WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY. Wydział Nauki o Zdrowiu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY. Wydział Nauki o Zdrowiu"

Transkrypt

1 WARSZAWSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Wydział Nauki o Zdrowiu Magdalena Kobryner śywienie W MIGRENOWYCH BÓLACH GŁOWY Praca licencjacka na kierunku dietetyka

2 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP MATERIAŁY I METODY.4 3. RODZAJE BÓLÓW GŁOWY RODZAJE MIGRENOWYCH BÓLÓW GŁOWY CZYNNIKI WYWOŁUJĄCE MIGRENOWE BÓLE GŁOWY CZYNNIKI śywieniowe WPŁYWAJĄCE NA WYSTĘPOWANIE MIGRENOWYCH BÓLÓW GŁOWY LECZENIE MIGRENOWYCH BÓLÓW GŁOWY POSTĘPOWANIE DIETETYCZNE W MIGRENOWYCH BÓLACH GŁOWY PODSUMOWANIE SPIS PIŚMIENNICTWA..28

3 1.WSTĘP Z medycznego punku widzenia migrenowe bóle głowy nie są groźne, ale mogą przyczyniać się do znacznego obniŝenia standardu Ŝycia. Dotyczą znacznej części społeczeństwa w przewaŝającej części kobiet (25%), w mniejszej męŝczyzn (9%) [13]. Migreny są problemem zdrowia publicznego powodującym powaŝne skutki ekonomiczne i socjalne. W Stanach Zjednoczonych, z powodu migrenowych bólów głowy, ponad 113 milionów dni roboczych jest nieprzepracowanych, co powoduje straty pracodawców rzędu 13 miliardów dolarów rocznie [6]. Do tej pory nie znaleziono leku, który umoŝliwiałby wyleczenie z migrenowych bólów głowy. Odkryto jedynie, a następnie udoskonalono techniki pozwalające złagodzić objawy migren lub zmniejszyć częstotliwość ich występowania. Zasadnym wydaje się zatem szczegółowe omówienie wszystkich elementów postępowania dietetycznego, które jest jedną z najtańszych i niepowodującą skutków ubocznych metod zapobiegania i wspomagania leczenia migrenowych bólów głowy.

4 2. MATERIAŁY I METODY Praca ma charakter poglądowy. Powstała w oparciu o informacje z literatury medycznej oraz poświęconej Ŝywieniu człowieka.

5 3. RODZAJE BÓLÓW GŁOWY Istnieje wiele rodzajów bólów głowy, róŝniących się głównie w zaleŝności od przyczyny ich występowania, objawów oraz czasu trwania. Komitet Klasyfikacyjny Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy opracował Międzynarodową Klasyfikację Bólów Głowy [14], w której dokonano podziału bólu głowy na trzy zasadnicze odmiany: pierwotne bóle głowy wtórne bóle głowy neuralgie czaszkowe, bóle twarzy i inne bóle głowy (Tabela 1) W przypadku pierwotnych bólów głowy podstawą podziału są towarzyszące im objawy. Wtórne bóle głowy sklasyfikowano w oparciu o przyczyny ich występowania. W celu rozpoznania rodzaju bólu głowy, a następnie wdroŝenia odpowiedniego leczenia, naleŝy dokonać szczegółowej analizy bólu oraz objawów mu towarzyszących. Diagnostyka róŝnicowa obejmuje: wywiad za pomocą, którego moŝna ustalić między innymi: czas trwania i częstotliwość bólu, wiek, w którym wystąpiły pierwsze objawy, jakość, rodzaj i lokalizację bólu, ewentualne promieniowanie bólu, objawy ostrzegające oraz czynniki wyzwalające ( np. pokarm, alkohol, leki); badanie przedmiotowe obejmujące: badania ogólne, neurologiczne, okulistyczne oraz laryngologiczne; badania laboratoryjne w skład, których wchodzą: badanie morfologiczne krwi, badanie płynu mózgowo rdzeniowego, elektroencefalografia, badania neuroobrazowe [14]. Szczególną uwagę naleŝy zwrócić na bóle głowy charakteryzujące się: nagłym początkiem dolegliwości;

6 bardzo silnym, ostrym bólem; narastającym bólem; bólem głowy spowodowanym wysiłkiem, napięciem mięśni; kaszlem, aktywnością seksualną; początkiem bólów w starszym wieku; odchyleniami w badaniu ogólnym lub neurologicznym; dodatkowymi objawami towarzyszącymi, takimi jak: zaburzenia świadomości, pamięci lub nastroju [14]. Mogą być to objawy charakterystyczne dla niebezpiecznych zaburzeń metabolicznych, strukturalnych lub naczyniowych [14]. PodłoŜe bólów głowy moŝe być róŝne, związane zarówno z obecnością guzów i krwiaków w obrębie czaszki, rozszerzaniem lub zwęŝaniem naczyń krwionośnych głowy, występowaniem nerwobóli, przykurczu lub nadmiernego napięcia mięśni, jak i innym bólem w organizmie np. powstałym w wyniku jaskry lub choroby jamy ustnej oraz uwalnianiem substancji bólotwórczych [14]. Z punktu widzenia niniejszej pracy, celowe jest dokładniejsza charakterystyka bólów pierwotnych. Ból głowy o typie napięciowym Ta odmiana bólu głowy dotyka głównie kobiety. Pojawia się incydentalnie i nie ma określonego czasu trwania ani charakterystycznych objawów towarzyszących. Czasami występują zawroty głowy lub mdłości. Najczęściej jest to tępy ból, obejmujący całą głowę, dający poczucie rozpierania lub/i uciskania. Niektórzy nazywają go bólem o charakterze obręczy. Przyczynami mogą być: zaburzenia emocjonalne, deficyt snu, głód, alkohol, palenie tytoniu, stres, opuszczanie posiłków, wysiłek fizyczny, przegrzanie, zmiany hormonalne (u kobiet), naduŝywanie leków przeciwbólowych, leki stosowane przy schorzeniach współistniejących lub pewne czynniki środowiskowe np. blask słoneczny, hałas, mogą prowokować jego wystąpienie. Jest to ból przewlekły, którego czas trwania moŝe się wahać od 30 minut, a nawet do parunastu dni. Częstość i długość jego występowania wpływa niekorzystnie na stan psychiczny chorego, prowadząc często do pogorszenia nastroju, lęków, a niekiedy nawet do stanów depresyjnych.

7 Metody leczenia napięciowych bólów głowy są róŝne, ale jedna skuteczna metoda nie istnieje. Stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak paracetamol, ibuprofen czy naproksen (ich efektywność nie przekracza 50 %), leki miorelaksacyjne, które rozluźniają mięśnie głowy, leki antydepresyjne, przeciwlękowe oraz róŝne formy terapii relaksacyjnej np. masaŝe odpręŝające [14, 18, 19, 23]. Klasterowy ból głowy Jest to nagły, niezwykle ostry ból głowy, występujący jednostronnie, dotykający głównie męŝczyzn. Ma bardzo intensywny charakter, określany jako przeszywający, przenikający, świdrujący. Promieniuje w okolice Ŝuchwy, nosa, zębów i policzka. Napady bólu cechują krótkie, częste serie pojawiające się parę razy dziennie przez kilka tygodni lub miesięcy, a następnie ustępujące na dłuŝszy czas, powracając jednak regularnie. Mogą zanikać na okres od 3 miesięcy do kilku lat. Bólowi towarzyszy łzawienie, przekrwienie spojówek, zaczerwienie twarzy, puchnięcie powiek, wydzielina z nosa. Na skórze twarzy i czoła pojawia się pot. Klasterowe bóle głowy mogą pojawiać się po spoŝyciu alkoholu, nitratów oraz w wyniku snu (nocnego oraz dziennego). Skuteczną metodą doraźnej walki z bólem jest wdychanie czystego tlenu. Zastosowanie znalazły równieŝ leki steroidowe, sól sodowa kwasu walproinowego, werapamil oraz węglan litu [14, 19, 23]. Przewlekła napadowa hemikrania Ten rodzaj bólu głowy jest często mylony z klasterowym bólem głowy, poniewaŝ w obu przypadkach pojawiają się podobne symptomy. Jest to ból zlokalizowany poza gałką oczną, rozszerzający się na całą twarz, któremu towarzyszą takie objawy jak: obrzęk powiek, zaczerwienie twarzy i oczu oraz zatkanie nosa. MoŜe promieniować na kark i ramię. Ataki bólu są stosunkowo krótkie, najczęściej trwają około 15 minut i występują średnio 13 razy w ciągu dnia. Istnieją dwie cechy charakterystyczne, odróŝniające przewlekłą hemikranię napadową od klasterowego bólu głowy. Jest to 100% skuteczność indometacyny w leczeniu tej choroby oraz wyraźnie większa częstotliwość występowania u kobiet [14, 19, 23].

