Bazylika. Cysterski kościół opacki z XIV w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Bazylika. Cysterski kościół opacki z XIV w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu"

Transkrypt

1 Bazylika BAD DOBERAN Polski / POLNISCH PRZEWODNIK Cysterski kościół opacki z XIV w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu

2 Na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego północno-wschodnich Niemiec, blisko historycznego miasta hanzeatyckiego Rostok, leży miejscowość Bad Doberan. Z daleka widać sylwetkę konsekrowanego w 1368 r. kościoła dawnego opactwa cysterskiego. Było to pierwsze opactwo cysterskie w Meklemburgii, fundowane w roku 1171 r., a także ważna nekropolia książęcego rodu. Już w średniowieczu zyskało ono ogromne znaczenie polityczne i społeczne. Klasztor stanowił ważny czynnik w procesach kolonizacyjnych, przyczynił do rozwoju kulturalnego i ekonomicznego Meklemburgii i stał się centrum promieniowania wiary chrześcijańskiej na tym terenie. Monumentalna świątynia i jej okazały wystrój obrazuj szczególne znaczenie opactwa w ówczesnym świecie. Los potraktował samą bazylikę nader łaskawie, wojny, grabieże, także ślepy fanatyzm niszczący wizerunki świętych na obrazach i pobożnych rzeźbach omijały szczęśliwie kościół. Pomimo przetaczających się w ciągu stuleci przez te tereny wojen i niepokojów ocalało bez uszczerbku prawie wszystko z pierwotnego pięknego wyposażenia. Zachował się tu najbogatszy i najbardziej kompletny oryginalny wystrój spośród wszystkich kościołów cysterskich w Europie. Z pierwotnego wyposażenia świątyni na szczególną uwagę zasługuje wiele bezcennych dzieł pozostawionych przez dawnych gospodarzy, przede wszystkim: ołtarz główny, zaliczany przez historyków sztuki do najstarszych ołtarzy szafiastych, monumentalny krzyż na łuku tęczowym z ołtarza lektorium oraz rzeźba tumby grobowej, przedstawiająca duńską królową Małgorzatę Samborównę. Reformacja przyniosła kasatę klasztoru w 1552 r., jednakże świątynia pozostała nadal nekropolią książęcej rodziny oraz siedzibą zboru wspólnoty wiernych kościoła ewangelicko-luterańskiego. Fragment z opinii Krajowego Urzędu Ochrony Zabytków: Bazylika w Doberanie, uznawana za najważniejszy średniowieczny zabytek w całej Meklemburgii-Pomorzu Przednim stanowi niezrównany przykład genialnych umiejętności budowniczych, którzy w średniowieczu wznosili ku niebu najdoskonalsze budowle o najwyższym technicznym i artystycznym poziomie. Przepiękny wystrój bazyliki, który możemy podziwiać do dziś, tworzą zabytki o najwyższej artystycznej wartości, świadczące o niezrównanej biegłości i wielkim kunszcie rzemieślników, a takiej ilości nagromadzonego z czasów średniowiecza wyposażenia, służącego liturgii nie znajdziemy w żadnej świątyni w północnych Niemczech. Zachowany prawie w całości wystrój kościoła klasztornego pozwala nam odczytać zamysł tego jedynego w swoim rodzaju cysterskiego programu artystycznego i jest unikalnym zabytkiem architektury i sztuki terenu Morza Bałtyckiego. RYS HISTORYCZNY 1171 Fundacja opactwa cystersów w Althof - Doberan 1179 