Kompresja medycznych sekwencji wizyjnych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Kompresja medycznych sekwencji wizyjnych"

Transkrypt

1 WYŻSZA SZKOŁA TECHNIK KOMPUTEROWYCH I TELEKOMUNIKACJI W KIELCACH SEBASTIAN GAJOS Numer albumu MP-616 Praca inżynierska Kompresja medycznych sekwencji wizyjnych Promotor pracy: dr inż. Mikołaj Leszczuk Praca przyjęta pod względem merytorycznym i formalnym w formie papierowej i elektronicznej. /Data, podpis promotora/ KIELCE 2008

2 Spis treści 1. Obszar zastosowań kompresji medycznych sekwencji wizyjnych Typy sekwencji medycznych Tworzenie baz danych nagrań medycznych Przechowywanie historii choroby Baza wzorów zmian chorobowych Przydatność szkoleniowa i edukacyjna Wspomaganie badań i diagnozy w trybie on-line Wymagania jakościowe stawiane medycznym sekwencjom wizyjnym Parametry kompresji z punktu widzenia objętości sekwencji Parametry kompresji z punktu widzenia przydatności diagnostycznej Zastosowanie standardu DICOM do archiwizacji wyników badań medycznych Analiza standardów wideo używanych do kompresji obrazów medycznych Analiza metod oceny jakości obrazów medycznych Stosowane metryki do oceny jakości obiektywnej Metodologia testów subiektywnych Określenie progu kompresji niezauważalnej dla lekarza Zaproponowanie parametrów kompresji wideo dla wybranej dziedziny Podsumowanie

3 Konwencje leksykalne Format DICOM format pliku danych według normy DICOM definiowany jest przez wystąpienie obiektu informacji poprzedzonego nagłówkiem oraz bajtami identyfikacji pliku. Format zapisu sposób zapisu sekwencji wizyjnej charakteryzujący się danymi możliwościami kompresji. Identyfikator unikalny (ang. unique identifier) zdefiniowany w normie DICOM format uniwersalnego, unikalnego identyfikatora (UID) przeznaczonego do reprezentacji obiektów informacyjnych. Integracja mediów proces kreowania wspólnej reprezentacji danych różnego typu: tekst, obraz ruchomy, dźwięk, prezentacja multimedialna. Klatka (ramka, ang. frame) pojedynczy obraz sekwencji wizyjnej. Kompresja (ang. compression) proces zmniejszania objętości sekwencji wizyjnej celem przygotowania jej do strumieniowania i zapisu w danym formacie. Magazynowanie (ang. storage) rozmieszczanie sekwencji wizyjnych poddanych wcześniej kompresji w zasobach pamięci masowych. Nagrywanie (ang. recording) proces analogowej rejestracji sekwencji wizyjnej za pomocą kamery. Obiekt informacyjny (ang. Information Object) definicja struktur danych w normie DICOM, jest ściśle związana z typem danych medycznych możliwych do opisania w ramach standardu (CT, MR, PET itd.). Oglądanie (ang. viewing) proces odtwarzania strumieniowanej sekwencji wizyjnej w komputerze użytkownika. Reprezentacja obrazu forma i zakres zapisu wartości wykorzystywanych do konstrukcji obrazu. Scena (ang. scene) grupa kilku, kilkunastu lub nawet kilkudziesięciu ujęć, wszystkie ujęcia należące do jednej sceny muszą zostać sfilmowane w tym samym miejscu i w tym samym czasie. Segment jednostka informacji w wiadomości normy DICOM, zbudowany jako uporządkowany zbiór elementów danych. Każdy segment rozpoczyna się od identyfikatora wiadomości. 3

4 Sekwencja wizyjna (materiał wideo, treść wideo, treść wizyjna, dane wideo, dane multimedialne, dane wizyjne, ang. video) uporządkowany zbiór klatek, czasami wraz ze ścieżką dźwiękową. Strumieniowanie (ang. streaming) proces synchronicznego przesyłania danych sekwencji wizyjnej z serwera strumieniującego do użytkownika przy użyciu sieci telekomunikacyjnej. Stwierdzenie zgodności (ang. conformance statement) każda aplikacja, która jest zgodna z normą DICOM musi posiadać dokument stwierdzający zakres zgodności z normą (w ramach konkretnej usługi). System kolorów model określający formę reprezentacji kolorów. Systemy kolorów dzielą się na modele przestrzenne oraz modele indeksowane (tablice kolorów). Udostępnianie (ang. accessioning) procesy kompresji oraz magazynowania. Ujęcie (ang. shot) zbiór klatek sekwencji wizyjnej zarejestrowany od momentu załączenia kamery do momentu wyłączenia kamery. Wiadomość (ang. message) zestaw logicznie uporządkowanych i znormalizowanych elementów danych przygotowanych do elektronicznej wymiany pomiędzy systemami komputerowymi. Zapytywanie (ang. querying) generowanie przez interfejsy kontaktu z użytkownikiem ciągów poleceń w języku obsługi bazy danych (np.: SQL). 4

5 Wykaz skrótów ACR American College of Radiology ATM Asynchronous Transfer Mode AVO Audio Visual Object CABAC Context-based Adaptive Binary Arithmetic Coding CCD Charge Coupled Device CD Compact Disc CR Compression Ratio CT Computed Tomography DCT Discrete Cosine Transformation DICOM Digital Imaging and COmmunication in Medicine DIMSE DICOM Message Service Element DMIF Delivery Multimedia Integration Framework DSA Digital Subtraction Angiography DSS Data Structure and Semantics DVD Digital Versatile Disc DVL Digital Video Library DWT Discrete Wavelet Transform EDIFACT Electronic Document Interchange For Administration, Commerce and Transport FTP File Transfer Protocol GOP Group of Picture HIS Hospital Information System HL7 Health Level HTML HyperText Markup Language IO Information Objects IOD Information Object Definition IP Internet Protocol JPEG Joint Photographic Experts Group MDF Message Development Framework MOD Magneto-Optical Disk MOS Mean Opinion Score MPEG Motion Picture Experts Group MR Magnetic Resonance 5

6 NAS Network Attached Storage NEMA National Electrical Manufacturers Association NTSC National Television System OCR Optical Character Recognition OSI Open System Interconnection PACS Picture Archiving And Communication Systems PAL Phase Alternating Line PET Positron Emission Tomography PQS Picture Quality Scale PS Program Stream PSNR Peak Signal to Noise Ratio QoS Quality of Sernice RAID Redundant Array of Independent Dinks RGB Red Green Blue RIM Reference Information Model RIS Radiology Information System RLC Run Length Coding SC Service Classes SCP Service Class Provider SCS Service Class Specifications SCU Service Class User SOP Service Object Pair TCP Transmission Control Program TS Transport Stream UID Unique Identifier UVLC Universal Variable Length Coding VLC Variable Length Coding VOP Video Object Plane WWW World Wide Web 6

7 1. Obszar zastosowań kompresji medycznych sekwencji wizyjnych Współczesna medycyna w dużym stopniu opiera się na urządzeniach wykorzystujących cyfrową reprezentacje danych. Postęp i upowszechnienie się w ostatnich latach nowoczesnych technik obrazowania znacznie usprawnia i organizuje prace nowoczesnych placówek medycznych. Pojawianie się coraz to nowych form świadczenia usług medycznych jest konsekwencją ciągłego rozwoju telemedycyny. Ze względu na charakter oraz metodykę badań diagnostycznych, w których zastosowanie znajdują sekwencje wizyjne na wyróżnienie zasługują wszystkie badania endoskopowe. Ewidentną przyczyną takiego stanu rzeczy jest szybki rozwój w ostatnich latach tej formy badania. Techniki endoskopowe w sposób mało inwazyjny pozwalają na szybką i precyzyjną diagnozę. Dzięki stosowaniu wideoendoskopów możliwa jest archiwizacja materiałów do szerszej analizy. Sekwencje wizyjne z tego typu badań stanowią jedyną formę informacji medycznej. Wśród badań diagnostycznych gdzie sekwencje wizyjne znajdują zastosowanie jest niewątpliwie angiografia. Badanie umożliwia zobrazowanie naczyń krwionośnych pacjenta. Do niedawna angiografia była podstawowym badaniem diagnostycznym naczyń krwionośnych, obecnie jest wypierana przez mniej inwazyjną cyfrową angiografię subtrakcyjną (DSA ang. Digital Subtraction Angiography). Kolejnym obszarem zastosowań sekwencji wizyjnych są popularne i szeroko stosowane wideokonferencje. Jednym z praktycznych zastosowań wideokonferencji w aspekcie medycznym są tzw. telekonsultacje. Usługa umożliwia specjalistom różnych dziedzin zdalną konsultację trudnych przypadków u pacjentów w znacznie oddalonych od siebie ośrodkach medycznych. Takie rozwiązanie zapewnia wysoką efektywność pracy lekarzy-specjalistów, pozwala zaoszczędzić czas i zminimalizować koszty leczenia. Niejednokrotnie telekonsultacje stanowią jedyną formę pełnych konsultacji w przypadku gdy transport jest niebezpieczny dla zdrowia chorego. Innym zastosowaniem wideokonferencji w medycynie jest transmisja z sali operacyjnej do sali konferencyjnej innego ośrodka medycznego oraz archiwizacja dla celów szkoleniowych na serwerach wideo. Rozwiązania tego typu są oparte o kamery zainstalowane w lampach operacyjnych. Materiały pozyskane w ten sposób mają ogromne znaczenie w usprawnieniu i upraktycznieniu dydaktyki, doskonalenia zawodowego chirurgów oraz lekarzy prowadzących chorych po zabiegach. 7

8 1.1 Typy sekwencji medycznych Wszystkie sekwencje o charakterze medycznym można podzielić ze względu na ich przeznaczenie. Wśród sekwencji mających charakter diagnostyczny należy wyróżnić sekwencje pochodzące z badań endoskopowych takich jak: bronchoskopia, gastroskopia, artroskopia, laparoskopia. Czas trwania tego typu sekwencji zazwyczaj pokrywa się z czasem wykonania samego badania, zaś elementem odpowiedzialnym za obrazowanie jest miniaturowa kamera CCD (ang. Charge Coupled Device) wideoendoskopu. W przypadku sekwencji pochodzących z angiografii źródłem danych obrazowych jest skaner MR (ang. Magnetic Resonance). Uzupełnieniem sekwencji wizyjnych stosowanych w medycynie są popularne wideokonferencje stosowane do transmisji dialogu między lekarzami poprzez istniejące łącza w Internecie przy użyciu standardów kodowania obrazu takich jak MPEG-4 1, ale także do przesyłania obrazu wysokiej rozdzielczości z sal operacyjnych kodowanego w standardzie MPEG-2 1 i przesyłanego przez szybkie łącza światłowodowe. Wideo z bronchoskopii Bronchoskopia jest endoskopowym badaniem dróg oddechowych. Badanie polega na wziernikowaniu i oglądaniu tchawicy i oskrzeli z użyciem pomocą sztywnego bronchoskopu lub coraz częściej giętkiego bronchofiberoskopu (rysunek 2). Rysunek 1: Klatki zapisów bronchoskopowych. Źródło: [35]. Oprócz procedur diagnostycznych w bronchoskopii wykorzystuje się coraz częściej również techniki związane z leczeniem, zwłaszcza wczesnych zmian nowotworowych. Pomimo niezbyt skomplikowanej techniki badania bronchoskopia jest jednak procedurą inwazyjną i dlatego badanie jest stosowane do ostatecznego rozpoznania danego 1 MPEG-2 oraz MPEG-4 zostały opisane w rozdziale poświęconym opisie standardów kompresji sekwencji wizyjnych stosowanych w medycynie. 8

9 przypadku klinicznego. Bronchoskopia znajduje także zastosowanie terapeutyczne jak np: usunięcie ciała obcego z dróg oddechowych. W trakcie badania możliwe jest pobranie materiału do badania cytologicznego, histologicznego lub bakteriologicznego. Rysunek 2: Rysunek przedstawiający badanie bronchoskopowe. Źródło: [2]. Przy stosowaniu wideoendoskopów możliwa jest archiwizacja materiałów do szerszej analizy. Materiały tego typu używane są także do celów szkoleniowych. Należy zadbać by obraz ruchomy pochodzący z miniaturowej kamery CCD wideoendoskopu po przetworzeniu i archiwizacji przedstawiał nadal wartość diagnostyczną. Rysunek 3: Pojedyncze klatki (zrzuty ekranu) dwóch sekwencji wizyjnych zarejestrowanych w trakcie wykonywania biopsji. Źródło: [35]. 9