8 Migrena Migrena jest powszechnie występującą chorobą drastycznie obniŝającą jakość Ŝycia. Według WHO (Światowej Organizacji Zdrowia) plasuje się ona na 19-stym, miejscu wśród chorób na świecie, które prowadzą do upośledzonego funkcjonowania w Ŝyciu codziennym, będąc tym samym rodzajem inwalidztwa. Mimo Ŝe migrenowe bóle głowy towarzyszą ludzkości od bardzo dawna, to jej etiologia, patofizjologia i leczenie nie zostały jeszcze do końca wyjaśnione. Wiadomo, Ŝe ten naczyniowy ból głowy najczęściej pojawia się między 15 a 55 rokiem Ŝycia, a u 70 % do 80 % chorych występuje wśród innych członków rodziny. Istnieje wiele hipotez wyjaśniających patogenezę migreny, jednak dwie są najbardziej prawdopodobne. Jedna z nich zakłada, Ŝe jest ona uwarunkowana genetycznie, a druga, Ŝe jest to zaburzenie nerwowo-naczyniowe, które wynika z następujących po sobie skurczów i rozkurczów naczyń krwionośnych głowy, dających efekt pulsującego bólu. W ostatnim stadium skurczów i rozkurczów pojawia się obrzęk mózgu wokół naczyń, co skutkuje tępym bólem. UwaŜa się równieŝ, Ŝe znaczenie mają zaburzenia transmisji neuroprzekaźników [3]. Głównym neurotransmiterem związanym z pojawieniem się migreny jest serotonina. Pobudzenie niektórych receptorów serotoninowych prowadzi do napadu bólu głowy oraz do wystąpienia dolegliwości towarzyszących, typowych dla migreny, takich jak wymioty, nudności i wraŝliwość na światło. Inne związki chemiczne, które powodują rozszerzenie tętnic w obrębie mózgu oraz naczyń Ŝylnych, których stęŝenie wzrasta w napadzie migreny to: białko zaleŝne od genu dla kalcytoniny, substancja P, neurokinina A, noradrenalina, neuropeptyd Y, acetylocholina, prostaglandyny 1 i 2 oraz inne. Uczestniczą one w przesyłaniu sygnału nerwowego do komórek mózgu, który po przetworzeniu powoduje uczucie bólu [8]. Napad migreny moŝe być nagły i charakteryzujący się jednostronnym, pulsującym bólem, któremu mogą towarzyszyć nudności, wymioty, światłowstręt, wraŝliwość na hałas i zapachy, przyśpieszone bicie serca, częste oddawanie moczu, niestabilny chód, drŝenie rąk, stany euforyczne lub depresyjne, nagły, trudny do opanowania apetyt, zwiększona potliwość, apatia oraz trudności w mówieniu i zapamiętywaniu [14, 19]. Niekiedy na ciele pojawia się wysypka, a czasem dochodzi nawet do zwiększania masy ciała z towarzyszącą opuchlizną rąk, nóg oraz klatki piersiowej [19]. Nasilenie objawów następuje przy dowolnej aktywności fizycznej, co moŝe wywoływać strach u chorego przed jakimkolwiek ruchem [19]. Jednorazowy napad migreny trwa od 4 do 72 godzin [12, 23].

9 3.1. RODZAJE MIGRENOWYCH BÓLÓW GŁOWY Migrenie towarzyszą dolegliwości neurologiczne, w oparciu, o które dokonano podziału tej choroby na: migrenę bez aury migrenę z aurą (Tabela 2) Migrena bez aury jest najczęstszą formy migreny. Cierpi na nią aŝ 80% chorych. Ból jest jednostronny (choć zdarza się dwustronny lub naprzemienny), pulsujący lub łomoczący. Nasila się podczas wykonywania zwykłych czynności i towarzyszy mu wyjątkowa wraŝliwość na światło, dźwięk i zapach. U dorosłych pojedynczy atak trwa od 4 do 72 godzin, zaś u dzieci moŝe ograniczać się do 1 godziny (Tabela 3). Na wystąpienie migreny ma wpływ miesiączka. Mówi się wtedy o miesiączkowej migrenie bez aury i migrenie bez aury zaleŝnej od miesiączki. Ból moŝe się pojawiać pierwszego dnia miesiączki lub 2-3 dni wcześniej, jak równieŝ w trakcie owulacji. Migrena z aurą charakteryzuje się tym, Ŝe ból poprzedzony jest zespołem objawów neurologicznych. Dotyczą one głównie narządu wzroku, mowy, czucia i zapachu. Chorzy doświadczają kłopotów z widzeniem. Przed oczyma mogą pojawiać się: plama, która miga, drga i błyszczy, zygzaki, błyski. Czasem występują ubytki w polu widzenia. Pojawiają się kłopoty z mową, np. brak słów, brak logiki wypowiedzi oraz problemy z czytaniem i rozumieniem tekstu. Chorzy często skarŝą się na uczucie drętwienia twarzy, ramion lub dłoni. Rzadką odmianą migreny z aurą jest rodzinna migrena połowiczoporaźna. Osoba nią dotknięta ma przynajmniej jednego członka rodziny spokrewnionego w pierwszym lub drugim stopniu, który miewa podobne napady. Objawy są bardzo charakterystyczne. Zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego są powaŝne, a symptomy często przypominają udar lub guz mózgu. W trakcie aury występuje częściowy niedowład. Dolegliwości związane z aurą mogą utrzymywać się przez wiele dni, jednak bardzo rzadko ból ma charakter trwały [14, 19]

10 4. CZYNNIKI WYWOŁUJĄCE MIGRENOWE BÓLE GŁOWY U większości chorych migrena pojawia się nagle i moŝe być wynikiem działania jakiegoś czynnika środowiskowego. Najczęstszymi czynnikami wywołującymi są: 1. Cykle hormonalne i ich zmiany: okres dojrzewania miesiączka jajeczkowanie środki antykoncepcyjne hormonalna terapia zastępcza okres menopauzy 2. Zmiany w porządku dnia: opuszczony posiłek skrócenie lub wydłuŝenie czasu snu 3. Czynniki psychiczne: stres stan odpręŝenia lęk gniew depresja 4. Pogoda i otoczenie: zmiany ciśnienia atmosferycznego wdychanie dymu tytoniowego ( czynne lub bierne) bodźce wzrokowe ( silny blask, telewizja) hałas perfumy lub opary zmiany pogody 5. Dieta zagadnienie dotyczące diety zostanie szczegółowo omówione w następnych rozdziałach. [ 23, 24, 28]