Zniszczenie klasztoru podczas wojen o dziedziczenie tronu 1186 Ponowna fundacja klasztoru w obecnym miejscu 1232 Konsekracja bazyliki romańskiej 1280 Przypuszczalny początek budowy kościoła gotyckiego 1291 Pożar w opactwie 1296 Zostają wzniesione mury kościoła i pokrycie dachem 1310 Pierwszy wystrój w prezbiterium 1368 Konsekracja kościoła gotyckiego 1478 Okres rozkwitu i pomyślności opactwa 1552 Kasata klasztoru w wyniku reformacji- kościół nie ulega zniszczeniu 1564 Magister Kruse zostaje pierwszym ewangelickim pastorem w Doberan 1637 Grabieże podczas wojny 30-letniej 1638 Prace zabezpieczające dach i wnętrze bazyliki 1648 Początek rozbiórki większości budynków klasztornych 1793 Doberan staje się letnią rezydencją arcyksiążąt 1900 Ukończenie prac konserwatorskich w stylu neogotyckim 1945 Kościół omijają wojenne zniszczenia i grabieże 1984 Ukończenie generalnych prac konserwatorskich - bazylika należy do trzech najważniejszych zabytków w NRD o międzynarodowym znaczeniu 2002 Rozpoczęcie dalszych prac konserwatorskich Nabożeństwa, zwiedzanie, koncerty -rocznie osób odwiedzających Planowane złożenie wniosku o wpisanie kościoła na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO 2

3 Zwiedzanie kościoła Początek przy modelu klasztoru w południowej części kościoła W czasie zwiedzania prosimy przestrzegać zakazów: fotografowania z lampą błyskową, szkodzi to drogocennej polichromii, prosimy nie opierać się o ściany, można uszkodzić bezpowrotnie wapienny tynk oraz własną odzież. 1 MODEL KLASZTORU ( patrz rzut nr 1) przedstawia stan budynku z czasów kasaty klasztoru w 1552 r. z krużgankiem i oraz wiele zabudowań z otoczenia klasztoru, część z nich istnieje do dziś jak np. latarnia zmarłych-ossarium z ok.1250 r. od północnej strony kościoła oraz spichlerz i ruiny budynku gospodarczego (z ok.1290 r.) w południowej części klasztoru. Mury obwodowe klasztoru, 1400 metrów długości, zachowane prawie w całości z czasów średniowiecza. Na ścianach z tyłu modelu zamieszczony jest przetłumaczony tekst dokumentu konsekracji kościoła z 1368 r., płyta nagrobna (XIV w.) Henryka z Weser i jego żony, epitafium Piotr Wise kupca z Lubeki i darczyńcy klasztoru ( 1338 ) i nad nim tablica epitafijna z inskrypcjami po niemiecku i po łacinie. Piotr Wise, fundator trzech ołtarzy, przedstawiony jest podług mody z ok r. 2 OŁTARZ EUCHARYSTYCZNY datowany na okres 1410/20 powstał jako jeden z pierwszych wyobrażeń tego rodzaju, prawdopodobnie fundowany przez Albrechta III Meklemburskiego i jego drugą żonę Agnieszkę. Tablica środkowa (patrz zdjęcie) ukazuje obrazowo i pouczająco przemianę Słowa w Ciało, czyli w Eucharystię. Czterech Ewangelistów wsypuje Słowo Boże do leja. Młyn symbolizuje Chrystusa i stanowi drogę przemiany, dwunastu apostołów napędza młyn a czterech 3