10 1.2 Tworzenie baz danych nagrań medycznych Zaprojektowanie poprawnej struktury danych medycznych sekwencji wizyjnych jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o powodzeniu systemu [27]. Najpowszechniej stosowaną metodą modelowania danych jest modelowanie encja relacja atrybut, która obejmuje encje, związane z nimi atrybuty i relacje między tymi encjami [36] Przechowywanie historii choroby W praktyce klinicznej historia choroby stanowi podstawową informację pozwalającą określić strategie leczenia. Informacja zgromadzona w karcie pacjenta jest niezbędna dla kontynuowania leczenia. Przechowywanie historii choroby w formie elektronicznej pociąga za sobą wiele zalet, które są oczywiste z punku widzenia prowadzenia dokumentacji. Takie rozwiązanie gwarantuje szybki dostęp do wszystkich danych objętych systemem zarządzania bazą danych. Dane wchodzące w skład informacji medycznej chorób przebytych przez pacjenta pochodzą bezpośrednio z wcześniej przeprowadzonych badań. Lekarz specjalista zawsze swoją diagnozę opiera na wynikach badań. Należy się więc zastanowić czy informacja zawarta w historii choroby pokrywa się z historią przebytych badań przez pacjenta. Historia choroby w teorii prezentuje szerszy obszar informacji w stosunku do historii wykonanych badań. Choroba rozwija się niezależnie od tego czy jest zdiagnozowana czy pozostaje nie wykryta. Z drugiej jednak strony obraz choroby jest zazwyczaj silnie ograniczony i nie wykracza dużo szerzej poza historię przebytych przez pacjenta badań. Uproszczenie historii choroby do historii badań jest jednak możliwe trzeba jednak pamiętać, jakie są ograniczenia takiego rozwiązania Baza wzorów zmian chorobowych Obok historii choroby, kluczowe jest wprowadzenie wzorców zmian chorobowych. Wzorcem zmian jest zdjęcie/klatka obrazu ruchomego z pewną ontologią widocznych zmian, uzupełniony opisem tekstowym. 10

11 Rysunek 4: Przekładowy projekt bazy danych. Rysunek 4 prezentuje projekt bazy danych przechowującej informacje dotyczące historii badań oraz zmiany chorobowe zaobserwowane w wyniku wcześniej przeprowadzonego badania. Tabele: lekarz, pacjent zawierają dane o charakterze statycznym, elementami o charakterze dynamicznym są tabele: badanie (zawiera wszystkie informacje o badaniu), zmiany_chorobowe (zawiera informacje dotyczące zmian stanu pacjenta). Tak skonstruowana baza danych nie będzie przechowywała danych obrazowych. W bazie znajdą się jedynie informacje o ich lokalizacji na lokalnym serwerze danych. Pomiędzy tabelami zostały utworzone relacje wskazujące zależności między danymi: jeden lekarz może przeprowadzić wiele badań; jeden pacjent może być wielokrotnie badany; podczas jednego badania można zaobserwować wiele zmian chorobowych. 11

12 1.2.3 Przydatność szkoleniowa i edukacyjna Użytkownikami zaprezentowanej bazy danych będą studenci medycyny oraz młodzi lekarze doskonalący zawód. Zaproponowana struktura danych medycznych daje możliwość wyszukiwania sekwencji wizyjnych zmian chorobowych wraz z opisem badania podczas którego owa zmiana została zaobserwowana. Zarchiwizowanym sekwencjom wizyjnym towarzyszy dodatkowy słowny opis zdiagnozowanej zmiany chorobowej Wspomaganie badań i diagnozy w trybie on-line Informacja o wszystkich dostępnych sekwencjach wizyjnych jest przechowywana w bazie danych, która jest kluczowa dla wyszukiwania interesujących użytkownika sekwencji. Wyszukując zmianę chorobową użytkownik ma automatycznie dostęp do materiałów wideo, które mogą być przeglądane w odtwarzaczu. Dostęp do bazy danych można zrealizować przy użyciu narzędzi związanych z technologią internetową i środowiskiem języka Java. Do realizacji warstwy integrującej język Java jest narzędziem najbardziej pożądanym z wszystkich dostępnych technologii ze względu na dostępność narzędzi, łatwość tworzenia interfejsu użytkownika, obsługi zapytań i dostępu do baz danych. Rysunek 5: Wymagania sprzętowe systemu wymiany informacji medycznej. Źródło: [27]. 12

13 Po stronie interfejsu użytkownika dostępu do informacji dokonywany jest przez przeglądarkę WWW. Takie rozwiązanie umożliwi dostęp do danych z komputerów pracujących pod kontrolą najpopularniejszych systemów operacyjnych (Windows, Linux, Solaris). Zastosowanie środowiska Java stwarza możliwość budowy dynamicznych stron WWW oraz gwarantuje dwukierunkowości przekazu informacji. Ważną kwestią jest zapewnienie bezpieczeństwa składowanych danych (kopie bezpieczeństwa) oraz ich ochrona przed nieautoryzowanym dostępem. 13

14 2. Wymagania jakościowe stawiane medycznym sekwencjom wizyjnym Z punktu widzenia zastosowań medycznych dane obrazowe [37] jak i sekwencje wizyjne po dekompresji muszą przedstawiać odpowiednią wartość diagnostyczną. Największym liczącym się standardem odpowiadającym za kompresje danych medycznych jest DICOM 2 (ang. Digital Imaging and Communications in Medicine). Standard DICOM używa głównie bezstratne metody kompresji danych. Wynikiem tego są niskie stopnie kompresji 3 (CR ang. Compression Ratio) osiągane przy zapisie sekwencji w formacie DICOM. Jest to zarazem przyczyną dużych rozmiarów plików wynikowych (średnio MB dla jednego pacjenta), co może sprawić, że proces przesyłania danych jednego pacjenta z odległej jednostki może trwać znaczny okres czasu. Alternatywnym rozwiązaniem jest użycie popularnych, standaryzowanych kodeków, dla których kompresja stratna nie spowodowała widocznej dla lekarza utraty jakości [3][24]. Wzorzec diagnostyczny, określający punkt odniesienia wiarygodności danych obrazowych koderów stratnych dla każdego z badanych medycznych (PET 4, CT 5, MR 6, itd.) jest określany indywidualnie. Innymi słowy dla każdego rodzaj badania należy dostosować indywidualne kryteria i sposób oceny. 2.1 Parametry kompresji z punktu widzenia objętości sekwencji W przypadku badań o charakterze diagnostycznym sekwencje wizyjne, w których kompresja stratna nie spowodowała widocznej dla lekarza utraty jakości jest dopuszczalna [24]. Rozwiązanie tego typu pozwala osiągnąć o wiele wyższe CR w porównaniu w metodami bezstratnymi oszczędzając tym samym powierzchnię pamięci masowych obsługujących systemy medycznych baz danych [9]. W tej sytuacji, podobnie jak w przypadku kompresji sekwencji wizyjnych niezawierających treści medycznych, pojawia się zagrożenie związane z bezpowrotną utratą pełnej informacji o obrazie. Należy więc zdefiniować kryteria ocen przydatności diagnostycznej na podstawie obiektywnych oraz subiektywnych metodach weryfikacji [29][30] danych obrazowych. 2 Standard został opisany w rozdziale poświęconym zastosowaniom archiwizacji wyników badań w ramach DICOM. 3 Stopień kompresji (CR ang. Compression Ratio) określa stosunek wielkości danych cyfrowych przed kompresją do ich wielkości po kompresji. 4 Pozytonowa Tomografia Emisyjna (PET ang. Positron Emission Tomography) 5 Tomografia Komputerowa (CT ang. Computed Tomography) 6 Rezonans Magnetyczny (MR ang. Magnetic Resonance) 14

15 2.2 Parametry kompresji z punktu widzenia przydatności diagnostycznej Wiarygodność diagnostyczna obrazów medycznych jest definiowana przez wartość diagnostyczną [29]. Innym sposobem określenia wiarygodności diagnostycznej jest ocena lokalnych cech obrazu. Taka ocena nie wymaga statystycznie istotnego zbioru decyzji obserwatorów, ma charakter wyłącznie jakościowy. Ocena diagnostyczna podejmowana jest na podstawie poziomu rekonstrukcji pewnych cech otrzymanego obrazu. Określenie przydatności diagnostycznej sekwencji wizyjnych sprowadza się do analizy cech obrazu mającego wpływ na symptomy patologii. Lokalne własności obrazu, których zauważalne zmiany są symptomami patologii, wpływają ostatecznie na decyzją lekarza oceniającego materiały. Taka ocena ich jest najczulszym sposobem szacowania wiarygodności diagnostycznej obrazu. Niestety ten sposób oceny po przekroczeniu granic subiektywnych odczuć obserwatora może doprowadzić do błędnych decyzji diagnostycznych. Jednym ze sposobów oceny jakościowej wiarygodności diagnostycznej obrazów medycznych oraz stopnia zniekształceń generowanych przez różne techniki kompresji jest użycie miary obliczeniowej OMW (Obliczeniowa Miara Wiarygodności) [24][30]. W OMW różne rodzaje błędów są opisywane przez zbiór współczynników skalarnych, tworząc miarę wektorową. Obliczeniowa Miara Wiarygodności korzysta z lokalnych i globalnych skal miar porównawczych, miar zniekształceń losowych. Miara OMW definiowana jest jako wektor sześciu współczynników błędu należących do trzech grup: punktowej wiarygodności, lokalnych błędów strukturalnych oraz błędów losowych. Błędy Punktowej Wiarygodności (BPW) definiowane są współczynnikami, które globalnie i lokalnie charakteryzują błąd rekonstrukcji wartości punktów obrazu: W 1 średni błąd rekonstrukcji punktu. Lokalnie charakteryzuje błąd rekonstrukcji punktów obrazu, określany wyrażeniem: W 1 = MN ( m, n) f ( m n) 1 f, m, n ~ (1) 15

16 gdzie: ( m n) ~ f, ( m n) f, określa wartość poszczególnych pikseli obrazu odniesienia oraz wartość poszczególnych pikseli obrazu po kompresji. Faktor W 1 określa dokładność rekonstrukcji badanego piksela, wykreślając ogólną charakterystykę poziomu zniekształceń o charakterze lokalnym (zaburzenia funkcji jasności). W 2 maksymalny osiągany błąd w punkcie: ~ W = max f, (2) 2 ( m, n) f ( m n) Współczynnik W 2 globalnie charakteryzuje błąd rekonstrukcji punków obrazu. Jest istotny ze względu na zachowanie małych, diagnostycznie istotnych struktur, które nie mogą ulec destrukcji w procesie stratnej kompresji. Lokalne Błędy Strukturalne (LBS) definiowane są współczynnikami określające lokalne skorelowane błędy strukturalne: W 3 błędy skorelowane w oknie 5 5 definiowane następująco: W 1 ( m, n, k l) 3 = r, MN m, n m, n W 0,25 (3) 1 n 1 gdzie: r( m, n, k, l) = e ( i, j) e ( i + k, j + l) e ( i, j) e ( i + k j + l) zaś: e ( i, j) e( i, j) s ( m n) w a, 1 n w w w w, = określa obraz różnicowy z korekcją kontrastu e( ) oraz filtracją s a ( ) [30]. Sumowanie odbywa się w obrębie 5 5 pikseli. Współczynnik charakteryzuje się lokalną korelacją w przestrzeni; 16

17 W 4 wiarygodność wysokokontrastowych krawędzi definiowane następująco: W 1 = I M ( m, n) ew ( m, n) ( S h ( m, n) + s ( m, n) ) (4) N 4 ν K m, n gdzie: I ( ) jest wskaźnikiem aktywnych regionów, M S h maskowaniem w kierunku poziomym s ν maskowania w kierunku pionowym [30]. W 4 jest jeden z dwu współczynników określających lokalne błędy strukturalne. Błędy Losowe (BL) określają współczynniki mające charakter globalny. BL szacują energię obrazu różnicowego oryginału i postaci rekonstruowanej: W 5 normalizowana energia błędu z ważeniem częstotliwościowym: W 5 m, n [ e ( m, n) w ( m, n) ] f = 1000 (5) 2 f m, n TV ( m, n) 2 Współczynnik ma charakter globalny. Szacuje energię obrazu różnicowego oryginału i postaci rekonstruowanej. W 6 energia błędu normalizowana względem oryginału: W 6 = 10 MN m, n ~ [ f ( m, n) f ( m, n) ] f ( m, n) 2 (6) Faktor ma charakter globalny. Szacuje energię obrazu różnicowego oryginału i postaci rekonstruowanej. Współczynnik może opisywać występowanie losowych szumów obrazu oryginalnego w procesie kodowania. 17