11 4.1 CZYNNIKI śywieniowe WPŁYWAJĄCE NA WYSTĘPOWANIE MIGRENOWYCH BÓLÓW GŁOWY Badania dowodzą, Ŝe zdrowie fizyczne i psychiczne ma wpływ na częstość występowania migren. Nie ulega wątpliwości, Ŝe zdrowy styl Ŝycia, tzn. regularna aktywność fizyczna, prawidłowa, zbilansowana dieta, unikanie wszelkich uŝywek oraz odpowiednia ilość snu, znacznie zmniejsza prawdopodobieństwo występowania nawracających bólów głowy [19, 23]. Istnieje szereg artykułów Ŝywnościowych, których spoŝycie moŝe prowadzić to wystąpienia ataku migreny. Osoby dotknięte tą chorobą mogą zmniejszyć prawdopodobieństwo wystąpienia migreny, ograniczając lub eliminując z diety pewne produkty spoŝywcze, dlatego w walce z migreną dieta eliminacyjna moŝe być jedną z najskuteczniejszych i najprostszych metod profilaktycznych. Odpowiednie zmiany w jadłospisie oraz spoŝycie wszystkich składników odŝywczych zgodnie z zapotrzebowaniem, moŝe być istotnym czynnikiem kontroli częstotliwości i nasilenia ataków migreny. U przewaŝającej części osób ataki pojawiają się od 24 do 48 godzin po spoŝyciu określonego produktu spoŝywczego lub po jednoczesnym spoŝyciu produktów spoŝywczych, które jedzone oddzielnie nie spowodowałyby bólu. Umiejętność rozpoznania pokarmów wywołujących atak moŝe być istotnym elementem w ich zapobieganiu. Pomocne moŝe być prowadzenie dzienniczka Ŝywieniowego, który ułatwi identyfikacje tych artykułów Ŝywnościowych. Atakom sprzyjać moŝe nie tylko rodzaj spoŝywanego produktu, ale teŝ określone nawyki Ŝywieniowe, tj. opuszczanie posiłków, głodzenie lub znaczne wydłuŝanie odstępów między posiłkami [23, 2, 5]. Przegląd Kanadyjskiego Towarzystwa Medycznego informuje, Ŝe: spoŝycie Ŝywności, w skład której wchodzą azotyny, azotany, aspartam, glutaminian sodu oraz nakładające się działanie spoŝytej Ŝywności z wysoką zawartością przekaźników nerwowych, takich jak tyramina, tyrozyna, fenyloalanina, kojarzone są z pojawieniem się migrenowych bólów głowy [21]. Wyjaśnia to, dlaczego po spoŝyciu dań kuchni chińskiej, hot-doga oraz wędzonych lub konserwowanych produktów mięsnych mogą wystąpić bóle głowy. Tego

12 rodzaju produkty zawierają duŝo azotynów, a dokładniej mówiąc azotanu sodu, który działa rozszerzająco na tętnice mózgu prowokując atak migreny. Natomiast w kuchni chińskiej stosowany jest często glutaminian sodu - substancja wzmacniająca smak. ZaleŜność między jego spoŝyciem a atakiem bólu głowy wykryto po tym, gdy dolegliwości pojawiły się u 30% osób korzystających z usług restauracji serwujących tego typu dania [21]. Związki występujące w Ŝywności i wywołujące migrenowe bóle głowy to w większości aminy biogenne. Są związkami azotowymi powszechnymi w środowisku. Tyramina, fenyloalanina oraz histamina to trzy główne aminy, po spoŝyciu których (z Ŝywnością) moŝe dochodzić do rozszerzania lub zwęŝania naczyń krwionośnych mózgu, a w konsekwencji do ataku migreny. U osób z migrenowymi bólami głowy stwierdzono mniejszą ilość inhibitorów MAO (monoaminooksydazy), w stosunku do osób zdrowych. Związki te odpowiedzialne są za metabolizowanie tyraminy. Dlatego jej ilość w organizmie utrzymuje się na stałym, wysokim poziomie, powodując ból głowy [17]. Tyramina jest substancją naturalnie występującą w Ŝywności. Powstaje w wyniku rozpadu białka w czasie starzenia się produktów spoŝywczych. Im starszy produkt wysokobiałkowy, tym większa w nim zawartość tyraminy. Występuje ona między innymi w dojrzewających serach tj. blue cheese, brie, cheddar, stilon, feta, gorgonzola, mozzarella, muenster, parmezan, swiss, w serach topionych oraz w czerwonym winie, napojach alkoholowych, mięsach czerwonych (wołowinie i kurzych wątróbkach), produktach mięsnych marynowanych, wędzonych, konserwowych, w niektórych rodzajach fasoli (limeńska, fava, pinto, garbanzo), w cebuli, oliwkach, marynatach, awokado, rodzynkach, zupach konserwowych oraz orzechach ziemnych [11, 23]. Fenyloalanina występuje głównie w czekoladzie i aspartamie, natomiast histamina w produktach, do produkcji których zastosowano proces fermentacji mlekowej. Są to, więc: jogurty, kiszonki, wina, piwo, sery, marynowane ryby i suszone kiełbasy [23]. (Tabela 4) Innego rodzaju produkty spoŝywcze zawierające aminy, to: Owoce: awokado, banany, owoce cytrusowe, ananasy, owoce o czerwonych skórkach Warzywa: szpinak, bakłaŝany, skórki ziemniaków i pomidorów Napoje: ciemne napoje alkoholowe, herbata Produkty nabiałowe: sery dojrzałe, maślanka, jogurt, kwaśna śmietana Zioła, przyprawy śywność kiszona, marynowana i zalewana [23]

13 Grupa artykułów Ŝywnościowych i dodatków do Ŝywności powodujących migrenę jest bardzo duŝa. NaleŜy, jednak pamiętać, Ŝe kaŝda osoba cierpiąca na tę chorobę posiada inną wraŝliwość na określone pokarmy. Kofeina jest często wskazywana przez osoby cierpiące na migreny, jako produkt, z którego muszą rezygnować. Jest głównym składnikiem kawy i herbaty, ale występuje równieŝ w czekoladzie oraz napojach energetyzujących [5, 23]. Czekolada im większy jej dodatek do produktu, tym większe prawdopodobieństwo, Ŝe spowoduje ona atak bólu głowy. Fenyloetyloamina, teobromina i kafeina to substancje, które mogą zmieniać przepływ krwi w mózgu, uwalniając norepinefrynę, która powoduje ból głowy. Najwięcej mają jej czekolada gorzka i deserowa, natomiast czekolada biała moŝe być spoŝywana w niewielkich ilościach bez większego ryzyka [17, 23]. Owoce owoce cytrusowe stanowią największe zagroŝenie dla migrenowców. Są to głównie cytryny, limonki, grejpfruty i pomarańcze. Jednak równieŝ takie owoce jak: kiwi, awokado, papaja, śliwki, mango i ananasy. RównieŜ owoce suszone np. rodzynki, figi i daktyle mogą wywoływać atak migreny ze względu na to, Ŝe zawierają konserwanty oraz specyficzne aminy [23]. Napoje alkoholowe rozszerzają naczynia krwionośne mózgu, czyli są potencjalnie migrenogenne, zwłaszcza takie alkohole jak: wino, głównie czerwone, porto, sherry, wino słodkie, piwo (niekorzystne działanie mają zawarte w nim droŝdŝe), ciemny rum, brandy, scotch, wódki kolorowe [5, 23]. Winogrona hodowane organicznie oraz wytwarzane z nich wina w mniejszym stopniu wpływają na wystąpienie bólu głowy [17]. Nabiał z tej grupy naleŝy szczególnie uwaŝać na sery dojrzewające, jogurty, kwaśną śmietanę, mleko, maślankę, masło oraz mleko acidofilne [23]. Kwasy tłuszczowe kwas linolenowy (omega-6) i kwas oleinowy (omega-9) mogą być zaangaŝowane w reakcję naczyniową skutkującą bólem głowy [17]. Lody i inne zimne pokarmy migrenowcy mogą skarŝyć się na bóle podczas spoŝywania tego typu produktów, poniewaŝ odczucie zimna po ich spoŝyciu, w ustach i gardle moŝe prowadzić do uciskania naczyń krwionośnych wokół głowy i inicjacji migreny. Takie przypadki zdarzają się jednak niezwykle rzadko [17].

