Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum"

Transkrypt

1 A R T Y K U Ł P O G L Ą D O W Y Wpłynęło: Poprawiono: Zaakceptowano: Bóle głowy The headaches Iwona Filipczak-Bryniarska 1, Jarosław Woroń 2, Jerzy Wordliczek 1 1 Klinika Leczenia Bólu i Opieki Paliatywnej Katedry Chorób Wewnętrznych i Gerontologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum 2 Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Medicum Streszczenie Bóle głowy są jedną z najczęstszych dolegliwości cywilizowanej ludzkości, a migrena, zgodnie z klasyfikacją IHS, najczęstszym epizodycznym i nawracającym zespołem bólowym głowy. Autorzy prezentują obraz kliniczny, patofizjologię, diagnostykę i terapię głównych postaci bólów głowy, zarówno pierwotnych (samoistnych), jak i wtórnych (objawowych). Omówiono migrenę, ból typu napięciowego, klasterowy, rzadkie postacie bólów pierwotnych, a także niektóre bóle wtórne. Anestezjologia i Ratownictwo 20007; 3: Słowa kluczowe: ból głowy, rozpoznanie, leczenie, objawowy ból głowy, idiopatyczny ból głowy Summary Headache is one of the most common medical complaints of civilized human; migraine, according to the IHS classification, is most often a primary episodic headache disorder. The authors present the clinical symptomatology, pathogenesis, diagnosis and therapy regarding the common forms of the primary (idiopathic) and secondary (symptomatic) headaches. The migraine, tension type headache, cluster headache and some secondary headaches were discussed. Anestezjologia i Ratownictwo 20007; 3: Keywords: headache, diagnosis, treatment, symptomatic headache, idiopathic headache Wstęp Bóle głowy nękały ludzkość od zarania cywilizacji, a obecnie są jedną z najczęstszych naszych dolegliwości. Opisywano je już na papirusach staroegipskich. Hipokrates opisał napad migreny około 400 r. p.n.e. zwracając uwagę na objawy wzrokowe wyprzedzające ból oraz wymioty występujące podczas napadu. Za odkrywcę bólu migrenowego uważa się Aretaeusa z Kapadocji (II w.n.e.), który wyodrębnił migrenę spośród innych bólów głowy i nazwał ją heterocranią. Około 200 r.n.e. Galen wprowadził termin hemicrania, który obowiązuje do dziś. W nowożytnej medycynie wiele czasu poświęcano napadom migrenowym. Kolejne charakterystyki migrenowych bólów głowy zaprezentowali: Charles Lepois (XVI w.) i Tomasz Willi (XVIII). Na początku XX wieku polski neurolog Edward Flauta opracował monografię o migrenie opartą na własnych obserwacjach. W 1938 r. Jon Graham i Herold Wolff stworzyli nowoczesną, jak na ówczesne czasy, teorię wyjaśniającą istotę napadu migreny - hipotezę skurczu naczyń. Obecnie bóle głowy, jak każda inna jednostka chorobowa, wymagają systemu klasyfikacyjnego [1,2]. Po raz pierwszy próbę 176

2 takiej klasyfikacji zaproponowano w latach 60. XX wieku. Jednak dopiero w 1988 r. opracowano klinicznie użyteczną klasyfikację bólów głowy akceptowaną przez międzynarodowe forum (Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy IHS-I) [1,2], która w 2004 uległa rozszerzeniu o kolejne jednostki (IHS-2) i została zatwierdzona przez Komitet Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy [1-4]. Bóle głowy stanowią jedną z najczęstszych skarg, z jakimi lekarz spotyka się w swojej praktyce. U około 90% dorosłych występują one sporadycznie, tzn. kilka razy w roku, a u około 20% - często. Około 2% populacji dorosłej uskarża się na tę dolegliwość codziennie. Ze względu na zróżnicowany obraz kliniczny i mnogość przyczyn powstała potrzeba usystematyzowania bólów głowy [5]. Z punktu widzenia przyczynowego bóle głowy dzieli się na pierwotne (samoistne) i wtórne (objawowe). Samoistne bóle głowy stanowią około 90% wszystkich przypadków, ich przyczyna nie jest znana, a istotę choroby stanowi ból głowy. Są dokuczliwe i mogą w istotny sposób wpływać negatywnie na jakość życia, nie stanowią jednak zagrożenia. Bóle głowy (wtórne) objawowe wywoływane są określoną przyczyną, występują w różnych chorobach układu nerwowego, twarzowej części czaszki, narządów wewnętrznych i ogólnoustrojowych, mogą stanowić sygnał groźnej i niebezpiecznej choroby. I. Pierwotne bóle głowy Migrena Zgodnie z klasyfikacją IHS, jest najczęstszym epizodycznym i nawracającym zespołem bólowym głowy. Badania epidemiologiczne oceniają rozpowszechnienie migreny na około 10-15% populacji [7]. Według Prof. Prusińskiego 4 mln. Polaków cierpi z powodu migreny. Tabela 1. Pierwotne i wtórne bóle głowy [1,2,6] Pierwotne (samoistne) bóle głowy (90%) migrena ból głowy typu napięciowego klasterowy ból głowy i inne bóle trójdzielnoautonomiczne inne pierwotne bóle głowy Wtórne bóle głowy (10%) ból głowy spowodowany urazem głowy i/lub szyi (ostry pourazowy ból głowy, przewlekły pourazowy ból głowy, ostry pourazowy ból głowy spowodowany urazem typu biczowego, przewlekły pourazowy ból głowy spowodowany urazem typu biczowego) ból głowy spowodowany chorobami naczyniowymi w obrębie czaszki i szyi (ból głowy spowodowany krwotokiem podpajęczynówkowym, ból głowy spowodowany olbrzymiokomórkowym zapaleniem tętnic) ból głowy spowodowany nienaczyniowymi chorobami wewnątrzczaszkowymi (ból głowy spowodowany idiopatycznym nadciśnieniem wewnątrzczaszkowym, popunkcyjny ból głowy, ból głowy spowodowany wysokim ciśnieniem wewnątrzczaszkowym lub wodogłowiem związanym z nowotworem, ból głowy ponapadowy (po napadzie drgawek) ból głowy spowodowany działaniem substancji chemicznych lub ich odstawieniem (ból głowy spowodowany tlenkiem węgla, ból głowy spowodowany nadużywaniem leków, ból głowy spowodowany odstawieniem estrogenów) ból głowy spowodowany infekcją (ból głowy spowodowany infekcją wewnątrzczaszkową, przewlekły ból głowy związany z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych) ból głowy spowodowany zaburzeniami homeostazy ból głowy lub twarzy spowodowany zaburzeniami wewnątrzczaszkowymi, chorobami w obrębie szyi, nosa, oczu, uszu, zatok przynosowych, zębów, jamy ustnej lub innych struktur twarzy i czaszki ból głowy spowodowany chorobami psychiatrycznymi (ból głowy spowodowany chorobami somatyzacyjnymi, ból głowy spowodowany chorobami psychotycznymi) Nerwobóle czaszkowe i bóle twarzy pochodzenia ośrodkowego W grupie tej wyodrębniono między innymi następujące typy: neuralgia trójdzielna neuralgia potyliczna neuralgia popółpaścowa migrena okoporaźna 177

3 Choroba częściej dotyczy kobiet (4:1), często występuje rodzinnie (40-90%). Rozpoczyna się najczęściej w dzieciństwie, w okresie dorastania, rzadziej przed 30. rokiem życia. U części dzieci i młodzieży mija całkowicie po osiągnięciu wieku dorosłego, a u większości kobiet ulega remisji w czasie ciąży. U niektórych znika w okresie klimakterium, ale zdarza się też, że właśnie wtedy następuje jej nasilenie. To samo dotyczy wieku podeszłego. Istotę stanowią okresowo występujące napady bólu głowy, pomiędzy którymi pacjenci nie uskarżają się na żadne dolegliwości. Ból migrenowy często, ale nie zawsze, jest bólem jednostronnym, tętniącym, dotyczy prawej lub lewej połowy głowy, w kolejnych napadach występuje na zmianę. Równie często jak jednostronne występują napady obustronne. Ból lokalizuje się wokół oczodołu lub za okiem (uczucie wysadzania oka). Bólowi głowy towarzyszą nudności lub wymioty, światłowstręt (fotofobia), złe znoszenie hałasu (fonofobia), zapachów (osmofobia), wstręt do jedzenia. Powyższe objawy występują w różnych kombinacjach, mogą ujawniać się tylko w niektórych napadach. Napady migrenowe występują z różną częstotliwością: od jednego w roku do kilku lub więcej epizodów w miesiącu, a trwają od kilku godzin do kilku dni (stan migrenowy). Pojawiają się samoistnie, a u niektórych chorych mogą być sprowokowane różnymi zewnętrznymi czynnikami, jak: zmiana pogody (wiatry halne), hałas, przykre zapachy, spożywanie określonych pokarmów (np. czerwone wino, kakao, czekolada, ser pleśniowy i in.), długie pozostawanie na czczo, przeżycia stresujące (ból w kolejnym dniu), nieprawidłowy reżim snu (zbyt długi sen - migrena weekendowa) albo niedobór snu, dłuższa podróż, miesiączka (należy odróżnić od bólu głowy w zespole miesiączkowym) i owulacja, hormonalne środki antykoncepcyjne i leczenie hormonalne. Napady lekkie nieznacznie ograniczają zdolność do pracy, średnio ciężkie powodują znaczne ograniczenie aktywności zawodowej. Ciężkie napady zmuszają pacjenta do pozostania w łóżku, zwykle pacjent ma trudność z samoobsługą. W typowych ciężkich napadach pacjent leży nieruchomo, w ciemnym pokoju, z zamkniętymi oczami, z zimnym kompresem na głowie, w domu musi być cicho, stara się zasnąć. Po przespaniu napad może minąć, chyba że rozciąga się na kilka dni. U niektórych chorych pojawiają się dodatkowe objawy: dreszcze, biegunka, częstomocz, czasem gorączka, omdlenie [5,8]. Wg klasyfikacji Międzynarodowego Towarzystwa Bólu Głowy (International Headache Society IHS) migrena została podzielona na pięć głównych kategorii [1,2,9]: migrena bez aury migrena z aurą migrena siatkówkowa okresowe zespoły dziecięce nazwane prekursorami migreny powikłania migreny migrena prawdopodobna Migrena bezy aury - jest postacią występującą najczęściej (90%). W napadach bez aury ból głowy nie jest niczym zapowiadany. Nieliczni pacjenci umieją jednak przewidzieć napad, odczuwając różne prodromy. W okresie kilku, czasem kilkunastu godzin poprzedzających ból głowy występują różne sensacje, np. senność lub bezsenność, utrata apetytu lub nadmierny apetyt, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, dolegliwości wzrokowe i in. [5,8]. Migrena z aurą - w 10% bóle głowy poprzedzone są aurą (dawniej zwaną migreną klasyczną lub oczną). Aura może mieć charakter: a) objawów wzrokowych migocący mroczek w polu widzenia, błyski, świecące punkty, zniekształcenia obrazu; b) objawów czuciowych - mrowienia i parestezje, głównie w okolicy ust i rąk, czasem połowy ciała; c) niedowładów - tzw. migrena z porażeniem połowiczym; d) objawów z zakresu unaczynienia tylnej jamy czaszki - dyzartrii, zawrotów głowy, szumu usznego, podwójnego widzenia, ataksji czy zaburzeń świadomości; wówczas rozpoznajemy migrenę typu podstawnego (nie - jak w poprzedniej klasyfikacji - migrenę podstawną) [1-3,9,10]. Warto pamiętać, że rozpoznanie migreny z aurą można postawić po wcześniejszym wykluczeniu organicznych przyczyn uszkodzenia mózgu. Migrena siatkówkowa - znamionują ją incydenty, ograniczone do jednego oka, pod postacią mroczków, migotania, zaniewidzenia z towarzyszącym migrenowym bólem głowy lub poprzedzającym ból głowy co najmniej o godzinę. Rozpoznanie należy postawić po wykluczeniu epizodu przemijających zaburzeń krążenia mózgowego, odklejenia siatkówki czy neuropatii nerwu wzrokowego [1,2]. 178