4 Ojców Kościoła trzyma kielich, do kielicha spływa drogocenny pokarm, który ojcowie podają wiernym. Na bocznych skrzydłach ukazane są sceny z życia św. Marcina. 3 NAGROBEK KSIĘCIA JANA ALBRECHTA II Meklemburskiego ( 1920 ) i jego żony Elżbiety księżniczki Saskiej z Weimaru i Eisenach ( 1908 ) został wykonany ok przez radę budowlaną Winter z Brunszwiku. Składa się z cokołu z norweskiego wapienia, labradoru, błękitno-sinej barwy, ponad nagrobkiem cyborium z marmuru z Werony, zdobiony bardzo cenną mozaiką ceramiczną. Jan Albrecht jako prezydent Niemieckiej Spółki Kolonialnej dużo podróżował, stąd inspiracje bizantyjskimi zabytkami z Rawenny i jej okolic. Można tu dostrzec również wpływy architektury stylu wilhelmińsko - niemieckiego. W kaplicy, odmiennie niż w całym kościele, pozostawiono neogotycką polichromię z czasów prac konserwatorskich prowadzonych przez Gotthilfa Ludwika Möckela w latach Wizerunki na ścianach przedstawiają: królową Zofię Duńską i księżniczkę Meklemburską ( 1631), małżonkę króla duńskiego Fryderyka II, a także księcia Karola I Meklemburskiego ( 1610). 4 POSĄG MAGNUSA II KSIĘCIA MEKLEMBURSKIEGO ( 1503) uchodzi za najdoskonalszy przykład epitafium. Książe trzyma w prawej dłoni sztylet głowę okala chusta pośmiertna. Magnus był bardzo energicznym władcą i wprowadził szereg dalekosiężnych reform, gospodarczych i finansowych. Dwa podobne posągi znajdują przed kaplicą Przybysława (10). 5 TUMBA KSIĘCIA ALBRECHTA III MEKLEMBURSKIEGO i KRÓLA SZWEDZKIEGO ( 1412, zdjęcie), oraz jego pierwszej żony Richildy ze Szweryna ( 1377), książę spoczywa w rodzinnym mauzoleum, w oktogonie (6), żona natomiast w Sztokholmie, nagrobek zaliczany do cennych zabytków późnogotyckiej sztuki sepulkralnej. Albrecht został obrany na króla Szwecji przez szlachtę, a po 25 latach królowania, w 1389 r. podczas wojen zostaje pokonany przez duńską królową Małgorzatę I. Ta klęska przyczynia się do osłabienia jego władzy w Meklemburgii. Figuralne przedstawienia lwa i psa symbolizują siłę i wierność. Warto spojrzeć na gotyckie okrycie Richildy, miękko spływające pofałdowanie. Ponadto w kaplicy wizerunki: księcia Ulryka III Güstrow ( 1603) -namalowany przez niderlandzkiego artystę Korneliusza Krommeny, księżnej Anny Pomorzanki ( 1626); do wystroju kaplicy należą również średniowieczne płyty nagrobne rycerza Mateusza z Axekow i jego żony Ghese, Jana i Wernera z Axekow, Mateusza i Clawes z Axekow, barokowe lico stalli oraz predella ołtarzowa, prawdopodobnie z ołtarza Eucharystycznego (2) datowana na 1410 r. 4

5 Ołtarz Tajemnic Radosnych Różańca ( XV w.) pochodzi z któregoś z dawniejszych ołtarzy bocznych, które po kasacie klasztoru, nie będąc używane niszczały bądź uległy całkowitemu zniszczeniu. 6 OKTOGON - kaplica na planie ośmiokąta jest mauzoleum 13 meklemburskich książąt, zbudowana ok r., do jej budowy wtórnie użyto późnoromańskich kolumn i głowic przypuszczalnie z ok r. Usytuowane z tyłu ołtarza stanowiło uprzywilejowane miejsce spoczynku pod ołtarzem. Na uwagę zasługują późnogotyckie rzeźbione zdobienie balustrady. Na ścianach mauzoleum dekoracja malarska, odrestaurowana w 2004 r. przedstawia krόla Albrechta III Szwedzkiego ( 1412) oraz książąt: Henryka III ( 1383), Jana IV ( 1422) oraz Magnusa I Meklemburskiego ( 1384). 