14 Glutaminian sodu (ang. MSG) jest wzmacniaczem smaku oraz składnikiem tzw. Ŝywności wygodnej, czyli np. produktów pakowanych, sproszkowanych, konserwowych, zup, kostek bulionowych, mroŝonych zestawów obiadowych, paczkowanych przekąsek oraz dań kuchni azjatyckiej. Symptomy migreny mogą występować od 15 do 60 minut po spoŝyciu większych ilości pokarmu zawierającego MSG, szczególnie, jeśli zostały spoŝyte na pusty Ŝołądek.[17, 23]. Słodziki szczególnie aspartam. Dokładny mechanizm wpływu aspartamu na migrenowe bóle głowy nie jest jeszcze poznany. Jednak naukowcy przypuszczają, Ŝe obniŝa on poziom serotoniny, co wpływa na pogłębienie stanów depresyjnych oraz na zaostrzenie migren. Aspartam jest często stosowany do produkcji Ŝywności dla cukrzyków [12]. Barwniki dodawane do Ŝywności [7] Pieczywo oraz inne wypieki droŝdŝowe: gorące wypieki droŝdŝowe pieczywo droŝdŝowe pizza precle [16, 23, 27] Orzechy i nasiona: orzechy ziemne i masło z tych orzechów nasiona sezamu nasiona dyni nasiona słonecznika [11, 23] Fasole i warzywa: patrz str.16,17 oraz: cebula czerwony pieprz zielony groszek soczewica kapusta kiszona [23] Mięsa drób i ryby: patrz str.16,18 oraz: nerki wątróbka RóŜne: ocet

15 Nieregularne jedzenie, opuszczanie posiłków, diety odchudzające oraz głodzenie mogą równieŝ prowokować ataki migrenowych bólów głowy. Takie postępowanie powoduje obniŝenie stęŝenia glukozy we krwi, czego efektem jest napad bólu. 5. LECZENIE MIGRENOWYCH BÓLÓW GŁOWY Szeroki zakres informacji na temat patogenezy migreny jest bardzo istotny przy jej leczeniu. Znajomość odmian tej choroby oraz jej charakterystyki jest kluczem do wdroŝenia optymalnego leczenia. Postępowanie terapeutyczne z chorym na migrenę obejmuje: edukację pacjenta leczenie napadów ( leczenie doraźne) leczenie zapobiegawcze [14]. Edukacja pacjenta polega na przekazywaniu mu wiadomości o specyfice choroby, czynnikach mogących ją wywoływać, jej przebiegu, objawach oraz leczeniu. W tej części terapii zawiera się zachęcanie pacjenta do prowadzenia regularnego trybu Ŝycia oraz wprowadzanie technik behawioralnych np. terapii relaksacyjnej [26]. Łagodzenie napadów migreny ma na celu jak najszybsze zniwelowanie uciąŝliwego bólu oraz umoŝliwienie pacjentowi normalnego funkcjonowania. Istotny jest nie tylko dobór leku, ale równieŝ sposób leczenia. MoŜe to być leczenie stopniowe lub uzaleŝnione od cięŝkości napadu. Leczenie stopniowe umoŝliwia zastosowanie w pierwszej kolejności taniego, bezpiecznego i skutecznie działającego leku, bez względu na siłę napadu. Dopiero w momencie, gdy lek pierwszego wyboru okaŝe się nieefektywny, zaleca się podanie leku drugiego wyboru, który ma na ogół wyŝszą cenę i jest dostosowany do konkretnego ataku migreny [24]. Doraźne leczenie napadów migreny polega na zastosowaniu takich leków jak: niesteroidowe leki przeciwzapalne, agoniści receptorów serotoninowych 1B i 1D (tryptany), alkaloidy sporyszu i ich pochodne, opioidy oraz inne leki np. metoklopramid [14, 24]. Niesteroidowe leki przeciwzapalne są lekami, po które sięga się w pierwszej kolejności ze względu na ich skuteczne działanie we wszystkich odmianach napadów migreny. Najbardziej efektywne wydają się być: kwas acetylosalicylowy (ASA), ibuprofen, sól sodowa naproksenu, kwas tolfenamowy, preparaty złoŝone zawierające paracetamol, ASA i kofeinę [14, 24]

16 Tryptany są agonistami naczyniowych i neutralnych receptorów dla serotoniny, stąd ich duŝa skuteczność w leczeniu napadów migreny [14]. Do tryptanów naleŝą: sumatriptan, zolmitriptan, rizatriptan, naratryptan [14, 24] Przeciwwskazaniami do stosowania tych leków są: choroba wieńcowa nadciśnienie tętnicze wszelkie choroby naczyń migrena podstawna migrena z poraŝeniem połowicznym okres aury [14, 24] Alkaloidy sporyszu i ich pochodne np. ergotamina, nie są zaliczane do leków o udowodnionej skuteczności, a w badaniach zauwaŝono pojawienie się działań niepoŝądanych [14, 24] Opioidy, szczególnie butorfanol są efektywne w zwalczaniu bólów głowy, jednak rzadko stosowane, prawdopodobnie ze względu na ich właściwości uzaleŝniające [14,24]. Inne leki, takie jak metoklopramid, podawany doŝylnie moŝe pozytywnie zwalczać ból, szczególnie jeśli wraz z bólem występują takie objawy dodatkowe jak nudności i wymioty [14, 24]. Nie jest zalecane stosowanie leków doraźnie zwalczających ból częściej niŝ 2 razy w ciągu tygodnia. Częstsze uŝywanie tego typu leków moŝe wywołać ból głowy związany z naduŝywaniem leków [24]. Według wytycznych Amerykańskiej Akademii Lekarzy Rodzinnych oraz Amerykańskiego Kolegium Lekarzy i Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Wewnętrznej [24], przyjętymi wskazaniami do zapobiegawczego leczenia migreny są: 1. 2 napady migreny w miesiącu, powodujące niesprawność trwającą 3 dni w miesiącu; 2. przeciwwskazania do doraźnego leczenia napadów migreny lub niepowodzenie takiego leczenia; 3. stosowanie leczenia doraźnego częściej niŝ 2 razy w tygodniu; 4. rzadkie postacie migreny, w tym migrena z poraŝeniem połowiczym, migrena z przedłuŝoną aurą lub zawał mózgu spowodowany napadem migreny [24]. Skuteczne leki do tego typu leczenia to:

17 β-blokery tymolom oraz propanol leki przeciwdepresyjne, przede wszystkim amitryptylina leki przeciwdrgawkowe sól semisodowa kwasu walproinowego oraz walproinian sodu leki serotoninergiczne dihydroergotamina w postaci o przełuŝonym uwalnianiu oraz metysergid blokery kanału wapniowego flunaryzyna [24] Wszystkie wyŝej wymienione leki powodują działania niepoŝądane, między innymi: bóle brzucha, senność, zawroty głowy lub przyrost masy ciała POSTĘPOWANIE DIETETYCZNE W MIGRENOWYCH BÓLACH GŁOWY NajwaŜniejszym elementem postępowania dietetycznego w migrenie jest zidentyfikowanie migrenogennych produktów spoŝywczych. Ich eliminacja moŝe w skuteczny sposób ograniczyć częstość oraz siłę napadów choroby [23]. Prostym i efektywnym sposobem rozpoznania niekorzystnie działającego pokarmu jest prowadzenie dzienniczka. Powinny się w nim znaleźć informacje o rodzaju spoŝytego produktu lub napoju oraz dane dotyczące ilości i godziny konsumpcji. JeŜeli pojawi się ból głowy, to wskazane jest, aby odnotować czas, jaki upłynął od momentu jedzenia, typ i czas trwania bólu oraz objawy mu towarzyszące. Po pewnym czasie pojawi się zauwaŝalna zaleŝność między poszczególnymi pokarmami a atakami. NaleŜy wtedy zmniejszyć ilość danego produktu, np. zamiast dwóch kaw pić jedną lub całkowicie ją wyeliminować [23]. Identyfikacja czynnika wyzwalającego reakcję bólową moŝe być utrudniona w niektórych sytuacjach. W przypadku kobiet hormony np. w czasie miesiączki mogą zmieniać wraŝliwość kobiet na migrenogenne produkty, które poza okresem menstruacji nie są przyczyną bólów. W tym czasie naleŝy zwracać szczególną uwagę na artykuły Ŝywnościowe uwaŝane za typowo migrenogenne, poniewaŝ predyspozycje do pojawienia się napadów choroby są znacznie większe.

18 Pokarmy oraz napoje odpowiedzialne za występowanie migrenowego bólu głowy mogą się z czasem zmieniać. Dlatego naleŝy wziąć pod uwagę moŝliwość wystąpienia objawów po spoŝyciu innych produktów, dotychczas niewywołujących dolegliwości. U niektórych chorych ilość czynników Ŝywieniowych powodujących migrenę jest bardzo duŝa. W takich sytuacjach, mimo stosowania diety eliminacyjnej, ból głowy nadal powraca. MoŜe to prowadzić do błędnego przekonania, Ŝe podejrzewane produkty spoŝywcze nie są przyczyną choroby. Czasem reakcja bólowa zachodzi dopiero po spoŝyciu duŝej ilości produktu, dlatego pacjenci mogą sądzić, Ŝe jest on produktem bezpiecznym, dlatego istotna jest analiza wszystkich spoŝywanych pokarmów, łącznie z tymi najbardziej lubianymi [8]. KaŜdy chory posiada indywidualną wraŝliwość na określony składnik pokarmowy, stąd lista artykułów Ŝywnościowych, które mogą mieć działanie migrenogenne jest bardzo długa. Określono jednak produkty, które prawie nigdy lub nigdy nie powodują ataków migreny. NaleŜą do nich pewne gotowane zielone, Ŝółte oraz pomarańczowe warzywa, brązowy ryŝ, woda oraz gotowane lub suszone owoce, które nie są cytrusami np. Ŝurawina lub gruszki [8]. WaŜne jest, aby stosować pełnowartościową, dobrze zbilansowaną dietę, niezaleŝnie od unikania czynników wywołujących bóle. Dlatego naleŝy pamiętać o podstawowych zasadach racjonalnego Ŝywienia. Bardzo istotne jest częste i regularne spoŝywanie małych objętościowo posiłków, poniewaŝ zbyt długa przerwa między nimi prowadzi do gwałtownych zmian stęŝenia glukozy we krwi, czego skutkiem jest napad bólu głowy [20, 23]. Ponadto wykazano, Ŝe odpowiednia suplementacja diety moŝe mieć zastosowanie w leczeniu migren. Ryboflawina, czyli witamina B 2, która wpływa na funkcjonowania układu nerwowego, moŝe zmniejszyć częstość oraz długość trwania ataków migreny [10]. ZauwaŜono równieŝ, Ŝe poziom magnezu u osób z migreną jest niŝszy, niŝ u zdrowych osób. Niedobór magnezu moŝe, więc być jedną z przyczyn bólów głowy i jego uzupełnianie, w szczególności drogą doŝylną okazuje się skuteczne przy nawrotach choroby. NaleŜy, jednak zaznaczyć, Ŝe lecznicze działanie magnezu pojawia się na ogół u osób, u których ataki migreny występują rzadziej niŝ 3 razy w miesiącu [10, 22]. Na podstawie badań przeprowadzonych w Danii, Szwecji i Stanach Zjednoczonych stwierdzono, Ŝe kwasy tłuszczowe omega-3 mogą zmniejszać częstość występowania bólów głowy oraz stopień ich nasilenia. Występują one głównie w tłustych rybach morskich np. łososiu, makreli, śledziu oraz w oleju lnianym i orzechach. Mają właściwości przeciwzapalne, regulują gospodarkę hormonalną oraz uczestniczą w prawidłowej pracy mózgu [10].

19 W innych badaniach okazało się, Ŝe suplementacja 5-hydroksytryptofanem (5-HTP) moŝe zmniejszać odczucie bólu podczas ataku migreny, poniewaŝ jest on przekształcany w organizmie w serotoninę, której wyŝsze stęŝenie w ustroju pozytywnie wpływa między innymi na sen, nastrój, apetyt oraz róŝne bóle głowy, łącznie z migrenowymi [10]. Naukowcy z City of London Migraine Clinic dowiedli, Ŝe wrotycz maruna, naturalne zioło lecznicze, eliminuje ból głowy u ¼ badanych osób, a spoŝywanie od 50 do 114 mg w postaci kapsułek lub 3-4 liści dziennie moŝe zapobiegać migrenom. Nie przeprowadzono, jednak jeszcze wystarczająco długofalowych i dokładnych badań, aby z całą pewnością stwierdzić czy stosowanie tego zioła nie ma skutków ubocznych [8]. Połączenie magnezu, ryboflawiny oraz wrotycz maruny moŝe okazać się dobrym sposobem leczenia dla osób, które nie mogą przyjmować leków z powodu ich działań niepoŝądanych [10]. Pojedyncze raporty sugerują, Ŝe zarówno glukozamina (związek stosowany w zwyrodnieniowej chorobie stawów) jak i koenzym Q10 (ubichinon) mogą zmniejszać częstotliwość migren [10].

20 Przykładowy 1-dniowy jadłospis, nie zawierający składników pokarmowych mogących wywołać migrenę: Śniadanie: Płatki owsiane (30g) na chudym mleku (250ml) z 1 startym jabłkiem, Bułka graham (60g) z sałatą (10g) i plasterkiem łososia (25g) II Śniadanie: Koktajl malinowy (250ml kefiru, 200g malin) 1 pełnoziarnisty wafel ryŝowy (30g) Obiad: Barszcz czerwony (250ml) Zapiekanka z mintaja (1 filet), brokułów (60g), kaszy gryczanej (60g) i marchewki (200g) Podwieczorek: 1 pieczona gruszka (150g) z serkiem homogenizowanym (150g) Kolacja: Sałatka ziemniaczana: ziemniaki bez skórek (150g), 1 jajko (50g), świeŝe pieczarki (100g), koperek (15g), majonez (10g), pieczywo chrupkie (40g)

21 6. WNIOSKI Ze względu na duŝą częstotliwość występowania migren w naszym społeczeństwie, naleŝy dołoŝyć wszelkich starań, aby zapobiec ich negatywnym skutkom zdrowotnym. śywienie w migrenowych bólach głowy jest niezwykle waŝnym elementem profilaktycznym i wspomagającym leczenie. Jest metodą nieinwazyjną, niepowodującą skutków ubocznych, mało uciąŝliwą dla chorego, tanią, a jednocześnie dającą dobre wyniki. Jednak, ta forma zwalczania migrenowych bólów głowy nie jest wystarczająco rozpowszechniona i doceniana. Dlatego teŝ, tak istotne jest, aby przeciwdziałać migrenogennym zachowaniom Ŝywieniowym (tj. opuszczanie posiłków i ich nieregularność) oraz unikać pokarmów i składników Ŝywności mogących wywoływać bóle, zwłaszcza przed wdroŝeniem terapii lekowej, która moŝe wiązać się zarówno z wysokimi kosztami jak i negatywnymi skutkami zdrowotnymi.

