Przewodnik dla miast/gmin w Unii Europejskiej na temat prowadzenia partnerskiego przeglądu wzajemnego pod względem zgodności z wymaganiami EMAS

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przewodnik dla miast/gmin w Unii Europejskiej na temat prowadzenia partnerskiego przeglądu wzajemnego pod względem zgodności z wymaganiami EMAS"

Transkrypt

1 Projekt: Partnerska ocena wzajemna miast/gmin pod względem zgodności z wymaganiami EMAS Przewodnik dla miast/gmin w Unii Europejskiej na temat prowadzenia partnerskiego przeglądu wzajemnego pod względem zgodności z wymaganiami EMAS 2004

2 Podziękowania Oba przewodniki: Przewodnik wdrażania EMAS oraz Przewodnik prowadzenia wzajemnego przeglądu EMAS zostały opracowane przez zespół projektowy powołany dla realizacji projektu Partnerska ocena wzajemna miast pod względem zgodności z wymaganiami EMAS i kierowany przez: Komisję ds. Środowiska Związku Miast Bałtyckich (UBC), EUROCITIES, Uniwersytet Zachodniej Anglii (UWE) oraz reprezentantów miasta Newcastle. Przewodniki zostały przeanalizowane i ocenione przez wszystkie miasta partnerskie biorące udział w projekcie. Ogromne podziękowania za wkład w opracowanie przewodników należą się partnerowi zespołu obarczonemu największą odpowiedzialnością tj. Uniwersytetowi Zachodniej Anglii (UWE), a w szczególności Markowi Websterowi, który podejmował najbardziej ambitne inicjatywy. Dodatkowo, chcielibyśmy uhonorować następujące osoby, mające wkład w przygotowanie przewodników: Allen Creedy (Newcastle), Tea Nõmmann, Mikko Jokinen i Risto Veivo (UBC), Massimiliano Rumignani (EUROCITIES) oraz David Ludlow (UWE). Szczególne podziękowania kierujemy do Pani Lynne Walker z Newcastle za jej bezcenne zaangażowanie w proces opracowania przewodników. Natomiast niżej wymienionym uczestnikom projektu jesteśmy wdzięczni za bieżącą wymianę informacji, której znaczenie było niezwykle wartościowe: Mireia Abril i Janer, Txema Castiella i Viu (Barcelona), Steve Ransom (Bristol), Hans-Wilhelm Hentze, Ralf-Dietmar Wilke (Düsseldorf), Monika Piotrowska-Szypryt (Gdańsk), Christina Ramberg, Martha Sandoval-Peterson (Gothenburg), Solvita Lurina (Jelgava), Susan Williams, Thomas Knowland (Leeds), Mara Zeltina, Dace Liepniece (Liepaja), Zita Tverkute, Danguole Jangauskiene (Panevezys), Fernando Almeida, Luis Mamede (Porto), Dagmara Koziolek, Andreas Neupert (Rostock), Leta Rinkeviciene, Audrone Jaugelaviciene (Siauliai), Agnieszka Wilczyńska, Elżbieta Turowiecka (Sopot), Tiina Vilberg, Madis Kõrvits, Tarmo Pauklin (Tallinn), Riho Karjus (Viljandi), Marisol Vordou (Ateny). Chcielibyśmy również podziękować konsultantom projektu, reprezentantom firm: Anne Randmer/Hanna Talving (EmiEco), Inga Belmane (LPPC-Latvian Pollution Prevention Center Łotewskie Centrum Zapobiegania Zanieczyszczeniom), Vaiva Ramanauskiene/Audrone Alijosiute (ECAT-Litwa), Robert Pochyluk, Jarosław Szymański (EkoTrek), za ich wkład i pracę polegającą na wspomaganiu miast z państw nowoprzyjętych do Unii Europejskiej, jak również za zorganizowanie i nadzorowanie tłumaczeń przewodników na języki: estoński, łotewski, litewski oraz polski. Za koordynowanie tłumaczeń na języki: niemiecki, grecki, portugalski, hiszpański oraz szwedzki szczególne podziękowania należą się Claudio Chiavetta Traductions. Podziękowania należą się też fundatorom projektu tj.: Komisji Europejskiej Dyrektoriat Generalny ds. Środowiska oraz Fińskiemu Ministerstwu Środowiska, których wkład finansowy umożliwił realizację projektu, jak również sformułowanie wniosków, w tym opracowanie przewodników. Zawartość niniejszej publikacji nie odzwierciedla oficjalnej opinii Komisji Europejskiej, lecz wyraża opinie zespołu projektowego. UBC, Projekt: Partnerska ocena wzajemna miast pod względem zgodności z wymaganiami EMAS, 2004 Powielanie jest dozwolone pod warunkiem podania źródła i pod warunkiem niewykorzystywania do celów komercyjnych. Co-funders: The project was co-funded by the European Commission DG Environment under the European Community framework for co-operation to promote sustainable urban development. The project was also co-funded by the Finnish Ministry of Environment under framework for co-operation in neighbouring areas. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 2 z 34

3 Spis treści Podziękowania 2 1. Wprowadzenie 5 2. Wzajemny Przegląd 5 Wyniki Wzajemnego Przeglądu 5 Kim jest partner? 6 Cel Wzajemnego Przeglądu 6 Audytor czy partner? 7 Kiedy przeprowadzać wzajemny przegląd w ramach EMAS? 8 Zawartość, struktura oraz cel przeglądu 9 3. Wskazówki dla miasta gospodarza przygotowującego się do przeglądu 10 Wprowadzenie 10 Zespół planujący przyjąć przegląd 10 Koordynator przeglądu 10 Zidentyfikowanie zespołu dokonującego przegląd 10 Program przeglądu 11 Logistyka 11 Uzgodnienie programu przeglądu z zespołem dokonującym przeglądu 11 Zestawienie stosownych materiałów dla dokonujących przeglądu Przegląd wstępny 12 Tworzenie szkicu programu przeglądu z dokonującym przeglądu 12 Zorganizowanie rozmów i dostarczenie potencjalnym rozmówcom krótkiej informacji wyjaśniającej 12 Planowanie wizytacji w oddziałach 13 Plan działań 13 Przykładowy program 13 Koordynator EMAS w mieście 13 Grupa robocza EMAS 13 Kierownictwo i politycy 14 Spotkania ze stosownymi pracownikami 14 Czas na podsumowania 14 Warsztaty 14 Przykładowy harmonogram działań miasta gospodarza przygotowujących do wzajemnego przeglądu Wskazówki dla zespołu dokonującego przeglądu 17 Otrzymanie dokumentacji dotyczącej EMAS od miasta - gospodarza 17 Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 3 z 34

4 Przegląd materiałów otrzymanych od miasta - gospodarza 17 Prośba o materiały dodatkowe, oraz sformułowanie listy osób, z którymi chcemy się spotkać 17 Zatwierdzenie spotkań oraz harmonogramu wizyty 18 Przybycie do miasta - gospodarza 18 Spotkanie z koordynatorami EMAS w mieście 18 Wizytacja w oddziałach 18 Rozmowy z kluczowymi pracownikami 19 Czas na podsumowanie 19 Zakończenie przeglądu warsztaty w celu sformułowania punktów działań 19 Harmonogram działań dla partnera Podręcznik wzajemnego przeglądu 21 Wprowadzenie 21 Przegląd Wstępny 21 Materiały otrzymane od miasta - gospodarza 21 Polityka Środowiskowa 22 Przegląd Środowiskowy 23 Rejestr aktów prawnych 24 Program Środowiskowy 25 System Zarządzania Środowiskowego (SZŚ) 26 Wnioski z przeglądu wstępnego Wzajemny przegląd - wizyta 28 Wprowadzenie 28 Wskazówki dotyczące prowadzenia rozmowy 29 Notatki z rozmowy 30 Lista sprawdzająca dla elementów, od których zależy powodzenie w procesie wdrażania EMAS 30 Kluczowe zagadnienia na warsztaty 32 Zakończenie przeglądu: warsztaty 32 Punkty działań 32 Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 4 z 34

5 1. Wprowadzenie Niniejszy dokument jest swoistym przewodnikiem, który dostarcza wskazówek dotyczących prowadzenia Wzajemnego Przeglądu w zakresie procesu wdrażania Systemu Eko-Zarządzania i Auditingu (EMAS) w miastach Unii Europejskiej. Niniejszy przewodnik został opracowany na podstawie doświadczeń zdobytych w trakcie realizacji projektu badawczego Unii Europejskiej, w ramach którego przetestowano proces Wzajemnego Przeglądu prowadzonego przez 16 miast partnerskich, które wdrożyły lub są na etapie wdrażania systemu EMAS. 1 Niniejszy Przewodnik Prowadzenia Wzajemnego Przeglądu EMAS dostarcza wskazówek i środków niezbędnych do podjęcia wzajemnego przeglądu EMAS w mieście, w okresie około roku od momentu rozpoczęcia procesu. Przewodnik skupia się na badaniu etapów procesu wdrażania EMAS, które najprawdopodobniej zostaną osiągnięte w ciągu ww. roku. Etapy te są następujące: Polityka Środowiskowa Przegląd Środowiskowy Program Zarządzania System Zarządzania Środowiskowego Rozdziały trzeci i czwarty przewodnika zawierają wskazówki dla miasta gospodarza przygotowującego się do przyjęcia przeglądu, natomiast rozdział 5 zawiera wskazówki dla partnera, który się przygotowuje do jego przeprowadzenia. Rozdziały szósty i siódmy przewodnika to podręcznik zawierający informacje potrzebne do podjęcia przeglądu. 2. Wzajemny Przegląd Wyniki Wzajemnego Przeglądu Podsumowanie Wzajemnego Przeglądu w ramach EMAS powinno przynieść następujące wyniki: Rozpoznanie mocnych i słabych stron procesu wdrażania EMAS w mieściegospodarzu. Sformułowanie przez zespół prowadzący przegląd rad dotyczących możliwości doskonalenia i działań naprawczych Podniesienie poziomu zrozumienia progresu miasta-gospodarza w procesie wdrażania EMAS u inspektorów i polityków Opracowanie dla miasta gospodarza listy działań, które, jeśli zostaną podjęte, mogą przyspieszyć proces wdrażania EMAS. 1 W celu uzyskania szerszej informacji nt. projektu Partnerska ocena wzajemna miast pod względem zgodności z wymaganiami EMAS wejdź na strony: Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 5 z 34

6 Podniesienie poziomu zrozumienia i doświadczenia u dokonującego przeglądu odnośnie procesu EMAS w miastach. Okazanie wartości Wzajemnego Przeglądu dla przyspieszenia procesu wdrażania EMAS w miastach. Okazanie również przydatności narzędzia w postaci wzajemnych przeglądów, które zostało stworzone dzięki projektowi Partnerska ocena wzajemna miast pod względem zgodności z wymaganiami EMAS 2. Kim jest partner? Partnerem 3 powinna być osoba, która ma podobne, porównywalne lub większe doświadczenie, które dotyczy pełnionej funkcji lub kontekstu. Niniejszy dokument wyjaśnia, że wybór właściwej osoby do pełnienia tej funkcji jest bardzo istotne dla osiągnięcia sukcesu w procesie dokonywania wzajemnych przeglądów. Miasto gospodarz powinno wybrać miasto - partnera, w celu ustalenia kryteriów do wyboru partnera dla wdrażanego u siebie procesu EMAS. Zasadniczo, Wzajemny Przegląd jest to przegląd dokonywany przez osoby, które wykonują podobną pracę w innej lecz podobnej organizacji. Partner nie musi być koniecznie osobą zatrudnioną w tej innej organizacji, gdyż osoba taka może być oddelegowana z agencji rządowej lub mieć własny biznes. Miasto gospodarz musi jednak pozostawać w przekonaniu, że niezależnie, z jakiej organizacji pochodzi dokonujący przeglądu, spełnia on kryteria miasta gospodarza ustalone dla partnera. Cel Wzajemnego Przeglądu Przedłożenie informacji na temat procesu wdrażania EMAS w mieście - gospodarzu oraz przyspieszenie tego procesu Zidentyfikowanie mocnych i słabych stron Sformułowanie zaleceń niezbędnych dla udoskonalenia systemu Podniesienie znaczenia EMAS w jednostce / organizacji Jeśli przegląd przeprowadzany jest w początkowym okresie wdrażania EMAS, np.: w ciągu pierwszego roku, może on skupiać się bardziej na poziomie rozumienia integracji systemu EMAS z systemem zarządzania i strukturą polityczną organizacji. W takim wypadku dokonujący przeglądu pochodzący z tego samego kraju, co organizacja poddawana przeglądowi, mógłby najprawdopodobniej zaoferować bardziej odpowiednie kwalifikacje. Jeden z najbardziej czasochłonnych elementów wzajemnego przeglądu to element związany z koniecznością poznania organizacji, w której system EMAS jest wdrażany. Wzajemny przegląd dostarcza obopólnych korzyści tak gospodarzowi jak i członkom zespołu dokonującego przeglądu. Zarówno gospodarz jak i dokonujący przeglądu uczą 2 UWAGA: rewizyty prowadzone w ramach projektu przyniosły również dane, które przyczyniły się do lepszego zrozumienia wkładu systemu EMAS do procesu wyznaczania celów nadrzędnych 6-tego Programu Działań na rzecz Środowiska Komisji Europejskiej. 3 Pojęcie partner należy rozumieć w kontekście tłumaczenia angielskiego słowa peer oznaczającego kogoś równego, podobnego, będącego na zbliżonym poziomie w zakresie wiedzy, umiejętności i doświadczenia Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 6 z 34

7 się EMAS. Miasto gospodarz zyskuje dzięki wizycie partnera spoza organizacji posiadającego doświadczenie w zakresie EMAS. Członkowie zespołu dokonującego przeglądu osiągną korzyść dzięki konieczności zrozumienia w szczegółach procesu wdrażania EMAS w innym mieście. Wynikająca z przeglądu wymiana wiedzy i doświadczeń będzie przydatna obu stronom na dalszym etapie procesu wdrażania EMAS. Rola partnera polega na złożeniu wizyty w mieście gospodarzu w celu dokonania przeglądu procesu EMAS. Partner zabiera ze sobą wiedzę na temat tego, co powinno być zrobione do tej pory (dzięki wskazówkom zawartym w przewodniku wdrażania EMAS oraz wykorzystując własne doświadczenie w zakresie wdrażania EMAS), oraz informacje otrzymane od miasta gospodarza. Podczas wstępnej analizy informacji otrzymanych od miasta, partner identyfikuje oczekiwania miasta gospodarza. Podczas przeglądu, partner weryfikuje te wymagania oraz oferuje wskazówki i pomoc w dalszym wdrażaniu EMAS w mieście. Bardzo ważnym jest by obie strony: i miasto gospodarz i zespół dokonujący przeglądu pamiętały, że partner dokonuje przeglądu zarówno procesu tworzenia systemu EMAS jak i systemu samego w sobie. Audytor czy partner? Istnieje wiele różnic pomiędzy partnerem a audytorem. Najważniejsze z nich zostały wymienione poniżej: Partner EMAS Zewnętrzny audytor/weryfikator EMAS Krytyczny przyjaciel Doświadczenie w systemie EMAS, kilka odnośnych kwalifikacji, doświadczenie dotyczące funkcjonowania władz miejskich, niekoniecznie wykwalifikowany weryfikator Służy wsparciem lub opieką Zapewnia pozytywną konstruktywną krytykę Daje wskazówki i służy pomocą jak dalej postępować Nieznany ekspert Doświadczenie dotyczące systemu EMAS, przeszkolony, wykwalifikowany i uprawniony audytor, zakres wykształcenia nie musi być znany, doświadczenie dotyczące funkcjonowania władz miejskich nie jest wymagane Zabronione Zabronione Zabronione Wzajemny przegląd jest prowadzony przez krytycznego przyjaciela zwykle z innego miasta. Przegląd oraz wizyta nie jest formą audytu. Celem audytu jest sprawdzenie zgodności z pewnym standardem. Wzajemny przegląd ma dostarczyć wskazówek jak osiągnąć zgodność ze standardem. Audyt może być przeprowadzony przez nieznaną osobę. Można wymienić podobne aspekty charakteryzujące zarówno wzajemny przegląd jak i audyt, np.: obie metody pomagają zrozumieć, w jaki sposób system i tworzone w ramach systemu dokumenty spełniają wymagania EMAS. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 7 z 34

8 Kiedy przeprowadzać wzajemny przegląd w ramach EMAS? Wzajemny przegląd w ramach EMAS może być dokonywany na każdym etapie procesu wdrażania EMAS. Może być nawet dokonany zanim decyzja dotycząca chęci zaadoptowania i wdrożenia systemu zostanie podjęta. Niniejszy przewodnik można w taki sposób dostosować, aby można go było wykorzystać do przeprowadzenia wzajemnego przeglądu na każdym etapie wdrażania, w szczególności jednak został tak sformułowany, by być wykorzystywanym do prowadzenia przeglądu w momencie, gdy miasto gospodarz ma za sobą początkowe etapy procesu wdrażania EMAS, zdobyło pewne doświadczenie w tym zakresie, i prawdopodobnie pracuje nad systemem około 12 miesięcy. Typ przeglądu Ustalanie zakresu Dla jakiego okresu jest on właściwy? Przed podjęciem decyzji dotyczącej adaptacji systemu EMAS, W sytuacji, gdy nie jesteśmy pewni czy EMAS może być pomocny, W sytuacji, gdy nie rozumiemy założeń EMAS. Uwaga: Ten typ przeglądu wymaga partnera doświadczonego w zakresie EMAS, by był on w stanie wyjaśnić powyższe wątpliwości oraz wątpliwości dotyczące przewodnika wdrażania EMAS Wdrażanie By pomóc zrozumieć występujący progres By dokonać niezależnej oceny, czy nie popełniono znaczących błędów Założenia systemu EMAS odzwierciedlają sposób funkcjonowania organizacji By sprawdzić, czy EMAS zaczyna wpływać na doskonalenie działań w zakresie ochrony środowiska By zebrać informacje dotyczące poziomu zrozumienia Partner skontroluje, czy proces wdrażania spełnia oczekiwania, czy zgodnie z planem prowadzi do integracji EMAS z systemem zarządzania organizacji. Partner zidentyfikuje obszary, w których najczęściej popełniane są błędy i podsunie korzystając ze swojego doświadczenia stosowne rozwiązania. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 8 z 34

9 Audyt Kiedy władze miejskie podjęły decyzję, by nie przeprowadzać formalnej zewnętrznej weryfikacji dotyczącej systemu EMAS. Doświadczony i kompetentny audytor EMAS pełniący rolę partnera dostarczy informacji zwrotnej nt. zakresu, w jakim dany system spełnia wymogi EMAS. Może to okazać się pomocne dla władz miejskich do podjęcia decyzji, czy jednak nie rozpocząć weryfikacji zewnętrznej. Weryfikacja po procesie i późniejsza korekta Miasta, które zostały zweryfikowane mają na uwadze problem ciągłego doskonalenia, Obserwowanie wyników innych miast Doskonalenie zasięgu wpływu na aspekty pośrednie Przygotowanie systemu do późniejszej polityki środowiskowej i stosownych przepisów Unii Europejskiej. Przegląd na tym etapie może wspomóc proces dzięki stworzeniu możliwości spotkania się doświadczonych praktyków EMAS w Europie, które może zaowocować ustaleniem programu na przyszłość dla danego systemu EMAS. Zawartość, struktura oraz cel przeglądu Sukces wzajemnego przeglądu zależy od tego, czy miasto gospodarz ma jasno sprecyzowane cele. Cele te powinny być uzgodnione ze wszystkimi inspektorami zaangażowanymi w proces. Miasto gospodarz powinno określić swoje oczekiwania i uzgodnić je z zespołem dokonującym przeglądu z wyprzedzeniem. Wpłynie to na zawartość, strukturę i cel przeglądu. Zadania leżące po stronie zespołu dokonującego przeglądu: Zespół powinien składać się co najmniej z dwóch osób; to prowokuje dyskusję i przekrojową weryfikację opinii. Zespół nie powinien składać się z więcej jak czterech osób, gdyż może to przestraszyć miasto gospodarza i blokować otwartą dyskusję. Wstępna analiza dokumentacji EMAS miasta-gospodarza ma się odbyć się w ciągu czterech tygodni poprzedzających przegląd. Przegląd będzie trwać dwa pełne dni; dokonujący przeglądu przybędą wieczorem dnia poprzedzającego przegląd, zaś odjadą po godzinie drugiego dnia przeglądu. Szczegółowa wizytacja oddziałów jednostki stanowić będzie kluczową część przeglądu, dostarczając okazji do przyjrzenia się omawianym zagadnieniom i zadania pytań dotyczących miejsc, czynności i osób, na które wdrożenie systemu ma wpływ. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 9 z 34

10 Odbędą się spotkania i rozmowy z osobami kluczowymi, jak na przykład koordynatorzy EMAS w mieście, Główny Zarząd, politycy, grupa robocza EMAS, oraz osoby, na które proces będzie miał wpływ. Dokonujący przeglądu i miastogospodarz wspólnie zdecydują, kto zostanie zaproszony na rozmowę podczas przeglądu. Popołudniu ostatniego dnia odbędą się warsztaty z udziałem dokonujących przeglądu i miejskich koordynatorów. Celem warsztatów jest przedyskutowanie wyników przeglądu i opracowanie punktów działań mających na celu posuniecie naprzód procesu wdrażania EMAS. Warsztaty te powinny trwać przynajmniej 2-3 godziny. Najpóźniej cztery tygodnie po przeglądzie punkty działań zostaną przekształcone w szczegółowy plan działań, które spowodują przyspieszenie procesu wdrażania EMAS. 3. Wskazówki dla miasta gospodarza przygotowującego się do przeglądu Wprowadzenie Sukces wzajemnego przeglądu zależy od tego, czy miasto gospodarz ma jasno sprecyzowane cele. Cele te powinny być uzgodnione ze wszystkimi inspektorami zaangażowanymi w proces wdrażania. Miasto gospodarz powinno określić swoje oczekiwania i uzgodnić je z zespołem dokonującym przeglądu z wyprzedzeniem. Zespół planujący przyjąć przegląd Zespół planujący przyjąć przegląd powinien składać się ze wszystkich bądź wybranych członków grupy roboczej EMAS. Zespół ten powinien być włączony w proces ustalania celów głównych wzajemnego przeglądu. Członkowie zespołu powinni też wziąć aktywny udział w podejmowaniu decyzji, z kim będą odbywały się rozmowy, jakie spotkania robocze zostaną zorganizowane oraz jakie dokumenty zostaną przekazane zespołowi dokonującemu przeglądu. Koordynator przeglądu Miasto gospodarz powinno powołać koordynatora wzajemnego przeglądu, który zweryfikuje, czy cele ustalone dla wzajemnego przeglądu zostały osiągnięte. Koordynator przeglądu powinien posiadać stosowną wiedzę dotyczącą procesu EMAS oraz rozumieć ten proces. Zidentyfikowanie zespołu dokonującego przegląd Miasto gospodarz powinno określić kwalifikacje lub charakterystykę osób mogących, jego zdaniem, dokonywać wzajemnych przeglądów. Cechy te powinny Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 10 z 34

11 zależeć od ustalonych celów przeglądu. Terminy, warunki oraz ustalenia dotyczące powołania zespołu dokonującego przeglądu będą musiały zostać uzgodnione pomiędzy liderem zespołu a miastem gospodarzem. Ustalenia powinny dotyczyć takich zagadnień jak: sposób, w jaki zespół ma wspomagać miasto gospodarza po przeprowadzeniu przeglądu. Program przeglądu Miasto gospodarz powinno uzgodnić program oraz ustalić termin przeprowadzenia przeglądu z zespołem dokonującym przegląd. Program wizyty w celu odbycia przeglądu powinien zostać uzgodniony na co najmniej dwa miesiące przed wizytą. Logistyka Miasto gospodarz powinno uzgodnić z zespołem dokonującym przeglądu sprawy związane z rezerwacjami i odpowiedzialnością za: podróż, zakwaterowanie, miejsce do pracy, pokoje do odbycia spotkań, poczęstunku, wymagań dotyczących diety i innych potrzeb (projektory, komputery, itp.). Uzgodnienie programu przeglądu z zespołem dokonującym przeglądu W okresie poprzedzającym wizytę, należy wyjaśnić zespołowi powołanemu do odbycia przeglądu następujące zagadnienia: aktualne postępy w procesie wdrażania EMAS, dokumenty, które są dostępne, priorytety dla przeglądu. Zestawienie stosownych materiałów dla dokonujących przeglądu Miasto gospodarz powinno zestawić wszystkie stosowne materiały i wysłać je liderowi zespołu dokonującego przeglądu nie później niż na 4 tygodnie przed zaplanowanym terminem wizyty. Wszystkie te materiały powinny być spisane, oznaczone i posiadać wpisaną datę. Na stosowne materiały składają się: Wypełnione bądź częściowo wypełnione formularze zawarte w przewodniku wdrażania EMAS (jeśli zostały użyte); Struktura urzędu, układy polityczne, obszar usług oraz struktura wydziałów; Struktura i personel jednostki, która będzie poddana przeglądowi; Struktura organizacyjna (tzw. drzewo rodzinne ) organizacji i jednostki; Instrukcje pracy/ procedury jednostki objętej przeglądem; Wszystkie dokumenty, które do tej pory zostały opracowane w procesie wdrażania EMAS; Wszystkie dokumenty, które zostały wykorzystane do promowania systemu EMAS wśród pracowników i innych zainteresowanych stron;. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 11 z 34

12 Jakiekolwiek inne informacje uznane za stosowne. 4. Przegląd wstępny Partnerzy zapoznają się ze stosownymi materiałami dostarczonymi przez miasto gospodarza i zidentyfikują obawy, niejasności, błędy, brak konsekwencji, niewiadome, oraz zagadnienia wymagające wyjaśnień. Taka identyfikacja ma być pomocna podczas dokonywania przeglądu i nazwana została Przeglądem Wstępnym. Na przykład: Polityka Środowiskowa może być sprawdzona pod kątem zgodności z wymaganiami EMAS zanim odbędzie się wizyta w mieście gospodarzu; tabele uzupełnione w ramach Przeglądu Środowiskowego mogą zostać sprawdzone pod kątem, czy zostały wypełnione w sposób właściwy. Do przeglądu wstępnego należy wykorzystać tabele znajdujące się na stronach od niniejszego podręcznika. W każdym momencie można skontaktować się z miastem gospodarzem by uzyskać dodatkowe informacje i wyjaśnić pewne zagadnienia. ZAPAMIĘTAJ: Należy myśleć o efektywnym komunikowaniu się należy dostarczyć tylko stosowne (właściwe) materiały, nie wysyłać materiałów nieodpowiednich. Należy upewnić się, że wszystkie materiały są przejrzyście oznakowane, na przykład: tytułem, numerem wersji i datą. Tworzenie szkicu programu przeglądu z dokonującym przeglądu Miasto gospodarz powinno opracować szkic programu wizyty przeglądu (przykładowy program poniżej). Zaleca się, aby program uwzględniał następujące punkty: wizytacja w oddziałach z przewodnikiem spotkanie z grupą roboczą EMAS spotkanie z najwyższym rangą kierownikiem jednostki spotkanie z politykiem odpowiedzialnym za sprawy środowiska Potrzeba odbycia spotkań z wybranymi zainteresowanymi stronami spoza organizacji przez zespół dokonujący przeglądu oraz ewentualne korzyści z tych spotkań, powinny zostać rozważone we wczesnym etapie planowania wizyty w celu dobycia przeglądu. Zorganizowanie rozmów i dostarczenie potencjalnym rozmówcom krótkiej informacji wyjaśniającej Po uzgodnieniu programu z zespołem dokonującym przeglądu, należy potwierdzić spotkania w celu odbycia rozmów, rezerwację pomieszczeń oraz inne przygotowania. Czas na ewentualne przemyślenia, czy jakieś dodatkowe spotkania, rozmowy, warsztaty powinny zostać zorganizowane ad hoc, należy przewidzieć w programie wizyty. Wskazówki dotyczące metodyki prowadzenia rozmów, standardowych pytań i ogólnego formatu takich wizyt znajduje się w rozdziale 7 niniejszego przewodnika. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 12 z 34

13 Planowanie wizytacji w oddziałach Zespół dokonujący przeglądu powinien wykorzystać wizytacje w oddziałach, jako okazję do zweryfikowania dokumentacji EMAS opracowanej przez miasto gospodarza. Zespół powinien poświęcić odpowiednią ilość czasu na obejrzenie kluczowych miejsc związanych z jednostką, która uczestniczy w procesie wdrażania EMAS. Wizytacja powinna zostać wykorzystana jako możliwość zobaczenia zwłaszcza tych miejsc, które zostały przytoczone w dokumentacji bądź innych dostarczonych przez miasto gospodarza materiałach. Należy ułatwić zespołowi odbycie wizytacji przez dostarczenie planu lokalizacji poszczególnych miejsc. Czas trwania wizytacji zależy od rozmiaru i zakresu działania jednostki. Jednostka administracyjna lub polityczna będzie wymagała mniej czasu niż jednostka, która posiada punkty i bazy poza siedzibą. Najważniejszym jest, by wizytacja była udana i ustalone cele zostały osiągnięte. Plan działań Na zakończenie przeglądu, zespół dokonujący tego przeglądu powinien dostarczyć miastu gospodarzowi listę sugerowanych działań, zadań oraz obszarów, na które należy zwrócić szczególną uwagę. Przedstawiciele miasta gospodarza powinni przedyskutować te sugestie z zespołem by potwierdzić, że wiedzą czego się od nich oczekuje, by nie popełnić błędu oraz by później wypełnić cele wyznaczone na podstawie przeglądu. Miasto gospodarz powinno wykorzystać te sugestie w celu udoskonalenia swojego procesu wdrażania EMAS. Przykładowy program Przykładowy program dwudniowej wizyty został przedstawiony na stronie 14. Czas trwania poszczególnych etapów wizyty jest zależny od wcześniejszych ustaleń z zespołem dokonującym przeglądu. Podczas opracowywania programu, należy zwrócić uwagę na pewne istotne zagadnienia: Koordynator EMAS w mieście Przegląd powinien rozpocząć się krótkim wystąpieniem koordynatora EMAS w mieście gospodarzu, które powinno uwzględniać aktualizacje ewentualnych zmian dotyczących planu i logistyki przeglądu. Najwyższy rangą kierownik jednostki powinien zostać przedstawiony w trakcie takiego spotkania. Podczas takiego spotkania miasto gospodarz powinno zapoznać zespół dokonujący przeglądu z obecną sytuacją procesu wdrażania EMAS oraz przedstawić wytyczne na przyszłość. Zespół dokonujący przeglądu, natomiast, powinien zaprezentować zagadnienia, które chciałby omówić (bliżej się z nimi zapoznać), a które wyłonione zostały w wyniku przeprowadzonej analizy wstępnej. Grupa robocza EMAS Zespół dokonujący przeglądu powinien spotkać się z przedstawicielami grupy roboczej EMAS we wczesnym etapie programu wizyty. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 13 z 34

14 Kierownictwo i politycy Rozmowy z przedstawicielem najwyższego kierownictwa oraz przedstawicielem grupy polityków muszą odbyć się w celu zweryfikowania charakteru wsparcia procesu wdrażania EMAS ze strony tych grup. Spotkania ze stosownymi pracownikami Zespół dokonujący przeglądu powinien odbyć spotkania ze stosownymi pracownikami, czyli takimi, którzy są zaangażowani w proces wdrażania EMAS. Równowaga pomiędzy rozmowami w cztery oczy, rozmowami w grupach i warsztatami powinna być zachowana, by mieć pewność, że każdy stosowny pracownik miał w przeglądzie swój udział. Jeśli nie jest możliwe przeprowadzenie rozmów ze wszystkimi pracownikami związanymi z EMAS, należy wyznaczyć reprezentanta - najbardziej wzorcową osobę do odbycia rozmowy. Tabela ze strony 26 oraz tabele 7 i 8 mogą być przydatne do ustalenia obszarów zainteresowań w ramach prowadzonych rozmów. Czas na podsumowania Program przeglądu powinien być tak ułożony by umożliwić zespołowi dokonującemu przeglądu podsumowanie wniosków, jakie się nasuwają po jego dokonaniu. Szkic programu zakłada dodatkowe dwie godziny przed warsztatami kończącymi przegląd. Jednakże, zaleca się również uwzględnić krótki okres czasu pomiędzy spotkaniami na ewentualna dyskusję. Pozwoli to na systematyczne ugruntowywanie informacji wynikających z poszczególnych spotkań. Warsztaty Warsztaty stanowią bardzo ważny element przeglądu, który umożliwia osobom odpowiedzialnym za proces wdrażania EMAS, przedyskutowanie wniosków z przeglądu z zespołem dokonującym przeglądu oraz określenie punktów odnośnie działań, które pozwolą przyspieszyć proces wdrażania systemu. Czas Czynność Miejsce Wtorek Spotkanie z koordynatorami EMAS w mieście Pokój Wizytacja w oddziałach Rozpoczęcie w pokoju Lunch Pokój Spotkanie z grupą roboczą EMAS Pokój Spotkanie z najwyższym rangą kierownikiem / Dyrektorem jednostki Pokój G Spotkanie z inspektorem ds. polityki Pokój Spotkanie z politykiem odpowiedzialnym za sprawy środowiska Pokój F Czas na podsumowanie dla dokonujących Pokój 204 Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 14 z 34

15 przeglądu Wieczorny posiłek w restauracji Środa Spotkanie z kierownikiem zaopatrzenia Pokój Spotkanie z kierownikiem ds. odpadów Pokój Spotkanie z kierownikiem transportu Pokój Spotkanie z kierownikiem ds. energii Pokój Lunch Pokój Czas przed warsztatami na podsumowanie dla dokonujących przeglądu Pokój Warsztaty Pokój Wino i przekąski Pokój Zakończenie przeglądu Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 15 z 34

16 Przykładowy harmonogram działań miasta gospodarza przygotowujących do wzajemnego przeglądu Rozpoczęcie Miasta wdrażające EMAS Miastogospodarz 16 tygodni przed przeglądem Wszystkie miasta 12 tygodni przed przeglądem Ustalone daty przeglądów Wszystkie miasta 8 tygodni przed przeglądem Miasto-gospodarz zbiera materiały związane z EMAS 4 tygodnie przed przeglądem Miasto-gospodarz przesyła materiały związane z EMAS dokonującym przeglądu Ustalone pary dokonujący przeglądu/miastogospodarz Miastogospodarz Miastogospodarz 2 tygodnie przed przeglądem Ustalenie programu z dokonującym przeglądu Dokonujący przeglądu Dwudniowy przegląd Przeprowadzenie przeglądu Wszystkie miasta 4 tygodnie po przeglądzie Dokonujący przeglądu i gospodarz ustalają plan działań Wszystkie miasta Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 16 z 34

17 5. Wskazówki dla zespołu dokonującego przeglądu Otrzymanie dokumentacji dotyczącej EMAS od miasta - gospodarza Miasto gospodarz powinno przesłać stosowną dokumentację opracowaną w ramach EMAS do dokonującego przegląd nie później niż na cztery tygodnie przed rozpoczęciem przeglądu. Partnerzy powinni współpracować ze sobą podczas każdego z niżej wymienionych etapów, czytając i analizując wszystkie otrzymane materiały. Następnie, przed zwróceniem się do miasta gospodarza z prośbą o dodatkowe materiały i wyjaśnienia partnerzy powinni przedyskutować swoje wnioski. Dokumentacja powinna zawierać: Wszystkie wypełnione bądź częściowo wypełnione formularze zawarte w przewodniku wdrażania EMAS (jeśli zostały użyte); Wszelką promocyjną dokumentację EMAS; Szczegółowe informacje dotyczące organizacji oraz jednostki starającej się o rejestrację w EMAS; Strukturę organizacyjną (tzw. drzewo rodzinne ) organizacji i jednostki; Jakiekolwiek inne informacje uznane za stosowne. Przegląd materiałów otrzymanych od miasta - gospodarza Partnerzy powinni przeczytać materiały otrzymane od miasta gospodarza i zrobić notatki, które zostaną później wykorzystane podczas wizyty przeglądu. Ten etap nazywany jest przeglądem wstępnym. Na przykład, jeśli otrzymano kopię Polityki Środowiskowej, można ustalić jej zgodność z wymaganiami EMAS bez konieczności odbycia wizyty w mieście gospodarzu. Wystarczy przejrzeć tabele uzupełnione podczas Przeglądu Środowiskowego, by sprawdzić, czy zostały wypełnione w sposób prawidłowy wykorzystując przy tym pytania kluczowe podane w stosownej tabeli poniżej. Prośba o materiały dodatkowe, oraz sformułowanie listy osób, z którymi chcemy się spotkać Po zakończeniu etapu zwanego przeglądem wstępnym, można zwrócić się z prośbą o dodatkowe materiały i wyjaśnienia. Należy to zrobić tak szybko, jak to tylko możliwe. Przegląd wstępny powinien również ułatwić sformułowanie listy znaczących osób (zainteresowanych stron), które powinny zostać zaangażowane w trakcie wizyty oraz, z którymi chcielibyśmy odbyć rozmowy. Lista taka prawdopodobnie będzie zawierać następujące osoby/grupy osób: Grupa robocza EMAS Najwyższy rangą kierownik jednostki / urzędu Najwyższy rangą polityk odpowiedzialny za sprawy środowiska Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 17 z 34

18 Osoby, których zakresy odpowiedzialności obejmują środowisko: Kierownik ds. odpadów Kierownik zaopatrzenia Kierownik ds. energii Kierownik transportu Jakakolwiek inna osoba ze ściśle określonym zakresem odpowiedzialności zidentyfikowanym z programie zarządzania. Zatwierdzenie spotkań oraz harmonogramu wizyty Partnerzy powinni odgrywać kluczową rolę przy określaniu formy i struktury przeglądu. Partnerzy powinni przedstawić listę osób (i oddziałów, jeśli dotyczy), z którymi chcieliby się spotkać podczas dwudniowego przeglądu. Partnerzy również mogą wpływać na zakres wizytacji w terenie. Jeśli partnerzy zidentyfikowali (na etapie wstępnej analizy) konkretne oddziały/ działania, którym chcieliby się przyjrzeć, powinni poprosić o to miasto gospodarza. Przybycie do miasta - gospodarza Partnerzy powinni przybyć do miasta gospodarza nie później niż wieczorem dnia poprzedzającego pierwsze spotkanie związane z przeglądem. Spotkanie z koordynatorami EMAS w mieście Pierwszym punktem w programie przeglądu powinno być spotkanie z koordynatorami EMAS w mieście w celu potwierdzenia ustaleń organizacyjnych na dwa dni przeglądu oraz uzgodnienia celów przeglądu. Najwyższy rangą kierownik powinien być obecny na tym spotkaniu. Podczas spotkania miasto gospodarz powinno zapoznać zespół dokonujący przeglądu z aktualnym stanem procesu wdrażania EMAS oraz przedstawić wytyczne na przyszłość. Zespół dokonujący przeglądu powinien zaprezentować zagadnienia, które chciałby omówić (bliżej się z nimi zapoznać), a które wyłonione zostały w wyniku przeprowadzonej analizy wstępnej. ZAPAMIĘTAJ: zespół dokonujący przeglądu wizytuje miasto w roli krytycznego przyjaciela, aby pomóc miastu, a nie aby przeprowadzić audyt wyników działalności miasta gospodarza. W związku z tym, miasto gospodarz powinno poinformować dokonujących przeglądu o konkretnych obszarach, w których oczekuje pomocy jako rezultatu dokonującego się przeglądu. Wizytacja w oddziałach Partnerzy powinni spędzić wystarczająco dużo czasu przyglądając się kluczowym oddziałom związanym z jednostką wdrażającą EMAS. Miasto-gospodarz powinno zorganizować wycieczkę po oddziałach z przewodnikiem. Dokonujący przeglądu wykorzysta tę wizytację w oddziałach jako możliwość sprawdzenia wszelkich oświadczeń znajdujących się w przesłanej dokumentacji EMAS. Na przykład, jeżeli Program Zarządzania opisuje proces sortowania odpadów przeznaczonych do Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 18 z 34

19 recyklingu dokonujący przeglądu może chcieć obejrzeć miejsce, w którym się to odbywa. Długość wizytacji będzie zależeć od rozmiaru i typu jednostki. Jeżeli funkcjonowanie danej jednostki opiera się głównie na pracy biurowej, wizytacja może zając tylko pół godziny. Jednak, jeżeli jednostka ma oddziały w różnych lokalizacjach, wizytacja może zająć większą część przedpołudnia. Wizytacja w oddziałach jest niezwykle ważna, ponieważ jest dla partnera najlepszą okazją do przyjrzenia się działalności jednostki. Wizytacja nadaje przeglądowi kontekst, a ponadto powoduje, że staje się on pomocą do zrozumienia procesu. Rozmowy z kluczowymi pracownikami Na podstawie wstępnej analizy partnerzy zidentyfikują osoby, z którymi chcieliby się spotkać. Partnerzy muszą również ustalić, jakie pytania chcieliby zadać każdej z tych osób. Zestaw ogólnych wskazówek do prowadzenia takich rozmów znajduje się w niniejszym podręczniku. Należy go przystosować do każdej rozmowy z osobna. Czas na podsumowanie Na zakończenie pierwszego dnia i przed warsztatami drugiego dnia dokonujący przeglądu powinni poświęcić trochę czasu na wspólne podsumowanie wyników przeglądu. Tabela ze strony 26 oraz tabele 7 i 8 mogą być pomocne do ustalenia obszarów zainteresowań, które należy omówić z koordynatorami EMAS w mieście podczas warsztatów. Zakończenie przeglądu warsztaty w celu sformułowania punktów działań Po południu drugiego dnia, partnerzy powinni spotkać się z koordynatorami EMAS miasta gospodarza na sesji warsztatowej. Partnerzy powinni poświęcić przynajmniej 2-3 na omówienie wyników przeglądu i wynikających z nich implikacji dla procesu EMAS w mieście gospodarzu. Warsztaty pozwolą zidentyfikować mocne i słabe strony badanego procesu EMAS oraz sformułować punkty działań, które wpłyną na udoskonalenie procesu wdrażania systemu. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 19 z 34

20 Harmonogram działań dla partnera Co najmniej 8 tygodni przed przeglądem Rezerwacja podróży i zakwaterowania Dokonujący przeglądu 4 tygodnie przed przeglądem Otrzymanie dokumentacji EMAS od miasta gospodarza Miasto gospodarz Analiza materiałów otrzymanych od miasta gospodarza Dokonujący przeglądu 2 tygodnie przed przeglądem Przedstawienie listy dodatkowych niezbędnych materiałów oraz listy osób, z którymi chcielibyśmy się spotkać Dokonujący przeglądu Tydzień przed przeglądem Potwierdzenie programu wizyty Wszystkie miasta Poniedziałkowy wieczór Przybycie do miasta gospodarza Dokonujący przeglądu Wtorek, godz rano Spotkanie z koordynatorami EMAS w mieście Wszystkie miasta Wtorek Wizytacja w oddziałach Wszystkie miasta Wtorkowe popołudnie Rozmowy z kluczowymi pracownikami Wszystkie miasta Środa rano Rozmowy z kluczowymi pracownikami Wszystkie miasta Środa po południu Warsztaty z koordynatorami EMAS w mieście mające na celu sformułowanie punktów działań Wszystkie miasta 4 tygodnie po przeglądzie Uzgodnienie planu działań pomiędzy dokonującymi przeglądu a gospodarzem Wszystkie miasta Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 20 z 34

21 6. Podręcznik wzajemnego przeglądu Wprowadzenie Podręcznik zawarty w niniejszym rozdziale jest ułożony w taki sposób, aby przedstawić logiczną serię formularzy i wskazówek, które powinny pomóc partnerowi w przeprowadzeniu udanego przeglądu. Dokumenty powinny zostać zaadaptowane i wykorzystane, wówczas pomogą partnerowi przeprowadzić przegląd w sposób usystematyzowany i zorganizowany. Przegląd Wstępny Celem przeglądu wstępnego jest umożliwienie partnerowi zagłębienia się w stosowne materiały otrzymane od miasta gospodarza, zastanowienia się nad nimi i ich rozpatrzenia. Przed odbyciem wizyty w mieście gospodarzu, partner powinien wykorzystać niniejsze materiały do zidentyfikowania kluczowych zagadnień, które powinny być szczegółowo omówione/ zbadane podczas przeglądu. Analiza wstępna składa się z dwóch elementów: stworzenie spisu, przy wykorzystaniu zaproponowanych niżej tabel, otrzymanych materiałów, oraz zanotowanie ich dostateczności (poziom wyczerpania tematu); należy również zaznaczyć, które z tych materiałów powinny być uzupełnione o dodatkowe informacje (tabela 1) próba odpowiedzi na zasadnicze pytania zawarte w tabelach poniżej, przy wykorzystaniu dokumentów dostarczonych przez miasto; tabela zawierająca pytania kluczowe umożliwia dokonanie analizy wstępnej następujących dokumentów: o Polityka Środowiskowa (tabela 2) o Przegląd Środowiskowy (tabela 3) o Program Środowiskowy (tabela 5) o Rejestr aktów prawnych (tabela 4) W tabeli należy zapisać kluczowe zagadnienia, które należałoby zgłębić podczas przeglądu. Każdy partner powinien przeanalizować dostarczone stosowne dokumenty i zaprezentować swoją opinię na ich temat pozostałym partnerom. W przypadku zaistnienia odmiennych opinii powinny one zostać pogodzone w toku dyskusji przed przeglądem. Materiały otrzymane od miasta - gospodarza W poniżej tabeli należy dokonać spisu materiałów, które zostały przesłane przez miasto gospodarza. Wskazówki i formularze znajdujące się na następnych stronach pozwolą partnerowi na przygotowanie się do przeglądu w usystematyzowany i zorganizowany sposób. Należy przejrzeć zawartość dokumentów i ewentualnie pozostawić notatkę, jeśli jakiekolwiek dodatkowe materiały będą wymagane dla lepszego ich zrozumienia. Na przykład, miasto gospodarz mogło Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 21 z 34

22 przesłać dokumenty dotyczące strategii, które w treści odnoszą się do innych dokumentów, które nie zostały nam przesłane. Tabela 1 Otrzymane materiały Wyczerpanie tematu Dodatkowe wymagania Polityka Środowiskowa Polityka Środowiskowa jest dokumentem, którego opracowanie stanowi jeden z najważniejszych etapów procesu wdrażania EMAS. Polityka musi być właściwa dla danej organizacji i prowadzonej przez nią działalności. Polityka środowiskowa powinna być opracowana w zgodzie z przepisami prawnymi (wymienione poniżej). Wykorzystując materiały przesłane przez miasto należy uzupełnić tabelę 2 znajdującą się poniżej i w ten sposób przeanalizować procesy tworzenia, zawartość i sposób opracowania polityki środowiskowej dla miasta. Spójrzmy, co na ten temat mówią zapisy Rozporządzenia Rady ws. EMAS Rozporządzenie ws. EMAS (Rozporządzenie Rady i Parlamentu Europejskiego nr 761/2001 Aneks I-A.2.) Najwyższe kierownictwo powinno określić politykę środowiskową organizacji i zapewnić, aby: a) była odpowiednia do charakteru, skali oraz wpływów jej działań, wyrobów lub usług na środowisko; b) zawierała zobowiązanie do ciągłego doskonalenia i zapobiegania zanieczyszczeniom; c) zawierała zobowiązanie do spełniania odpowiednich wymagań wynikających z ustawodawstwa i przepisów prawnych dotyczących środowiska, oraz innych wymagań, które dotyczą organizacji; d) stanowiła ona ramy do ustalenia i przeglądu celów oraz zadań środowiskowych; e) była udokumentowana, wdrożona i utrzymywana oraz zakomunikowana wszystkim zatrudnionym; f) była publicznie dostępna. Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 22 z 34

23 Tabela 2 Wykorzystaj poniższą tabelę do analizy zawartości i procesu tworzenia Polityki Środowiskowej organizacji. Przewodnik wdrażania EMAS szczegółowo omawia wymagania stawiane dokumentowi polityki środowiskowej. Element Tak/Nie Komentarz/Zagadnienia do omówienia podczas przeglądu Czy powołano grupę roboczą do opracowania Polityki Środowiskowej? Czy zidentyfikowano istniejące cele środowiskowe? Czy zidentyfikowano braki w aktualnie obowiązującej polityce? Czy opracowano Szkic Polityki? Czy ten dokument spełnia wymogi Rozporządzenia ws. EMAS? a) odpowiada charakterowi, skali oraz wpływom środowiskowym działań, produktów i usług organizacji; b) zawiera zobowiązanie do ciągłego doskonalenia i zapobiegania zanieczyszczeniom; c) zawiera zobowiązanie do spełniania odpowiednich wymagań wynikających w ustawodawstwa i przepisów prawnych dotyczących środowiska, oraz innych wymagań, które dotyczą organizacji; d) ustanawia ramy do ustalenia i dokonywania przeglądów nadrzędnych i szczegółowych celów środowiskowych e) jest udokumentowana, wdrożona i utrzymywana oraz podana do wiadomości wszystkich pracowników; f) jest publicznie dostępna; Czy były przeprowadzone konsultacje ze stronami zainteresowanymi? Czy polityka została formalnie przyjęta? Czy polityka została rozpowszechniona? Czy określono mechanizmy dokonywania przeglądów polityki? Przegląd Środowiskowy Istnieje wiele sposobów na przeprowadzenie przeglądu środowiskowego, z których organizacja może skorzystać. Istnieje również kilka elementów przeglądu, które warto uwzględnić. Te elementy zostały wymienione w tabeli poniżej. Należy uzupełnić tabelę i zidentyfikować, czy istnieją jakiekolwiek zagadnienia, które należałoby zgłębić w trakcie przeglądu. Spójrzmy, co na ten temat mówią zapisy Rozporządzenia Rady ws. EMAS Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 23 z 34

24 Tabela 3 Rozporządzenie ws. EMAS (Rozporządzenie Rady i Parlamentu Europejskiego nr 761/2001 Aneks I-A.3.1.) W celu określenia aspektów środowiskowych, które mają lub mogą mieć znaczący wpływ na środowisko, organizacja powinna ustanowić i utrzymywać procedurę(y) identyfikacji aspektów środowiskowych związanych ze swoimi działaniami, wyrobami lub usługami, które może nadzorować i na które może wpływać. Organizacja powinna zapewnić, aby aspekty związane z tymi znaczącymi wpływami były uwzględniane przy ustalaniu jej celów środowiskowych. Należy wykorzystać poniższą tabelę, w celu zweryfikowania części stanowiących dokumentację Przeglądu Środowiskowego, która została nam przesłana. Poniższa tabela umożliwia również weryfikację procesu, który doprowadził do opracowania dokumentacji stanowiącej Przegląd Środowiskowy organizacji. Przewodnik wdrażania EMAS szczegółowo omawia wymagania, jakie Przegląd Środowiskowy musi spełnić. Element Tak / Nie Czy bezpośrednie aspekty środowiskowe zostały zidentyfikowane? Czy pośrednie aspekty środowiskowe zostały zidentyfikowane? Czy obliczono wartość znaczenia środowiskowego? Czy podano odnośniki do przepisów w zakresie środowiska? (późniejsze pytania dotyczące Rejestru aktów prawnych w dziedzinie środowiska znajdują się poniżej) Czy podano odnośniki do istniejących w mieście polityk i strategii? Czy oceniono znaczenie dla lokalnej społeczności? Czy odniesiono się do wypadków środowiskowych? Czy obliczono wartość ogólnego znaczenia środowiskowego? Komentarz / Zagadnienia do przedyskutowania w trakcie przeglądu Rejestr aktów prawnych Spójrzmy, co na ten temat mówią zapisy Rozporządzenia Rady ws. EMAS Tabela 4 Rozporządzenie ws. EMAS (Rozporządzenie Rady i Parlamentu Europejskiego nr 761/2001 Aneks I-A.3.2.) Organizacja powinna ustanowić i utrzymywać procedurę identyfikacji i dostępu do wymagań prawnych i innych, które dotyczą organizacji i które mają zastosowanie do aspektów środowiskowych związanych z jej działaniami, wyrobami i usługami. Należy wykorzystać poniższą tabelę, w celu dokonania przeglądu rejestru aktów prawnych. Tabela umożliwia dokonanie przeglądu zawartości rejestru oraz procesu, Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 24 z 34

25 który doprowadził do jego stworzenia. Przewodnik wdrażania EMAS szczegółowo omawia wymagania, jakie musi spełniać rejestr aktów prawnych. Element Tak / Nie Komentarz/ Zagadnienia do przedyskutowania w trakcie przeglądu Czy utworzony został rejestr aktów prawnych odnoszących się do środowiska? Czy przepisy wymienione w rejestrze zostały dokładnie opisane? (z podaniem tytułu, nr wersji, daty) Czy przepisy prawne znajdujące się w rejestrze odpowiadają poszczególnym aspektom środowiskowym? Czy określono osoby, na których pracę dany przepis ma wpływ? Czy opracowano procedurę aktualizowania rejestru aktów prawnych? Program Środowiskowy Spójrzmy, co na ten temat mówią zapisy Rozporządzenia Rady ws. EMAS Cele nadrzędne i szczegółowe 4 Rozporządzenie ws. EMAS (Rozporządzenie Rady i Parlamentu Europejskiego nr 761/2001 Aneks I-A.3.3.) Organizacja powinna ustanowić i utrzymywać udokumentowane cele i zadania środowiskowe dla każdej odpowiedniej służby oraz na odpowiednim szczeblu wewnątrz organizacji. Ustanawiając i dokonując przeglądu swoich celów, organizacja powinna uwzględnić wymagania prawne i inne, znaczące aspekty środowiskowe, opcje technologiczne, wymagania finansowe i operacyjne, a także interes firmy i punkt widzenia stron zainteresowanych. Cele i zadania powinny być spójne z polityką środowiskową, łącznie ze zobowiązaniami do zapobiegania zanieczyszczeniom. Program zarządzania 4 Autorzy tłumaczenia polskiego proponują przyjęcie terminów: CEL NADRZĘDNY na określenie terminu angielskiego OBJECTIVE oraz CEL SZCZEGÓŁOWY na określenie terminu angielskiego TARGET. Jest to nieco inne tłumaczenie, niż to, które zawarte jest w oficjalnym tłumaczeniu normy ISO 14001: 1996, czyli w normie PN-EN ISO 14001: 1998, gdzie termin objective określono jako cel, natomiast termin target, jako zadanie. Należy więc pamiętać, że w niniejszym podręczniku przyjęto inne terminy, które - jak się wydaje - lepiej oddają znaczenie terminów angielskich. Niezależnie od przyjętego nazewnictwa, do pełnego zrozumienia obu terminów, zastosowanie mają definicje zawarte w normie ISO w punktach 3.7. oraz przypisujące terminom objective i target znaczenie odpowiednio cel i zadanie. 3.7 environmental objective / 3.7 cel środowiskowy: ogólny cel, wynikający z polityki środowiskowej, który organizacja ustaliła do osiągnięcia, i który jest określony ilościowo, tam gdzie jest to możliwe 3.10 environmental target / 3.10 zadanie środowiskowe: szczegółowe wymaganie dotyczące efektów działalności środowiskowej, wyrażane ilościowo zawsze gdy jest to możliwe, mające zastosowanie do organizacji albo jej części, wynikające z celów środowiskowych, które należy określić oraz zrealizować, aby osiągnąć te cele Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 25 z 34

26 Tabela 5 Rozporządzenie ws. EMAS (Rozporządzenie Rady i Parlamentu Europejskiego nr 761/2001 Aneks I-A.3.4.) Organizacja powinna ustanowić i utrzymywać program(y) osiągania swoich celów i zadań. Powinien on obejmować: a) przydzielenie każdej odpowiedniej służbie oraz odpowiedniemu szczeblowi organizacji odpowiedzialności za osiągnięcie celów i zadań; b) środki oraz terminy, w których mają być one osiągnięte. Jeżeli przedsięwzięcie dotyczy nowych opracowań i nowych lub zmodyfikowanych działań, wyrobów i usług, program(y) powinien być poprawiony, jeżeli jest to istotne do zapewnienia, że zarządzanie środowiskowe odnosi się do takich przedsięwzięć. Należy wykorzystać poniższą tabelę, w celu dokonania przeglądu tego, co zostało zawarte w Programie Środowiskowym oraz przeglądu procesu, który doprowadził do opracowania Programu Środowiskowego organizacji. Przewodnik wdrażania EMAS szczegółowo omawia wymagania, jakie Przegląd Środowiskowy musi spełnić. Element Tak / Nie Czy określone zostały cele nadrzędne? Komentarz/ Zagadnienia do przedyskutowania w trakcie przeglądu Czy określono działania? Czy określone zostały cele szczegółowe? Czy określone zostały zakresy odpowiedzialności? Czy istnieją jasne odniesienia wewnątrz dokumentów i pomiędzy nimi? System Zarządzania Środowiskowego (SZŚ) Tabela 6 Należy wykorzystać poniższą tabelę, w celu zweryfikowania części stanowiących dokumentację Systemu Zarządzania, która została nam przesłana. Przeprowadzenie gruntownego przeglądu systemu zarządzania nie jest możliwe, gdyż nie wszystkie procedury mogły na tym etapie zostać sformułowane bądź przygotowane w udokumentowanej formie. W związku z tym, szczegółowa analiza efektywności systemu zarządzania będzie możliwa podczas wizytacji na terenie organizacji. Przewodnik wdrażania EMAS szczegółowo omawia wymagania, jakie muszą być spełnione przez System Zarządzania Środowiskowego. Element SZŚ Tak / Nie Struktura i zakresy Komentarz/ Zagadnienia do przedyskutowania w trakcie przeglądu Przewodnik wzajemnego przeglądu Strona 26 z 34

Instrukcja Audytu Wewnętrznego

Instrukcja Audytu Wewnętrznego Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 2 /2008 Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 10 stycznia 2008 roku Instrukcja Audytu Wewnętrznego Postanowienia ogólne 1 1. Instrukcja Audytu Wewnętrznego, zwana dalej Instrukcją,

Bardziej szczegółowo

V Ogólnopolska Konferencja nt. Systemów Zarządzania w Energetyce. Forum ISO 14000 INEM Polska. Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska

V Ogólnopolska Konferencja nt. Systemów Zarządzania w Energetyce. Forum ISO 14000 INEM Polska. Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska Forum ISO 14000 INEM Polska Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska Wymagania norm: ISO 9001, ISO 14001 oraz PN-N-18001 dotyczące dostawców i podwykonawców. Szczyrk, 24 27. 09. 2006r. Maciej Kostrzanowski

Bardziej szczegółowo

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka Zmiany w standardzie ISO 9001 dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka 1 W prezentacji przedstawiono zmiany w normie ISO 9001 w oparciu o projekt komitetu. 2 3 4 5 6 Zmiany w zakresie terminów używanych

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne VI Konferencja nt. systemów zarządzania w energetyce Nowe Czarnowo Świnoujście, 21-23 X 2008 Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne Grzegorz Ścibisz Łańcuch dostaw DOSTAWCA

Bardziej szczegółowo

Zmiany wymagań normy ISO 14001

Zmiany wymagań normy ISO 14001 Zmiany wymagań normy ISO 14001 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) opublikowała 15 listopada br. zweryfikowane i poprawione wersje norm ISO 14001 i ISO 14004. Od tego dnia są one wersjami obowiązującymi.

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA. Audit wewnętrzny

PROCEDURA. Audit wewnętrzny I. Cel działania Celem niniejszej procedury jest zapewnienie, że: 1) SZJ jest skutecznie nadzorowany oraz weryfikowany; 2) proces auditu wewnętrznego jest zaplanowany i wykonywany zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

Cechy poprawnie przygotowanego projektu typu Budowanie potencjału szkolnictwa wyższego w krajach partnerskich

Cechy poprawnie przygotowanego projektu typu Budowanie potencjału szkolnictwa wyższego w krajach partnerskich Cechy poprawnie przygotowanego projektu typu Budowanie potencjału szkolnictwa wyższego w krajach partnerskich Małgorzata Członkowska-Naumiuk Spotkanie informacyjne, Warszawa 8 stycznia 2015 r. Przed rozpoczęciem

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

NS-01 Procedura auditów wewnętrznych systemu zarządzania jakością

NS-01 Procedura auditów wewnętrznych systemu zarządzania jakością Załącznik nr 1 do zarządzenia Burmistrza Miasta Środa Wielkopolska Nr 19/2010 z dnia 22 lutego 2010 r. NS-01 Procedura auditów wewnętrznych systemu zarządzania jakością 1. Cel procedury Celem procedury

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 28/2015 WÓJTA GMINY CZERNIKOWO Z DNIA 11 MAJA 2015 r.

ZARZĄDZENIE Nr 28/2015 WÓJTA GMINY CZERNIKOWO Z DNIA 11 MAJA 2015 r. ZARZĄDZENIE Nr 28/2015 WÓJTA GMINY CZERNIKOWO Z DNIA 11 MAJA 2015 r. w sprawie wprowadzenia Regulaminu Audytu Wewnętrznego w Urzędzie Gminy Czernikowo. Na podstawie Standardu 2040 Międzynarodowych Standardów

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 Zostały uznane za podstawę wyznaczania standardów zarządzania jakością Opublikowane po raz

Bardziej szczegółowo

Postępowanie na opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego według wymagań normy ISO 14001 i Rozporządzenia EMAS w Oddziałach IMGW-PIB

Postępowanie na opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego według wymagań normy ISO 14001 i Rozporządzenia EMAS w Oddziałach IMGW-PIB Postępowanie na opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego według wymagań normy ISO 14001 i Rozporządzenia EMAS w Oddziałach IMGW-PIB Joanna Kozłowska p.o. Kierownik Biura Organizacyjno-Prawnego

Bardziej szczegółowo

ETAPY WDRAŻANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ENERGIĄ

ETAPY WDRAŻANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ENERGIĄ ETAPY WDRAŻANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ENERGIĄ Standardowe etapy wdrażania systemu zarzadzania energią ETAP I: Przeprowadzenie przeglądu wstępnego zarządzania energią ETAP II: Opracowanie zakresu działań

Bardziej szczegółowo

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Do najbardziej znanych systemów zarządzania środowiskiem należą: europejski EMAS światowy ISO 14000 Normy ISO serii 14000 1991 rok -Mędzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Procedura: Ocena Systemu Zarządzania

Procedura: Ocena Systemu Zarządzania Procedura: Ocena Systemu Zarządzania I. CEL PROCEDURY Celem niniejszej procedury jest jednoznaczne określenie zasad planowania, prowadzenia, dokumentowania i oceny działań audytowych oraz kontrolnych prowadzonych

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA DOKUMENT NADZOROWANY W WERSJI ELEKTRONICZNEJ Wydanie 07 Urząd Miasta Płocka. Księga środowiskowa

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA DOKUMENT NADZOROWANY W WERSJI ELEKTRONICZNEJ Wydanie 07 Urząd Miasta Płocka. Księga środowiskowa Strona 1 1. Księga Środowiskowa Księga Środowiskowa to podstawowy dokument opisujący strukturę i funkcjonowanie wdrożonego w Urzędzie Systemu Zarządzania Środowiskowego zgodnego z wymaganiami normy PN-EN

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Dla zamówienia publicznego poniżej 14 000 EUR brutto 1. Temat badania 2. Tło Ewaluacja komponentu wolontariatu długoterminowego wdrażanego w latach 2012-2013 w ramach

Bardziej szczegółowo

Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 2015-04-16

Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 2015-04-16 Zmiany w istniejących systemach zarządzania środowiskowego zbudowanych wg normy ISO 14001:2004, wynikające z nowego wydania ISO 14001 (wybrane przykłady) Grzegorz Ścibisz Warszawa, 16. kwietnia 2015 Niniejsza

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W PROJEKTACH I PROGRAMACH STRATEGICZNYCH

INSTRUKCJA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W PROJEKTACH I PROGRAMACH STRATEGICZNYCH Załącznik Nr 3 do Zarządzenia Nr 52/2014 Rektora UMCS INSTRUKCJA ZARZĄDZANIA RYZYKIEM W PROJEKTACH I PROGRAMACH STRATEGICZNYCH Spis treści Słownik pojęć... 1 Wprowadzenie... 2 Kroki zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Księga Zintegrowanego Systemu Zarządzania ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA

Księga Zintegrowanego Systemu Zarządzania ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA Strona: 1 z 6 1. Zaangażowanie kierownictwa Najwyższe kierownictwo SZPZLO Warszawa Ochota przejęło pełną odpowiedzialność za rozwój i ciągłe doskonalenie ustanowionego i wdrożonego zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

Formularz raportu postępów i zasady oceny

Formularz raportu postępów i zasady oceny Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Formularz raportu postępów i zasady oceny Warszawa, 11 czerwca 2013 Plan wystąpienia Omówienie formularza raportu

Bardziej szczegółowo

Akredytowane szkolenie i egzamin. Zarządzanie projektami w oparciu o metodykę PRINCE2 Fundation

Akredytowane szkolenie i egzamin. Zarządzanie projektami w oparciu o metodykę PRINCE2 Fundation Akredytowane szkolenie i egzamin. Zarządzanie projektami w oparciu o metodykę PRINCE2 Fundation Opis Progress Project zaprasza do zapoznania się z programem szkolenia organizowanego przez partnera szkoleniowego,

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju.

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. SZKOLENIE 2 Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. FAMED Żywiec S.A. Dokumentacja Systemu Zarządzania zgodnego z PN-EN ISO

Bardziej szczegółowo

Obserwacja pracy/work shadowing

Obserwacja pracy/work shadowing Temat szkolenia nieformalnego: Obserwacja pracy/work shadowing 1. Cele szkolenia Celem szkolenia jest przyśpieszenie procesu aklimatyzacji nowego pracownika w firmie oraz podwyższenie poziomu jego kompetencji,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI STRATEGICZNYMI

INSTRUKCJA ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI STRATEGICZNYMI Załącznik Nr 2 do Zarządzenia Nr 52/2014 Rektora UMCS INSTRUKCJA ZARZĄDZANIA PROJEKTAMI STRATEGICZNYMI Spis treści Słownik pojęć... 1 Cz. 1 Inicjatywy Projektów Strategicznych... 2 Cz. 2 Realizacja Projektów

Bardziej szczegółowo

Numer dokumentu: PRC/DSJ/AW. Sprawdził / Zatwierdził : Tomasz Piekoszewski

Numer dokumentu: PRC/DSJ/AW. Sprawdził / Zatwierdził : Tomasz Piekoszewski Opracował: Radosław Zawiliński Sprawdził / Zatwierdził : Tomasz Piekoszewski Data obowiązywania: 2014-04-01 Wydanie: A 1. CEL Celem procedury jest określenie zasad przeprowadzania audytów wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

Zadanie: Ocena polityki jakości

Zadanie: Ocena polityki jakości Przedmiot: Zarządzanie Jakością Forma zajęć: Ćwiczenia Blok tematyczny: Polityka jakości Zadanie: polityki jakości. Napisać politykę jakości na przykładzie wybranego przedsiębiorstwa zgodnie z wymaganiami

Bardziej szczegółowo

Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska

Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska Monika Dziadkowiec Dyrektor Generalna Warszawa, 5.07.2012 r. Ministerstwo Środowiska, poprzez współtworzenie polityki państwa, troszczy się o środowisko

Bardziej szczegółowo

Wirtualna wizyta w klasie

Wirtualna wizyta w klasie Wirtualna wizyta w klasie Ironią jest, że istotą istnienia szkół jest nauczanie i uczenie się, a jednak szkoły wciąż nie potrafią uczyć się jedne od drugich. Jeżeli kiedykolwiek odkryją jak to robić, będą

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA WNIOSKU. Erasmus+ Młodzież. Akcja 3 (KA3) Rozwój polityki młodzieżowej

INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA WNIOSKU. Erasmus+ Młodzież. Akcja 3 (KA3) Rozwój polityki młodzieżowej INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA WNIOSKU Erasmus+ Młodzież Akcja 3 (KA3) Rozwój polityki młodzieżowej aktualizacja: 09/01/2015 UWAGA: PRZED ROZPOCZĘCIEM WYPEŁNIANIA WNIOSKU NALEŻY GO ZAPISAĆ NA SWOIM KOMPUTERZE

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 157 Prezydenta Miasta Olsztyn z dnia 13 czerwca 2011r.

Zarządzenie Nr 157 Prezydenta Miasta Olsztyn z dnia 13 czerwca 2011r. Zarządzenie Nr 157 Prezydenta Miasta Olsztyn z dnia 13 czerwca 2011r. w sprawie przyjęcia Programu zapewnienia i poprawy wewnętrznego przeprowadzanego w Urzędzie Miasta Olsztyn. jakości audytu Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 12 maja 2016 r. Poz. 20

Warszawa, dnia 12 maja 2016 r. Poz. 20 Warszawa, dnia 12 maja 2016 r. Poz. 20 Z A R Z Ą D Z E N I E N R 15 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1) z dnia 10 maja 2016 r. w sprawie Karty audytu wewnętrznego w Ministerstwie Spraw

Bardziej szczegółowo

WEWNĘTRZNY AUDIT JAKOŚCI

WEWNĘTRZNY AUDIT JAKOŚCI Strona 1 z 8 SPIS TREŚCI: 1. Cel procedury...1 2. Zakres stosowania...2 3. Terminologia...2 4. Opis postępowania...3 4.1 Powoływanie auditorów...3 4.2 Planowanie auditów...3 4.3 Przygotowanie auditów...4

Bardziej szczegółowo

Niniejszy formularz raportu służy wyłącznie do testowania przez Komisję Europejską / Narodowe Agencje. Proszę nie rozpowszechniać!

Niniejszy formularz raportu służy wyłącznie do testowania przez Komisję Europejską / Narodowe Agencje. Proszę nie rozpowszechniać! Niniejszy formularz raportu służy wyłącznie do testowania przez Komisję Europejską / Narodowe Agencje. Proszę nie rozpowszechniać! A. INFORMACJE OGÓLNE ŚRODOWISKO: ACC Prosimy o wypełnienie, podpisanie

Bardziej szczegółowo

Niniejszy formularz raportu służy wyłącznie do testowania przez Komisję Europejską / Narodowe Agencje. Proszę nie rozpowszechniać!

Niniejszy formularz raportu służy wyłącznie do testowania przez Komisję Europejską / Narodowe Agencje. Proszę nie rozpowszechniać! Niniejszy formularz raportu służy wyłącznie do testowania przez Komisję Europejską / Narodowe Agencje. Proszę nie rozpowszechniać! A. INFORMACJE OGÓLNE ŚRODOWISKO: ACC Prosimy o wypełnienie, podpisanie

Bardziej szczegółowo

Metodyka zarządzania ryzykiem w obszarze bezpieczeństwa informacji

Metodyka zarządzania ryzykiem w obszarze bezpieczeństwa informacji 2012 Metodyka zarządzania ryzykiem w obszarze bezpieczeństwa informacji Niniejszy przewodnik dostarcza praktycznych informacji związanych z wdrożeniem metodyki zarządzania ryzykiem w obszarze bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY przy realizacji projektu systemowego Decydujmy razem. Wzmocnienie mechanizmów partycypacyjnych w kreowaniu i wdrażaniu polityk publicznych oraz podejmowaniu decyzji publicznych

Bardziej szczegółowo

W ramach zarządzania jednostką można wyróżnić następujące rodzaje audytu:

W ramach zarządzania jednostką można wyróżnić następujące rodzaje audytu: Audytor powinien zalecić wprowadzenie istotnych informacji na temat efektów działań proekologicznych do systemu rachunkowości oraz do sprawozdawczości finansowej. Audyty ekologiczne stały się głównymi

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O OFERENCIE

INFORMACJE O OFERENCIE INFORMACJE O OFERENCIE Doradztwo i Szkolenia Europejskie 91-426 Łódź, ul. Wierzbowa 4/20 Telefon/fax: (+42) 678 57 34, Telefon komórkowy: 604 477 754 e-mail: m.feter@dise.com.pl www: www.dise.com.pl Działalność

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 września 2015 r. Poz. 1480 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 4 września 2015 r. w sprawie audytu wewnętrznego oraz informacji o pracy i

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU Rodzice partnerami nauczycieli w procesie adaptacji szkolnej SOCRATES GRUNDTVIG 2 PARTNERSKIE PROJEKTY KSZTAŁCENIA DOROSŁYCH SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI PROJEKTU PIERWSZE SEMINARIUM MIĘDZYNARODOWE WARSZAWA

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY ORGANIZOWANIA i REALIZOWANIA PROJEKTU EDUKACYJNEGO. w Gimnazjum nr 40 im. Noblistów Polskich we Wrocławiu

PROCEDURY ORGANIZOWANIA i REALIZOWANIA PROJEKTU EDUKACYJNEGO. w Gimnazjum nr 40 im. Noblistów Polskich we Wrocławiu PROCEDURY ORGANIZOWANIA i REALIZOWANIA PROJEKTU EDUKACYJNEGO w Gimnazjum nr 40 im. Noblistów Polskich we Wrocławiu I. Podstawa prawna 1. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 sierpnia 2010

Bardziej szczegółowo

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO?

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? Projekt edukacyjny jest to metoda nauczania, która kształtuje wiele umiejętności oraz integruje wiedzę z różnych przedmiotów. Istotą projektu jest samodzielna praca

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie Jakością. System jakości jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem. Dr Mariusz Maciejczak

Zarządzanie Jakością. System jakości jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem. Dr Mariusz Maciejczak Zarządzanie Jakością System jakości jako narzędzie zarządzania przedsiębiorstwem Dr Mariusz Maciejczak SYSTEM System to zespół powiązanych ze sobą elementów, które stanowią pewną całość. Istotną cechą

Bardziej szczegółowo

Wytyczne dla Państwa- Beneficjenta ws. Raportowania i Monitorowania

Wytyczne dla Państwa- Beneficjenta ws. Raportowania i Monitorowania Wytyczne dla Państwa- Beneficjenta ws. Raportowania i Monitorowania Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego 2004-2009 1. WSTĘP... 3 2. RAPORTOWANIE

Bardziej szczegółowo

RAPORT CZĘŚCIOWY MERYTORYCZNY do Umowy finansowej nr za okres od do.. FUNDUSZ STYPENDIALNY I SZKOLENIOWY. Działanie Współpraca Instytucjonalna

RAPORT CZĘŚCIOWY MERYTORYCZNY do Umowy finansowej nr za okres od do.. FUNDUSZ STYPENDIALNY I SZKOLENIOWY. Działanie Współpraca Instytucjonalna RAPORT CZĘŚCIOWY MERYTORYCZNY do Umowy finansowej nr za okres od do.. FUNDUSZ STYPENDIALNY I SZKOLENIOWY Działanie Współpraca Instytucjonalna 1. IDENTYFIKACJA PROJEKTU Tytuł projektu Beneficjent (nazwa

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE ZMIAN - UAKTUALNIENIA

WPROWADZENIE ZMIAN - UAKTUALNIENIA Strona 1 z 8 WPROWADZENIE ZMIAN - UAKTUALNIENIA Lp. Data Zmienione strony Krótki opis zmian Opracował Zatwierdził Strona 2 z 8 1. CEL PROCEDURY Celem procedury jest zapewnienie zgodności funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Procedura: Ocena Systemu Zarządzania

Procedura: Ocena Systemu Zarządzania Procedura: Ocena Systemu I. CEL PROCEDURY Celem niniejszej procedury jest jednoznaczne określenie zasad planowania, prowadzenia, dokumentowania i oceny działań audytowych prowadzonych w Starostwie. Wynikiem

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Poznań, 17 listopada 2014 r. AGENDA Innowacyjne podejście do zarządzania przedsiębiorstwem Warunki i

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM Co jest istotą systemu zarządzania środowiskowego wg normy ISO 14001? System zarządzania środowiskowego stanowi część systemu zarządzania organizacji. Istota SZŚ wg normy ISO 14001

Bardziej szczegółowo

NORMA ŚRODOWISKOWA DIN EN ISO 14001. PORÓWNANIE WYDAŃ Z 1996r. I Z 2005r.

NORMA ŚRODOWISKOWA DIN EN ISO 14001. PORÓWNANIE WYDAŃ Z 1996r. I Z 2005r. PL0800189 NORMA ŚRODOWISKOWA DIN EN ISO 14001. PORÓWNANIE WYDAŃ Z 1996r. I Z 2005r. MAREK MUCHA TUV Rheinland Polska Sp. z o. o., Warszawa W referacie omówiono europejską normą środowiskową i porównano

Bardziej szczegółowo

Komunikat nr 115 z dnia 12.11.2012 r.

Komunikat nr 115 z dnia 12.11.2012 r. Komunikat nr 115 z dnia 12.11.2012 r. w sprawie wprowadzenia zmian w wymaganiach akredytacyjnych dla jednostek certyfikujących systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji wynikających z opublikowania

Bardziej szczegółowo

Metodologia weryfikacji wymagań IRIS w obszarze Projektowania i Rozwoju w teorii i praktyce. Szymon Wapienik TUV NORD Polska

Metodologia weryfikacji wymagań IRIS w obszarze Projektowania i Rozwoju w teorii i praktyce. Szymon Wapienik TUV NORD Polska Metodologia weryfikacji wymagań IRIS w obszarze Projektowania i Rozwoju w teorii i praktyce Szymon Wapienik TUV NORD Polska WARSZTATY SIRTS Metodologia weryfikacji wymagań IRIS Warszawa 25 listopada 2009r.

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO. Warszawa, dnia 29 września 2014 r. Pozycja 38

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO. Warszawa, dnia 29 września 2014 r. Pozycja 38 DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO Warszawa, dnia 29 września 2014 r. Pozycja 38 ZARZĄDZENIE MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO 1) z dnia 29 września 2014 r. w sprawie Karty

Bardziej szczegółowo

URZĄD MIASTA I GMINY PILAWA

URZĄD MIASTA I GMINY PILAWA Plan Komunikacji na temat projektu samooceny URZĄD MIASTA I GMINY PILAWA Pilawa, styczeń 2010r. SPIS TREŚCI Wprowadzenie 1. Projekt wdrożenia metody CAF w Urzędzie 2. Plan komunikacji uczestników wdrożenia

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie projektu w oparciu o kryteria oceny. Katarzyna Żarek Narodowa Agencja Programu Erasmus+

Przygotowanie projektu w oparciu o kryteria oceny. Katarzyna Żarek Narodowa Agencja Programu Erasmus+ Przygotowanie projektu w oparciu o kryteria oceny Katarzyna Żarek Narodowa Agencja Programu Erasmus+ Konkurs Partnerstwa strategiczne to jest konkurs! Nie każdy wnioskodawca otrzyma dofinansowanie. Wygrywają

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI W ROKU 2010 ZADAŃ KOMITETU AUDYTU DLA DZIAŁÓW ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ, KTÓRYMI KIERUJE MINISTER INFRASTRUKTURY

SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI W ROKU 2010 ZADAŃ KOMITETU AUDYTU DLA DZIAŁÓW ADMINISTRACJI RZĄDOWEJ, KTÓRYMI KIERUJE MINISTER INFRASTRUKTURY Załącznik do Uchwały Nr 1/2011 Komitetu Audytu z dnia 14 lutego 2011 r. w sprawie przyjęcia Sprawozdania z realizacji zadań Komitetu Audytu w roku 2010 SPRAWOZDANIE Z REALIZACJI W ROKU 2010 ZADAŃ KOMITETU

Bardziej szczegółowo

12. Wdrażanie i monitorowanie programu rozwoju zintegrowanego systemu transportu miejskiego w Opolu

12. Wdrażanie i monitorowanie programu rozwoju zintegrowanego systemu transportu miejskiego w Opolu 12. Wdrażanie i monitorowanie programu rozwoju zintegrowanego systemu transportu miejskiego w Opolu 12.1. Wdrażanie Programu... Skuteczna realizacja rozwoju zintegrowanego systemu transportowego w Opolu

Bardziej szczegółowo

Część IV. System realizacji Strategii.

Część IV. System realizacji Strategii. Część IV. System realizacji Strategii. Strategia jest dokumentem ponadkadencyjnym, określającym cele, kierunki i priorytety działań na kilka lat oraz wymagającym ciągłej pracy nad wprowadzaniem zmian i

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o.

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Konferencja Klubu Polskie Forum ISO 14000 Warszawa, 17-18 kwietnia 2012 Krzysztof Lebdowicz

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 6 maja 2015 r. Poz. 16 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1) z dnia 6 maja 2015 r.

Warszawa, dnia 6 maja 2015 r. Poz. 16 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1) z dnia 6 maja 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA SPRAW ZAGRANICZNYCH Warszawa, dnia 6 maja 2015 r. Poz. 16 Z A R Z Ą D Z E N I E N R 15 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1) z dnia 6 maja 2015 r. w sprawie Karty

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie ze spotkania z partnerami otwierającego projekt Międzynarodowa współpraca przeciwko przemocy Polska 17.11 18.11.2011 r.

Sprawozdanie ze spotkania z partnerami otwierającego projekt Międzynarodowa współpraca przeciwko przemocy Polska 17.11 18.11.2011 r. Sprawozdanie ze spotkania z partnerami otwierającego projekt Międzynarodowa współpraca przeciwko przemocy Polska 17.11 18.11.2011 r. (Jedlina Zdrój) Podczas dwudniowych spotkań z partnerami projektu (Polska,

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Niniejszy przewodnik został stworzony jako część paneuropejskiej kampanii informacyjnej na temat CSR

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie to ma na celu zarysowanie tego problemu i postawienie uczniów w sytuacji podejmowania decyzji, która zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem.

Ćwiczenie to ma na celu zarysowanie tego problemu i postawienie uczniów w sytuacji podejmowania decyzji, która zawsze wiąże się z pewnym ryzykiem. Opis ćwiczenia ĆWICZENIE Czy biznes jest opłacalny? Ent-teach Rozdział 3 Analiza Rynku To ćwiczenie skierowane jest do studentów wszystkich obszarów kształcenia zawodowego, którzy biorą udział w projekcie

Bardziej szczegółowo

USTALENIE SYSTEMU WYNAGRODZEŃ

USTALENIE SYSTEMU WYNAGRODZEŃ USTALENIE SYSTEMU WYNAGRODZEŃ Administracja systemu wynagrodzeń jest ważnym elementem prowadzenia biznesu. Gdy mamy działający formalny system płac, pomaga to w kontrolowaniu kosztów personelu, podnosi

Bardziej szczegółowo

Kliknij, aby edytować styl

Kliknij, aby edytować styl Biuro Usług Doskonalenia Zarządzania i Organizacji SYSTEM Sp.j. Kliknij, aby edytować styl ul. Faradaya 53 lok. 44 42-200 Częstochowa, tel.: 34-321 43 80 e-mail: sekretariat@biuro-system.com www.biuro-system.com

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 111/2011 PREZYDENTA MIASTA TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO z dnia 2 maja 2011 roku

ZARZĄDZENIE NR 111/2011 PREZYDENTA MIASTA TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO z dnia 2 maja 2011 roku ZARZĄDZENIE NR 111/2011 PREZYDENTA MIASTA TOMASZOWA MAZOWIECKIEGO z dnia 2 maja 2011 roku w sprawie wprowadzenia Karty Audytu Wewnętrznego w Urzędzie Miasta w Tomaszowie Mazowieckim. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie terminologii stosowanej w punkcie 5.1 oraz wytyczne dotyczące ocenianych aspektów

Wyjaśnienie terminologii stosowanej w punkcie 5.1 oraz wytyczne dotyczące ocenianych aspektów Numer Publikacji EA-2/13M S1 2013 Wyjaśnienie terminologii stosowanej w punkcie 5.1 oraz wytyczne dotyczące ocenianych aspektów CEL Celem niniejszego suplementu jest dostarczenie wyjaśnień i udzielenie

Bardziej szczegółowo

Przewodnik dla beneficjenta

Przewodnik dla beneficjenta Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Przewodnik dla beneficjenta Samorządy Warszawa 2014 1 Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Skutecznie i efektywnie wspieramy

Bardziej szczegółowo

Udane wdrożenie systemu IT

Udane wdrożenie systemu IT Udane wdrożenie systemu IT Maciej Guzek CMMS Department Marketing & Sales Manager mguzek@aiut.com.pl To nie takie proste Czego klient potrzebował Co klient zamówił Co zrozumiał analityk Co opisywał projekt

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 Informacje ogólne ISO 50001 to standard umożliwiający ustanowienie systemu i procesów niezbędnych do osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej.

Bardziej szczegółowo

Regulamin Preinkubacji w ramach Projektu Kapitał na Innowacje

Regulamin Preinkubacji w ramach Projektu Kapitał na Innowacje Załącznik nr 2 do Uchwały Nr./11 Zarządu MARR S.A. z dnia 2011 Regulamin Preinkubacji w ramach Projektu Kapitał na Innowacje realizowanego w ramach Działania 3.1. Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

Normalizacja dla bezpieczeństwa informacyjnego

Normalizacja dla bezpieczeństwa informacyjnego Normalizacja dla bezpieczeństwa informacyjnego J. Krawiec, G. Ożarek Kwiecień, 2010 Plan wystąpienia Ogólny model bezpieczeństwa Jak należy przygotować organizację do wdrożenia systemu zarządzania bezpieczeństwem

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 29/2013 Rektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie z dnia 10 kwietnia 2013 roku

Zarządzenie Nr 29/2013 Rektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie z dnia 10 kwietnia 2013 roku Zarządzenie Nr 29/2013 Rektora Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie z dnia 10 kwietnia 2013 roku w sprawie Regulaminu przeprowadzania ocen okresowych pracowników niebędących nauczycielami akademickimi

Bardziej szczegółowo

Streszczenie dla klienta/wstęp do zintegrowanego projektowania

Streszczenie dla klienta/wstęp do zintegrowanego projektowania Streszczenie dla klienta/wstęp do zintegrowanego projektowania Zleceniodawca: European Commission Executive Agency for Competitiveness and Innovation Projekt: 530256 MaTrID Data: 2013-08-07 Autor: Tłumaczenie:

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr BO.0050.90.2012 Burmistrza Ozimka z dnia 03.08.2012 r.

Zarządzenie Nr BO.0050.90.2012 Burmistrza Ozimka z dnia 03.08.2012 r. Zarządzenie Nr BO.0050.90.2012 Burmistrza Ozimka z dnia 03.08.2012 r. Na podstawie art. 274 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 2009r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2009 nr 157, poz. 1240 z późn. zm.)

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA Z PRZEDMIOTU EKONOMIA W PRAKTYCE Beata Biedrzycka Przedmiotowe zasady oceniania z przedmiotu został opracowany zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z 30.IV.2007

Bardziej szczegółowo

Audyty wewnętrzne Nr:

Audyty wewnętrzne Nr: Strona: 1 z 5 PROCEDURA SYSTEMU ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ AUDYTY WEWNĘTRZNE Właściciel procedury: Pełnomocnik ds. Systemu Zarządzania Jakością Data Imię i nazwisko Podpis Stanowisko Opracował: 21.02.2011 Zespół

Bardziej szczegółowo

ZASADY PROWADZENIA CERTYFIKACJI PUNKTÓW INFORMACYJNYCH FUNDUSZY EUROPEJSKICH I PRACOWNIKÓW PUNKTÓW INFORMACYJNYCH

ZASADY PROWADZENIA CERTYFIKACJI PUNKTÓW INFORMACYJNYCH FUNDUSZY EUROPEJSKICH I PRACOWNIKÓW PUNKTÓW INFORMACYJNYCH Załącznik nr 12 do Regulaminu konkursu ZASADY PROWADZENIA CERTYFIKACJI PUNKTÓW INFORMACYJNYCH FUNDUSZY EUROPEJSKICH I PRACOWNIKÓW PUNKTÓW INFORMACYJNYCH 1. ZASADY PROWADZENIA CERTYFIKACJI 1. Centrum Projektów

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA WNIOSKU. Erasmus+ Młodzież. Akcja 1 (KA1) Mobilność edukacyjna

INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA WNIOSKU. Erasmus+ Młodzież. Akcja 1 (KA1) Mobilność edukacyjna INSTRUKCJA WYPEŁNIANIA WNIOSKU Erasmus+ Młodzież Akcja 1 (KA1) Mobilność edukacyjna aktualizacja: 9/09/2014 UWAGA: PRZED ROZPOCZĘCIEM WYPEŁNIANIA WNIOSKU NALEŻY GO ZAPISAĆ NA SWOIM KOMPUTERZE i dopiero

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016

ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 WSTĘP ZAŁOŻENIA PROCESU TWORZENIA WIELOLETNIEGO PROGRAMU WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ NA LATA 2012-2016 Projekt założeń projektu ustawy o współpracy rozwojowej nakłada na Ministra Spraw Zagranicznych obowiązek

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 119/2008 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 29 maja 2008r

Zarządzenie Nr 119/2008 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 29 maja 2008r Zarządzenie Nr 119/2008 w sprawie : wprowadzenia procedury Działań Korygujących i Zapobiegawczych w Urzędzie Miasta Czeladź Na podstawie art. 31 oraz art. 33 ust.1, 3 i 5 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o

Bardziej szczegółowo

KARTA AUDYTU WEWNĘTRZNEGO

KARTA AUDYTU WEWNĘTRZNEGO Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Starosty Suskiego Nr 35/2010 z dnia 30 lipca 2010 r. KARTA AUDYTU WEWNĘTRZNEGO Rozdział 1 Postanowienia ogólne 1 Karta audytu wewnętrznego reguluje funkcjonowanie audytu wewnętrznego

Bardziej szczegółowo

Program certyfikacji systemów zarządzania

Program certyfikacji systemów zarządzania Program certyfikacji InterCert prowadzi certyfikację systemów w oparciu o procedurę certyfikacji Systemów Zarządzania. Certyfikacja w przedsiębiorstwach obejmuje następujące etapy: Kontakt z klientem (przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 26/2011/2012 Rektora Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego z dnia 23 grudnia 2011 roku

Zarządzenie Nr 26/2011/2012 Rektora Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego z dnia 23 grudnia 2011 roku Zarządzenie Nr 26/2011/2012 Rektora Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego z dnia 23 grudnia 2011 roku w sprawie wprowadzenia Karty Audytu Wewnętrznego w Uniwersytecie Kazimierza Wielkiego oraz Programu zapewniania

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Zarządzanie środowiskiem Rok akademicki: 2013/2014 Kod: DIS-2-106-IK-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska Kierunek: Inżynieria Środowiska Specjalność: Inżynieria

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO W GMINIE OLECKO KWESTIONARIUSZ SAMOOCENY

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO W GMINIE OLECKO KWESTIONARIUSZ SAMOOCENY PROGRAM ZAPEWNIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO W GMI OLECKO Załącznik nr 3 do Programu zapewnienia i poprawy jakości audytu wewnętrznego w Gminie Olecko KWESTIONARIUSZ SAMOOCENY I. ORGANIZACJA

Bardziej szczegółowo

Plan komunikacji w ramach projektu CAF. Urzędu Gminy Sorkwity

Plan komunikacji w ramach projektu CAF. Urzędu Gminy Sorkwity Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Plan komunikacji

Bardziej szczegółowo

Zasady i tryb przeprowadzania audytu wewnętrznego w Politechnice Warszawskiej

Zasady i tryb przeprowadzania audytu wewnętrznego w Politechnice Warszawskiej Załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 2 Rektora PW z dnia 25 stycznia 2006 r. Zasady i tryb przeprowadzania audytu wewnętrznego w Politechnice Warszawskiej Rozdział 1 Wstęp 1. Celem Zasad i trybu przeprowadzania

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r.

Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r. Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r. Instrukcja dokonywania samooceny oraz sporządzania oświadczenia o stanie kontroli zarządczej w Szkole Podstawowej nr 4 im. Kawalerów

Bardziej szczegółowo

Załącznik dotyczący opcji usług (SOA) Rozszerzone Wsparcie Techniczne dla systemu Linux zainstalowanego na klastrach komputerowych

Załącznik dotyczący opcji usług (SOA) Rozszerzone Wsparcie Techniczne dla systemu Linux zainstalowanego na klastrach komputerowych Załącznik dotyczący opcji usług (SOA) Rozszerzone Wsparcie Techniczne dla systemu Linux zainstalowanego na klastrach Niniejszy Załącznik dotyczący opcji usług (SOA) określa opcjonalne usługi wybrane przez

Bardziej szczegółowo

Informacja z przebiegu II posiedzenia Komitetu Audytu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej

Informacja z przebiegu II posiedzenia Komitetu Audytu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej Informacja z przebiegu II posiedzenia Komitetu Audytu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej W dniu 22 października 2010 r. odbyło się drugie posiedzenie Komitetu Audytu w Ministerstwie Pracy i Polityki

Bardziej szczegółowo

Program Leonardo da Vinci

Program Leonardo da Vinci Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Narodowa Agencja Programu Uczenie się przez całe życie Program Leonardo da Vinci Wniosek o aneks Monitoring 9.11.2011 r. Warszawa Monitoring cel i rodzaj Narodowe Agencje

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów

Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów RAPORT OCENA KONTROLI ZARZĄDCZEJ Szkoła Podstawowa nr 336 im. Janka Bytnara Rudego - Ursynów raport za rok: 2015 Strona 1 z 12 I. WSTĘP: Kontrolę zarządczą w jednostkach sektora finansów publicznych stanowi

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Strona 1 z 5

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Strona 1 z 5 Zakres obowiązków Koordynatora merytorycznego: 1) Opracowanie szczegółowego harmonogramu prac przewidzianych do realizacji w ramach zadania nr 1 (zgodnie z etapami 1-17 harmonogramu będącego elementem

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

OŚRODKI OCENY SET EVALUATION

OŚRODKI OCENY SET EVALUATION Pomagamy: OŚRODKI OCENY SET EVALUATION I. ZARYS METODOLOGICZNY II. CASE STUDY Stwarzamy możliwości do rozwoju kreując niebanalny klimat do dokonywania trwałych i odważnych zmian Misja Grupy SET I. ZARYS

Bardziej szczegółowo