18 Liczbowa wartość OMW jest definiowana jako liniowa kombinacja współczynników z wagami wyznaczonymi metodą regresji liniowej: 6 OMW = α (7) i= 1 i W i Coraz wyższa kompresja implikuje wzrost każdego z współczynników, co oznacza pogorszenie się pewnej cechy obrazu. Współczynniki OMW w zestawieniu obiektu poddanego kompresji z obrazem odniesienia [24] zostaną wyzerowane. Na potrzeby głębszej analizy jakościowej zniekształceń można wygenerować graficzną formę prezentacji. Za pomocą różnokolorowych prostokątów wizualizowane są trzy grupy błędów (rysunek 6). Nasilenie zniekształceń powoduje zwiększenie się pól prostokątów. W 2 W 4 W 5 W 6 BL W 1 BPW W 3 LBS Rysunek 6: Graficzna interpretacja OMW. Wartości współczynników W są pogrupowane znaczeniowo jak błędy punktowej wiarygodności (BPW), lokalne błędy strukturalne (LBS) i błędy losowe (BL). 18

19 3. Zastosowanie standardu DICOM do archiwizacji wyników badań medycznych Wraz ze wzrostem stopnia skomplikowania szpitalnych systemów informatycznych pojawił się problem kompatybilności modułów obsługujących medyczna urządzenia peryferyjne. Firmy informatyczne tworzące oprogramowanie dla urządzeń medycznych wykorzystywały własne standardy. Wiązało się to ze swoistym nieuporządkowaniem spowodowanym sytuacją, iż każda z firm wprowadzała własne, sobie tylko znane standardy komunikacji pomiędzy aparaturą medyczną, a sprzętem służącym do wizualizacji. W związku z tym dwie znaczące organizacje ACR (ang. American College of Radiology) i NEMA (ang. National Electrical Manufacturers Association) opracowany w 1983 roku zarys standardu o nazwie ARC-NEMA. W 1993 roku została przygotowana już trzecia wersja tego standardu, znacznie bardziej rozbudowana i uzupełniona o nowe aspekty. Zmieniono wówczas nazwę standardu na Digital Imaging and Communications in Medicine DICOM. Rysunek 7: Ogólny schemat usług standardu DICOM. Źródło: [29]. Obecnie DICOM jest podstawowym standardem używanym do wymiany multimedialnych danych medycznych. DICOM jest standardem realizującym przetwarzanie, składowanie i transmisje medycznych danych obrazowych. W standardzie DICOM skorzystano z koncepcji Service Classes [35]. Definiuje ona składnię komend oraz sposób łączenia danych medycznych. Standard precyzyjnie określa poziom zgodności, wyszczególnia jakie informacje muszą być zawarte w konkretnych przypadkach. Wprowadza także jasno sprecyzowany model informacji 19

20 (przy pomocy IO ang. Information Objects) dla różnych typów danych takich, jak obrazy, przebiegi czasowe, obiekty graficzne, raporty i wydruki. DICOM umożliwia także jednoznaczną identyfikację danych medycznych, sprecyzowanie zależności między danymi jest pożądane przy transmisji przez sieć. Podstawowym zadaniem standardu jest zapewnienie integracji medycznych urządzeń obrazujących, wymiana danych obrazowych [29][37] wraz z niezbędnymi dla lekarzy informacjami dodatkowymi. Informacje te stanowią integralną część systemu, zawierają dane charakteryzujące używany sprzęt, opis pacjenta, a także opis parametrów towarzyszącym badaniu jak krzywe kalibracyjne. System przewiduje grupowanie typów informacji danych zintegrowanych w zależności od wyszczególnionego wzorca. Standard definiuje także usługi wymiany informacji (ang. Service Class Specifications), strukturę plików, reguły kodujące pozwalające na strumieniowanie danych w sieci (nag. Data Structure and Semantics) oraz określa sposób katalogowania informacji dla komunikacji typu off-line (rysunek 9). DICOM przystosowano do współpracy z nośnikami wymiennymi, takimi jak dyski CD (ang. Compact Disc) czy MOD (ang. Magneto-Optical Disk). Wymiana danych na tych nośnikach odbywa się poprzez systemy plików ISO 9660 oraz FAT16. Zdefiniowane w standardzie klasy usług wraz z towarzyszącym obiektem tworzy jednostkę informacji 7 (SOP) realizując komunikacje miedzy stacją akwizycyjną a aplikacją. Istnieją normatywnie usługi, które są zdefiniowane indywidualnie: usługę przechowywania informacji, akceptacje usługi, podstawową usługę zarządzania oraz usługę odpowiedzialną na drukowanie raportów. Standard posiada wbudowane algorytmy odpowiedzialne za budowę i kodowanie zbiorów danych (np. JPEG 8 ). DICOM wyszczególnia usługi komunikacji i protokoły konieczne do pracy w rozpowszechnionym środowisku sieciowym zapewniając skuteczną i skoordynowaną wymianę danych pomiędzy urządzeniami medycznymi. Usługi komunikacji są właściwym podzespołem usług wspieranych przez warstwę prezentacji OSI (ISO 8822) i sieci typu Element, gdzie TCP/IP jest protokołem transportowym wymiany informacji on-line (rysunek 8). 7 Jednostka informacji jest określana przez parę: usługa-obiekt (SOP). SOP odpowiada za komunikację pomiędzy aplikacją a urządzeniem wykonującym badania. 8 JPEG (ang. Joint Photographic Experts Group) jest standardem kompresji stratnej obrazów statycznych. 20

21 7 warstwa aplikacji 6 warstwa prezentacji DICOM, HL7 5 warstwa sesji 4 warstwa transportowa TCP / IP 3 warstwa sesji 2 warstwa łącza danych ISDN, ATM, LAN 1 warstwa fizyczna medium transmisyjne Rysunek 8: Model architektury telemedycznej na tle modelu ISO/OSI. DICOM definiuje także formaty wiadomości służące przenoszeniu danych w ramach modelu tworzenia wiadomości 9 (MDF 10 ). W skład MDF wchodzą: MEDPID 11 (identyfikacja pacjenta), MEDPRE 8 (sposoby leczenia), MEDREQ 8 (określa wiadomość zadania usługi medycznej), MEDPRT 8 (raport z usługi medycznej), MEDRUC 8 (informacje o kosztach badania i użytym sprzęcie). Wiadomość budowana jest z segmentów 12 danych będącymi zbiorami danych. Każdy segment opisuje logicznie uporządkowany zbiór danych (Message Header, Patient ID, Patient Visit). Rysunek 9: Ogólny schemat komunikacji standardu DICOM. Źródło: [37]. 9 Wiadomość stanowi formę dokumentu elektronicznego i składa się z uporządkowanych segmentów. Podstawowej konstrukcja wiadomości wyróżnia nagłówek oraz stopkę. 10 MDF oznacza proces przebiegający od określenia potrzeb i stanu zjawisk poprzez modelowanie do implementacji obiektów w formie wiadomości elektronicznej wymiany danych w HL7. 11 Nazwa formatu wiadomości elektronicznej normy EDIFACT. 12 Segment jest zbiorem pól będących łańcuchem znaków, niejednokrotnie określających rzeczywisty typ przesyłanych danych. 21

22 Standard DICOM posiada rozbudowane mechanizmy wymiany obiektów, obrazów, sprawozdań diagnostycznych, ułatwia współpracę systemów potwierdzających zgodność w środowiskach rozproszonych. Dostęp do danych oparty jest na architekturze klient serwer, który spełnia oczekiwania współczesnych systemów sieciowych. Pomimo mocno rozbudowanych struktur oraz ogromnemu potencjałowi, standard DICOM nie jest w stanie samodzielnie tworzyć archiwa danych medycznych. To zadanie przejęły odrębne systemy zarządzania oraz przechowywania danych obrazowych PACS [29] (ang. Picture Archiving and Communication System). Dzięki pełnej integracji z normami DICOM, systemy PACS mogą w pełni realizować swoje funkcje, pozwalając na pełną integrację z innymi dostępnymi urządzeniami placówki medycznej. Celem systemów archiwizacji i transmisji obrazów PACS jest obsługa informatyczna procedur (zadań) wykonywanych w ramach diagnostyki obrazowej w zakresie danych obrazowych (rysunek 10). Elementami systemu PACS są systemy obrazowania (stacje akwizycyjne), monitory, serwery zapasowe, archiwa magazyny danych, drukarki, skanery oraz czytniki. PACS jest przede wszystkim używany do cyfrowej akwizycji obrazów medycznych. W ramach systemu dane można przesyłać, archiwizować, oglądać na stacjach roboczych, drukować, powiązać z innymi dostępnymi danymi. Systemy PACS są odpowiedzialne za: archiwizacje, bezpieczeństwo składowanych danych obrazowych; bezpieczeństwo składowanych danych w postaci okresowych kopii bezpieczeństwa na wybranych komputerach; komunikację z urządzeniami diagnostycznymi (automatyzacja przesyłu obrazów z urządzeń diagnostycznych do serwera PACS); udostępnianie danych obrazowych (dostęp do danych na stacjach diagnostycznych); automatyczne przesyłanie danych obrazowych na stacje diagnostyczne w celu ich wstępnej oceny przez lekarza (ang. autorouting). 22

23 Rysunek 10: Obraz klatki piersiowej pochodzący z tomografu PET-CT (PACS). W koncepcji PACS pierwszej generacji system zapewniał transmisję obrazów przez sieć komputerową z punktu akwizycji do miejsca archiwizacji. Stamtąd obrazy mogły zostać przesłane do jednostek komputerowych zdolnych do ich wyświetlania i przetwarzania. PACS pierwszej generacji zawierał 4 główne elementy składowe: stacje akwizycyjne; serwer; stacje robocze; sieć komputerową. W systemach PACS pierwszej generacji zadaniem serwera jest zarządzanie przysyłanymi obrazami, ich dystrybucja do stacji diagnostycznych oraz archiwizacja. Typowo stosowanymi nośnikami w jednostce archiwizującej były szybkie dyski magnetyczne, taśmy magnetyczne oraz pamięci magneto-optyczne. Popularność uzyskają nośniki optyczne, opierające się na technologii stosowanej w płytach DVD. Obecnie rozbudowane systemy archiwizacji stosują urządzenia typu NAS (ang. Network Attached Storage) [29] dające gwarancje bezpieczeństwa (RAID ang. Redundant Array of Independent Dinks + redundancja zasilania) oraz natychmiastowy dostęp do archiwalnych badań. 23

24 PACS drugiej generacji rozszerza standard o standaryzację formatu protokołów komunikacyjnych oraz określa mechanizmy zarządzania danymi (DICOM 3). Standaryzacja DICOM 3.0 objęła trzy obszary: archiwum (baza danych, formaty, serwer); komunikacja (protokoły, serwer, konwertery); integracja PACS w medycznych systemach informacyjnych (serwer). Rysunek 11: Budowa systemu PACS. Źródło: [27]. Integracja z HIS (ang. Hospital Information System) i RIS (ang. Radiological Information System) znacząco rozszerza zakres funkcji realizowanych przez serwer PACS, który poza archiwizacją i udostępnianiem danych obrazowych pełni również funkcję ośrodka zarządzającego bazą danych. 3.1 Analiza standardu w odniesieniu do sekwencji wideo Standard DICOM umożliwia wymianę zarówno obrazów nieruchomych, jak i sekwencji wizyjnych. Obecnie w standardzie DICOM przewidziane są głównie bezstratne metody kompresji. Wynikiem tego są niskie CR osiągane przy kompresji i zapisie sekwencji wizyjnych w formacie DICOM. DICOM [37] posiada mechanizmy wsparcia dla standardu MPEG-2 13 w opcji MPEG-2 ML (4:2:0). MPEG-2 ML pozwala na osiągnięcie najlepszej możliwej jakości obrazu przy możliwie najniższym współczynniku transferu danych (maksymalnie 15 Mbit/s) w obrębie standardu MPEG-2. Wsparcie dla MPEG-2 gwarantuje duże możliwości współpracy 13 Metoda kompresji MPEG-2 została dołączona do standardu DICOM w 2004 roku (PS 3.5). 24

25 między innymi sprzętowymi systemami wideo. Osiągalna jakość obrazu jest porównywalna z VHS. DICOM jednak nie precyzuje parametrów kompresji dla szczególnych przypadków badań klinicznych. Dla MPEG-2 ML zastosowano system reprezentacji kolorów YBR_PARTIAL_ oraz MONOCHROME2 w przypadku sekwencji wizyjnych kodowanych w odcieniach szarości. YBR_PARTIAL_420 definiuje system kolorów opisywany trzema macierzami wartości, gdzie parametrami są: luminacja (Y) i chrominacja (C B,C R ). W przypadku MONOCHROME2 określa skalę szarości, gdzie największa wartość przypisana jest do koloru białego. Użycie w DICOM standardu MPEG-2 ML wymaga kodowania elementów danych pozwalających precyzyjnie określić parametry kompresji. Strumień bitowy wideo zawiera informacje pozwalające prawidłowo zinterpretować właściwe dla DICOM elementy SOP w dekoderze takie jak: transformata koloru, próbkowanie piksela, czas pojedynczej klatki, szybkość klatkową, ilość kolumn oraz wierszy transmitowanego obrazu. Standard dopuszcza transmisje dla której obraz charakteryzuje mniejsza ilość wierszy i kolumn niż standardowa (tabela 1), jednak by otrzymać niezdeformowany obraz wynikowy format sekwencji źródłowej powinien wynosić 4:3. W przypadku odbiorników nie obsługujących wymaganego formatu następuje dopasowanie w ramach bieżących możliwości odbiornika wyświetlany jest obraz w formacie 4:3, pozostały obszar ma charakter statyczny. DICOM nie wymusza żadnych dodatkowych mechanizmów poza tymi które realizuje MPEG-2 ML. Wszystkie możliwe konfiguracje kodowania ML są obsługiwane przez wszystkie dekodery wspierające standard DICOM. Do kodowania głosu jak i informacji o charakterze fizjologicznym (np. bicie serca podczas operacji), standard używa warstwę III formatu audio MPEG-1 (MP3). Tabela 1: Atrybuty sekwencji wizyjnych kodowanych w standardzie MPEG-2 System wideo Szybkość klatek Czas klatki Wiersze Kolumny 525-line NTSC ms line PAL ms Transformacja przejścia systemu RGB na YBR_PARTIAL_420 jest dostępna w PS (DICOM). 25

26 Istotnym ograniczeniem wynikającym z natury standardu MPEG-2 jest brak możliwości określenia gwarancji co do jakości sekwencji wynikowej. Standaryzacja obejmuje wyłącznie dekoder, implementacja kodera jest dowolna. Aktualnie trwają prace by DICOM obsługiwał nowsze, znacznie wydajniejsze standardy kompresji wideo. Dotąd największym problemem był brak na rynku sprzętowych urządzeń kodujących obsługujących nowe standardy (MPEG-4, H.264/AVC). Trudno nie docenić możliwości które dają standardy nowych generacji. Aby spełnić wciąż rosnące wymagania stawiane medycznym systemom informatycznym DICOM jest wciąż uzupełniany o nowe, kompleksowe rozwiązania kompresji zarówno danych obrazowych (w szczególności danych objętościowych) oraz sekwencji wizyjnych. 26

27 4. Analiza standardów wideo używanych do kompresji obrazów medycznych Istnieje wiele standardów kompresji cyfrowych sygnałów wizyjnych, które znalazły zastosowanie w medycynie [24]. Standardy kompresji można podzielić na rodzinę standardów 15 [6] stosujących wyłącznie kompresję wewnątrzobrazową (pierwsze rozwiązania stosowane w DVL 16 ) oraz rodzinę standardów stosujących zarówno kompresję wewnątrzobrazową jak i międzyobrazową. Standard MJPEG2000 Kompresja obrazu ruchomego w standardzie polega na kompresji poszczególnych klatek sekwencji wizyjnej za pomocą algorytmu JPEG2000, który został opracowany do kompresji nieruchomych obrazów kolorowych. Zakodowana sekwencja wizyjna składa się z ciągu bitów poszczególnych obrazów nieruchomych [4]. W przeciwieństwie do poprzedniej wersji, MJPEG2000 nie dzieli analizowanego obszaru na bloki 8 8, lecz stosuje swoje algorytmy dla całości obrazu. Zastosowanie takiej strategii analizy obrazu pozwala uniknąć wystąpienia artefaktów. Standard MJPEG2000 stosuje algorytm dyskretnej transformaty falkowej DWT (ang. Discrete Wavelet Transform), która degraduje kompresowany obraz znacznie łagodniej w stosunku do DCT. Charakterystyczny, zarówno dla MJPEG, MJPEG2000 jest sposób kompresji obrazu, w przeciwieństwie do metod MPEG, dokonują kompresji każdej pojedynczej klatki, nie stosując algorytmów klatek różnicowych. Kodowanie MJPEG2000 jest optymalne dla niewielkiego stopnia kompresji, przy wyższym CR pojawiają się zniekształcenia, w których dominują efekty blokowe. Zastosowanie standardu w medycynie dla potrzeb diagnostycznych nie jest wykluczone, ponieważ istnieje możliwość kodowania sekwencji wizyjnych w sposób bezstratny [24]. Niestety wydajność kodera w trybie kodowania bezstratnego jest stosunkowo niewielka (CR~2) [24] co znacznie ogranicza stosowalność standardu. Dla celów szkoleniowych dopuszczona jest możliwość stratnej kompresji obrazów JPEG2000 lub sekwencji wizyjnych z zastosowaniem MJPEG(2000). Obecnie w zastosowaniach medycznych rozwiązanie stosunkowo rzadko stosowane. 15 W odniesieniu do standardów kompresji, synonim określający grupę standardów w których można określić relacje. 16 DVL (ang. Digital Video Libraries) biblioteki cyfrowych sekwencji wizyjnych, pozwalające na katalogowanie, efektywne wyszukiwanie i pobieranie danych wizyjnych. DVL składa się z podsystemów odpowiedzialnych za: magazynowanie, wyszukiwanie, katalogowanie, przeglądanie, pobieranie oraz strumieniowanie danych. W DVL jakość indeksowania ma bezpośredni wpływ na łatwość przeglądania treści. 27

28 Standard MPEG-2 Standard MPEG-2 jest rozwinięciem hybrydowej koncepcji kompresji zastosowanej w MPEG-1. MPEG-2 odziedziczył stratną metodę kompresji po poprzedniku, innowacją jest kompresja ruchu, która ma fundamentalne znaczenie dla sekwencji wizyjnych charakteryzujących się dużą dynamiką. Rysunek 12: Hierarchiczna struktura kodowania sekwencji wizyjnych. Zakodowane sekwencje wizyjne podzielone są na elementy mające strukturę hierarchiczną (rysunek 12). W standardzie MPEG-2 cała sekwencja podzielona jest na grupy obrazów (GOP ang. Grup of Pictures), każda grupa składa się z trzech typów obrazów: obrazów typu I (ang. Intra Frame), przy kompresji których wykorzystywana jest korelacja przestrzenna; obrazów typu P (ang. Predicted Frame) komprymowanych przy użyciu jednokierunkowej kompensacji ruchu; obrazów typu B (ang. Bidirectional Predicted Frame) komprymowanych przy użyciu dwukierunkowej kompensacji ruchu. Liczba obrazów poszczególnych typów jak i długość całej grupy obrazów nie jest zdefiniowana w standardzie i może być różna w zależności od implementacji. Struktura grupy obrazów nie musi być stała w czasie całej transmisji i może się zmieniać w zależności od treści. 28

29 Rysunek 13: Przykładowa struktura grupy obrazów w standardzie MPEG-2. Źródło: [41]. Przy kodowaniu obrazów typu I cały obraz jest dzielony na bloki o wymiarach 8 8 pikseli, a następnie dla każdego bloku wyznaczana jest jego dyskretna transformata kosinusowa DCT 17. Współczynniki DCT informują o szybkości zmiany wartości próbek w przetwarzanym bloku. Opierając się na teorii detekcji obrazów oka ludzkiego zastosowano nieliniową kwantyzacje współczynników DCT, co oznacza wyzerowanie większości współczynników wysokoczęstotliwościowych. Etap kwantyzacji jest kluczowym etapem kompresji, na tym etapie następuje nieodwracalna utrata części informacji o obrazie. Przy założeniu wystarczająco dokładnego skwantowania współczynników niskich częstotliwości różnice pomiędzy pierwotnym a odtworzonym blokiem obrazu będą niedostrzegalne. W kolejnym etapie następuje wybieranie zygzakowe współczynników DCT. Otrzymane sekwencje zapisywane są w postaci kodu RLC (ang. Run Length Coding). Niezerowe współczynniki i symbole kodu RLC są następnie zapisywane w kodzie o zmiennej długości słów (ang. Variable Length Coding). Strumień danych po kompresji nie będzie stały i będzie się zmieniał w zależności od zawartości aktualnie przetwarzanego bloku. Aby zachować stałą szybkość bitową, na wyjściu kodera, stosuje się bufor, a cały koder objęty jest pętlą sprzężenia zwrotnego. W obrazach typu P kodowane są jedynie różnice pomiędzy kolejnymi sekwencjami, obrazy są odejmowane od siebie i ich różnicę kodowane są jak obrazy typu I. Transmitowana informacja różni się od wyniku odejmowania kolejnych 17 DCT jest przekształceniem odwracalnym, znając współczynniki przekształcenia można odtworzyć pierwotny blok badanego obrazu. 29

30 obrazów, co jest negatywną konsekwencją procesu kwantyzacji. Aby uniknąć rozbieżności pomiędzy procesami kodowania i dekodowania w koderze odtwarza się przez DCT i odwrotną kwantyzację obraz pierwotny obraz odniesienia. W efekcie kodowaniu poddawana jest wyłącznie różnica pomiędzy bieżącym obrazem a obrazem odniesienia. Wydajność kodowania jest silnie zależna od dynamiki transmitowanego obrazu. Jeżeli sekwencje charakteryzuje duża dynamika obrazu, metoda kompresji oparta na kodowaniu obrazów różnicowych przestaje być efektywna. Aby zwiększyć stopień kompresji, wyznaczane są na podstawie porównania kolejnych obrazów względne przesunięcia (wektory ruchu). Na podstawie wektorów ruchu modyfikowany jest obraz odniesienia, tworzona jest predykcja kolejnego obrazu. Obrazy typu P składają się z wektorów ruchu oraz informacji o różnicy pomiędzy kodowanym obrazem i predykcją. Kodowane przebiega analogicznie jak obrazy typu I. Obrazy typu B kodowane są podobnie jak obrazy typu P, lecz wykorzystuje się dwa obrazy odniesienia wcześniejszy i późniejszy. Dla obu obrazów odniesienia wyznaczane są dwa zestawy wektorów ruchu. Predykcja kodowanego obrazu tworzona jest przez interpolacje informacji pochodzących od obu obrazów odniesienia. Tabela 2: Profile, poziomy oraz parametry kodowania w standardzie MPEG-2. Źródło: [26]. 30

31 Najmniej efektywna jest kompresja obrazów typu I. Konieczność częstego transmitowania obrazów typu I jest warunkowana procesem dekodowania sekwencji wizyjnych. Obrazy typu P kompresowane są w większym stopniu, przy procesie kodowaniu powstają jednak pewne zniekształcenia spowodowane skończoną dokładnością obliczeń. Największy stopień kompresji zapewniają obrazy typu B. W tym przypadku także występują wspomniane wcześniej zniekształcenia. Obszar zastosowań ułatwiają zdefiniowane w standardzie profile (ang. Profiles) oraz poziomy (ang. Levels). Każdy profil korzysta z podzbióru pełnej składni strumienia bitowego (w tym próbkowania YUV): Simple Profile, Main Profile, 422 Profile, SNR Scalable Profile, Spatially Scalable Profile oraz High Profile. Takie podejście umożliwia budowę koderów i dekoderów dla konkretnych zastosowań, bez potrzeby implementowania całego standardu. Zdefiniowane dla każdego profilu poziomy określają dopuszczalne szybkości bitowe strumieni, nakładając tym samym wymagania na moc obliczeniowa kodera. W zależności od zastosowanego profilu i poziomu, możliwe są do uzyskania strumienie o różnej jakości i różnych szybkościach bitowych. Rysunek 14 prezentuje związek pomiędzy szybkością bitową strumienia a jakością sygnału wizyjnego (według skali MOS) [26]. Rysunek 14: Osiągana względna jakość sekwencji wizyjnych standardu MPEG-2 w funkcji szybkości strumienia bitowego. Źródło: [26]. 31

32 Aktualnie powszechnie stosuje się trzy odmiany kompresji MPEG-2: MPEG-2 Main Level (MPEG-2 MPEG Level (MPEG-2 Main Level (MPEG 2 Standard MPEG-2 jest w dużym stopniu stosowany do transmisji sekwencji wizyjnych w sieciach ATM. W pewnych zakresach jest kompatybilny ze starszą wersją MPEG. Wyróżnia się dwa typy strumieni bitowych: strumień programowy PS (ang. Program Stream) oraz transportowy TS (ang. Transport Stream). PS odpowiedzialny jest za kompatybilność do poprzednich wersji MPEG, szyfrowanie danych, zastrzeżenia autorskie, przydział priorytetów oraz numeracja pakietów. TS służy do przekazywania strumienia video i audio, kanałami z zakłóceniami, pozwala na łączenie wieli strumieni AV o różnych zegarach taktujących używając do tego celu pakietów o stałej długości. W połączeniu z technologią kompresji MPEG-2 dostawca usług może efektywnie transportować przez sieć ATM sekwencje wizyjne jednocześnie zapewniając integralność i jakość usług QoS. Ze względu na dostępność sprzętowych kodeków standard był stosowany w telemedycynie (przesyłanie obrazu wysokiej rozdzielczości z sal operacyjnych). Standard MPEG-4 W konsekwencji narastających zapotrzebowań transmisji danych multimedialnych przez sieci komputerowe opracowano w oparciu o normę ISO standard MPEG-4. Niewątpliwą motywacją przy opracowywaniu standardu były niezadowalające wyniki prezentowane przez MPEG-3 projektowanym na potrzeby cyfrowej telewizji HDTV [4]. Szerokie spektrum przepustowości obsługiwane przez standard oraz zadowalające wyniki kompresji gwarantuję bardzo szerokie zastosowanie standardu. Nowością w porównaniu do poprzednika jest kompresja wykorzystująca algorytmy różnicowego podziału bloków. Standard kompresji definiuje metody reprezentacji danych, wprowadzając pojęcie obiektów audiowizualnych AVO (ang. Audio Visual Object). 32

33 MPEG-4 wprowadza także elementy VOP (ang. Video Object Planes) typu I, P i B, analogicznie do modelu GOP (MPEG-2). Dzięki VOP możliwe jest zapisywanie zmian położenia, kształtu elementów obrazu w równie przemyślany sposób, jak w przypadku GOP. W standard MPEG-4 koduje obiekty wizyjne VOP, które są odwzorowaniami rzeczywistych obiektów sceny. Każdy obiekt reprezentacji VOP generuje własny strumień bitowy, co w efekcie umożliwia przesyłanie informacji w sposób bardziej odporny na błędy. Płaszczyzny obiektów wizyjnych mogą mieć zupełnie dowolne kształty, które kodowane zarówno w trybie wewnątrzobrazowym I-VOP, jak i w trybie międzyobrazowym P-VOP, B-VOP. Wszystkie zdefiniowane obiekty AVO są kodowane niezależnie od otaczającego je kontekstu, umożliwiając powtórne ich użycie. Obiekty elementarne mogą być łączone w celu wytworzenia obiektów złożonych, które po odpowiednim skomponowaniu tworzą sceny audiowizualne. Zastosowane w standardzie podejście (ang. Object-Based Code) zakłada, iż scena audiowizualna jest zakodowaną reprezentacją obiektów AVO, powiązanych ze sobą odpowiednimi relacjami przestrzenno-czasowymi. Standard odziedziczył także po swoich poprzednikach koncepcję profili, poziomów określając podzbiory składni strumienia binarnego, poziomy kodera oraz dekodera. Rysunek 15: Przykład kodowania obrazu video w standardzie MPEG-4. MPEG-4 dostarcza metody pozwalające efektywnie przechowywać, transmitować i edytować sekwencje wizyjne w środowiskach multimedialnych. Dzięki wprowadzeniu multiplexingu i synchronizacji danych w MPEG-4 możliwa jest transmisja przez łącza telekomunikacyjne z zapewnieniem jakości usługi QoS. Transmisje zawsze poprzedza wymiana niezbędnych informacji kontrolnych między koderem i dekoderem. Strona nadawcza odpowiedzialna jest za procesy kodowania, zabezpieczenia przed błędami, 33

34 multipleksacje oraz wysyłanie danych. Po stronie odbiorczej występują mechanizmy odwrotne: demultipleksacja, dekodowanie, składanie i prezentacja danych (rysunek 16). Rysunek 16: Schemat działania systemu MPEG-4, kodowanie i dekodowanie obiektów AVO. Unikalną cecha standardu MPEG-4 jest jego interaktywność, możliwość wpływania odbiorcy na przebieg prezentacji czego nie można było zaobserwować w poprzednich wersjach standardu MPEG. Nowe możliwości zapewnia architektura DMIF (ang. Delivery Multimedia Integration Framework), która rozwiązuje zagadnienia współpracy interaktywnych aplikacji multimedialnych z różnymi mediami. Standard H.264 Najnowszym standardem wywodzącym się z grupy MPEG jest AVC/H.264. H.264 został znormalizowany w części 10 standardu MPEG-4 [18]. Standard daje możliwość przesyłania dobrej jakości sekwencji wizyjnych przy stosunkowo niskich wymaganiach nałożonych na przepustowość łączy transmisyjnych [17][21]. Ceną za uzyskiwanie wysokich stopni kompresji (CR) są wyższe w stosunku do poprzednich rozwiązań wymagania sprzętowe. Nowe rozwiązania zastosowane w koderze AVC/H.264 różnią się w dużym od poprzednich konstrukcji hybrydowych. H.264 umożliwia predykcje do pięciu obrazów wizyjnych. Taka metoda predykcji implikuje zwiększenie pamięci kodera jak i dekodera w stosunku do poprzednich rozwiązań. Kolejnym wprowadzonym udogodnieniem jest estymacja ruchu przeprowadzana na blokach o zmiennej wielkości. W poprzednich rozwiązaniach wielkość bloków była 34

35 stała. Standard H.264 wprowadza siedem różnych rozmiarów bloku (16 16, 16 8, 8 16, 8 8, 8 4, 4 8, 4 4). Kolejnym wprowadzonym elementem jest korzystanie z transformacji całkowitoliczbowej obliczanej na blokach o rozmiarze 4 4 punkty. Standard przewiduje także dwie różne metody kodowania entropowego: VLC (ang. Variable Length Coding) adaptacyjne kodowanie ze zmienną długością słowa, CABAC (ang. Context-based Adaptive Binary Arithmetic Coding) bardziej skomplikowane adaptacyjne kodowanie arytmetyczne, pozwalające na uzyskanie silniejszej kompresji. Kodowanie VLC jest prostszą metodą kodowania entropijnego w standardzie. VLC korzysta z dwóch technik kodowania binarnego: proste kodowanie Exp-Golomba zerowego rzędu, stosowane dla zakodowania informacji sterujących i różnicowych wektorów ruchu; złożone kontekstowe kodowanie o zmiennej długości słowa kodowego CAVLC (ang. Context-Adaptive Variable Length Coding) stosowane dla skwantowanych współczynników transformaty błędu predykcji. Kody Exp-Golomba cechują się prostotą składni i są optymalne dla elementów strumienia o wykładniczym rozkładzie prawdopodobieństwa [14], składają się z następujących elementów: przedrostka kodu będącego ciągiem bitów zerowych; przyrostka kodu będącego ciągiem bitów informacyjnych; bitu sterującego (o wartości 1 ) oddzielającego przedrostek od przyrostka. Dla kodów Exp-Golomba długości przedrostka i przyrostka są takie same. Kodowanie cechuje niewielka złożoność obliczeniowa. Zdekodowanie kodu sprowadza się do znalezienia pierwszej jedynki w słowie oraz odczytania przyrostka kodu. Dla skwantowanych współczynników transformaty błędu predykcji, stosuje się bardziej 35

Przedmowa 11 Ważniejsze oznaczenia 14 Spis skrótów i akronimów 15 Wstęp 21 W.1. Obraz naturalny i cyfrowe przetwarzanie obrazów 21 W.2.

Przedmowa 11 Ważniejsze oznaczenia 14 Spis skrótów i akronimów 15 Wstęp 21 W.1. Obraz naturalny i cyfrowe przetwarzanie obrazów 21 W.2. Przedmowa 11 Ważniejsze oznaczenia 14 Spis skrótów i akronimów 15 Wstęp 21 W.1. Obraz naturalny i cyfrowe przetwarzanie obrazów 21 W.2. Technika obrazu 24 W.3. Normalizacja w zakresie obrazu cyfrowego

Bardziej szczegółowo

Wykład II. Reprezentacja danych w technice cyfrowej. Studia Podyplomowe INFORMATYKA Podstawy Informatyki

Wykład II. Reprezentacja danych w technice cyfrowej. Studia Podyplomowe INFORMATYKA Podstawy Informatyki Studia Podyplomowe INFORMATYKA Podstawy Informatyki Wykład II Reprezentacja danych w technice cyfrowej 1 III. Reprezentacja danych w komputerze Rodzaje danych w technice cyfrowej 010010101010 001010111010

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie standardów serii ISO 19100 oraz OGC dla potrzeb budowy infrastruktury danych przestrzennych

Wykorzystanie standardów serii ISO 19100 oraz OGC dla potrzeb budowy infrastruktury danych przestrzennych Wykorzystanie standardów serii ISO 19100 oraz OGC dla potrzeb budowy infrastruktury danych przestrzennych dr inż. Adam Iwaniak Infrastruktura Danych Przestrzennych w Polsce i Europie Seminarium, AR Wrocław

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań nr 5. 1) Ze względu na sposób licencjonowania prosimy o podanie szacowanej liczby wykonywanych badań przesyłanych PACS.

Zestaw pytań nr 5. 1) Ze względu na sposób licencjonowania prosimy o podanie szacowanej liczby wykonywanych badań przesyłanych PACS. Dotyczy postępowania: Dostawa, instalacja, konfiguracja, zaprojektowanie i wykonanie okablowania strukturalnego oraz wdrożenie wraz z instruktażem, serwisem i nadzorem autorskim, Zintegrowanego Systemu

Bardziej szczegółowo

Pełna integracja wszystkich urządzeń i zaawansowane zarządzanie obrazem medycznym.

Pełna integracja wszystkich urządzeń i zaawansowane zarządzanie obrazem medycznym. Pełna integracja wszystkich urządzeń i zaawansowane zarządzanie obrazem medycznym. ALVO INTEGRA jest cyfrowym, otwartym na przyszłość systemem do sal operacyjnych, oferującym pełną integrację wszystkich

Bardziej szczegółowo

Lp. Parametry Wymagane Warunek Opisać 1 Serwer 1.1 Producent oprogramowania Podać 1.2 Kraj pochodzenia Podać 1.3. Wymóg.

Lp. Parametry Wymagane Warunek Opisać 1 Serwer 1.1 Producent oprogramowania Podać 1.2 Kraj pochodzenia Podać 1.3. Wymóg. Lp. Parametry Wymagane Warunek Opisać 1 Serwer 1.1 Producent oprogramowania Podać 1.2 Kraj pochodzenia Podać 1.3 Licencja bezterminowa na jeden serwer fizyczny 2 System operacyjny serwera 2.1 System operacyjny

Bardziej szczegółowo

Warstwy i funkcje modelu ISO/OSI

Warstwy i funkcje modelu ISO/OSI Warstwy i funkcje modelu ISO/OSI Organizacja ISO opracowała Model Referencyjny Połączonych Systemów Otwartych (model OSI RM - Open System Interconection Reference Model) w celu ułatwienia realizacji otwartych

Bardziej szczegółowo

Biocentrum Ochota infrastruktura informatyczna dla rozwoju strategicznych kierunków biologii i medycyny POIG 02.03.00-00-003/09

Biocentrum Ochota infrastruktura informatyczna dla rozwoju strategicznych kierunków biologii i medycyny POIG 02.03.00-00-003/09 Biocentrum Ochota infrastruktura informatyczna dla rozwoju strategicznych kierunków biologii i medycyny POIG 02.03.00-00-003/09 Zadanie 6. Zastosowanie technologii informatycznych w medycynie Sprawozdanie

Bardziej szczegółowo

Kodowanie i kompresja Streszczenie Studia Wieczorowe Wykład 10, 2007

Kodowanie i kompresja Streszczenie Studia Wieczorowe Wykład 10, 2007 1 Kompresja wideo Kodowanie i kompresja Streszczenie Studia Wieczorowe Wykład 10, 2007 Dane wideo jako sekwencja skorelowanych obrazów (ramek). Specyfika danych wideo: drobne zmiany kolorów w kolejnych

Bardziej szczegółowo

Model sieci OSI, protokoły sieciowe, adresy IP

Model sieci OSI, protokoły sieciowe, adresy IP Model sieci OSI, protokoły sieciowe, adresy IP Podstawę działania internetu stanowi zestaw protokołów komunikacyjnych TCP/IP. Wiele z używanych obecnie protokołów zostało opartych na czterowarstwowym modelu

Bardziej szczegółowo

System komputerowy. Sprzęt. System komputerowy. Oprogramowanie

System komputerowy. Sprzęt. System komputerowy. Oprogramowanie System komputerowy System komputerowy (ang. computer system) to układ współdziałaniadwóch składowych: sprzętu komputerowegooraz oprogramowania, działających coraz częściej również w ramach sieci komputerowej.

Bardziej szczegółowo

dr hab. inż. Lidia Jackowska-Strumiłło, prof. PŁ Instytut Informatyki Stosowanej, PŁ

dr hab. inż. Lidia Jackowska-Strumiłło, prof. PŁ Instytut Informatyki Stosowanej, PŁ Wydział Elektrotechniki, Elektroniki, Informatyki i Automatyki Politechnika Łódzka Środowisko pracy grafików dr hab. inż. Lidia Jackowska-Strumiłło, prof. PŁ Instytut Informatyki Stosowanej, PŁ Formaty

Bardziej szczegółowo

RIS. Razem budujemy jakość w radiologii

RIS. Razem budujemy jakość w radiologii RIS Razem budujemy jakość w radiologii O systemie RIS Zastosowana architektura nie wymaga posiadania własnej infrastruktury sprzętowej, umożliwiając instalację systemu bezpośrednio na serwerach dedykowanych

Bardziej szczegółowo

Archiwizacja LTO i duplikatory. Razem budujemy jakość w radiologii

Archiwizacja LTO i duplikatory. Razem budujemy jakość w radiologii Archiwizacja LTO i duplikatory Razem budujemy jakość w radiologii Wydawanie wyników Stacja wydawania wyników, to automatyczny robot do generowania wyników badań z nadrukiem na płyty CD / DVD i Blu-ray,

Bardziej szczegółowo

Stos protokołów TCP/IP (ang. Transmission Control Protocol/Internet Protocol)

Stos protokołów TCP/IP (ang. Transmission Control Protocol/Internet Protocol) Stos protokołów TCP/IP (ang. Transmission Control Protocol/Internet Protocol) W latach 1973-78 Agencja DARPA i Stanford University opracowały dwa wzajemnie uzupełniające się protokoły: połączeniowy TCP

Bardziej szczegółowo

Diagramy związków encji. Laboratorium. Akademia Morska w Gdyni

Diagramy związków encji. Laboratorium. Akademia Morska w Gdyni Akademia Morska w Gdyni Gdynia 2004 1. Podstawowe definicje Baza danych to uporządkowany zbiór danych umożliwiający łatwe przeszukiwanie i aktualizację. System zarządzania bazą danych (DBMS) to oprogramowanie

Bardziej szczegółowo

Uniwersalny Konwerter Protokołów

Uniwersalny Konwerter Protokołów Uniwersalny Konwerter Protokołów Autor Robert Szolc Promotor dr inż. Tomasz Szczygieł Uniwersalny Konwerter Protokołów Szybki rozwój technologii jaki obserwujemy w ostatnich latach, spowodował że systemy

Bardziej szczegółowo

Tom 6 Opis oprogramowania Część 8 Narzędzie do kontroli danych elementarnych, danych wynikowych oraz kontroli obmiaru do celów fakturowania

Tom 6 Opis oprogramowania Część 8 Narzędzie do kontroli danych elementarnych, danych wynikowych oraz kontroli obmiaru do celów fakturowania Część 8 Narzędzie do kontroli danych elementarnych, danych wynikowych oraz kontroli Diagnostyka stanu nawierzchni - DSN Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 21 maja 2012 Historia dokumentu

Bardziej szczegółowo

Tom 6 Opis oprogramowania

Tom 6 Opis oprogramowania Część 4 Narzędzie do wyliczania wielkości oraz wartości parametrów stanu Diagnostyka stanu nawierzchni - DSN Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 30 maja 2012 Historia dokumentu Nazwa

Bardziej szczegółowo

Praca dyplomowa magisterska

Praca dyplomowa magisterska Praca dyplomowa magisterska Implementacja algorytmów filtracji adaptacyjnej o strukturze transwersalnej na platformie CUDA Dyplomant: Jakub Kołakowski Opiekun pracy: dr inż. Michał Meller Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

MASKI SIECIOWE W IPv4

MASKI SIECIOWE W IPv4 MASKI SIECIOWE W IPv4 Maska podsieci wykorzystuje ten sam format i sposób reprezentacji jak adresy IP. Różnica polega na tym, że maska podsieci posiada bity ustawione na 1 dla części określającej adres

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA technologie sieciowe

KONFERENCJA technologie sieciowe PROJEKTOWANIE INFRASTRUKTURY IT WSPIERĄJĄCEJ APLIKACJE KONFERENCJA technologie sieciowe Damian Sieradzki LANSTER 2014 Model TCP/IP Model ISO/OSI Warstwa aplikacji Warstwa Aplikacji Warstwa prezentacji

Bardziej szczegółowo

World Wide Web? rkijanka

World Wide Web? rkijanka World Wide Web? rkijanka World Wide Web? globalny, interaktywny, dynamiczny, wieloplatformowy, rozproszony, graficzny, hipertekstowy - system informacyjny, działający na bazie Internetu. 1.Sieć WWW jest

Bardziej szczegółowo

System realizacji prezentacji multimedialnych i zarządzania treścią. MODUS S.J. Wadowicka 12 30-415 Kraków, Polska. www.modus.pl

System realizacji prezentacji multimedialnych i zarządzania treścią. MODUS S.J. Wadowicka 12 30-415 Kraków, Polska. www.modus.pl System realizacji prezentacji multimedialnych i zarządzania treścią 1 1. O systemie DISPLAYER jest systemem audiowizualnej prezentacji informacji multimedialnej na ekranach plazmowych, LCD, monitorach

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dzień 1. I Wprowadzenie (wersja 0906) II Dostęp do danych bieżących specyfikacja OPC Data Access (wersja 0906) Kurs OPC S7

Spis treści. Dzień 1. I Wprowadzenie (wersja 0906) II Dostęp do danych bieżących specyfikacja OPC Data Access (wersja 0906) Kurs OPC S7 I Wprowadzenie (wersja 0906) Kurs OPC S7 Spis treści Dzień 1 I-3 O czym będziemy mówić? I-4 Typowe sytuacje I-5 Klasyczne podejście do komunikacji z urządzeniami automatyki I-6 Cechy podejścia dedykowanego

Bardziej szczegółowo

Sieci komputerowe. Wstęp

Sieci komputerowe. Wstęp Sieci komputerowe Wstęp Sieć komputerowa to grupa komputerów lub innych urządzeń połączonych ze sobą w celu wymiany danych lub współdzielenia różnych zasobów, na przykład: korzystania ze wspólnych urządzeń

Bardziej szczegółowo

Usługi analityczne budowa kostki analitycznej Część pierwsza.

Usługi analityczne budowa kostki analitycznej Część pierwsza. Usługi analityczne budowa kostki analitycznej Część pierwsza. Wprowadzenie W wielu dziedzinach działalności człowieka analiza zebranych danych jest jednym z najważniejszych mechanizmów podejmowania decyzji.

Bardziej szczegółowo

Plan. Wprowadzenie. Co to jest APEX? Wprowadzenie. Administracja obszarem roboczym

Plan. Wprowadzenie. Co to jest APEX? Wprowadzenie. Administracja obszarem roboczym 1 Wprowadzenie do środowiska Oracle APEX, obszary robocze, użytkownicy Wprowadzenie Plan Administracja obszarem roboczym 2 Wprowadzenie Co to jest APEX? Co to jest APEX? Architektura Środowisko Oracle

Bardziej szczegółowo

Video Recording Manager 2.0. Przegląd systemu

Video Recording Manager 2.0. Przegląd systemu Video Recording Manager 2.0 Przegląd systemu 1 VRM 1.x Dostępne wersje 2 VRM v1 - QA4 VRM 1.0 Funkcjonalność VRM oferuje szeroki wachlarz możliwości zapisu strumieni wizyjnych z kamer IP i/lub enkoderów

Bardziej szczegółowo

Multicasty w zaawansowanych usługach Internetu nowej generacji

Multicasty w zaawansowanych usługach Internetu nowej generacji PREZENTACJA PRACY MAGISTERSKIEJ Multicasty w zaawansowanych usługach Internetu nowej generacji Autor : Bogumił Żuchowski Kierujący pracą: dr inż. Maciej Stroiński PLAN PREZENTACJI Wprowadzenie Cel pracy

Bardziej szczegółowo

Wykład 3 / Wykład 4. Na podstawie CCNA Exploration Moduł 3 streszczenie Dr inż. Robert Banasiak

Wykład 3 / Wykład 4. Na podstawie CCNA Exploration Moduł 3 streszczenie Dr inż. Robert Banasiak Wykład 3 / Wykład 4 Na podstawie CCNA Exploration Moduł 3 streszczenie Dr inż. Robert Banasiak 1 Wprowadzenie do Modułu 3 CCNA-E Funkcje trzech wyższych warstw modelu OSI W jaki sposób ludzie wykorzystują

Bardziej szczegółowo

Marek Parfieniuk, Tomasz Łukaszuk, Tomasz Grześ. Symulator zawodnej sieci IP do badania aplikacji multimedialnych i peer-to-peer

Marek Parfieniuk, Tomasz Łukaszuk, Tomasz Grześ. Symulator zawodnej sieci IP do badania aplikacji multimedialnych i peer-to-peer Marek Parfieniuk, Tomasz Łukaszuk, Tomasz Grześ Symulator zawodnej sieci IP do badania aplikacji multimedialnych i peer-to-peer Plan prezentacji 1. Cel projektu 2. Cechy systemu 3. Budowa systemu: Agent

Bardziej szczegółowo

1. Budowa komputera schemat ogólny.

1. Budowa komputera schemat ogólny. komputer budowa 1. Budowa komputera schemat ogólny. Ogólny schemat budowy komputera - Klawiatura - Mysz - Skaner - Aparat i kamera cyfrowa - Modem - Karta sieciowa Urządzenia wejściowe Pamięć operacyjna

Bardziej szczegółowo

Tomasz Grześ. Systemy zarządzania treścią

Tomasz Grześ. Systemy zarządzania treścią Tomasz Grześ Systemy zarządzania treścią Co to jest CMS? CMS (ang. Content Management System System Zarządzania Treścią) CMS definicje TREŚĆ Dowolny rodzaj informacji cyfrowej. Może to być np. tekst, obraz,

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE: Administrator baz danych. Cel szkolenia

SZKOLENIE: Administrator baz danych. Cel szkolenia SZKOLENIE: Administrator baz danych. Cel szkolenia Kurs Administrator baz danych skierowany jest przede wszystkim do osób zamierzających rozwijać umiejętności w zakresie administrowania bazami danych.

Bardziej szczegółowo

Rok szkolny 2014/15 Sylwester Gieszczyk. Wymagania edukacyjne w technikum. SIECI KOMPUTEROWE kl. 2c

Rok szkolny 2014/15 Sylwester Gieszczyk. Wymagania edukacyjne w technikum. SIECI KOMPUTEROWE kl. 2c Wymagania edukacyjne w technikum SIECI KOMPUTEROWE kl. 2c Wiadomości Umiejętności Lp. Temat konieczne podstawowe rozszerzające dopełniające Zapamiętanie Rozumienie W sytuacjach typowych W sytuacjach problemowych

Bardziej szczegółowo

Przesył mowy przez internet

Przesył mowy przez internet Damian Goworko Zuzanna Dziewulska Przesył mowy przez internet organizacja transmisji głosu, wybrane kodeki oraz rozwiązania podnoszące jakość połączenia głosowego Telefonia internetowa / voice over IP

Bardziej szczegółowo

ZMODYFIKOWANY Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia

ZMODYFIKOWANY Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia ZP/ITS/11/2012 Załącznik nr 1a do SIWZ ZMODYFIKOWANY Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest: Przygotowanie zajęć dydaktycznych w postaci kursów e-learningowych przeznaczonych

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka obrazowa

Diagnostyka obrazowa Diagnostyka obrazowa Ćwiczenie pierwsze Zapoznanie ze środowiskiem przetwarzania obrazu ImageJ 1 Cel ćwiczenia Ćwiczenie ma na celu zapoznanie uczestników kursu Diagnostyka obrazowa ze środowiskiem przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Sprzętowo wspomagane metody klasyfikacji danych

Sprzętowo wspomagane metody klasyfikacji danych Sprzętowo wspomagane metody klasyfikacji danych Jakub Botwicz Politechnika Warszawska, Instytut Telekomunikacji Plan prezentacji 1. Motywacje oraz cele 2. Problemy klasyfikacji danych 3. Weryfikacja integralności

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Grzegorz Kraszewski SYSTEMY MULTIMEDIALNE wykład 1, strona 1.

mgr inż. Grzegorz Kraszewski SYSTEMY MULTIMEDIALNE wykład 1, strona 1. mgr inż. Grzegorz Kraszewski SYSTEMY MULTIMEDIALNE wykład 1, strona 1. SYSTEMY MULTIMEDIALNE Co to jest system multimedialny? Elementy systemu multimedialnego Nośniki danych i ich wpływ na kodowanie Cele

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA SYSTEM LIVE STREAMING

OFERTA NA SYSTEM LIVE STREAMING JNS Sp. z o.o. ul. Wróblewskiego 18 93-578 Łódź NIP: 725-189-13-94 tel. +48 42 209 27 01, fax. +48 42 209 27 02 e-mail: biuro@jns.pl Łódź, 2015 r. OFERTA NA SYSTEM LIVE STREAMING JNS Sp. z o.o. z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Comarch EDM System zarządzania elektroniczną dokumentacją medyczną.

Comarch EDM System zarządzania elektroniczną dokumentacją medyczną. Comarch EDM System zarządzania elektroniczną dokumentacją medyczną. Zgodnie z art. 56 ust. 2 ustawy dokumentacja medyczna od 1 sierpnia 2014 musi być prowadzona przez placówki służby zdrowia w formie elektronicznej.

Bardziej szczegółowo

Serwery multimedialne RealNetworks

Serwery multimedialne RealNetworks 1 Serwery multimedialne RealNetworks 2 Co to jest strumieniowanie? Strumieniowanie można określić jako zdolność przesyłania danych bezpośrednio z serwera do lokalnego komputera i rozpoczęcie wykorzystywania

Bardziej szczegółowo

LEKCJA TEMAT: Zasada działania komputera.

LEKCJA TEMAT: Zasada działania komputera. LEKCJA TEMAT: Zasada działania komputera. 1. Ogólna budowa komputera Rys. Ogólna budowa komputera. 2. Komputer składa się z czterech głównych składników: procesor (jednostka centralna, CPU) steruje działaniem

Bardziej szczegółowo

Standard HL7 (cel, protokoły, zastosowanie) Piotr Dybski Jan Flik

Standard HL7 (cel, protokoły, zastosowanie) Piotr Dybski Jan Flik Standard HL7 (cel, protokoły, zastosowanie) Piotr Dybski Jan Flik Plan prezentacji Definicja HL7 HL7 jako standard uniwersalny Wymiana informacji w HL7 Wersje HL7 HL7 - definicja HL7 (ang. Health Level

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE OPISU I PRZEGLĄDU OBRAZÓW REJESTROWANYCH W POSTACI CYFROWEJ I. Wymagania ogólne

Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE OPISU I PRZEGLĄDU OBRAZÓW REJESTROWANYCH W POSTACI CYFROWEJ I. Wymagania ogólne Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 lutego 2011 r. Załącznik nr 1 WYMAGANIA DOTYCZĄCE OPISU I PRZEGLĄDU OBRAZÓW REJESTROWANYCH W POSTACI CYFROWEJ I. Wymagania ogólne 1. W radiologii

Bardziej szczegółowo

DZANIA I MARKETINGU BIAŁYSTOK,

DZANIA I MARKETINGU BIAŁYSTOK, 5 - POCZĄTKI OSIECIOWANIA - nie były łatwe i oczywiste IBM-owskie pojęcie Connectivity martwy model sieci 1977 - ISO dla zdefiniowania standardów w sieciach opracowała siedmiowarstwowy model sieci OSI

Bardziej szczegółowo

Temat: Ułatwienia wynikające z zastosowania Frameworku CakePHP podczas budowania stron internetowych

Temat: Ułatwienia wynikające z zastosowania Frameworku CakePHP podczas budowania stron internetowych PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W ELBLĄGU INSTYTUT INFORMATYKI STOSOWANEJ Sprawozdanie z Seminarium Dyplomowego Temat: Ułatwienia wynikające z zastosowania Frameworku CakePHP podczas budowania stron internetowych

Bardziej szczegółowo

Wykład I. Wprowadzenie do baz danych

Wykład I. Wprowadzenie do baz danych Wykład I Wprowadzenie do baz danych Trochę historii Pierwsze znane użycie terminu baza danych miało miejsce w listopadzie w 1963 roku. W latach sześcdziesątych XX wieku został opracowany przez Charles

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Format WAVE Format MP3 Format ACC i inne Konwersja między formatami

Spis treści. Format WAVE Format MP3 Format ACC i inne Konwersja między formatami Spis treści Format WAVE Format MP3 Format ACC i inne Konwersja między formatami Formaty plików audio różnią się od siebie przede wszystkim zastosowanymi algorytmami kompresji. Kompresja danych polega na

Bardziej szczegółowo

Oprogramowanie. DMS Lite. Podstawowa instrukcja obsługi

Oprogramowanie. DMS Lite. Podstawowa instrukcja obsługi Oprogramowanie DMS Lite Podstawowa instrukcja obsługi 1 Spis treści 1. Informacje wstępne 3 2. Wymagania sprzętowe/systemowe 4 3. Instalacja 5 4. Uruchomienie 6 5. Podstawowa konfiguracja 7 6. Wyświetlanie

Bardziej szczegółowo

Rozdział ten zawiera informacje na temat zarządzania Modułem Modbus TCP oraz jego konfiguracji.

Rozdział ten zawiera informacje na temat zarządzania Modułem Modbus TCP oraz jego konfiguracji. 1 Moduł Modbus TCP Moduł Modbus TCP daje użytkownikowi Systemu Vision możliwość zapisu oraz odczytu rejestrów urządzeń, które obsługują protokół Modbus TCP. Zapewnia on odwzorowanie rejestrów urządzeń

Bardziej szczegółowo

EDYCJA I PRZETWARZANIE GRAFIKI W MEDYCYNIE. Agata Dróżdż, Krzysztof Pudło Fizyka Medyczna IV rok

EDYCJA I PRZETWARZANIE GRAFIKI W MEDYCYNIE. Agata Dróżdż, Krzysztof Pudło Fizyka Medyczna IV rok EDYCJA I PRZETWARZANIE GRAFIKI W MEDYCYNIE Agata Dróżdż, Krzysztof Pudło Fizyka Medyczna IV rok Plan prezentacji 1. DICOM format plików medycznych 2. Proste możliwości edycji 3. Nakładanie obrazów 4. Jak

Bardziej szczegółowo

Formaty plików. graficznych, dźwiękowych, wideo

Formaty plików. graficznych, dźwiękowych, wideo Formaty plików graficznych, dźwiękowych, wideo Spis treści: Wstęp: Co to jest format? Rodzaje formatów graficznych Właściwości formatów graficznych Porównanie formatów między sobą Formaty plików dźwiękowych

Bardziej szczegółowo

Dane, informacja, programy. Kodowanie danych, kompresja stratna i bezstratna

Dane, informacja, programy. Kodowanie danych, kompresja stratna i bezstratna Dane, informacja, programy Kodowanie danych, kompresja stratna i bezstratna DANE Uporządkowane, zorganizowane fakty. Główne grupy danych: tekstowe (znaki alfanumeryczne, znaki specjalne) graficzne (ilustracje,

Bardziej szczegółowo

Programowanie Strukturalne i Obiektowe Słownik podstawowych pojęć 1 z 5 Opracował Jan T. Biernat

Programowanie Strukturalne i Obiektowe Słownik podstawowych pojęć 1 z 5 Opracował Jan T. Biernat Programowanie Strukturalne i Obiektowe Słownik podstawowych pojęć 1 z 5 Program, to lista poleceń zapisana w jednym języku programowania zgodnie z obowiązującymi w nim zasadami. Celem programu jest przetwarzanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania dla modułu Pracownia Diagnostyczna załącznik A.2

Wymagania dla modułu Pracownia Diagnostyczna załącznik A.2 Wymagania dla modułu Pracownia Diagnostyczna załącznik A.2 Wymaganie System posiada wspólny dla wszystkich użytkowników moduł rejestracji pacjentów obsługujący jednocześnie wiele pracowni diagnostycznych

Bardziej szczegółowo

Platforma ArPACS. Razem budujemy jakość w radiologii

Platforma ArPACS. Razem budujemy jakość w radiologii Platforma ArPACS Razem budujemy jakość w radiologii Platforma ArPACS Platforma systemów informatycznych ArPACS dla radiologii została zaprojektowana w sposób umożliwiający stworzenie jednolitego środowiska

Bardziej szczegółowo

Dwa lub więcej komputerów połączonych ze sobą z określonymi zasadami komunikacji (protokołem komunikacyjnym).

Dwa lub więcej komputerów połączonych ze sobą z określonymi zasadami komunikacji (protokołem komunikacyjnym). Sieci komputerowe Dwa lub więcej komputerów połączonych ze sobą z określonymi zasadami komunikacji (protokołem komunikacyjnym). Zadania sieci - wspólne korzystanie z plików i programów - współdzielenie

Bardziej szczegółowo

Architektura komputerów

Architektura komputerów Architektura komputerów Tydzień 10 Pamięć zewnętrzna Dysk magnetyczny Podstawowe urządzenie pamięci zewnętrznej. Dane zapisywane i odczytywane przy użyciu głowicy magnetycznej (cewki). Dane zapisywane

Bardziej szczegółowo

Architektura bezpieczeństwa informacji w ochronie zdrowia. Warszawa, 29 listopada 2011

Architektura bezpieczeństwa informacji w ochronie zdrowia. Warszawa, 29 listopada 2011 Architektura informacji w ochronie zdrowia Warszawa, 29 listopada 2011 Potrzeba Pomiędzy 17 a 19 kwietnia 2011 roku zostały wykradzione dane z 77 milionów kont Sony PlayStation Network. 2 tygodnie 25 milionów

Bardziej szczegółowo

ViLab- program służący do prowadzenia obliczeń charakterystyki energetycznej i sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej

ViLab- program służący do prowadzenia obliczeń charakterystyki energetycznej i sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej ViLab- program służący do prowadzenia obliczeń charakterystyki energetycznej i sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej ViLab jest samodzielnym programem służącym do prowadzenia obliczeń charakterystyki

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy w Kielcach. Szpitalny System Informatyczny

Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy w Kielcach. Szpitalny System Informatyczny Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy w Kielcach Szpitalny System Informatyczny Historia szpitala rozpoczyna się w 1920 r. - 01.01.1922r. przyjęto pierwszego pacjenta. Wojewódzki Specjalistyczny

Bardziej szczegółowo

NOWOCZESNE METODY EMISJI UCYFROWIONEGO SYGNAŁU TELEWIZYJNEGO

NOWOCZESNE METODY EMISJI UCYFROWIONEGO SYGNAŁU TELEWIZYJNEGO dr inż. Bogdan Uljasz Wojskowa Akademia Techniczna, Wydział Elektroniki, Instytut Telekomunikacji ul. Gen. S.Kaliskiego 2, 00-908 Warszawa tel.: 0-22 6837696, fax: 0-22 6839038, e-mail: bogdan.uljasz@wel.wat.edu.pl

Bardziej szczegółowo

HomeNetMedia - aplikacja spersonalizowanego dostępu do treści multimedialnych z sieci domowej

HomeNetMedia - aplikacja spersonalizowanego dostępu do treści multimedialnych z sieci domowej - aplikacja spersonalizowanego dostępu do treści multimedialnych z sieci domowej E. Kuśmierek, B. Lewandowski, C. Mazurek Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe 1 Plan prezentacji Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

System kontroli eksploatacji maszyn i urządzeń

System kontroli eksploatacji maszyn i urządzeń System kontroli eksploatacji maszyn i urządzeń Sprawne zarządzanie parkiem maszynowym w przedsiębiorstwie Vectan jest informatycznym systemem kontroli eksploatacji urządzeń, umożliwiającym stały monitoring

Bardziej szczegółowo

Bazy danych 2. Wykład 1

Bazy danych 2. Wykład 1 Bazy danych 2 Wykład 1 Sprawy organizacyjne Materiały i listy zadań zamieszczane będą na stronie www.math.uni.opole.pl/~ajasi E-mail: standardowy ajasi@math.uni.opole.pl Sprawy organizacyjne Program wykładu

Bardziej szczegółowo

Wydział Informatyki, Elektroniki i Telekomunikacji Katedra Telekomunikacji

Wydział Informatyki, Elektroniki i Telekomunikacji Katedra Telekomunikacji Wydział Informatyki, Elektroniki i Telekomunikacji Katedra Telekomunikacji Bezpieczeństwo sieci teleinformatycznych Laboratorium 5 Temat: Polityki bezpieczeństwa FortiGate. Spis treści 2. Cel ćwiczenia...

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. Programowanie aplikacji internetowych

KARTA PRZEDMIOTU. Programowanie aplikacji internetowych KARTA PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu/modułu: Nazwa angielska: Kierunek studiów: Poziom studiów: Profil studiów Jednostka prowadząca: Programowanie aplikacji internetowych Web application development edukacja

Bardziej szczegółowo

Część II Wyświetlanie obrazów

Część II Wyświetlanie obrazów Tło fragmentu ABA-X Display jest wyposażony w mechanizm automatycznego tworzenia tła fragmentu. Najprościej można to wykonać za pomocą skryptu tlo.sh: Składnia: tlo.sh numer oznacza numer

Bardziej szczegółowo

UNIX: architektura i implementacja mechanizmów bezpieczeństwa. Wojciech A. Koszek dunstan@freebsd.czest.pl Krajowy Fundusz na Rzecz Dzieci

UNIX: architektura i implementacja mechanizmów bezpieczeństwa. Wojciech A. Koszek dunstan@freebsd.czest.pl Krajowy Fundusz na Rzecz Dzieci UNIX: architektura i implementacja mechanizmów bezpieczeństwa Wojciech A. Koszek dunstan@freebsd.czest.pl Krajowy Fundusz na Rzecz Dzieci Plan prezentacji: Wprowadzenie do struktury systemów rodziny UNIX

Bardziej szczegółowo

Zdalne monitorowanie i zarządzanie urządzeniami sieciowymi

Zdalne monitorowanie i zarządzanie urządzeniami sieciowymi Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Wydział Matematyki i Informatyki Wydział Fizyki, Astronomii i Infomatyki Stosowanej Piotr Benetkiewicz Nr albumu: 168455 Praca magisterska na kierunku Informatyka

Bardziej szczegółowo

Zestaw ten opiera się na pakietach co oznacza, że dane podczas wysyłania są dzielone na niewielkie porcje. Wojciech Śleziak

Zestaw ten opiera się na pakietach co oznacza, że dane podczas wysyłania są dzielone na niewielkie porcje. Wojciech Śleziak Protokół TCP/IP Protokół TCP/IP (Transmission Control Protokol/Internet Protokol) to zestaw trzech protokołów: IP (Internet Protokol), TCP (Transmission Control Protokol), UDP (Universal Datagram Protokol).

Bardziej szczegółowo

Numeron. System ienergia

Numeron. System ienergia System ienergia - efektywne zarządzanie mediami SEMINARIUM POPRAWA EFEKTYWNOŚCI WYKORZYSTANIA ENERGII - WZORCOWA ROLA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO DWÓR W TOMASZOWICACH K/KRAKOWA Profil firmy Tworzenie innowacyjnych

Bardziej szczegółowo

System generacji raportów

System generacji raportów Zalety systemu Czym jest ProReports? prostota instalacji, wieloplatformowość (AIX, Linux, Windows, Solaris), obsługa popularnych formatów (PDF, XLS, RTF, HTML,TXT,XML,CSV), obsługa wielu baz danych, raporty

Bardziej szczegółowo

Systemy baz danych w zarządzaniu przedsiębiorstwem. W poszukiwaniu rozwiązania problemu, najbardziej pomocna jest znajomość odpowiedzi

Systemy baz danych w zarządzaniu przedsiębiorstwem. W poszukiwaniu rozwiązania problemu, najbardziej pomocna jest znajomość odpowiedzi Systemy baz danych w zarządzaniu przedsiębiorstwem W poszukiwaniu rozwiązania problemu, najbardziej pomocna jest znajomość odpowiedzi Proces zarządzania danymi Zarządzanie danymi obejmuje czynności: gromadzenie

Bardziej szczegółowo

Informatyka dla szkół ponadgimnazjalnych zakres podstawowy

Informatyka dla szkół ponadgimnazjalnych zakres podstawowy Spis treści Moduł A. Wokół informacji i Internetu Temat A1. Internet jako ocean informacji 1. Piramida rozwoju usług internetowych 2. Organizacja informacji w WWW 3. Wyszukiwanie adresów stron WWW Temat

Bardziej szczegółowo

Kontrola dostępu, System zarządzania

Kontrola dostępu, System zarządzania Kontrola dostępu, System zarządzania Falcon to obszerny system zarządzania i kontroli dostępu. Pozwala na kontrolowanie pracowników, gości, ochrony w małych i średnich firmach. Jedną z głównych zalet systemu

Bardziej szczegółowo

ViewIt 2.0. System Monitoringu i Zarządzania Sygnalizacjami Świetlnymi. Funkcje

ViewIt 2.0. System Monitoringu i Zarządzania Sygnalizacjami Świetlnymi. Funkcje ViewIt 2.0 System Monitoringu i Zarządzania Sygnalizacjami Świetlnymi Funkcje Monitoring urządzeń: > sterowniki sygnalizacji świetlnej, > kamery, > stacje metrologiczne, > inne Zdalne sterowanie funkcjami

Bardziej szczegółowo

P.2.1 WSTĘPNA METODA OPISU I

P.2.1 WSTĘPNA METODA OPISU I 1 S t r o n a P.2.1 WSTĘPNA METODA OPISU I ZNAKOWANIA DOKUMENTACJI MEDYCZNEJ W POSTACI ELEKTRONICZNEJ P.2. REKOMENDACJA OPISU I OZNAKOWANIA DOKUMENTACJI MEDYCZNEJ W POSTACI ELEKTRONICZNEJ 2 S t r o n a

Bardziej szczegółowo

Alicja Marszałek Różne rodzaje baz danych

Alicja Marszałek Różne rodzaje baz danych Alicja Marszałek Różne rodzaje baz danych Rodzaje baz danych Bazy danych można podzielić wg struktur organizacji danych, których używają. Można podzielić je na: Bazy proste Bazy złożone Bazy proste Bazy

Bardziej szczegółowo

Lp. Parametry Wymagane Warunek Opisać 1 Serwer 1.1 Producent oprogramowania Podać 1.2 Kraj pochodzenia Podać 1.3. Wymóg.

Lp. Parametry Wymagane Warunek Opisać 1 Serwer 1.1 Producent oprogramowania Podać 1.2 Kraj pochodzenia Podać 1.3. Wymóg. Lp. Parametry Wymagane Warunek Opisać 1 Serwer 1.1 Producent oprogramowania Podać 1.2 Kraj pochodzenia Podać 1.3 Licencja bezterminowa na jeden serwer fizyczny 2 System operacyjny serwera 2.1 System operacyjny

Bardziej szczegółowo

Projekty telemedyczne w woj. lubuskim. Doc.dr inŝ. Emil Michta Uniwersytet Zielonogórski e.michta@ime.uz.zgora.pl

Projekty telemedyczne w woj. lubuskim. Doc.dr inŝ. Emil Michta Uniwersytet Zielonogórski e.michta@ime.uz.zgora.pl Projekty telemedyczne w woj. lubuskim Doc.dr inŝ. Emil Michta Uniwersytet Zielonogórski e.michta@ime.uz.zgora.pl Plan Wprowadzenie Telemedycyna Projekty telemedyczne w woj. lubuskim Centrum Innowacji Technologie

Bardziej szczegółowo

Zastosowania PKI dla wirtualnych sieci prywatnych

Zastosowania PKI dla wirtualnych sieci prywatnych Zastosowania PKI dla wirtualnych sieci prywatnych Andrzej Chrząszcz NASK Agenda Wstęp Sieci Wirtualne i IPSEC IPSEC i mechanizmy bezpieczeństwa Jak wybrać właściwą strategię? PKI dla VPN Co oferują dostawcy

Bardziej szczegółowo

Grafika rastrowa i wektorowa

Grafika rastrowa i wektorowa Grafika rastrowa i wektorowa Jakie są różnice między grafiką rastrową a wektorową? Podaj przykłady programów do pracy z grafiką rastrową/wektorową? Czym są RGB, CMYK? Gdzie używamy modelu barw RGB/CMYK?

Bardziej szczegółowo

Inteligentna Platforma CCTV IP

Inteligentna Platforma CCTV IP Inteligentna Platforma CCTV IP Oprogramowanie do zarządzania obrazem Digital Video Intelligent Architecture ( DIVA ) to rozwiązanie do zarządzania obrazem dedykowane dla urządzeń IP. Oferuje wbudowaną

Bardziej szczegółowo

Rozwiązania do przechwytywania, nagrywania i dystrybucji sygnałów audio/wideo w sieciach IP Edukacja

Rozwiązania do przechwytywania, nagrywania i dystrybucji sygnałów audio/wideo w sieciach IP Edukacja Rozwiązania do przechwytywania, nagrywania i dystrybucji sygnałów audio/wideo w sieciach IP Edukacja Page 1 Reach Shenzhen REACH Software Technology Co. Ltd, firma HI-TECH założona w 2003. Lider w zakresie

Bardziej szczegółowo

Xway. Inne podejście do lokalizacji GPS obiektów mobilnych i zarządzania flotą

Xway. Inne podejście do lokalizacji GPS obiektów mobilnych i zarządzania flotą Xway Inne podejście do lokalizacji GPS obiektów mobilnych i zarządzania flotą prosty zakup: zainstaluj i korzystaj - brak umów! 3 lata transmisji GPRS na terenie Polski! aktywna ochrona pojazdu najwyższej

Bardziej szczegółowo

Czym jest Java? Rozumiana jako środowisko do uruchamiania programów Platforma software owa

Czym jest Java? Rozumiana jako środowisko do uruchamiania programów Platforma software owa 1 Java Wprowadzenie 2 Czym jest Java? Język programowania prosty zorientowany obiektowo rozproszony interpretowany wydajny Platforma bezpieczny wielowątkowy przenaszalny dynamiczny Rozumiana jako środowisko

Bardziej szczegółowo

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H W O J S K O W A A K A D E M I A T E C H N I C Z N A W Y D Z I A Ł E L E K T R O N I K I Drukować dwustronnie P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H Grupa... Data wykonania

Bardziej szczegółowo

Tom 6 Opis oprogramowania

Tom 6 Opis oprogramowania Część 9 Narzędzie do wyliczania wskaźników statystycznych Diagnostyka Stanu Nawierzchni - DSN Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 31 maja 2012 Historia dokumentu Nazwa dokumentu Nazwa

Bardziej szczegółowo

Cechy systemu X Window: otwartość niezależność od producentów i od sprzętu, dostępny kod źródłowy; architektura klient-serwer;

Cechy systemu X Window: otwartość niezależność od producentów i od sprzętu, dostępny kod źródłowy; architektura klient-serwer; 14.3. Podstawy obsługi X Window 14.3. Podstawy obsługi X Window W przeciwieństwie do systemów Windows system Linux nie jest systemem graficznym. W systemach Windows z rodziny NT powłokę systemową stanowi

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie pamięcią w systemie operacyjnym

Zarządzanie pamięcią w systemie operacyjnym Zarządzanie pamięcią w systemie operacyjnym Cele: przydział zasobów pamięciowych wykonywanym programom, zapewnienie bezpieczeństwa wykonywanych procesów (ochrona pamięci), efektywne wykorzystanie dostępnej

Bardziej szczegółowo

System zarządzający grami programistycznymi Meridius

System zarządzający grami programistycznymi Meridius System zarządzający grami programistycznymi Meridius Instytut Informatyki, Uniwersytet Wrocławski 20 września 2011 Promotor: prof. Krzysztof Loryś Gry komputerowe a programistyczne Gry komputerowe Z punktu

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

NIEZAWODNE ROZWIĄZANIA SYSTEMÓW AUTOMATYKI. asix. Aktualizacja pakietu asix 4 do wersji 5 lub 6. Pomoc techniczna

NIEZAWODNE ROZWIĄZANIA SYSTEMÓW AUTOMATYKI. asix. Aktualizacja pakietu asix 4 do wersji 5 lub 6. Pomoc techniczna NIEZAWODNE ROZWIĄZANIA SYSTEMÓW AUTOMATYKI asix Aktualizacja pakietu asix 4 do wersji 5 lub 6 Pomoc techniczna Dok. Nr PLP0016 Wersja:08-12-2010 ASKOM i asix to zastrzeżony znak firmy ASKOM Sp. z o. o.,

Bardziej szczegółowo