22 7. SPIS PIŚMIENNICTWA 1. Bigal M.E., Lipton R.B., Ból głowy typu napięciowego klasyfikacja i rozpoznanie, Medycyna po Dyplomie 2006, 15, 9, Egilius L.H., Anniek H., Peter C., Precipitating and aggravating factors of migraine versus tension-type headache, Headache The Journal of Head and Face Pain, 2001, 41, 6, Hamel E., The biology of serotonin receptors: focus on migraine pathophysiology and treatment, The Canadian Journal of Neurological Sciences, 1999, 26, 4, Suplement, Hargreaves R.J., Shepheard S.L., Pathophysiology of migraine; new insights, The Canadian Journal of Neurological Sciences, 1999, 26, 4, Suplement, Holzhammer J., Wöber C., Alimentäre Triggerfaktoren bei Migräne und Kopfschmerz vom Spannungstyp, Der Schmerz, 2006, 20, 2, Kozubski W., Domitrz I., Bóle i neuralgie w zakresie głowy i twarzy, W: Neurologia, red. Kazubski W., Liberski P., PZWL, 2006, Warszawa, Lipton R.B., Stewart W.F., Reed M., Migrena i jej konsekwencje-cięŝar choroby, modele opieki, Medycyna po Dyplomie 2001, 10, 9, Marks R.D., The headache prevention cookbook, Houghton Mifflin Company, 2000, Boston 17. Millichap G., The role of diet in migraine headaches, NOHA News, 2002, 27, 3, Mueller L., Napięciowy ból głowy Jak rozpoznać to częste, ale nieleczone schorzenie, Medycyna po Dyplomie 2002, 11, 7, Noskowicz-Bieroniowa H., Migrena, PZWL, 2006, Warszawa

23 20. Ostrov R., Headaches and migraines (Food solutions): recipes and advice to stop the pain, Hamlyn, 2000, London 21. Pryse-Phillips W., Dodick D.W., Edmeads J.G., Guidelines for the nonpharmacologic management of migraine in clinical practice, Canadian Medical Association Journal 1998, 159, 1, Sensenig J., Marrongelle J., Johnson M., Treatment of migraine with targeted nutrition focused on improved assimilation and elimination, Alternative Medicine Review, 2001, 10, Sharp M., śywienie w migrenowych bólach głowy, PZWL, 2005, Warszawa, Snow V., Weiss K., Wall E.M., Leczenie farmakologiczne napadów migreny i zapobieganie migrenowemu bólowi głowy, Medycyna Praktyczna, 2003, 10, Taylor F. R., Migrenowe bóle głowy: moŝliwość leczenia doraźnego, Medycyna po Dyplomie 2006, 15, 6, Ward T.N., Leczenie bólów głowy, współczesne moŝliwości leczenia doraźnego i profilaktyki, Medycyna po Dyplomie 2001, 10, 6, Young W.B., Silberstein S.D, Migraine and other headaches, AAN Press, 2004, Saint Paul 28. Ziółkowska-Kochan M., Kucharski R., Łachut K., Migrena: diagnostyka i terapia, Essentia Medica 2007, 5, 41, 5-10

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):*

7 00 L - karnityna + chrom + aminokwasy rozgałęzione, 7 30 I ŚNIADANIE, (głównie węglowodany złożone + owoce + warzywa):* Przykładowe jadłospisy na redukcję masy ciała 1. Przykładowy jadłospis na zrzucenie wagi (zalecenia ogólne, na podstawie wywiadu z zawodnikiem trójboju siłowego): CZĘŚĆ I 3 TYGODNIE: 7 00 L - karnityna

Bardziej szczegółowo

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie

42 Choroby wysokogórskie PORADA PORADA 42 ROBERT SZYMCZAK. Choroby. wysokogórskie 4 Choroby wysokogórskie PORADA 4 ROBERT SZYMCZAK Choroby wysokogórskie 4 4 Choroby wysokogórskie W rozdziale omówimy choroby związane ze zmniejszającą się dostępnością tlenu na wysokości: Ostrą Chorobę

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Wpisany przez Katarzyna Bizoń Niedziela, 16 Listopad 2008 16:10 - Zmieniony Poniedziałek, 15 Grudzień 2008 11:00

Wpisany przez Katarzyna Bizoń Niedziela, 16 Listopad 2008 16:10 - Zmieniony Poniedziałek, 15 Grudzień 2008 11:00 Dominującym objawem migreny jest napadowy ból głowy. Napady bólu trwają od kilku do kilkudziesięciu godzin, na ogół nawracają w nieregularnych odstępach czasu. {loadposition related_items} Anna, Krystyna

Bardziej szczegółowo

Lista zamienników. 140g cukinii. 80g dyni. 100g bakłażana. 70g kabaczka. 80g papryki czerwonej. 50g papryki czerwonej. 100g pomidora.

Lista zamienników. 140g cukinii. 80g dyni. 100g bakłażana. 70g kabaczka. 80g papryki czerwonej. 50g papryki czerwonej. 100g pomidora. Lista zamienników 140g cukinii 100g bakłażana 80g dyni 70g kabaczka 80g papryki czerwonej 100g ogórka 50g papryki czerwonej 100g pomidora 100g rzodkiewek 100g dyni 200g cukinii 130g kalafiora 100g brokuła

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 45/2014 z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie oceny leku Botox (toksyna botulinowa typu A 100 jednostek) we wskazaniu

Bardziej szczegółowo

Leczenie bezdechu i chrapania

Leczenie bezdechu i chrapania Leczenie bezdechu i chrapania Bezdech senny, to poważna i dokuczliwa choroba, dotykająca ok. 4% mężczyzn i 2% kobiet. Warto więc wykonać u siebie tzw. BADANIE POLISOMNOGRAFICZNE, które polega na obserwacji

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód PURE DIET Joanna Flis Os. Wichrowe Wzgórze 33C 61-699 Poznań tel. 511 02 99 44 Imię i nazwisko Rok urodzenia Nr telefonu E-mail Dane kontaktowe Grupa krwi Uczeń/student Pracuję zawodowo Wykonywany zawód

Bardziej szczegółowo

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach?

Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie. Wzdęcia, zaparcia, biegunki, brak. Jak często? Po jakich produktach? Poradnia Dietetyczna Dbam O Siebie Dane: Imię: Nazwisko: Data ur. Nr. Tel: E-mail: Wzrost: Waga: Obwód bioder: Obwód talii: Podstawowe Informacje: Miejsce pracy Godziny pracy Aktywność Fizyczna Aktualny

Bardziej szczegółowo

Elektrostymulacja zamiast leków?

Elektrostymulacja zamiast leków? 15.12.2014 Nowa metoda leczenia migreny jest już dostępna w Polsce Elektrostymulacja zamiast leków? Pacjenci cierpiący na uporczywe bóle głowy mają alternatywę. Zamiast farmakologii powodującej liczne

Bardziej szczegółowo

Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów.

Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów. Suplementacja wspierająca walkę organizmu z grzybami, wirusami i pasożytami z użyciem naturalnych suplementów. 1 / 9 Pozbycie się grzybicy to proces, który wymaga czasu, cierpliwości i wytrwałości. Suplementacja

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Zdrowy talerz ucznia. mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek

Zdrowy talerz ucznia. mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek mgr inż. Justyna Siwiela-Tomaszczyk lic. Ewa Stepek Zdrowy talerz ucznia Powiatowy program profilaktyki i promocji zdrowia w celu zmniejszania zachorowalności i śmiertelności z powodu chorób układu krążenia

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1

Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1 WODA DLA ZDROWIA Katarzyna Herwy Wojewódzka Stacja Sanitarno Epidemiologiczna w Opolu 2011-06-13 1 Jesteś tym co pijesz WODA główny składnik ciała i podstawowy składnik poŝywienia stanowi 50 80 % masy

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak

Podstawy żywienia w sporcie. Aneta Sojak Podstawy żywienia w sporcie Aneta Sojak Właściwe żywienie i nawodnienie = Osiągnięcie sukcesu Energia do pracy mięśni Adaptacja do wysiłku Skuteczna regeneracja (zmniejszenie procesów katabolicznych) Zły

Bardziej szczegółowo

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej

Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej Zasady diety piłkarskiej lek. med. Jarosław Madej 1 Zasady ogólne 1. Częstość i regularność posiłków 2. Śniadanie - najważniejszy posiłek dnia 3. Ostatni posiłek -2 godz. przed snem 4. Posiłek budulcem

Bardziej szczegółowo

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy

Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Piramida zdrowego żywienia w cukrzycy Wysiłek fizyczny codziennie ok. 30-60 minut Codzienna aktywność fizyczna wpływa na dobre samopoczucie i lepsze funkcjonowanie organizmu. Każdy wysiłek fizyczny jest

Bardziej szczegółowo

MIGRENY. Henryk Dyczek 2010

MIGRENY. Henryk Dyczek 2010 MIGRENY Henryk Dyczek 2010 Wstęp http://zdrowie.flink.pl/migrenowe_bole_glowy.php Migrenowe bóle głowy stanowią problem epidemiologiczny, diagnostyczny i terapeutyczny. Powszechnie występuje niedostateczna

Bardziej szczegółowo

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH

PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH PORADNIK DLA OPIEKUNÓW OSÓB STARSZYCH Co mam zrobić gdy podopieczny skarży się na boleści? Co zrobić gdy zachoruje? Jak opiekować się osobą z Alzheimerem, Demencją czy inna chorobą? Jakie problemy mogą

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA ZDROWIA TIENS

KONCEPCJA ZDROWIA TIENS 1 Spis treści: Dbanie o zdrowie Czym jest zdrowie Negatywne skutki niepełnego zdrowia Czynniki zdrowia Chińska kultura ochrony zdrowia Historia Metody i istota chińskiej kultury zdrowia Koncepcja zdrowia

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA W OKRESIE SZKOLNYM Opracowała: Iwona Konowalska Prawidłowe żywienie powinno stanowić bardzo istotny element promocji zdrowia. Tworząc szkolne programy prozdrowotne należy koncentrować

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO

TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO KURS INSTRUKTORA SPORTOWEGO Jan Przewoźnik TRENING MISTRZOSTWA OSOBISTEGO ODNOWA, ODDECH, RELAKSACJA, WIZUALIZACJA SKALA HOLMESA RAHE A Test poziomu stresu TECHNIKI ODDYCHANIA

Bardziej szczegółowo

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH

WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH WARZYWA JAKIE I ILE W WYBRANYCH SCHORZENIACH dr inż. Dominika Głąbska Zakład Dietetyki Katedra Dietetyki Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji SGGW warzywa i owoce są istotnym elementem codziennej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Imię i nazwisko. Data urodzenia Masa ciała Wzrost. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu

ANKIETA. Imię i nazwisko. Data urodzenia Masa ciała Wzrost. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu ANKIETA Proszę o rzetelne, zgodne ze stanem faktycznym wypełnienie ankiety, gdyż jest to niezbędne do opracowania dobrze dopasowanego planu dietetycznego. Imię i nazwisko.. Data urodzenia Masa ciała Wzrost.

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Zdaniem amerykańskich specjalistów białko nie stanowi problemu w dietach wegetariańskich, ponieważ obecnie spożywamy zbyt duże ilości protein.

Zdaniem amerykańskich specjalistów białko nie stanowi problemu w dietach wegetariańskich, ponieważ obecnie spożywamy zbyt duże ilości protein. Dieta wegetariańska Bardzo często powielane są nieprawdziwe informacje na temat diety wegetariańskiej na przykład w kontekście białka. W opinii nie tylko specjalistów z zakresu dietetyki ale również lekarzy

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

AROMATERAPIA. Leczenie zapachami

AROMATERAPIA. Leczenie zapachami AROMATERAPIA Leczenie zapachami Zapachy mają wpływ na nasze samopoczucie. Tam, gdzie panuje przyjemny aromat od razu czujemy się dobrze: wprawiają nas w dobry nastrój, wyostrzają zmysły, budzą wspomnienia

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Imię i nazwisko.. Data urodzenia.. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu. Podpis: ... Rodzaj wykonywanej pracy

ANKIETA. Imię i nazwisko.. Data urodzenia.. Tel. Kontaktowy. Email do wysłania diety i/lub kontaktu. Podpis: ... Rodzaj wykonywanej pracy ANKIETA Proszę o rzetelne, zgodne ze stanem faktycznym wypełnienie ankiety, gdyż jest to niezbędne do opracowania dobrze dopasowanego planu dietetycznego. Imię i nazwisko.. Data urodzenia.. Tel. Kontaktowy

Bardziej szczegółowo

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska Interakcje leków z żywnością Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska wchłanianie dystrybucja metabolizm synergizm wydalanie Efekty interakcji lek-pożywienie Osłabienie działania leku Wzmocnienie działania

Bardziej szczegółowo

Plan dietetyczny dla Imię i Nazwisko

Plan dietetyczny dla Imię i Nazwisko Plan dietetyczny dla Imię i Nazwisko Dieta redukcyjna 1350 kcal Dietetyk Agnieszka Besz Poradnia Dietetyczna StudioDiety www.studio-diety.pl Dzień Śniadanie II Śniadanie Obiad Przekąska Kolacja Sałatka

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Instrukcje: Proszę opisać w poniższym kwestionariuszu Pana/Pani przeciętną dietę. Proszę opisać 2 przykładowe dni tygodnia

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Aleksandra Łuszczyńska - Nadwaga i otyłość. Spis treści

Księgarnia PWN: Aleksandra Łuszczyńska - Nadwaga i otyłość. Spis treści Księgarnia PWN: Aleksandra Łuszczyńska - Nadwaga i otyłość Spis treści Od autorki.... 11 CZĘŚĆ I. Nadwaga i otyłość jako problem biopsychospołeczny. Zachowania prowadzące do zmiany wagi.... 13 ROZDZIAŁ

Bardziej szczegółowo

WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH

WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH WYNIKI BADAŃ LABORATORYJNYCH niektórych dopalaczy pobranych na terenie powiatu namysłowskiego Przygotowała : Urszula Modrak 1 Niezły wkręt JWH 081 Walina Fenyloalanina RCS 4 (substancja syntetyczna) (aminokwas)

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. TRYMIGA 2,5 mg, tabletki powlekane. Naratriptanum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. TRYMIGA 2,5 mg, tabletki powlekane. Naratriptanum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta TRYMIGA 2,5 mg, tabletki powlekane Naratriptanum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE - CO KAśDY PACJENT POWINIEN WIEDZIEĆ