7 GROBOWIEC I KRYPTA KSIĘCIA ADOLFA FRYDERYKA I Meklemburskiego ( 1658 r.) i jego żony Anny Marii Fryzyjskiej ( 1634), wykonany w 1634 r. przez rzeźbiarzy Juliusza Döteber z Lipska i Daniela Wernera z Rostoku, styl przejściowy między renesansem a barokiem. Nagrobek wykonany z wapienia, pokrywa z drewna, w której zdobienia masy perłowej. Posągi książęce, autentycznej wielkości, przedstawione wedle mody hiszpańskiej, w charakterystycznym dla tego okresu stylu. Adolf Fryderyk w 1637 r. nakazał odnowić dachy i wystrój kościoła, zniszczone przez grabieże podczas wojny 30-letniej. 8 RZEŹBA Z TUMBY KRÓLOWEJ M A Ł G O R Z A T Y DUŃSKIEJ ( 1282), zdjęcie) wykonana z drewna dębowego w stylu pόźnoromańskim i wczesnogotyckim. Uchodzi za najstarszą rzeźbę M e k l e m b u r g i i - P o m o r z a Przedniego oraz za najstarszą rzeźbę kobiecą z wszystkich klasztorów cysterskich w Europie. Ponieważ króla Krzysztofa I Duńskiego, męża Małgorzaty zamordowano jego własnej ojczyźnie, królowa po powrocie z podróży do Rzymu dożywa swoich dni w klasztorze cysterek św. Krzyża w Rostoku. Pochowano ją jednak w pierwotnym romańskim kościele w Doberanie, głównym miejscu spoczynku możnych poprzedników z jej rodu. Po prawej stronie za nagrobkiem środkowa kwatera z ołtarza Ukrzyżowania przez cnoty (ok r.), przedstawia scenę Ukrzyżowania Chrystusa przez postacie kobiece uosabiające siedem cnót: posłuszeństwo, wytrwałość, miłosierdzie, miłość, pokorę, sprawiedliwość, pokój. To bardzo rzadkie przedstawienie cnόt znajdujemy u Izajasza 4,1, toczą one walkę o ludzkie dusze. Chrystus, uosobienie wszelkich cnót umarł za nas na krzyżu, cnoty pomagają nam zwyciężać grzech, zwycięstwo cnót zapowiada nadchodzące Królestwa Bożego. Na bocznej wewnętrznej stronie retabulum postacie proroków: Izajasza, Eliasza, Jeremiasza oraz Daniela. Na bocznej zewnętrznej sceny: Zwiastowania Maryi Pannie, Narodzin Jezusa oraz Pokłonu Trzech Króli i Ofiarowania Jezusa w świątyni. Ołtarz odnawiano w latach Ołtarz Złotego Anioła z XIV w. tylko częściowo zachowany, posiada predellę z innego bocznego ołtarza Ołtarz Bożego Ciała, kwatera środkowa przedstawia 5

6 Ostatnią Wieczerzę (ok r., zdjęcie). Malarstwo tablicowe tego typu to jedno z najstarszych w Meklemburgii. Przypuszczalnie za czasów klasztornych znajdował się w kaplicy bramnej przy zach. bramie klasztoru, związany był z szerzącym się w Doberanie kultem relikwii Świętej Krwi. Tablica inskrypcyjna pochodzi z 2-giej połowy XIV w. Lewa część brakowała już ok r. Wizerunki książąt: Jan Albrecht I Meklemburski ( 1576) i jego małżonka Anna Zofia Pruska ( 1591). Ponadto w kaplicy znajdujemy ozdobne szczytnice ze średniowiecznych stalli z XIV w. 9 GROBOWIEC hrabiego Samuela von Behr ( 1621) wykonany przez Juliusza Dötebera z Lipska, baldachim z 1626 r. wykonany przez Cheer Evert Pilot. Samuel von Behr był kanclerzem, marszałkiem, ministrem, mistrzem dworskim oraz wychowawcą księcia Adolfa Fryderyka (7). Książę w dowód wdzięczności polecił wykonać ten grobowiec. Obok grobowca, po prawej stronie pozostałości barokowego ołtarza. Po prawej stronie kaplicy poroże jelenia z łabędziem przypominają legendę związaną z powstaniem klasztoru: po zniszczeniu pierwszego klasztoru książę Mikołaj z Rostoku szukał miejsca na nową fundację. Miejsce to miał wskazać pierwszy upolowany jeleń. Książe zabił jelenia w tym miejscu, jednak zakonnikom nie odpowiadał bagienny teren pod budowę przyszłego klasztoru. Nagle wyleciał z gęstwiny łabędź i wydał okrzyk dobr, dobr ( po słowiańsku dobry), mnisi uznali to za znak z nieba i postawili tutaj klasztor. dobr --> Doberan (po słowiańsku = dobre miejsce). 9a DREWNIANY KANDELABR (ok r.) Stał on prawdopodobnie przy książęcych grobowcach, obok średniowieczna drewniana stela. Po przeciwnej stronie umieszczono odrestaurowaną w 2004 r. płytę nagrobną Henryka z Lühe; inskrypcja głosi W Roku Pańskim 1401 w dniu św. Wincentego męczennika zmarł dobry Henryk z Lühe, szczery przyjaciel klasztoru, spoczywa pod tym kamieniem. Pokój jego duszy. Amen. 10 KAPLICA PRZYBYSŁAWA była mauzoleum i kaplicą rodową meklemburskich książąt od roku 1302, nazwana od księcia Przybysława, fundatora klasztoru, zmarłego w 1178 r. w Lineburgu. Jego doczesne szczątki sprowadzono do Doberanu dopiero w 1219 r. 6

7 W kaplicy liczne godne uwagi zabytki: na wschodniej ścianie fragment średniowiecznego witraża, w nim przedstawienie figuralne Matki Bożej z dzieciątkiem Jezus, Boga Ojca i Ewangelisty św. Jana (figuralne, XVI w.) Na pierwszym planie znajduje się pόźnogotycki krzyż (ok.1480 r.) pochodzi z Lubeki, pierwotnie stał w wirydarzu oraz dwie szafy na naczynia liturgiczne (XIV w.). Przed ołtarzem znajduje się nagrobek pierwszego luterańskiego administratora biskupiego, Magnusa III. ( 1550) zaprzyjaźnionego z Filipem Melanchtonsem, oraz nagrobek księżnej Urszuli, matki Magnusa III. Na ścianie pόłnocnej renesansowe epitafium poświęcone Magnusowi III., napisy po łacinie i niemiecku z herbem książęcym, obok z lewej strony trzy pamiątkowe tablice upamiętniające spoczywające osoby z książęcego rodu, pod nimi średniowieczne kamienne epitafia(z XIV w.), wskazujące na miejsce książęcych grobów, epitafia z herbami z postaciami zwierząt. Pod emporą organową portret Wielkiego Księcia Fryderyka Franciszka I Meklemburskiego, założyciela w 1793 r. pierwszego uzdrowiska nadmorskiego w Niemczech, Heiligendamm, pod portretem piękna płyta nagrobna księżnej Anny Meklemburskiej ( 1464), córki Henryka IV i siostry Magnusa II. W sarkofagu z marmuru spoczywa księżniczka Teodora z Reuss ( 1918), małżonka księcia Adolfa Fryderyka Meklemburskiego, w północnej części okno zdobione herbami z 1852 r., (zdjęte w 1976 r., odrestaurowane i ponownie zamontowane w 2005 r.) W posadzce omyłkowo w XIX w. położono ponad grobowcem księcia Henryka I Pielgrzyma Meklemburskiego ( 1302) epitafium księcia Przybysława ( 1179 ) Na podłuczach przęseł, w kierunku prospektu organowego zachowana bezcenne cienne malowidła ścienne z XV w. ścienne z wicią winorośli i wizerunkiem Vir Dolorum Mąż Boleściwy czyli Chrystusa Bolejącego. Na filarze w obejściu prezbiterium epitafia książąt Baltazara ( 1507) i Eryka ( 1508 ), pochodzą z przełomu gotyku i renesansu i przedstawiają epitafium w swej szczytowej formie. Barwna polichromia na centralnym filarze w transepcie (zdjęcie), (analogiczny filar znajduje się w południowej nawie poprzecznej), powstała już w XIV w., wzorce czerpano z Orientu. Filar centralny, łuki rozporowe nawy krzyżowej, belki przęseł pod sklepieniem oraz przypory stabilizowały konstrukcję kościoła zbudowanego na bagiennym terenie. 