4 Rycina 1. Ból migrenowy: 1. Ból najczęściej jednostronny rozszerza się w miarę trwania napadu na całą głowę. 2. Znamienny jest ból w otoczeniu oczodołów (wrażenie,,wysadzania oka ). 3. Ból kłujący. 4. Ból tętniący. 5. Fotofobia (a.kolor czarny), fonofobia (b.szary) i osmofobia (c.flakon perfum). Okresowe zespoły dziecięce - do okresowych zespołów dziecięcych, często poprzedzających rozwój migreny, należą nawracające wymioty, migrena brzuszna oraz napadowe łagodne zawroty głowy. Nawracające wymioty to epizod nasilonych nudności i wymiotów trwających od 1 do 5 dni bez wyraźnej przyczyny chorobowej związanej z przewodem pokarmowym. Migrena brzuszna występuje u co najmniej 12% dzieci w wieku szkolnym. Jest to ból brzucha umiejscowiony w okolicy pępka, tępy, o dużym lub umiarkowanym nasileniu, z towarzyszącymi nudnościami i wymiotami oraz brakiem apetytu [1,2,11]. Powikłania migreny a) migrena przewlekła - ból głowy o charakterze migreny, trwający co najmniej 15 dni w miesiącu przez co najmniej 3 miesiące i niezwiązany z nadużywaniem leków [1,2]; b) stan migrenowy - napad migreny z fazą bólu trwający ponad 72 godziny [1,2,12]; c) uporczywa aura - objawy neurologiczne utrzymują się ponad tydzień, a badania neuroobrazowe są prawidłowe; d) migrenowy zawał mózgu - objawy neurologiczne utrzymują się ponad tydzień a badanie obrazowe wskazuje na udar niedokrwienny mózgu; e) padaczka migrenowa - padaczka i migrena mogą współistnieć ze sobą. Ból głowy występuje w okresie ponapadowym lub napad padaczkowy może być wywołany bólem migrenowym [1,2,12]. Wspomniana już migrena przewlekła (IHS) wyod- 179

5 rębniona przez Mathewa jako tzw. migrena transformowana dotyczy ok % przypadków. W opinii Prof. Prusińskiego nazewnictwo wprowadzone przez Mathewa lepiej oddaje istotę sprawy niż terminologia przyjęta przez IHS, ponieważ każda migrena ma charakter choroby przewlekłej [5]. Migrena prawdopodobna - można ją rozpoznać, gdy spełnione są kryteria migreny, ale występuje mniej niż 5 napadów w miesiącu [13]. Etiopatogeneza migreny nie jest znana. Przez wiele lat funkcjonowały trzy teorie: naczyniowa (utworzona przez Wolffa), wg której na początku napadu dochodzi do skurczu niektórych naczyń (aura), a następnie do nadmiernego ich rozszerzenia i zwiększonej przepuszczalności z wtórnym obrzękiem okołonaczyniowym; neurogenna (jej twórcą jest Lieving, zmodyfikowana przez Flatou) - istotę napadu stanowi okołonaczyniowe (w oponach?) jałowe neurogenne zapalenie wyzwalane przez antydromowe uwalnianie różnych mediatorów (substancja P, VIP, CGRP-calcitonine gen-related peptide) w obszarze unerwienia naczyń przez nerw trójdzielny (układ trójdzielno-naczyniowy); biochemiczna (Sicuterii), w której rolę odgrywają receptory serotoninowe (5HT1, 5HT2). Pod uwagę brana jest również rola tlenku azotu i endotelin. Wg autorów, którzy zapoznali się z piśmiennictwem i omówili możliwe mechanizmy bólu, aury oraz innych objawów migreny, miniony wiek przyniósł w badaniach patofizjologii przesunięcie punktu ciężkości od teorii naczyniowej (przypisującej naczyniom rolę sprawczą schorzenia) w kierunku bardziej złożonej teorii neuronaczyniowej, która uznaje, że zaburzenia naczyniowe są wtórne do aktywacji neuronalnej. Opisuje ona migrenę jako manifestację wrodzonej lub usposobionej wrażliwości reakcji neuronaczyniowej na pewne bodźce zewnętrzne lub cykliczne zmiany endogenne w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Inicjacja ataku migrenowego wynika zatem z pierwotnej dysfunkcji OUN i następującej w jej wyniku aktywacji układu trójdzielno-naczyniowego. W tej złożonej reakcji bierze udział cały szereg czynników biochemicznych. Dokładne poznanie tego ciągu patogenetycznego odgrywa fundamentalną rolę w sposobach leczenia migreny [14]. Farmakoterapia szczegółowa bólów głow y zostanie omówiona na końcu artykułu, natomiast przy omawianiu poszczególnych typów bólów głowy zasygnalizowane zostanie zalecane postępowanie farmakologiczne. Leczenie doraźne napadów migrenowych 1. nieswoiste klasyczne leki przeciwbólowe 2. swoiste leki p/migrenowe: - nieselektywne (ergotamina) - selektywne (tryptany) 3. leki przeciwwymiotne (metoklopramid) 4. leki uspokajające Leczenie profilaktyczne 1. dihydropochodne alkaloidów sporyszu 2. leki przeciwserotoniowe 3. leki przeciwpadaczkowe 4. leki przeciwdepresyjne 5. beta adrenolityki 6. antagoniści wapnia 7. inne leki Ból głowy typu napięciowego Jest najczęściej spotykanym samoistnym bólem głowy, mniej dokuczliwym niż migrena. Częstość występowania % populacji [1,12,15]. Rozbieżność danych epidemiologicznych wynika z umieszczenia w tej grupie często tzw. bólów głowy przygodnych, przypominających swym charakterem bóle głowy typu napięciowego. Według klasyfikacji IHS z 2004 roku wyróżnia się trzy podtypy napięciowego bólu głowy [1-3,9]: a) rzadki ból epizodyczny - epizody występują rzadziej niż raz w miesiącu; b) częsty ból epizodyczny - od 1 do 14 epizodów w miesiącu; c) ból przewlekły - co najmniej 15 dni w miesiącu. Napięciowy ból głowy występuje w każdej grupie wiekowej, najczęściej u osób w wieku średnim. Pojawia się także w okresie dorastania, ocenia się, że występuje u około 5-7% uczniów w wieku 5-15 lat [16]. Dotyczy częściej kobiet niż mężczyzn. Bóle głowy typu napięciowego określane są jako tępe, uciskowe o charakterze obręczy i gniecenia. Ból obejmuje całą głowę lub zlokalizowany jest w skroniach. Trwa od 30 minut do 7 dni. Choroba zaczyna się zwykle w młodości, trwa ze znacznymi wahaniami całe życie. Ocenia się, że u ponad 20% populacji bóle tego typu powtarzają się wielokrotnie w ciągu roku, a u części dotkniętych nimi osób są nawet codzienne lub prawie codzienne. Zwykła aktywność fizyczna nie nasila bólu, nie upośledza zdolności do 180