NADCIŚNIENIE TĘTNICZE - CO KAśDY PACJENT POWINIEN WIEDZIEĆ Samodzielny Publiczny Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej im. dr Janusza Daaba NADCIŚNIENIE TĘTNICZE - CO KAśDY PACJENT POWINIEN WIEDZIEĆ Projekt Edukacji Pacjentów realizowany w ramach systemu jakości

Bardziej szczegółowo

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk

PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA. OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk PATOLOGIE SPOŁECZNE ALKOHOLIZM, NIKOTYNIZM, NARKOMANIA OPRACOWANIE: Karolina Gajdosz Agnieszka Wańczyk ALKOHOLIZM Alkoholizm - nazywany jest również zespołem uzależnienia od alkoholu, chorobą alkoholową

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych

Dzień I * Ilość w gramach lub mililitrach. Ilość w miarach domowych DIETA 1200 kcal Dzień I * miarach I śniadanie 290 Musli z rodzynkami i orzechami 2 łyżki 30 g 112 Mleko 0.5 % tłuszczu 1 szklanka 250 ml 97 Grejpfrut 1 szt., średni 350 g 81 II śniadanie 251 Chleb żytni

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i ulotek dołączonych do opakowania

Aneks III. Zmiany odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i ulotek dołączonych do opakowania Aneks III Zmiany odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i ulotek dołączonych do opakowania Uwaga: Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego i ulotka dołączona do opakowania są wynikiem

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

Lista zakupów na 7 dni diety

Lista zakupów na 7 dni diety Lista zakupów na 7 dni diety bakalie 1 Orzechy włoskie 54 2 Wiórki kokosowe 10 jaja 1 Jaja kurze całe ekologiczne 381 nabiał 1 Jogurt naturalny, 2% tłuszczu 800 2 Kefir, 2% tłuszczu 600 3 Maślanka spożywcza,

Bardziej szczegółowo

Dieta a prewencja nowotworów

Dieta a prewencja nowotworów Dieta a prewencja nowotworów Dieta moŝe być zarówno źródłem naszego zdrowia, jak i przyczyną choroby. Racjonalne odŝywianie dostarcza organizmowi niezbędnych składników odŝywczych i pozwala zachować dobrą

Bardziej szczegółowo

WITAMY PRZY STOLE! Schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia. Opracowanie: dietetyk Marta Prośniak

WITAMY PRZY STOLE! Schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia. Opracowanie: dietetyk Marta Prośniak WITAMY PRZY STOLE! Schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia Pamiętaj: o Nowe produkty wprowadzaj do diety dziecka pojedynczo, obserwując, czy nie wywołują u malucha niepożądanych reakcji o Zachowaj

Bardziej szczegółowo

NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA!

NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA! NAPOJE ENERGETYCZNE- DZIECIAKOM TAKA MOC NIEPOTRZEBNA! NAPOJE ENERGETYCZNE, ZWANE TEŻ ENERGY DRINKAMI, NAPOJAMI ENERGETYZUJĄCYMI LUB PSYCHODRINKAMI, SĄ BARDZO POPULARNE WŚRÓD POLSKIEJ MŁODZIEŻY. GŁÓWNYM

Bardziej szczegółowo

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój:

Żywienie a nastrój. Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Żywienie a nastrój dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra i Zakład Dietetyki SGGW w Warszawie Składniki odżywcze wpływające na nastrój: Kwas foliowy Witamina B 6 Witamina B 12 Witamina D Witamina C Kwasy

Bardziej szczegółowo

DIETA 2000 kcal DZIEŃ 1 lista składników na 4 porcje:

DIETA 2000 kcal DZIEŃ 1 lista składników na 4 porcje: DZIEŃ 1 filet z kurczaka 0,5 kg łosoś dzwonko 0,3 kg jogurt naturalny 400 ml mleko ser mozzarella light 80 g ser twarogowy 0,35 kg jajka 10 szt. kasza gryczana - 0,15 kg mąka pszenna 0,3 kg mąka żytnia

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. ZDROWE ODŻYWIANIE Zdrowe odżywianie jest to sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Istotne jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

www.kulturystyka.sklep.pl

www.kulturystyka.sklep.pl SWANSON Razberi-K - Ketony z malin Suplement diety ze Stanów stworzony, by pomóc ci walczyć ze zbędnymi kilogramami! Silny i skuteczny środek na odchudzanie zawiera wyłącznie naturalny wyciąg z malin -

Bardziej szczegółowo

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl

Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl Emilia Socha Fundacja WHC socha@korektorzdrowia.pl W styczniu 1907 roku, ukazała się praca niemieckiego neurologa, Aloisa Alzheimera, O szczególnej chorobie kory mózgowej Opisywała ona przypadek pacjentki,

Bardziej szczegółowo

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna

Przedzabiegowa ankieta anestezjologiczna SPECJALISTYCZNY NIEPUBLICZNY ZAKŁAD OPIEKI ZDROWOTNEJ MOTO MED Kazimiera Sikora 25 731 KIELCE, ul. Słoneczna 1 Biuro tel (041) 346-08-50; fax (041) 346-21-00 Przychodnie- ul Słoneczna 1 (041)345-11-47;

Bardziej szczegółowo

STOP UDAROM. Informator edukacyjny dla pacjenta z migotaniem przedsionków

STOP UDAROM. Informator edukacyjny dla pacjenta z migotaniem przedsionków STOP UDAROM Informator edukacyjny dla pacjenta z migotaniem przedsionków WITAMY Prosimy o skorzystanie z informacji zawartych w tej broszurce, aby dowiedzieć się więcej na temat migotania przedsionków,

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka

PRZEZ ŻOŁĄDEK DO MÓZGU. odżywianie a sprawność umysłowa dziecka Obecny styl życia i towarzyszące mu zmiany, także w naszym sposobie odżywiania się, zmniejszają zdolność uczenia się, sprzyjają przemęczeniu psychicznemu i fizycznemu, powodują drażliwość a nawet agresję.

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

TRĄDZIK POSPOLITY PATOGENEZA, LECZENIE, PIELĘGNACJA

TRĄDZIK POSPOLITY PATOGENEZA, LECZENIE, PIELĘGNACJA TRĄDZIK POSPOLITY PATOGENEZA, LECZENIE, PIELĘGNACJA Kogo dotyczy? Trądzik jest bardzo rozpowszechnioną chorobą skóry Dotyczy niemal 100% osób b w wieku 12 20 lat. Z obserwacji lekarzy dermatologów w wynika,

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

JADŁOSPIS DLA DZIECKA

JADŁOSPIS DLA DZIECKA JADŁOSPIS DLA DZIECKA Hania, 8 lat, uczennica Prawidłowo zbilansowana dieta zapewnia dziecku wszystkie niezbędne składniki do prawidłowego rozwoju fizycznego, jak i umysłowego. Średnia wartość energetyczna:

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

Instrukcja i przykład wypełnienia 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania

Instrukcja i przykład wypełnienia 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania Instrukcja i przykład wypełnienia 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania Wypełnienie 3 dniowego dzienniczka bieżącego notowania polega okolicznościach zjedliście i wypiliście w ciągu ostatnich 3 dni.

Bardziej szczegółowo

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII

3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII 3 MAJA MIĘDZYNARODOWY DZIEŃ ASTMY I ALERGII Astma jest przewlekłą chorobą zapalną dróg oddechowych, charakteryzującą się nawracającymi atakami duszności, kaszlu i świszczącego oddechu, których częstotliwość

Bardziej szczegółowo

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU

KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU KURS ROZWIJAJĄCY DLA TERAPEUTÓW Z I STOPNIEM KOMPETENCJI PROGRAM KURSU WERSJA 2014 Moduł I TMH w ortopedii Dysfunkcje i deformacje stóp dzieci i dorośli pierwotne wtórne zasady korekcji czynnej korekcja

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo