącą płytą Zwój nad przewodzącą płytą Z potencjału A można też wyznaczyć napięcie u0 jakie będzie się indukować w pojedynczym zwoju cewki odbiorczej: gdzie: Φ strumień magnetyczny przenikający powierzchnię, której

Bardziej szczegółowo

Czujniki i urządzenia pomiarowe

Czujniki i urządzenia pomiarowe Czujniki i urządzenia pomiarowe Czujniki zbliŝeniowe (krańcowe), detekcja obecności Wyłączniki krańcowe mechaniczne Dane techniczne Napięcia znamionowe 8-250VAC/VDC Prądy ciągłe do 10A śywotność mechaniczna

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Aktory 1 Definicja aktora Aktor (ang. actuator) -elektronicznie sterowany człon wykonawczy. Aktor jest łącznikiem między urządzeniem przetwarzającym informację

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie wirnika

Oddziaływanie wirnika Oddziaływanie wirnika W każdej maszynie prądu stałego, pracującej jako prądnica lub silnik, może wystąpić taki szczególny stan pracy, że prąd wirnika jest równy zeru. Jedynym przepływem jest wówczas przepływ

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie nr 65. Badanie wzmacniacza mocy

Ćwiczenie nr 65. Badanie wzmacniacza mocy Ćwiczenie nr 65 Badanie wzmacniacza mocy 1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest poznanie podstawowych parametrów wzmacniaczy oraz wyznaczenie charakterystyk opisujących ich właściwości na przykładzie wzmacniacza

Bardziej szczegółowo

Indukcja elektromagnetyczna

Indukcja elektromagnetyczna ruge, elgium, May 2005 W-14 (Jaroszewicz) 19 slajdów Indukcja elektromagnetyczna Prawo indukcji Faraday a Indukcja wzajemna i własna Indukowane pole magnetyczna prawo Amper a-maxwella Dywergencja prądu

Bardziej szczegółowo

Indukcja wzajemna. Transformator. dr inż. Romuald Kędzierski

Indukcja wzajemna. Transformator. dr inż. Romuald Kędzierski Indukcja wzajemna Transformator dr inż. Romuald Kędzierski Do czego służy transformator? Jest to urządzenie (zwane też maszyną elektryczną), które wykorzystując zjawisko indukcji elektromagnetycznej pozwala

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE

Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE Międzynarodowe Targi Spawalnicze ExpoWELDING 2012 16-18 października 2012 NOWOŚCI TARGOWE FIRMA: SOMAR S.A. ul. Karoliny 4 40-186 Katowice tel. 32 359 71 00 fax. 32 359 71 11 e-mail: biuro@somar.com.pl

Bardziej szczegółowo

METODA ELEMENTÓW SKOŃOCZNYCH Projekt

METODA ELEMENTÓW SKOŃOCZNYCH Projekt METODA ELEMENTÓW SKOŃOCZNYCH Projekt Wykonali: Maciej Sobkowiak Tomasz Pilarski Profil: Technologia przetwarzania materiałów Semestr 7, rok IV Prowadzący: Dr hab. Tomasz STRĘK 1. Analiza przepływu ciepła.

Bardziej szczegółowo

RADIOMETR MIKROFALOWY. RADIOMETR MIKROFALOWY (wybrane zagadnienia) Opracowanie : dr inż. Waldemar Susek dr inż. Adam Konrad Rutkowski

RADIOMETR MIKROFALOWY. RADIOMETR MIKROFALOWY (wybrane zagadnienia) Opracowanie : dr inż. Waldemar Susek dr inż. Adam Konrad Rutkowski RADIOMETR MIKROFALOWY RADIOMETR MIKROFALOWY (wybrane zagadnienia) Opracowanie : dr inż. Waldemar Susek dr inż. Adam Konrad Rutkowski 1 RADIOMETR MIKROFALOWY Wprowadzenie Wszystkie ciała o temperaturze

Bardziej szczegółowo

Badane cechy i metody badawcze/pomiarowe

Badane cechy i metody badawcze/pomiarowe Zakres akredytacji dla Laboratorium Badań Kompatybilności Elektromagnetycznej i Pomiarów Pól Elektromagnetycznych (LBEMC) Nr AB 171 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji ważny do 16 maja 2018 r. Badane

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

...Gospodarka Materiałowa

...Gospodarka Materiałowa 1 Gospodarka Materiałowa 3 Obsługa dokumentów magazynowych 4 Ewidencja stanów magazynowych i ich wycena 4 Inwentaryzacja 4 Definiowanie indeksów i wyrobów 5 Zaopatrzenie magazynowe 5 Kontrola jakości 5

Bardziej szczegółowo

Systemy i Sieci Radiowe

Systemy i Sieci Radiowe Systemy i Sieci Radiowe Wykład 3 Media transmisyjne część 1 Program wykładu transmisja światłowodowa transmisja za pomocą kabli telekomunikacyjnych (DSL) transmisja przez sieć energetyczną transmisja radiowa

Bardziej szczegółowo

Liniowe układy scalone w technice cyfrowej

Liniowe układy scalone w technice cyfrowej Liniowe układy scalone w technice cyfrowej Wykład 6 Zastosowania wzmacniaczy operacyjnych: konwertery prąd-napięcie i napięcie-prąd, źródła prądowe i napięciowe, przesuwnik fazowy Konwerter prąd-napięcie

Bardziej szczegółowo

Badania charakterystyki wyrobu i metody badawcze. Kompatybilność elektromagnetyczna Odporność uzbrojenia na wyładowania elektrostatyczne.

Badania charakterystyki wyrobu i metody badawcze. Kompatybilność elektromagnetyczna Odporność uzbrojenia na wyładowania elektrostatyczne. Zakres akredytacji OiB dla Laboratorium Badań Kompatybilności Elektromagnetycznej i Pomiarów Pól Elektromagnetycznych (LBEMC) Nr 27/MON/2014 wydany przez Wojskowe Centrum Normalizacji, Jakości i Kodyfikacji

Bardziej szczegółowo

PL B1. Sposób badania przyczepności materiałów do podłoża i układ do badania przyczepności materiałów do podłoża

PL B1. Sposób badania przyczepności materiałów do podłoża i układ do badania przyczepności materiałów do podłoża RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 203822 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 358564 (51) Int.Cl. G01N 19/04 (2006.01) G01N 29/00 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

ARCHITEKTURA GSM. Wykonali: Alan Zieliński, Maciej Żulewski, Alex Hoddle- Wojnarowski.

ARCHITEKTURA GSM. Wykonali: Alan Zieliński, Maciej Żulewski, Alex Hoddle- Wojnarowski. 1 ARCHITEKTURA GSM Wykonali: Alan Zieliński, Maciej Żulewski, Alex Hoddle- Wojnarowski. SIEĆ KOMÓRKOWA Sieć komórkowa to sieć radiokomunikacyjna składająca się z wielu obszarów (komórek), z których każdy

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja metod przetwarzania analogowo cyfrowego (A/C, A/D)

Klasyfikacja metod przetwarzania analogowo cyfrowego (A/C, A/D) Klasyfikacja metod przetwarzania analogowo cyfrowego (A/C, A/D) Metody pośrednie Metody bezpośrednie czasowa częstotliwościowa kompensacyjna bezpośredniego porównania prosta z podwójnym całkowaniem z potrójnym

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2263196. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 15.04.2008 08735255.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2263196. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 15.04.2008 08735255. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2263196 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 15.04.2008 08735255.5 (13) (51) T3 Int.Cl. G06K 19/077 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

(zwane również sensorami)

(zwane również sensorami) Czujniki (zwane również sensorami) Ryszard J. Barczyński, 2016 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Czujniki Czujniki służą do

Bardziej szczegółowo

Fale elektromagnetyczne w dielektrykach

Fale elektromagnetyczne w dielektrykach Fale elektromagnetyczne w dielektrykach Ryszard J. Barczyński, 2016 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Krótka historia odkrycia

Bardziej szczegółowo

Elektroniczna Ewidencja Materiałów Wybuchowych

Elektroniczna Ewidencja Materiałów Wybuchowych Elektroniczna Ewidencja Materiałów Wybuchowych Dyrektywa Dyrektywa Komisji Europejskiej 2012/4/UE z dnia 22 lutego 2012 określa obowiązek wprowadzenia w życie elektronicznej ewidencji materiałów wybuchowych

Bardziej szczegółowo

AGENDA. Site survey - pomiary i projektowanie sieci bezprzewodowych. Tomasz Furmańczak UpGreat Systemy Komputerowe Sp. z o.o.

AGENDA. Site survey - pomiary i projektowanie sieci bezprzewodowych. Tomasz Furmańczak UpGreat Systemy Komputerowe Sp. z o.o. AGENDA Site survey - pomiary i projektowanie sieci bezprzewodowych Tomasz Furmańczak UpGreat Systemy Komputerowe Sp. z o.o. Zagadnienia projektowe dla sieci WLAN skomplikowane środowisko dla propagacji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych oznaczeń. Przedmowa 15. Wprowadzenie Ruch falowy w ośrodku płynnym Pola akustyczne źródeł rzeczywistych

Spis treści. Wykaz ważniejszych oznaczeń. Przedmowa 15. Wprowadzenie Ruch falowy w ośrodku płynnym Pola akustyczne źródeł rzeczywistych Spis treści Wykaz ważniejszych oznaczeń u Przedmowa 15 Wprowadzenie 17 1. Ruch falowy w ośrodku płynnym 23 1.1. Dźwięk jako drgania ośrodka sprężystego 1.2. Fale i liczba falowa 1.3. Przestrzeń liczb falowych

Bardziej szczegółowo

PL B1. Sposób i układ pomiaru całkowitego współczynnika odkształcenia THD sygnałów elektrycznych w systemach zasilających

PL B1. Sposób i układ pomiaru całkowitego współczynnika odkształcenia THD sygnałów elektrycznych w systemach zasilających RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 210969 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 383047 (51) Int.Cl. G01R 23/16 (2006.01) G01R 23/20 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie stacji bazowych telefonii komórkowej na tle pola elektromagnetycznego wytwarzanego przez duże ośrodki radiowo-telewizyjne

Promieniowanie stacji bazowych telefonii komórkowej na tle pola elektromagnetycznego wytwarzanego przez duże ośrodki radiowo-telewizyjne Promieniowanie stacji bazowych telefonii komórkowej na tle pola elektromagnetycznego wytwarzanego przez duże ośrodki radiowo-telewizyjne Fryderyk Lewicki Telekomunikacja Polska, Departament Centrum Badawczo-Rozwojowe,

Bardziej szczegółowo

Czujniki podczerwieni do bezkontaktowego pomiaru temperatury. Czujniki stacjonarne.

Czujniki podczerwieni do bezkontaktowego pomiaru temperatury. Czujniki stacjonarne. Czujniki podczerwieni do bezkontaktowego pomiaru temperatury Niemiecka firma Micro-Epsilon, której WObit jest wyłącznym przedstawicielem w Polsce, uzupełniła swoją ofertę sensorów o czujniki podczerwieni

Bardziej szczegółowo

Postęp w rozwoju wodomierzy domowych DN15-40

Postęp w rozwoju wodomierzy domowych DN15-40 Postęp w rozwoju wodomierzy domowych DN15-40 Technologia pomiaru zużycia wody Część 2 - Wodomierze statyczne Piotr Lewandowski, Sensus Polska WODOMIERZE STATYCZNE 2 dominujące technologie w krajach UE

Bardziej szczegółowo

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska

Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Zygmunt Kubiak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Opracowanie na postawie: Frank Karlsen, Nordic VLSI, Zalecenia projektowe dla tanich systemów, bezprzewodowej transmisji danych cyfrowych, EP

Bardziej szczegółowo

Ćw. 27. Wyznaczenie elementów L C metoda rezonansu

Ćw. 27. Wyznaczenie elementów L C metoda rezonansu 7 K A T E D R A F I ZYKI S T O S O W AN E J P R A C O W N I A F I Z Y K I Ćw. 7. Wyznaczenie elementów L C metoda rezonansu Wprowadzenie Obwód złożony z połączonych: kondensatora C cewki L i opornika R

Bardziej szczegółowo

WYMAGANE OSIĄGNIĘCIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH w klasach III

WYMAGANE OSIĄGNIĘCIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH w klasach III WYMAGANE OSIĄGNIĘCIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z ZAJĘĆ TECHNICZNYCH w klasach III I. Ochrona środowiska naturalnego Uczeń: Uczeń posiada wiadomości i Uczeń posiada wiadomości i Uczeń posiada wiadomości

Bardziej szczegółowo

Kompatybilność elektromagnetyczna urządzeń górniczych w świetle doświadczeń

Kompatybilność elektromagnetyczna urządzeń górniczych w świetle doświadczeń mgr inż. ROMAN PIETRZAK Instytut Technik Innowacyjnych EMAG Kompatybilność elektromagnetyczna urządzeń górniczych w świetle doświadczeń Omówiono problemy wynikłe w pracy urządzeń podczas oceny ich funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Właściwości wybranych elementów układów elektronicznych"

Ćwiczenie: Właściwości wybranych elementów układów elektronicznych Ćwiczenie: "Właściwości wybranych elementów układów elektronicznych" Opracowane w ramach projektu: "Informatyka mój sposób na poznanie i opisanie świata realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki.

Bardziej szczegółowo

Tranzystorowe wzmacniacze OE OB OC. na tranzystorach bipolarnych

Tranzystorowe wzmacniacze OE OB OC. na tranzystorach bipolarnych Tranzystorowe wzmacniacze OE OB OC na tranzystorach bipolarnych Wzmacniacz jest to urządzenie elektroniczne, którego zadaniem jest : proporcjonalne zwiększenie amplitudy wszystkich składowych widma sygnału

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: David J. Griffiths - Podstawy elektrodynamiki

Księgarnia PWN: David J. Griffiths - Podstawy elektrodynamiki Księgarnia PWN: David J. Griffiths - Podstawy elektrodynamiki Spis treści Przedmowa... 11 Wstęp: Czym jest elektrodynamika i jakie jest jej miejsce w fizyce?... 13 1. Analiza wektorowa... 19 1.1. Algebra

Bardziej szczegółowo

Oprogramowanie do obsługi pralni przemysłowej

Oprogramowanie do obsługi pralni przemysłowej Oprogramowanie do obsługi pralni przemysłowej System do obsługi klienta instytucjonalnego aplikacja ma na celu ułatwienie i zautomatyzowanie pracy pralni w zakresie prania dostarczanej przez klientów odzieży

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe. Przeprowadzenie testów weryfikacji autentyczności wysokowartościowych produktów i towarów przy użyciu profesjonalnego sprzętu

Zapytanie ofertowe. Przeprowadzenie testów weryfikacji autentyczności wysokowartościowych produktów i towarów przy użyciu profesjonalnego sprzętu Warszawa, 27 kwietnia 2012 r. Zapytanie ofertowe W związku z planowanym ubieganiem się o dofinansowanie projektu badawczego ze środków działania 1.4 Wsparcie projektów celowych Programu Operacyjnego Innowacyjna

Bardziej szczegółowo

MONITORING PRZESTRZENI ELEKTROMAGNETYCZNEJ

MONITORING PRZESTRZENI ELEKTROMAGNETYCZNEJ MONITORING PRZESTRZENI ELEKTROMAGNETYCZNEJ (wybrane zagadnienia) Opracowanie : dr inż. Adam Konrad Rutkowski 1 Monitorowanie przestrzeni elektromagnetycznej Celem procesu monitorowania przestrzeni elektromagnetycznej

Bardziej szczegółowo

Sensory i systemy pomiarowe Prezentacja Projektu SYNERIFT. Michał Stempkowski Tomasz Tworek AiR semestr letni 2013-2014

Sensory i systemy pomiarowe Prezentacja Projektu SYNERIFT. Michał Stempkowski Tomasz Tworek AiR semestr letni 2013-2014 Sensory i systemy pomiarowe Prezentacja Projektu SYNERIFT Michał Stempkowski Tomasz Tworek AiR semestr letni 2013-2014 SYNERIFT Tylne koła napędzane silnikiem spalinowym (2T typu pocket bike ) Przednie

Bardziej szczegółowo

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Mechanika Strona 1 z 5 XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Odwrócona zasada: liniowy silnik ruch obrotowy System napędowy XTS firmy Beckhoff

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Poznań, 16.05.2012r. Raport z promocji projektu Nowa generacja energooszczędnych

Bardziej szczegółowo

Lekcja 19. Temat: Wzmacniacze pośrednich częstotliwości.

Lekcja 19. Temat: Wzmacniacze pośrednich częstotliwości. Lekcja 19 Temat: Wzmacniacze pośrednich częstotliwości. Wzmacniacze pośrednich częstotliwości zazwyczaj są trzy- lub czterostopniowe, gdyż sygnał na ich wejściu musi być znacznie wzmocniony niż we wzmacniaczu

Bardziej szczegółowo

Układ aktywnej redukcji hałasu przenikającego przez przegrodę w postaci płyty mosiężnej

Układ aktywnej redukcji hałasu przenikającego przez przegrodę w postaci płyty mosiężnej Układ aktywnej redukcji hałasu przenikającego przez przegrodę w postaci płyty mosiężnej Paweł GÓRSKI 1), Emil KOZŁOWSKI 1), Gracjan SZCZĘCH 2) 1) Centralny Instytut Ochrony Pracy Państwowy Instytut Badawczy

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 6 sierpnia 2002 r. w sprawie urządzeń radiowych nadawczych lub nadawczoodbiorczych, które mogą być

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 6 sierpnia 2002 r. w sprawie urządzeń radiowych nadawczych lub nadawczoodbiorczych, które mogą być ROZPORZĄDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 6 sierpnia 2002 r. w sprawie urządzeń radiowych nadawczych lub nadawczoodbiorczych, które mogą być używane bez pozwolenia. (Dz. U. Nr 38, poz. 6 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY AUTOMATYKI PRACA W PROGRAMIE SIMULINK 2013

ELEMENTY AUTOMATYKI PRACA W PROGRAMIE SIMULINK 2013 SIMULINK część pakietu numerycznego MATLAB (firmy MathWorks) służąca do przeprowadzania symulacji komputerowych. Atutem programu jest interfejs graficzny (budowanie układów na bazie logicznie połączonych

Bardziej szczegółowo

Pomiary przepływu. Aparatura do pomiarów materiałów sypkich. sygnalizacja/detekcja przepływu pomiar prędkości pomiar przepływu masy

Pomiary przepływu. Aparatura do pomiarów materiałów sypkich. sygnalizacja/detekcja przepływu pomiar prędkości pomiar przepływu masy Pomiary przepływu Aparatura do pomiarów materiałów sypkich DYNA Instruments od 1994 roku rozwija swoje rozwiązania, wykorzystując niszę rynkową w dziedzinie sygnalizacji i pomiaru przepływu materiałów

Bardziej szczegółowo

Specjalność: Komputerowe systemy sterowania i diagnostyki

Specjalność: Komputerowe systemy sterowania i diagnostyki Specjalność: Komputerowe systemy sterowania i diagnostyki Rozkład zajęć w sem. (godz. w tygodniu) Lp Nazwa przedmiotu ECTS sem. 1 sem. 2 sem. 3 sem. 4 sem. 5 sem. 6 sem. 7 w c l p w c l p w c l p w c l

Bardziej szczegółowo

System LSM do elektronicznej ewidencji materiałów wybuchowych

System LSM do elektronicznej ewidencji materiałów wybuchowych Seminarium: Nowy sposób ewidencji materiałów wybuchowych i środków strzałowych w zakładach górniczych obowiązujący od dnia 5 kwietnia 2015 r zgodny z wymaganiami Dyrektywy 2008/43/WE Kraków, dnia 13.02.2015

Bardziej szczegółowo

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000 SZKOŁA GŁÓWNA SŁUŻBY POŻARNICZEJ KATEDRA TECHNIKI POŻARNICZEJ ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW WIROWYCH Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO Warszawa 000 Wersja 1.0 www.labenergetyki.prv.pl

Bardziej szczegółowo

Cyfrowy system łączności dla bezzałogowych statków powietrznych średniego zasięgu. 20 maja, 2016 R. Krenz 1

Cyfrowy system łączności dla bezzałogowych statków powietrznych średniego zasięgu. 20 maja, 2016 R. Krenz 1 Cyfrowy system łączności dla bezzałogowych statków powietrznych średniego zasięgu R. Krenz 1 Wstęp Celem projektu było opracowanie cyfrowego system łączności dla bezzałogowych statków latających średniego

Bardziej szczegółowo

Interfejsy systemów pomiarowych

Interfejsy systemów pomiarowych Interfejsy systemów pomiarowych Układ (topologia) systemu pomiarowe może być układem gwiazdy układem magistrali (szyny) układem pętli Ze względu na rodzaj transmisji interfejsy możemy podzielić na równoległe

Bardziej szczegółowo

TAG RADIOWY W MAGAZYNIE

TAG RADIOWY W MAGAZYNIE Tomasz Pisarek Jantar sp. z o.o. Elżbieta Hałas Instytut Logistyki i Magazynowania GS1 Polska TAG RADIOWY W MAGAZYNIE Technologia zwana często EPC/RFID wykorzystuje identyfikację za pomocą fal radiowych

Bardziej szczegółowo

INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA

INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA Wstęp INDKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA Zajęcia wyrównawcze, Częstochowa, 009/00 Ewa Jakubczyk Michalel Faraday (79-867) odkrył w 83roku zjawisko indukcji elektromagnetycznej. Oto pierwsza prądnica -generator

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Paweł Pełczyński ppelczynski@swspiz.pl 1 Program przedmiotu Wprowadzenie definicja, cel i zastosowania mechatroniki Urządzenie mechatroniczne - przykłady

Bardziej szczegółowo

Lekcja 10. Temat: Moc odbiorników prądu stałego. Moc czynna, bierna i pozorna w obwodach prądu zmiennego.

Lekcja 10. Temat: Moc odbiorników prądu stałego. Moc czynna, bierna i pozorna w obwodach prądu zmiennego. Lekcja 10. Temat: Moc odbiorników prądu stałego. Moc czynna, bierna i pozorna w obwodach prądu zmiennego. 1. Moc odbiorników prądu stałego Prąd płynący przez odbiornik powoduje wydzielanie się określonej

Bardziej szczegółowo

Badanie ultradźwiękowe grubości elementów metalowych defektoskopem ultradźwiękowym

Badanie ultradźwiękowe grubości elementów metalowych defektoskopem ultradźwiękowym Badanie ultradźwiękowe grubości elementów metalowych defektoskopem ultradźwiękowym 1. Badania nieniszczące wprowadzenie Badania nieniszczące polegają na wykorzystaniu nieinwazyjnych metod badań (bez zniszczenia

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

2 K A T E D R A F I ZYKI S T O S O W AN E J

2 K A T E D R A F I ZYKI S T O S O W AN E J 2 K A T E D R A F I ZYKI S T O S O W AN E J P R A C O W N I A P O D S T A W E L E K T R O T E C H N I K I I E L E K T R O N I K I Ćw. 2. Łączenie i pomiar pojemności i indukcyjności Wprowadzenie Pojemność

Bardziej szczegółowo

Kod produktu: MP01611

Kod produktu: MP01611 CZYTNIK RFID ZE ZINTEGROWANĄ ANTENĄ, WYJŚCIE RS232 (TTL) Moduł stanowi tani i prosty w zastosowaniu czytnik RFID dla transponderów UNIQUE 125kHz, umożliwiający szybkie konstruowanie urządzeń do bezstykowej

Bardziej szczegółowo