6 pracy. Objawy towarzyszące bólowi to: ponudzania, światłowstręt, zaburzenia snu, nadwrażliwość na hałas i uczucie przewlekłego zmęczenia. Chorzy często budzą się z bólem, który narasta stopniowo w ciągu dnia i stopniowo ustępuje. Niejednokrotnie współistnieje ze wzmożonym napięciem emocjonalnym, zespołem nerwicowym lub stanami obniżonego nastroju. Ten rodzaj bólu występuje często u osób nadmiernie ambitnych i wkładających duży wysiłek w osiągnięcie swoich celów życiowych [16]. Większość pacjentów nie zasięga porady lekarskiej i nie leczy się lub uprawia doraźne samoleczenie. Etiopatogeneza nie została dotąd wyjaśniona. Sądzi się, że ból ten jest wynikiem nieprawidłowych reakcji na obciążenia emocjonalne, a pewne znaczenie ma wzrost napięcia mięśni czaszki. Rozpoznanie opiera się na wywiadzie, który ujawnia wyżej opisane nieswoiste (w porównaniu z migreną i innymi bólami) cechy. Badanie neurologiczne nie wykazuje zmian, podobnie jak badania laboratoryjne. Ból głowy typu napięciowego różni się zdecydowanie od migreny, ale może z nią współistnieć, co ujmowano dawniej jako mieszany ból głowy. Termin ten nie utrzymał się w klasyfikacji IHS, ale jest moim zdaniem przydatny praktycznie. Leczenie jest trudne. Doraźnie można stosować zwykłe leki przeciwbólowe, ewentualnie w połączeniu ze środkami rozluźniającymi napięcie mięśni. Należy ostrzegać przed uzależnieniem od leków. W profilaktyce zaleca się najczęściej długotrwałe podawanie niewielkich dawek środków przeciwdepresyjnych. Wśród samoistnych bólów głowy ponad 90% stanowią migrena i napięciowe bóle głowy. Pozostałą część stanowią bóle o niewyjaśnionej patogenezie. Z uwagi na wspólne cechy kliniczne, klasterowy ból głowy, zespół SUNCT (krótkotrwałe jednostronne napady, przypominające neuralgię z przekrwieniem spojówek i łzawieniem) i przewlekłą napadową hemikranię opisano w klasyfikacji bólów głowy z 2004 r. Wspólnie, jako klasterowe bóle głowy i inne trójdzielno-autonomiczne bóle głowy, zlokalizowane w obszarze unerwienia nerwu trójdzielnego wraz z towarzyszącymi objawami autonomicznymi wskazującymi na pobudzenie układu przywspółczulnego (SUNCT) [13]. Fizjopatologiczną podstawą tej grupy bólów głowy pozostaje odruch trójdzielno-autonomiczny, powstały w pniu mózgu pomiędzy nerwem trójdzielnym a włóknami przywspółczulnymi nerwu twarzowego. Przejawia się on przekrwieniem spojówek, łzawieniem, wyciekiem z nosa, obrzękiem powieki, zwężeniem źrenicy. Cechą różnicującą w obrębie tej grupy schorzeń pozostaje dzienna częstotliwość napadów, czas ich trwania, lokalizacja i nasilenie bólu oraz objawów autonomicznych. Pomimo charakterystycznych objawów klinicznych, schorzenia te niejednokrotnie są błędnie rozpoznawane jako nerwoból trójdzielny, zapalenia zatok lub zmiany okołozębowe [18]. W grupie tej umieszczono także mało poznane nozologicznie prawdopodobne trójdzielno-autonomiczne bóle głowy. Wynika to z podobnej patofizjologii, pobudzenia układu przywspółczulnego i nerwu trójdzielnego. Charakteryzują się one krótkim czasem trwania, jednostronnym bólem i objawami autonomicznymi występującymi po tej samej stronie [18]. Trójdzielnoautonomiczne bóle głowy charakteryzują się występowaniem jednostronnego, silnego bólu głowy. Klasterowy ból głowy (ang. cluster headache) Zwany jest też bólem Hortona lub histaminowym. Rozpowszechnienie tego bólu głowy ocenia się na ok. 0,1% populacji, dotyczy częściej mężczyzn. Istotę choroby stanowią napady niezwykle silnego bólu (piekący, palący, kłujący), zawsze jednostronnego, obejmującego otoczenie oczodołu (czasem z promieniowaniem do tyłogłowia lub karku i barku). Bólowi towarzyszą: zaczerwienienie oka, łzawienie oraz wyciek z nosa po tej samej stronie, a czasem tylko uczucie zatkania nosa, a także wzmożenie potliwości twarzy oraz zwężenie źrenicy, szpary powiekowej i obrzęk powieki. Napady występują z różną częstością, od jednego na kilka dni do kilku (i więcej) w ciągu doby, często w nocy, czasem o tej samej porze. Nasilają się zimą i latem. Napady są krótkie ( min.), jest ich co najmniej 5 i mają miejsce w pewnym określonym czasie zwanym klasterem, który trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, po czym następuje samoistna remisja, napady przestają się pojawiać. Ponowny klaster może wystąpić po różnie długim czasie (kilka tygodni, miesięcy, kilka lub wiele lat). Taki przebieg choroby nazywamy epizodycznym. U około 10 % chorych występuje postać przewlekła bez remisji lub krótkie okresy bezbólowe. Pomimo że obraz kliniczny bólu klastrowego jest znamienny i łatwo go rozpoznać, wielu pacjentów wędruje przez wiele lat od lekarza do lekarza, nie trafiając na osobę, która rozpozna jednostkę chorobową. Ten typ bólu głowy sprawia pacjentom tak ogromne cierpienie, że niektórzy z nich miewają myśli samobójcze. Do przerwania napadu doraźnie zaleca się wdychanie czystego tlenu przez maskę (7 l/min przez 15 minut) 181

7 albo tryptany, najlepiej w iniekcji lub sprayu donosowym (słabszy efekt). W celu przerwania klasteru stosuje się różne podejścia terapeutyczne: steroidy, werapamil (duże dawki - do 480 mg/dobę), lit, kwas walproinowy, gabapentynę. Podawanie jednego z tych leków lub leczenie skojarzone należy prowadzić systematycznie, do przerwania klasterowego bólu, a także kilka tygodni potem, aby zapobiec nawrotowi. Nie opracowano dotąd żadnej metody, która umożliwiałaby zapobieganie kolejnym napadom bólu klasterowego [1,2,5,8,9]. Przewlekła napadowa hemikrania (ang. chronic paroxysmal hemicrania-cph) Jest to napadowy ból głowy podobny w swym charakterze do klasterowego bólu głowy, występuje częściej u kobiet. Jednostronny, silny, pulsujący, świdrujący, przeszywający, zlokalizowany w okolicy oczodołu lub skroni. Cechą różnicującą jest tu częstość napadów 5-20/dobę trwających 2-30 minut oraz brak zwężenia źrenicy. Etiopatogeneza tego rodzaju bólu nie jest znana. Najbardziej istotną cechą CPH jest pozytywna reakcja na indometacynę w dawce 150 mg p.o i 50 mg i.v [5]. SUNCT (ang. Short lasting Unilateral Neuralgic form headache attakcs with Conjunctival injection and Tearing) Są to krótkotrwałe jednostronne napady, przypominające neuralgię z przekrwieniem spojówek i łzawieniem. Opisane zostały po raz pierwszy w 1978 r. przez Sjaastad i wsp. Pełny opis zespołu opracowano w 1989 r. Jest to najrzadszy z pierwotnych bólów głowy; do tej pory udokumentowano nie więcej niż 30 przypadków [18]. Na obraz SUNCT składają się krótkie ataki (trwające sekund, występujące razy na dobę), od umiarkowanego do silnego bólu, zlokalizowanego zwykle oczodołowo lub nadoczodołowo, z towarzyszącymi zaburzeniami ze strony układu autonomicznego: przekrwienie spojówki, łzawienie, wyciek z nosa. Napady zazwyczaj pojawiają się między r.ż, częściej u mężczyzn, głównie rano i wieczorem. Istnieją pojedyncze doniesienia na temat dobrego efektu po zastosowaniu lamotriginy i gabapentyny [11,15,19]. Inne samoistne bóle głowy Śródsenny ból głowy (ang. hypnic headache) - w 2004 r. został po raz pierwszy ujęty w klasyfikacji bólów głowy. Występuje rzadko. Opisano dotychczas 80 przypadków tego rodzaju bólu głowy, po raz pierwszy w 1988 r. Zwykle dotyczy osób po 60 roku życia, ale może pojawiać się też w młodszym wieku Najczęściej jest to ból obustronny, trwający średnio 30 minut (kilkanaście minut do 3 godzin), budzący chorego nocą, zwykle o stałej porze, bez towarzyszących objawów autonomicznych. Dotyczy przede wszystkim kobiet [1,2,6,20]. Zaproponowano szereg różnych metod leczenia: m.in. lit, indometacynę, flunaryzynę. Pierwotny kłujący ból głowy (ang. primary stabbing headache) jego istotę stanowią krótkie incydenty silnego kłującego bólu na ograniczonej przestrzeni, w różnych miejscach czaszki [5]. Jego etiopatogeneza nie jest jasna, być może jest to nerwoból w zakresie drobnych rozgałęzień nerwu trójdzielnego. W większości przypadków nie są niezbędne badania obrazowe ani leczenie. W szczególnie uporczywych dolegliwościach skuteczna jest indometacyna. Pierwotny wysiłkowy i kaszlowy ból głowy (ang. primary exertional headache; primary cough headache) charakteryzuje się zwykle krótkotrwałymi, ale silnymi bólami głowy, występuje tylko po uporczywym kaszlu lub znacznym wysiłku [8,15,19]. W tym przypadku wskazane jest neuroobrazowanie. Pierwotne bóle głowy związane z aktywnością płciową (ang. primary headache associated with sexual activity), czyli tzw. koitalne bóle głowy [8,15,20]. Obecnie wyróżnia się [8] jego dwie postacie: ból przedorgazmowy (tępy ból w okresie pobudzenia płciowego) i ból orgazmowy (silny tętniący ból głowy w czasie lub po szczytowaniu). Warto pamiętać, że wysiłek związany ze stosunkiem płciowym może spowodować krwotok podpajęczynówkowy, ból głowy może być też objawem ubocznym stosowania sildenafilu. Pierwotny piorunujący ból głowy (ang. primary thunderclap headache) - nagły, bardzo silny ból głowy z wymiotami, czasem chwilową utratą przytomności, naśladujący krwotok podpajęczynówkowy. Wskazana jest diagnostyka (neuroobrazowanie, nakłucie lędźwiowe) celem wykluczenia krwawienia. Bóle ustępują po kilku dniach. Mogą następować nawroty. Codzienny przewlekły bóle głowy (uporczywy codzienny ból głowy) - jest to jednostronny ból głowy, wprowadzony do klasyfikacji w 2004 r. Trwa on co 182

8 najmniej 4 godz. dziennie, utrzymuje się nawet 3-6 miesięcy. Ma charakter ściskający, o umiarkowanym bądź niewielkim nasileniu, najczęściej obustronny. Mogą mu towarzyszyć nudności, wymioty, foto- i fonofobia. Występuje u osób z dotychczas negatywnym wywiadem bólów głowy. Uważa się, że występują one u około 1-2% (a nawet więcej) dorosłej populacji. Codzienne bóle głowy są szczególnie trudne do leczenia. Zauważono zmniejszenie bólu po zastosowaniu tizanidyny (6-9 mg/dobę), olanzapiny (5-10 mg) oraz topiramatu i gabapentyny. Jego etiologia nie jest znana. Niektóre dane wskazują, że główną przyczynę codziennych bólów głowy stanowi transformowana migrena. Wśród innych przyczyn należy wymienić postać przewlekłą bólu typu napięciowego, a także pourazowe bóle głowy, przy których leczeniu często dochodzi do nadużycia leków przeciwbólowych [5,10]. II. Wtórne bóle głowy Wtórne bóle głowy często charakteryzują się tymi samymi cechami klinicznymi, co pierwotne bóle głowy, ale ich przyczyna jest znana, a bóle głowy stanowią jeden z objawów określonej choroby, np. nadciśnienia tętniczego, zapalenia opon, zapalenia zatok obocznych nosa, urazów głowy lub zatruć. Na szczęście przeważająca większość skarg pacjentów wynika z pierwotnych bólów głowy. U około 2% chorych zgłaszających się do lekarza z powodu bólu głowy i u ok. 4% pacjentów konsultowanych w izbie przyjęć, ból głowy ma charakter wtórny [17]. Nie wszystkich pacjentów z bólem głowy powinno się poddawać neuroobrazowaniu: złotym standardem diagnostyki bólu głowy jest rzetelny i pełny wywiad lekarski oraz badanie internistyczne i neurologiczne. Głównym celem wykonywania badań radiologicznych w tej grupie chorych jest wykluczenie objawowych przyczyn w wypadku podejrzanego wywiadu lub nieprawidłowości w badaniu przedmiotowym. Budzący niepokój wywiad oraz określone odchylenia w badaniu należy traktować jako sygnał do wykonania diagnostyki [18]. Trzeba pamiętać, że nierozpoznanie podłoża organicznego stanowi istotny błąd. Wg Mathewa [21] w codziennej praktyce należy szczególnie zwracać uwagę na przypadki bólów głowy, które mogą być sygnałem niebezpiecznej choroby: nagły pierwszy ból głowy lub najsilniejszy ból, jaki wystąpił w życiu; ból głowy po wysiłku; nowy rodzaj bólu głowy w wieku podeszłym; szybko narastający ból głowy; ból głowy z gorączką i sztywnością karku; ból głowy z obecnością objawów neurologicznych (napady padaczkowe, niedowład kończyn, dwojenie) lub zaburzeń psychicznych; obecność tarczy zastoinowej; ból głowy u osoby z chorobą nowotworową lub infekcją HIV. Klasyfikację wtórnych bólów głowy przedstawiono w Tabeli 1. W porównaniu z klasyfikacją IHS z 1988 r. nastąpiła zmiana nomenklatury. Bóle głowy spowodowane zaburzeniami metabolicznymi zmieniono na bóle głowy spowodowane zaburzeniami homeostazy, co wydaje się pełniejszą i bardziej trafną nazwą [13]. Są to bóle głowy związane z istotnymi zaburzeniami ciśnienia tętniczego i niedokrwienia mięśnia sercowego. W artykule zostaną przedstawione zespoły istotne z punktu widzenia praktycznego, w których wiodącym objawem jest ból głowy. Nerwobóle czaszkowe i bóle twarzy pochodzenia ośrodkowego W grupie tej wyodrębniono między innymi następujące typy: neuralgia trójdzielna neuralgia potyliczna neuralgia popółpaścowa migrena okoporaźna Neuralgia trójdzielna - są to sekundowe napady silnego jednostronnego bólu (2% przypadków to ból obustronny), promieniującego wzdłuż odpowiednich gałęzi nerwu trójdzielnego, najczęściej II i III (30%), tylko II (20%) lub tylko III (15%), a wyjątkowo wszystkich gałęzi. Najrzadziej zajęta jest w sposób izolowany I gałąź (różnicowanie z bólem klasterowym). Bóle występują samoistnie lub na skutek drażnienia stref spustowych, tj. w czasie mówienia, jedzenia, żucia, mycia zębów, golenia, dotykania pewnych okolic skóry. Mają charakter piekący, rwący, bez towarzyszących objawów wegetatywnych. Między napadami nie występują objawy neurologiczne. Samoistna neuralgia trójdzielna stanowi 90% zachorowań. W leczeniu stosuje się przede wszystkim karbamazepinę ( mg/dobę), także baklofen, klonazepam, gabapentynę. W razie nieskuteczności leczenia farmakologicznego stosuje się blokady (efekt krótkotrwały), termolezję 183

9 Tabela 2. Przyczyny i charakterystyka wtórnych bólów głowy Zespół idiopatyczne (samoistne) nadciśnienie śródczaszkowe tzw. rzekomy guz mózgu (pseudotumor cerebri) zapalenie olbrzymiokomórkowe tętnicy skroniowej polekowe bóle głowy z odbicia, czyli bóle głowy z nadużycia leków przygodne bóle głowy Charakterystyka Rzadka choroba, najczęściej występuje u młodych otyłych kobiet, ból głowy jest objawem wzrostu ciśnienia śródczaszkowego. Może być konsekwencją zażywania dużych dermatologicznych dawek witaminy A, tetracyklin, tamoksyfenu, cymetadyny). Objawia się przewlekłym bólem głowy z nudnościami i wymiotami, a czasem podwójnym widzeniem (niedowład nerwu odwodzącego w następstwie ucisku), z obecnością tarczy zastoinowej (są przypadki bez tego objawu). Przy dłuższym trwaniu może nastąpić pozastoinowy zanik nerwu wzrokowego. Poza tym rokowanie jest pomyślne. Wskazane neuroobrazowanie celem wykluczenia guza mózgu. Uogólniona choroba autoimmunologiczna naczyń, ujawnia się głównie zajęciem tętnicy skroniowej, chociaż może objąć inne naczynia (zawał serca, udar niedokrwienny mózgu, ślepota i in.). Dotyczy głównie osób starszych. Objawia się uporczywym bólem najczęściej okolicy skroniowej, zmianami tętnicy skroniowej (tkliwość, zgrubienie, brak tętna), upośledzeniem stanu ogólnego, chudnięciem, wysokim OB. Czasem współistnieją bóle wielu mięśni i upośledzenie ich sprawności (tzw. polymyalgia rheumatica). Rozpoznanie potwierdza biopsja tętnicy. Lekiem z wyboru są steroidy, należy je włączyć natychmiast w przypadku uzasadnionego podejrzenia choroby, aby nie dopuścić do wymienionych wyżej ciężkich powikłań [22]. Przed kilkudziesięcioma laty zauważono, że u osób, które nadużywają zwykłych leków przeciwbólowych lub ergotaminy do zwalczania swoich bólów głowy, po pewnym czasie występują codzienne bóle. Mogą one zostać opanowane wyłącznie poprzez całkowite i natychmiastowe odstawienie nadużywanych leków (odnosi się to tylko do zwykłych leków przeciwbólowych i ergotaminy, nie zaś do leków nasennych lub uspokajających, których odstawienie w przypadku uzależnienia musi być powolne). Uznano, że leki przeciwbólowe działają podwójnie, tzn. obok działania przeciwbólowego wywołują paradoksalnie, czyli z odbicia ból głowy. Jest to częsta przypadłość, gdyż ocenia się, że ok. 1 2 %dorosłej populacji wykazuje ten typ bólów głowy. Ponieważ znajomość tej jednostki chorobowej nie jest dostateczna, lekarze stykający się z takimi pacjentami, zamiast odstawić leki, przepisują inne, podtrzymując błędne patogenetyczne koło, w którym obraca się bezradnie pacjent [23,24]. Okres abstynencyjny trwa zwykle kilka, wyjątkowo kilkanaście dni, dla jego złagodzenia można podawać leki przeciwdepresyjne, kwas walproinowy, osobiście stosuję opipramol [23,24]. Tzw. przewlekłe stosowanie ergotaminy, opioidów, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, a nawet tryptanów, może powodować polekowe bóle głowy (do różnicowania z migreną przewlekłą). Są to bóle, które mogą wystąpić u każdego człowieka pod wpływem różnych obciążeń, np. po spożyciu alkoholu, niewyspaniu lub dłuższym przebywaniu w dusznym pomieszczeniu. Zwykle ustępują po zażyciu prostych leków przeciwbólowych. zwoju Gassera lub zabiegi operacyjne (ostatnio głównie mikrodekompresję nerwu) [5]. Migrena okoporaźna - dotychczas stanowiąca odmianę migreny z aurą. Są to bóle głowy z towarzyszącym porażeniem jednego lub kilku nerwów gałkoruchowych, cofające się w ciągu 4 tygodni. Bóle głowy często utrzymują się ponad tydzień, a pomiędzy początkiem a porażeniem jednego lub kilku nerwów gałkoruchowych istnieje okres utajenia do 4 dni. Migrena okoporaźna może więc być nawracającą neuropatią demielinizacyjną [1,2,19]. III. Farmakoterapia bólów głowy Leczenie farmakologiczne bólów głowy, z uwagi na bogatą patofizjologię i symptomatologię, związane jest ze stosowaniem wielu grup leków o różnych punktach uchwytu efektu farmakologicznego. Jedną z grup leków najczęściej stosowanych w tym wskazaniu są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), drugą - leki przeciwbólowe pozbawione działania przeciwzapalnego, do których zaliczamy paracetamol, metamizol oraz nefopam. Wybór leku przeciwbólowego musi uwzględniać zarówno typ bólu głowy, jak i choroby współistniejące oraz równocześnie stosowane leki. NLPZ wykazują 184

10 zarówno efekt przeciwzapalny, jak i przeciwbólowy, związany z zahamowaniem syntezy prostaglandyn. Prostaglandyny, oprócz efektu prozapalnego i probólowego, uczestniczą także w regulacji homeostazy licznych tkanek i narządów. Dlatego też efekt terapeutyczny NLPZ wiąże się każdorazowo ze wzrostem ryzyka wystąpienia działań niepożądanych, które związane są z ograniczeniem fizjologicznej roli prostaglandyn, w szczególności w przewodzie pokarmowym, nerkach oraz układzie sercowo-naczyniowym. NLPZ wykazują dawkozależny efekt terapeutyczny, jednak w różny sposób wpływają na zahamowanie aktywności izoenzymów cyklooksygenazy (COX-1, COX-2), z czym związana jest zarówno ich skuteczność terapeutyczna, jak i ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Im lek silniej hamuje aktywność COX-1 (kwas acetylosalicylowy, indometacyna, acemetacyna, ketoprofen), tym większe jest ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, głównie ze strony przewodu pokarmowego oraz nerek. Natomiast stosowanie leków działających preferencyjnie (meloksykam, nimesulid) lub wybiórczo (koksyby) w stosunku do COX-2 zwiększa ryzyko wystąpienia incydentów naczyniowych, w szczególności u pacjentów, u których obecne są czynniki ryzyka wystąpienia powikłań ze strony układu sercowo-naczyniowego. Koreluje to ściśle z faktem, że głównym źródłem prostacykliny w układzie sercowo-naczyniowym jest śródbłonek naczyń krwionośnych. NLPZ nie powinniśmy także stosować u pacjentów z niewydolnością serca oraz leczonych z powodu nadciśnienia tętniczego, szczególnie w tych przypadkach, w których nadciśnienie jest trudne do kontroli. NLPZ zatrzymując wodę w organizmie powodują wzrost objętości wewnątrznaczyniowej i zwiększają ryzyko zaostrzenia niewydolności krążenia oraz wzrostu ciśnienia krwi. Poprzez indukowanie reakcji wolnorodnikowych, uszkadzanie mitochondriów oraz indukcję apoptozy mogą powodować reakcje hepatotoksyczne. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów stosujących nimesulid oraz diklofenak. NLPZ różnią się pomiędzy sobą parametrami farmakokinetycznymi, a w szczególności początkiem wystąpienia efektu przeciwbólowego oraz okresem półtrwania, który warunkuje czas trwania efektu przeciwbólowego. Najszybszy efekt przeciwbólowy wykazują NLPZ zastosowane dożylnie, a w przypadku stosowania doustnych form leku powinniśmy dla osiągnięcia szybkiego efektu przeciwbólowego stosować rozpuszczalne postaci leku, syropy lub preparaty w formie kapsułek z płynną zawartością. W przypadku stosowania NLPZ w migrenie efekt przeciwbólowy środków podanych doustnie może być ograniczony przez współistniejące nudności, wymioty oraz towarzyszące migrenie zaburzenia perystaltyki górnego odcinka przewodu pokarmowego, które wydłużają czas pojawienia się efektu analgetycznego. W takich sytuacjach, gdy decydujemy się na doustne podanie leku, powinniśmy przed jego zastawaniem podać metoklopramid lub tietyloperazynę (Torecan). Na rynku farmaceutycznym dostępne są preparaty zawierające połączenie leku przeciwbólowego i metoklopramidu, np. preparat Migpriv, będący połączeniem kwasu acetylosalicylowego i metoklopramidu. W bólach głowy, a w szczególności w migrenie, poleca się stosowanie kwasu tolfenamowego (Migea). Mechanizm działania kwasu tolfenamowego jest podobny do NLPZ, jednak dodatkowo hamuje on aktywność lipooksygenazy, a zatem zmniejsza produkcję leukotrienów. Badania kliniczne wykazały, że w napadach migreny dochodzi do nadmiernego uwalniania leukotrienu B4. Kwas tolfenamowy charakteryzuje się wysoką biodostępnością (85%). Po podaniu doustnym efekt przeciwbólowy leku występuje w ciągu 30 minut od jego zażycia, efekt maksymalny - w ciągu Tabela 3. Dawkowanie najczęściej stosownych NLPZ w bólach głowy Lek Aspiryna Ibuprofen Kwas tolfenamowy Naproksen (sól sodowa) Diklofenak (sól potasowa) Dawkowanie mg co 4-6 godzin, dawki dobowej 4g mg co 6 godzin 200 mg jednorazowo, w razie konieczności po 2 godzinach można podać następne 200 mg Pierwsza dawka mg, następnie 220 mg co 3-4 godziny Pierwsza dawka mg, następnie 50 mg co 8 godzin 185

11 2 godzin. Kwas tolfenamowy w dawce 200 mg wykazuje podobną skuteczność w migrenie, jak 100 mg sumatriptanu. Kwas tolfenamowy wykazuje synergizm działania z tryptanami. Dawkowanie najczęściej stosownych NLPZ w bólach głowy przedstawiono w tabeli 3. [25]. NLPZ można kojarzyć z paracetamolem, słabymi opioidami oraz kofeiną. Nie należy kojarzyć ich miedzy sobą, gdyż nie zwiększa to w żaden sposób efektu przeciwbólowego, natomiast zwiększa ryzyko wystąpienia krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego oraz ryzyko hepato- i nefrotoksyczności. W związku z tym, że NLPZ w znacznym stopniu wiążą się z białkami krwi, mogą one wypierać z tych połączeń inne równocześnie stosowane leki, a w szczególności doustne leki przeciwzakrzepowe, pochodne sulfonylomocznika, czy niektóre leki przeciwpadaczkowe. NLPZ zmniejszają efekt przeciwpłytkowy aspiryny. Zmniejszają także efekt terapeutyczny leków stosowanych w farmakoterapii chorób układu sercowonaczyniowego. Ma to szczególne znaczenie u pacjentów leczonych inhibitorami konwertazy angiotensyny, statynami oraz lekami beta-adrenolitycznymi. NLPZ zmniejszają efekt działania diuretyków, w szczególności diuretyków pętlowych. W przypadku przeciwwskazań do stosowania NLPZ cenną alternatywą może być podanie paracetamolu, którego główny mechanizm działania związany jest z hamowaniem COX-3, która jest izoformą cyklooksygenazy-1. Kurację u osób dorosłych rozpoczynamy dawką 1000 mg paracetamolu, a następnie co 4-6 godzin od mg, do dawki dobowej 4 g. Lekiem przeciwbólowym pozbawionym działania przeciwzapalnego, często stosowanym w Polsce, jest metamizol (Pyralgin, Pyrahexal). Wykazuje on wysoką skuteczność przeciwbólową, jednak może wywołać agranulocytozę w mechanizmie idiosynkrazji, co spowodowało, że w wielu krajach został wykreślony ze spisów leków. Jednorazowa dawka metamizolu stosowanego w bólach głowy wynosi mg, dawka dobowa mg. W Polsce do leczenia bólu zarejestrowany jest również nefopam, którego mechanizm działania związany jest ze wzrostem stężenia serotoniny w strukturach ośrodkowego układu nerwowego, w szczególności w układzie antynocyceptywnym zstępującym. Nefopam w leczeniu bólu głowy stosuje się w dawce mg do trzech razy dziennie. Nie należy kojarzyć z innymi lekami o działaniu serotoninergicznym ze względu na wzrost ryzyka wystąpienia zespołu serotoninowego. W leczeniu napadów migreny stosuje się zarówno leki, które działają hamująco na neurogenne okołonaczyniowe stany zapalne, jak i przeciwdziałające niekorzystnym zaburzeniom w układzie trójdzielnonaczyniowym. W migrenie mamy do czynienia z zaburzeniem równowagi pomiędzy aminokwasami o działaniu pobudzającym oraz hamującym. Dochodzi również do zaburzenia w zakresie procesów metabolicznych i równowagi jonowej. Oprócz wspomnianych wcześniej leków przeciwwymiotnych oraz przeciwbólowych stosowane są także leki ingerujące w funkcjonowanie układu serotoninergicznego. Poznanie roli serotoniny w migrenie pozwoliło na wprowadzenie do lecznictwa leków działających agonistycznie w stosunku do receptorów 5-HT 1B/D (tryptany), agonistów receptora 5-HT 1F oraz antagonistów receptorów 5-HT 2B [26]. Tryptany presynaptycznie hamują uwalnianie Tabela 4. Dawkowanie najczęściej stosowanych w Polsce tryptanów Lek sumatryptan (Cinie, Imigran, Sumamigren, Sumigra) eletryptan (Relpax) zolmitryptan (Zomig) Dawkowanie mg doustnie, dawka może zostać powtórzona po 2 godzinach - do dawki dobowej 200 mg. Podskórnie - 6 mg; można w razie potrzeby powtórzyć po godzinie - do dobowej dawki maksymalnej 12 mg. Donosowo 5-20 mg, dawkę można powtórzyć po 2 godzinach, dawka dobowa maksymalna podana tą drogą wynosi 40 mg Jednorazowo doustnie mg, dawka może zostać powtórzona po 2 godzinach, maksymalna dawka dobowa wynosi 80 mg Jednorazowo 2,5-5 mg, dawka może zostać powtórzona po 2 godzinach, maksymalna dawka dobowa wynosi 10 mg. 186

12 działających naczyniorozszerzająco i prozapalnie mediatorów, takich jak: tlenek azotu, neurokininy, substancja P oraz CGRP. Agonistyczny wpływ tej grupy leków na receptor 5-HT1B powoduje wystąpienie skurczu oponowych naczyń krwionośnych. Tryptany wykazują, zależny od drogi podania, szybki efekt terapeutyczny. Mogą być podawane doustnie, donosowo, podskórnie oraz doodbytniczo, co pozwala na indywidualizację farmakoterapii. Nowsze tryptany (zolmitryptan, rizatryptan, naratryptan), oprócz agonistycznego wpływu na receptory 5-HT 1B/D, wykazują dodatkowo wpływ agonistyczny w stosunku do receptorów 5HT 1F. Dawkowanie najczęściej stosowanych w Polsce tryptanów zebrano w tabeli 4. Tryptany są lekami dobrze tolerowanymi, działania niepożądane występują rzadko, najczęściej pod postacią parestezji, uderzeń gorąca, czasami po aplikacji tryptanów może wystąpić ból w klatce piersiowej. Leków tych nie powinno stosować się u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca, miażdżycą naczyń mózgowych oraz źle kontrolowanym nadciśnieniem tętniczym. Nie należy łączyć ich z ergotaminą, z uwagi na możliwość nasilenia skurczu naczyń. Można natomiast podawać je z preparatami dihydroergotaminy. Nie należy także stosować ich u pacjentów zażywających inne leki o działaniu serotoninergicznym (SSRI, SNRI, wenlafaksyna, mirtazapina, nefopam, tramadol) oraz inhibitory MAO. Zolmitryptan wchodzi w niekorzystne interakcje z estrogenami; wynikiem tych interakcji jest wzrost stężenia zolmitryptanu w surowicy krwi. Eletryptan jest metabolizowany przez izoenzym CYP 3A4, stąd też nie należy go kojarzyć z lekami będącymi inhibitorami tego izoenzymu, a w szczególności z ketokonazolem, itrakonazolem, erytromycyną oraz klarytromycyną. Z innych leków serotoninergicznych w praktyce klinicznej używany jest agonista receptora 5-HT 1D iprazochrom (Divascan). W leczeniu migreny stosowne są coraz rzadziej preparaty ergotaminy i dihydroergotaminy. Wynika to z faktu, że ich używanie, szczególnie w sposób przewlekły, może być przyczyną występowania bólu głowy zależnego od stosowania leków. Podobieństwo patomechanizmów migreny i padaczki powoduje, że w terapii migreny stosowane są niektóre leki przeciwpadaczkowe, np. walproiniany, topiramat, tiagabina i gabapentyna. W patofizjologii migreny istotną rolę przypisuje się nadpobudliwości niektórych obszarów mózgowia, a przyczyną tego stanu rzeczy może być niskie stężenie kwasu gamma amino masłowego, jonów magnezu oraz zaburzenia aktywności kanałów jonowych. W zapobieganiu migreny mogą być stosowane leki będące antagonistami receptorów beta adrenergicznych (propranolol, metoprolol) oraz inhibitory kanałów wapniowych, w szczególności flunaryzyna i werapamil. Profilaktyka farmakologiczna migreny powinna być wdrażana w sytuacji, gdy stwierdza się więcej niż trzy ataki w miesiącu oraz w sytuacji, gdy napady migreny oporne są na leczenie farmakologiczne [27]. Istotne, z punktu widzenia praktycznego, jest występowanie w praktyce klinicznej bólów głowy, związanych z nadużywaniem leków. Problem ten po raz pierwszy został uwzględniony w klasyfikacji Międzynarodowego Towarzystwa Bólu Głowy dopiero w 2004 roku. Próba odstawienia leków, głownie analgetyków stosowanych w sposób przewlekły, powoduje wystąpienie silnych bólów głowy przypominających napady migreny, którym towarzyszą objawy wegetatywne. Występowanie bólów głowy spowodowanych nadużywaniem leków staje się ogólnoświatowym problemem zdrowotnym. Należy zauważyć, że u pacjentów z migreną, którzy przyjmują leki przeciwbólowe także z innych powodów, znacznie częściej rozwija się polekowy ból głowy, w porównaniu do pacjentów bez bólu głowy. Może to świadczyć o istnieniu predyspozycji genetycznej do występowania tego typu dolegliwości. Przy próbie odstawienia leku przeciwbólowego u pacjenta pojawiają się: ból głowy, drażliwość, nerwowość, objawy wegetatywne, które zmuszają do ponownego przyjęcia leku przeciwbólowego. Podstawą skutecznej terapii polekowych bólów głowy jest szybkie odstawienie leków. W przypadku takiego postępowania objawy z odstawienia utrzymują się 2-10 dni i obejmują występowanie bólu głowy, nudności, wymiotów, niedociśnienia, tachykardii oraz zaburzeń snu. Pacjentom w okresie występowania tych objawów podaje się glikokortykosteroidy, które redukują ich natężenie. Stosuje się także nawadnianie dożylne, metoklopramid oraz neuroleptyki. Leki przeciwbólowe można podać doraźnie tylko w przypadku bólu głowy, który jest nie do zniesienia przez pacjenta. Na podstawie przedstawionych faktów, farmakoterapia bólów głowy wydaje się zagadnieniem bardzo złożonym. Lepsze poznanie zjawisk patofizjologicznych, które przyczyniają się do wystąpienia bólu głowy, umożliwia coraz skuteczniejsze eliminowanie czynników odpowiedzialnych za to powszechne schorzenie. 187

13 Indywidualizacja farmakoterapii pozwala z kolei na osiąganie celów terapeutycznych w sposób skuteczny i bezpieczny. Podsumowanie Kiedy pojawia się pacjent skarżący się na ból głowy należy rozstrzygnąć, czy jest to ból ostry, podostry czy przewlekły. Lekarz powinien przeprowadzić dokładny wywiad, który ujawni okoliczności i obecność innych dolegliwości i wskaże na możliwe przyczyny. Badanie lekarskie (ogólne, neurologiczne orientacyjne, ewentualnie otolaryngologiczne i dna oka) połączone z wywiadem - zwykle wyjaśniają przyczynę [5]. Warto pamiętać, że nagły, silny ból głowy, często połączony z wymiotami, nierzadko z chwilową lub dłuższą utratą przytomności, utrzymujący się mimo zażycia leków przeciwbólowych, nasuwa podejrzenie krwotoku podpajęczynówkowego, zwłaszcza, jeśli dodatkowo stwierdza się sztywność karku (w pierwszych godzinach może być nieobecna). Pacjent z takimi objawami powinien być w trybie pilnym przewieziony do szpitala celem wykonania badania CT głowy (tomografia komputerowa), a jeśli jest to niemożliwe nakłucia lędźwiowego. Podobny obraz chorobowy, ale z mniej piorunującym przebiegiem i gorączką, może być objawem zapalenia opon mózgowych. Tu również konieczna jest hospitalizacja. Adres do korespondencji: Iwona Filipczak-Bryniarska Szpital Uniwersytecki w Krakowie Oddział Kliniczny Leczenia Bólu i Opieki Paliatywnej Kraków, ul. Śniadeckich 10 Piśmiennictwo 1. Lipton RB, Bigal ME i wsp.: Klasyfikacja samoistnych bólów głowy. Neurol 2004, 6: Olesen J, Lipton RB: Klasyfikacja bólów głowy Curr Op Neurol 2004; 2: Gajos A, Jaworska-Chrebelska T, Bogucki A: Aura migrenowa. Neur Neuroch Pol 2005; 2: Mitosek-Szewczyk K.: Leczenie migreny. Neur Psych 2004; 4: Prusiński A: Bóle głowy w praktyce podstawowej opieki zdrowotnej. Przewodnik Lekarski 2004; 4: Headache Classification Committee of the International Headache Society. The International Classification of Head ache Disorders. Cephalalgia 2004; 24: Kozubski W, Liberski P: Choroby układu nerwowego. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; Prusiński A: Ostre bóle głowy PZWL, Warszawa Prusiński A: Co nowego w bólach głowy? Lekarz rodzinny 2005; 4: Rozen T: Nowy codzienny uporczywy ból głowy. MpD 2004; 4: Goadsby PJ, Lipton RB: A rewiev of paroxysmal hemicranias SUNCT syndrome and other short lasting headaches with autonomic features including new cases. Brain 1997; 120: Raskin NH: Migrena i inne bóle głowy. W: Neurologia Merritta. Kwieciński H, Kamińska AM (Red.) Wyd. polskie. Wrocław: Wydawnictwo Urban & Partner; 2004: Stępień A: Nowa Klasyfikacja bólów głowy Międzynarodowego Towarzystwa Bólów Głowy (IHS). Neur Neuroch Pol 2004; 4: Glaubic-Łątka M, Łątka D, Bury W, Pierzchała K: Współczesne poglądy na patofizjologię migreny Neur Neuroch Pol 2004; 4: Prusiński A: Bóle głowy. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; Stępień A: Napięciowy ból głowy. Nowa Medycyna 2003; 2: Stępień A: Ostre bóle głowy- diagnostyka i leczenie. Przewodnik Lekarza 2006; 9: Silberstein SD, Stiles A, Young WB, Rozen TD. Atlas bólu głowy. Gdańsk: Via Medica; Stępień A: Bóle głowy - diagnostyka i leczenie. Lublin: Wydawnictwo Czelej; Domierz I: Śródsenny ból głowy. Neur Neuroch Pol 2005; 1: Mathew NT: Differential diagnosis in headache identifying migraine in primary care. Cephalalgia Kwiatkowska B: Polimialgia reumatyczna i olbrzymiokomórkowe zapalenie naczyń. Terapia 2006; 2: Prusiński A: Polekowe bóle głowy z odbicia ważny problem w codziennej praktyce lekarskiej. Pol Med Rodz 2002; 4: Domżał TM: Nerwobóle. Lublin: Wydawnictwo Czelej; Schuurmans A, van Weel C: Pharmacological treatment of migraine. Canadian Family Physician 2005; Ahn AH, Basbaum AI: Where do triptans act in the treatment of migraine. Pain 2005; Ramadan MN, Mouradian MM: New and future migraine therapy. Pharmacology& Therapeutics 2006;

Przedmowa do wydania polskiego. Przedmowa. 1.1 Fizjologia bólu i. 1.2 Miejsca działania środków przeciwbólowych w bólach głowy 4. 1.

Przedmowa do wydania polskiego. Przedmowa. 1.1 Fizjologia bólu i. 1.2 Miejsca działania środków przeciwbólowych w bólach głowy 4. 1. Przedmowa do wydania polskiego Przedmowa V VI 1 Anatomia i fizjologia 1.1 Fizjologia bólu i 1.2 Miejsca działania środków przeciwbólowych w bólach głowy 4 1.3 Patogeneza 6 1.4 Klasyfikacja International

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego i ulotce dla pacjenta.

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego i ulotce dla pacjenta. Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego i ulotce dla pacjenta. Uwaga: Niniejsze zmiany w odpowiednich punktach skróconej charakterystyki produktu leczniczego

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613

Ewaluacja badań medycznych według EBM (medycyny opartej na dowodach naukowych) poziomy wiarygodności... 613 Wykaz skrótów... 613 IX 1. MECHANIZMY POWSTAWANIA BÓLU Jerzy Wordliczek, Jan Dobrogowski... 1 Patomechanizm bólu ostrego... 3 Patomechanizm bólu przewlekłego... 9 Ból neuropatyczny... 10 Ośrodkowa sensytyzacja... 15 2. METODY

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Badanie pacjenta z chorobami sercowo-naczyniowymi... 13

Spis treści. Przedmowa Badanie pacjenta z chorobami sercowo-naczyniowymi... 13 Spis treści Przedmowa................ 11 1. Badanie pacjenta z chorobami sercowo-naczyniowymi.................. 13 Najważniejsze problemy diagnostyczne....... 13 Ból w klatce piersiowej........... 14 Ostry

Bardziej szczegółowo

Tematy seminariów z Neurologii dla V roku Kierunku Lekarskiego realizowane w Klinice Neurochirurgii:

Tematy seminariów z Neurologii dla V roku Kierunku Lekarskiego realizowane w Klinice Neurochirurgii: Tematyka zajęć i zaliczenie z Neurologii - plik pdf do pobrania Neurochirurgia Do zajęć seminaryjnych student jest zobowiązany przygotować wiedzę teoretyczną zgodnie ze słowami kluczowymi do danego tematu.

Bardziej szczegółowo

Dr Jarosław Woroń. BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH Krynica 11.XII.2009

Dr Jarosław Woroń. BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH Krynica 11.XII.2009 Dr Jarosław Woroń BEZPIECZEŃSTWO STOSOWANIA LEKÓW PRZECIWBÓLOWYCH Krynica 11.XII.2009 Zakład Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii CM UJ Kraków Uniwersytecki Ośrodek Monitorowania i Badania Niepożądanych

Bardziej szczegółowo

Gl. '8X O ~~24 72 83, II, 817 40~ ~:;;, Pawia" 3418, te124 71 32. . Glaxo Sp. z 0.0..

Gl. '8X O ~~24 72 83, II, 817 40~ ~:;;, Pawia 3418, te124 71 32. . Glaxo Sp. z 0.0.. Glaxo 111 N Gl.. Glaxo Sp. z 0.0.. Oddzial W warszaw\e Jana Pawia II 34/6 141 Warszawa, A. W PL fax 247129 '8X O ~~24 72 83, II, 817 40~ ~:;;, Pawia" 3418, te124 71 32 OZla. IInformacji.. Naukowej 00-141

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego. 18 października 2012 EMA/653433/2012 EMEA/H/A-5(3)/1319 Pytania i dopowiedzi na temat analizy nie-selektywnych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) oraz ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Bardziej szczegółowo

Zenz, Strumpf Willweber-Strumpf. Leczenie Bólu PRZEWODNIK KIESZONKOWY. Redakcja wydania I polskiego. Jerzy Wordliczek. Polska.

Zenz, Strumpf Willweber-Strumpf. Leczenie Bólu PRZEWODNIK KIESZONKOWY. Redakcja wydania I polskiego. Jerzy Wordliczek. Polska. Zenz, Strumpf Willweber-Strumpf Leczenie Bólu PRZEWODNIK KIESZONKOWY Redakcja wydania I polskiego Jerzy Wordliczek MedPharm Polska Leczenie lbóln przewodnik kieszonkowy Michael Zenz Michael Strum pf t

Bardziej szczegółowo

Bóle głowy. Choroby układu krążenia. Nadciśnienie tętnicze

Bóle głowy. Choroby układu krążenia. Nadciśnienie tętnicze Bóle głowy Bóle głowy można podzielić na: - objawowe, inaczej wtórne - są wywołane innymi chorobami - samoistne, inaczej pierwotne - stanowią chorobę samą w sobie. Oznaka innej choroby, czyli wtórny ból

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka ogólna chorób wewnętrznych. Klinika Hipertensjologii i Chorób Wewnętrznych

Diagnostyka ogólna chorób wewnętrznych. Klinika Hipertensjologii i Chorób Wewnętrznych Diagnostyka ogólna chorób wewnętrznych Klinika Hipertensjologii i Chorób Wewnętrznych Piśmiennictwo: Szczeklik E. Diagnostyka ogólna chorób wewnętrznych. PZWL 1979 Bolechowski F. Podstawy ogólnej diagnostyki

Bardziej szczegółowo

Test edukacyjny. akredytowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne

Test edukacyjny. akredytowany przez Polskie Towarzystwo Neurologiczne Polski Przegląd Neurologiczny, 2006, tom 2, nr 2 Test edukacyjny Szanowni Państwo! Jak zapowiedziano w pierwszym numerze Polskiego Przeglądu Neurologicznego, zamieszczamy kolejny test edukacyjny,. Uczestnictwo

Bardziej szczegółowo

Ból głowy w praktyce lekarza okulisty

Ból głowy w praktyce lekarza okulisty Ból głowy w praktyce lekarza okulisty Katarzyna Skonieczna, Anna Krystek-Sarnowska, Barbara Terelak-Borys, Jacek Kosmala, Iwona Grabska-Liberek Klinika Okulistyki CMKP, Warszawa Kierownik Kliniki: Dr hab.

Bardziej szczegółowo

Część VI: Streszczenie Planu Zarządzania Ryzykiem dla produktu:

Część VI: Streszczenie Planu Zarządzania Ryzykiem dla produktu: Część VI: Streszczenie Planu Zarządzania Ryzykiem dla produktu: Olamide, 10 mg, tabletki VI.2 VI.2.1 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Olamide przeznaczone do wiadomości

Bardziej szczegółowo

Harmonogram zajęć dla kierunku: Dietetyka, studia stacjonarne, II rok, semestr IV

Harmonogram zajęć dla kierunku: Dietetyka, studia stacjonarne, II rok, semestr IV Harmonogram zajęć dla kierunku: Dietetyka, studia stacjonarne, II rok, semestr IV Przedmiot: Podstawy farmakologii i farmakoterapii żywieniowej oraz interakcji leków z żywnością Wykłady (5 wykładów, każdy

Bardziej szczegółowo

MIGRENY. Henryk Dyczek 2010

MIGRENY. Henryk Dyczek 2010 MIGRENY Henryk Dyczek 2010 Wstęp http://zdrowie.flink.pl/migrenowe_bole_glowy.php Migrenowe bóle głowy stanowią problem epidemiologiczny, diagnostyczny i terapeutyczny. Powszechnie występuje niedostateczna

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja zmian w charakterystyce produktu leczniczego i ulotce

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 45/2014 z dnia 28 stycznia 2014 r. w sprawie oceny leku Botox (toksyna botulinowa typu A 100 jednostek) we wskazaniu

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku.

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA KAMAGRA 100 mg, tabletki powlekane Sildenafil w postaci cytrynianu Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. 1- Należy zachować tę ulotkę,

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa omdleń

Diagnostyka różnicowa omdleń Diagnostyka różnicowa omdleń II KATEDRA KARDIOLOGII CM UMK 2014 Omdlenie - definicja Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Elektrostymulacja zamiast leków?

Elektrostymulacja zamiast leków? 15.12.2014 Nowa metoda leczenia migreny jest już dostępna w Polsce Elektrostymulacja zamiast leków? Pacjenci cierpiący na uporczywe bóle głowy mają alternatywę. Zamiast farmakologii powodującej liczne

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Neurologia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Neurologia S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Neurologia Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny (WLS)

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Uzupełnienia odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta

Aneks III. Uzupełnienia odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta Aneks III Uzupełnienia odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla pacjenta Uwaga: Charakterystyka Produktu Leczniczego i Ulotka dla pacjenta są wynikiem zakończenia procedury

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

Rodzaje omdleń. Stan przedomdleniowy. Omdlenie - definicja. Diagnostyka różnicowa omdleń

Rodzaje omdleń. Stan przedomdleniowy. Omdlenie - definicja. Diagnostyka różnicowa omdleń Omdlenie - definicja Diagnostyka różnicowa omdleń Przejściowa utrata przytomności spowodowana zmniejszeniem perfuzji mózgu (przerwany przepływ mózgowy na 6-8sek lub zmniejszenie ilości tlenu dostarczonego

Bardziej szczegółowo

Ból uważany jest za jeden z potencjalnie istotnych czynników ryzyka dotyczących śmiertelności (Sokka).

Ból uważany jest za jeden z potencjalnie istotnych czynników ryzyka dotyczących śmiertelności (Sokka). VI. 2 Elementy do podsumowania podawanego do publicznej wiadomości. VI. 2.1 Przegląd epidemiologii choroby Odczuwanie bólu jest powszechnym zjawiskiem wśród dzieci. Szacuje się, że ta dolegliwość może

Bardziej szczegółowo

STAN PADACZKOWY. postępowanie

STAN PADACZKOWY. postępowanie STAN PADACZKOWY postępowanie O Wytyczne EFNS dotyczące leczenia stanu padaczkowego u dorosłych 2010; Meierkord H., Boon P., Engelsen B., Shorvon S., Tinuper P., Holtkamp M. O Stany nagłe wydanie 2, red.:

Bardziej szczegółowo

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne.

1. Protezowanie aparatami (przewodnictwo powietrzne i kostne). 2. Ćwiczenia logopedyczne. 2. Implantacje mikroelektrod do ślimaka przekazywanie odpowiednio dobranych sygnałów elektrycznych do receptorów w sposób sterowany komputerem. Rehabilitacja w uszkodzeniach słuchu: 1. Protezowanie aparatami

Bardziej szczegółowo

Dzienniczek obserwacyjny dla pacjenta

Dzienniczek obserwacyjny dla pacjenta Dzienniczek obserwacyjny dla pacjenta Służy do regularnego zapisywania własnych obserwacji w zakresie monitorowania odczuwania bólu Szanowny Pacjencie, Choroba nowotworowa to ogromne wyzwanie dla każdego

Bardziej szczegółowo

Postępy farmakoterapii i rozwiązywanie wybranych problemów farmakoterapeutycznych. Przypadek 1: Farmakoterapia bólu w okresie ciąży.

Postępy farmakoterapii i rozwiązywanie wybranych problemów farmakoterapeutycznych. Przypadek 1: Farmakoterapia bólu w okresie ciąży. Postępy farmakoterapii i rozwiązywanie wybranych problemów farmakoterapeutycznych Przypadek 1: Farmakoterapia bólu w okresie ciąży Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu

Bardziej szczegółowo

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21

Przedmowa 11 Bożydar Latkowski Antoni Prusiński. Wprowadzenie 12 Antoni Prusiński. Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 Spis treści Przedmowa 11 Wprowadzenie 12 Część I. Wybrane problemy otoneurologii 21 1. ABC anatomii i fizjologii narządu przedsionkowego jako obwodowego receptora układu równowagi 22 2. Badanie otoneurologiczne

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. AMIGRENEX, tabletki, 100 mg Sumatriptanum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. AMIGRENEX, tabletki, 100 mg Sumatriptanum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta AMIGRENEX, tabletki, 100 mg Sumatriptanum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL FORTE; 10 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby

Bardziej szczegółowo

ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta

ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta ANEKS III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Niesteroidowe leki przeciwzaplane NLPZ

Niesteroidowe leki przeciwzaplane NLPZ Niesteroidowe leki przeciwzaplane NLPZ Dr n. med. Marta Jóźwiak-Bębenista Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny marta.jozwiak-bebenista@umed.lodz.pl Definicja bólu doznanie czuciowe powstające wówczas,

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Zanacodar Combi przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby Szacuje się, że wysokie ciśnienie krwi jest przyczyną

Bardziej szczegółowo

TADALIS 20mg tabletki powlekane tadalafil

TADALIS 20mg tabletki powlekane tadalafil TADALIS 20mg tabletki powlekane tadalafil Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje ważne dla pacjenta. 1 Należy zachować tę ulotkę, aby w razie

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

Rodzinna gorączka śródziemnomorska

Rodzinna gorączka śródziemnomorska www.printo.it/pediatric-rheumatology/pl/intro Rodzinna gorączka śródziemnomorska Wersja 2016 2. DIAGNOZA I LECZENIE 2.1 Jak diagnozuje się tę chorobę? Zasadniczo stosuje się następujące podejście: Podejrzenie

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie

Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Przywrócenie rytmu zatokowego i jego utrzymanie Jak wspomniano we wcześniejszych artykułach cyklu, strategia postępowania w migotaniu przedsionków (AF) polega albo na kontroli częstości rytmu komór i zapobieganiu

Bardziej szczegółowo

Bóle twarzy pochodzenia neuronaczyniowego. Bóle twarzy pochodzenia neuronaczyniowego mogą przypominać bóle zębopochodne do tego

Bóle twarzy pochodzenia neuronaczyniowego. Bóle twarzy pochodzenia neuronaczyniowego mogą przypominać bóle zębopochodne do tego Bóle twarzy pochodzenia neuronaczyniowego Wstęp Bóle twarzy pochodzenia neuronaczyniowego mogą przypominać bóle zębopochodne do tego stopnia, że duża populacja pacjentów z migreną i trójdzielno-autonomicznymi

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Dobenox przeznaczone do publicznej wiadomości.

Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Dobenox przeznaczone do publicznej wiadomości. VI.2 Plan Zarządzania Ryzykiem dla produktów kwalifikowanych jako "Well established use" zawierających Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego Dobenox przeznaczone do publicznej

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA RAKA TRZUSTKI

EPIDEMIOLOGIA RAKA TRZUSTKI CZY WSPÓŁCZESNE METODY FARMAKOLOGICZNEGO LECZENIA BÓLU NOWOTWOROWEGO WPŁYWAJĄ NA POPRAWĘ JAKOŚCI ŻYCIA PACJENTÓW Z RAKIEM TRZUSTKI? praca wykonywana pod kierunkiem: dr hab. n. med. prof. nadzw. UM Waldemara

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

Padaczka u osób w podeszłym wieku

Padaczka u osób w podeszłym wieku Padaczka u osób w podeszłym wieku W ostatnich latach obserwuje się wzrost przypadków padaczki u osób starszych zarówno w krajach Europy, jak i Ameryki Północnej co wynika ze starzenia się społeczeństwa

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla Pacjenta

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla Pacjenta Uwaga: Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach Charakterystyki Produktu Leczniczego i Ulotki dla Pacjenta Ta Charakterystyka Produktu Leczniczego, oznakowanie opakowań i ulotka dla pacjenta jest wynikiem

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie u zarządzania rzyzkiem dla produktu leczniczego Cartexan przeznaczone do publicznej wiadomości

Podsumowanie u zarządzania rzyzkiem dla produktu leczniczego Cartexan przeznaczone do publicznej wiadomości Podsumowanie u zarządzania rzyzkiem dla produktu leczniczego Cartexan przeznaczone do publicznej wiadomości Omówienie rozpowszechnienia choroby Rosnąca oczekiwana długość życia i starzejące się społeczeństwo

Bardziej szczegółowo

Ostra niewydolność serca

Ostra niewydolność serca Ostra niewydolność serca Prof. dr hab. Jacek Gajek, FESC Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Niewydolność serca Niewydolność rzutu minutowego dla pokrycia zapotrzebowania na tlen tkanek i narządów organizmu.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 5/2012 z dnia 27 lutego 2012 r. w zakresie zakwalifikowania/niezasadności zakwalifikowania leku Valdoxan (agomelatinum)

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i ulotek dołączonych do opakowania

Aneks III. Zmiany odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i ulotek dołączonych do opakowania Aneks III Zmiany odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego i ulotek dołączonych do opakowania Uwaga: Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego i ulotka dołączona do opakowania są wynikiem

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. LORATADYNA PYLOX 10 mg, tabletki Loratadinum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. LORATADYNA PYLOX 10 mg, tabletki Loratadinum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta LORATADYNA PYLOX 10 mg, tabletki Loratadinum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

ANEKS III ODPOWIEDNIE CZĘŚCI CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTKI DLA PACJENTA

ANEKS III ODPOWIEDNIE CZĘŚCI CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTKI DLA PACJENTA ANEKS III ODPOWIEDNIE CZĘŚCI CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO I ULOTKI DLA PACJENTA Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

NIEWYDOLNOŚĆ NEREK - EPIDEMIOLOGIA, OBJAWY, STADIA NIEWYDOLNOŚCI, DIAGNOSTYKA AGNIESZKA BARTOSZ GR.1

NIEWYDOLNOŚĆ NEREK - EPIDEMIOLOGIA, OBJAWY, STADIA NIEWYDOLNOŚCI, DIAGNOSTYKA AGNIESZKA BARTOSZ GR.1 NIEWYDOLNOŚĆ NEREK - EPIDEMIOLOGIA, OBJAWY, STADIA NIEWYDOLNOŚCI, DIAGNOSTYKA AGNIESZKA BARTOSZ GR.1 Niewydolność nerek Niewydolność nerek charakteryzuje się utratą zdolności do oczyszczania organizmu

Bardziej szczegółowo

Większość leków przeciwbólowych można zaliczyć do jednej z następujących. 1) analgetyki nieopioidowe: paracetamol i niesteroidowe leki przeciwzapalne;

Większość leków przeciwbólowych można zaliczyć do jednej z następujących. 1) analgetyki nieopioidowe: paracetamol i niesteroidowe leki przeciwzapalne; 1 Definicja i epidemiologia bólu nowotworowego. Zasady leczenia bólu nowotworowego według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Grupy Ekspertów Europejskiego Towarzystwa Opieki Paliatywnej (EAPC) i polskich

Bardziej szczegółowo

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII Interdyscyplinarne Spotkania Geriatryczne FARMAKOTERAPIA W GERIATRII mgr Teresa Niechwiadowicz-Czapka Instytut Pielęgniarstwa Zakład Podstaw Opieki Pielęgniarskiej Wchłanianie środków farmakologicznych

Bardziej szczegółowo

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM

Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Marcin Leszczyk SKN przy Klinice Chorób Wewnętrznych i Kardiologii WUM Definicja NS to zespół kliniczny, w którym wskutek dysfunkcji serca jego pojemność minutowa jest zmniejszona w stosunku do zapotrzebowania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Nadciśnienie tętnicze od A do Z 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek )

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL

PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL PRZEWODNIK DLA FARMACEUTY JAK WYDAWAĆ LEK INSTANYL WAŻNE INFORMACJE DOTYCZĄCE BEZPIECZEŃSTWA: INSTANYL, AEROZOL DO NOSA LEK STOSOWANY W LECZENIU PRZEBIJAJĄCEGO BÓLU NOWOTWOROWEGO Szanowny Farmaceuto, Należy

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. TRYMIGA 2,5 mg, tabletki powlekane. Naratriptanum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. TRYMIGA 2,5 mg, tabletki powlekane. Naratriptanum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta TRYMIGA 2,5 mg, tabletki powlekane Naratriptanum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 66 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Karbis, 4 mg, tabletki Karbis, 8 mg, tabletki Karbis, 16 mg, tabletki Karbis, 32 mg, tabletki Candesartanum cilexetilum Należy zapoznać się z treścią ulotki

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje dotyczące postępowania przeciwbólowego w ginekologii i położnictwie

Rekomendacje dotyczące postępowania przeciwbólowego w ginekologii i położnictwie Rekomendacje dotyczące postępowania przeciwbólowego w ginekologii i położnictwie W dniach 12 i 1 stycznia 2007 roku w Kazimierzu Dolnym n. Wisłą Zespól Ekspertów Polskiego Towarzystwa Badania Bólu oraz

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Bardziej szczegółowo

Glikokortykosterydy Okołodobowy rytm uwalniania kortyzolu

Glikokortykosterydy Okołodobowy rytm uwalniania kortyzolu Kortyzol w osoczu [ng/ml] 2015-03-12 Glikokortykosterydy Okołodobowy rytm uwalniania kortyzolu 400 200 0 24 8 16 24 Pora doby 1 Dawkowanie GKS 1 dawka rano (GKS długo działające) 2 lub 3 dawki GKS krótko

Bardziej szczegółowo

Kamiren (Doxazosinum) 1 mg, 2 mg, 4 mg tabletki

Kamiren (Doxazosinum) 1 mg, 2 mg, 4 mg tabletki Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. - Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty, gdy potrzebna

Bardziej szczegółowo

Aneks C. (zmiany do krajowych pozwoleń na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych)

Aneks C. (zmiany do krajowych pozwoleń na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych) Aneks C (zmiany do krajowych pozwoleń na dopuszczenie do obrotu produktów leczniczych) ANEKS I WNIOSKI NAUKOWE I PODSTAWY ZMIANY WARUNKÓW POZWOLENIA (POZWOLEŃ) NA DOPUSZCENIE DO OBROTU Wnioski naukowe

Bardziej szczegółowo

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Specjalności: SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Neurologia Kod modułu LK.3.E.016 II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU Załącznik nr 5 Załącznik nr 5 SZCZEGÓŁOWE WARUNKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, SZCZEGÓŁOWE W WARUNKI TYM PADACZKI BADANIA LEKARSKIEGO W ZAKRESIE UKŁADU NERWOWEGO, W TYM PADACZKI 1.

Bardziej szczegółowo

Zespoły bólowe kręgosłupa

Zespoły bólowe kręgosłupa Zespoły bólowe kręgosłupa W około 70-80% przypadków pierwszego spotkania pacjenta i lekarza nie daje ustalić się dokładnie przyczyny bólów kręgosłupa. Świadczy to o złożoności tego problemu. Mimo tego

Bardziej szczegółowo

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N 25.8 Inne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA. PENTINIMID 250 mg kapsułki (Ethosuximidum)

ULOTKA DLA PACJENTA. PENTINIMID 250 mg kapsułki (Ethosuximidum) ULOTKA DLA PACJENTA PENTINIMID 250 mg kapsułki (Ethosuximidum) Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku Należy zachować te ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać.

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA DIKLONAT P, 10 mg/g, żel (Diclofenacum natricum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje dla pacjenta. Lek ten jest

Bardziej szczegółowo

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy

Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649. Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Grant NCN 2011/03/B/ST7/03649 Reguły systemu wsparcia decyzji: wskazania/przeciwskazania trombolizy Kryterium Dane (jakie) Dane (źródło) Reguła Moduł wiek wiek pacjent/osoba > 18 lat (włączająca) kliniczne

Bardziej szczegółowo

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz.

UTRATA ŚWIADOMOŚCI. Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. moduł V foliogram 34 UTRATA ŚWIADOMOŚCI Utrata świadomości jest stanem, w którym poszkodowany nie reaguje na bodźce z zewnątrz. Możliwe przyczyny: uraz czaszki, krwotok, niedotlenienie mózgu, choroby wewnętrzne,

Bardziej szczegółowo

Torecan (Thiethylperazinum) 6,5 mg, tabletki powlekane

Torecan (Thiethylperazinum) 6,5 mg, tabletki powlekane Ulotka dla pacjenta Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty,

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA. MINIRIN Melt (Desmopressinum) 60 mikrogramów 120 mikrogramów 240 mikrogramów Liofilizat doustny

ULOTKA DLA PACJENTA. MINIRIN Melt (Desmopressinum) 60 mikrogramów 120 mikrogramów 240 mikrogramów Liofilizat doustny ULOTKA DLA PACJENTA Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc ją ponownie przeczytać. Należy zwrócić się do lekarza lub farmaceuty,

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 893 Poz. 133 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM, EPOPROSTENOLEM I MACYTENTANEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia

Bardziej szczegółowo

// // Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie drugie. Autor: Aleksander Sieroń.

// // Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie drugie. Autor: Aleksander Sieroń. // // Zastosowanie pól magnetycznych w medycynie. Wydanie drugie. Autor: Aleksander Sieroń. Prof. Aleksander Sieroń jest specjalistą z zakresu chorób wewnętrznych, kardiologii i medycyny fizykalnej. Kieruje

Bardziej szczegółowo

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Ibalgin Rapid przygotowane do wiadomości publicznej

VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Ibalgin Rapid przygotowane do wiadomości publicznej Ibuprofen kapsułki miękkie. CTD Moduł 1.8.2, Strona 1 VI.2 Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu Ibalgin Rapid przygotowane do wiadomości publicznej VI.2.1 Omówienie rozpowszechnienia choroby

Bardziej szczegółowo

znieczulenie zewnątrzoponowe znieczulenie podpajęczynówkowe połączone znieczulenie zewnątrzoponowe i podpajęczynówkowe blokady nerwów obwodowych i

znieczulenie zewnątrzoponowe znieczulenie podpajęczynówkowe połączone znieczulenie zewnątrzoponowe i podpajęczynówkowe blokady nerwów obwodowych i Leki przeciwkrzepliwe a anestezja regionalna Anestezja regionalna znieczulenie zewnątrzoponowe znieczulenie podpajęczynówkowe połączone znieczulenie zewnątrzoponowe i podpajęczynówkowe blokady nerwów obwodowych

Bardziej szczegółowo

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Podczas akcji przebadano 4400 osób. Na badania rozszerzone skierowano ok. 950 osób. Do tej pory przebadano prawie 600 osób. W wyniku pogłębionych

Bardziej szczegółowo