11 KAPLICA BÜLOWA nazwa od rodziny Bülowów, z której wywodzili się w XIV w. przez prawie 75 lat biskupi ze Schwerina. Barwna dekoracja ścienna w kaplicy wykonana w 1873 roku, gdyż średniowieczne freski uległy w większości zniszczeniu. Postacie m. in. biskupów oraz członków rodziny a na ścianie wschodniej - scena z Ukrzyżowania Chrystusa ze św. Janem i Maryją oraz postaci dwóch świętych, św. Tomasza Kantuaryjskiego i rycerza św. Olafa. 7

8 Przed kaplicą płyta nagrobna mistrza Hermana Kruse ( 1599). Był to pierwszy duchowny protestancki w Doberanie, pełniący od 1564 r. swe obowiązki. Przedstawienie protestanckiego pastora Kruse ze świeckim kielichem było programowe. Stanowiło wyznanie nowej wiary protestanckiej. Takie wyobrażenie kielicha to rodzaj pomnika wiary protestanckiej, będącej wyrazem prawowierności. Okrągła forma czaszy kielicha była poręczniejsza przy rozdzielaniu wiernym. Nad kaplicą Bülowów umieszczono w 1980 roku organy wykonane przez firmę Schuke z Poczdamu. W 1600 r. kościół otrzymuje pierwsze organy, następne zbudowała firma Friese ze Schwerina. Dzisiejsze mają ok piszczałek, 44 rejestry oraz trzy klawiatury. Rozbrzmiewają podczas nabożeństw, medytacji i koncertów. Od maja do września w każdy piątek o godz odbywają się w bazylice koncerty. Obecna empora organowa była przypuszczalnie w średniowieczu emporą książęcą możnych meklemburskich. 12 W oknach wmontowano w latach cenne pozostałości średniowiecznych witraży (1300 r.). Klasztor posiadał już w XIII w. własne dwie huty szkła. Bezbarwne podgrzewane szkło z barwiono pigmentami z metalu i elaza, miedzi, następnie poszczególne kawałki łączono ramkami ołowianymi (zw. dwutówkami) w rozmaite kompozycje ornamentalne lub figuralne i osadzano między żelaznymi sztabami, dzielącymi je na kwatery. Już w XIV w. w całym kościele były barwne witraże, niezgodne z zasadami zakonu. Przedstawienia figuralne u góry ukazują nam św. Jana Chrzciciela, Maryję z małym Jezusem w Betlejem, św. Jana Ewangelistę oraz na dole księżnę Anastazję Meklemburską ( 1317), fundatorkę witraża (na zdjęciu). Poniżej znajdują się kamienne epitafia poświęcone pamięci ofiar wojen. Dwie płyty umieszczono w 1985 r, 40 lat po zakończeniu II wojny światowej przez tutejszą gminę protestancką. Na nich nazwy miejsc mordów i kaźni- stanowią ostrzeżenie i wezwanie do pokoju i sprawiedliwości. 12a Kilka kroków stąd nawa boczna, w niej umieszczono w latach według nowej koncepcji ŚREDNIOWIECZNE EPITAFIA OPACKIE. Płyty te znajdowały się pierwotnie na krużgankach, później w okresie po reformacji w posadzce kościoła i dopiero w XIX w. zostały umieszczone przez radcę budowlanego Möckela w ścianie nawy bocznej. Po konserwacji, usunięciu warstwy soli znalazły swe miejsce w pewnej odległości od ściany zapewniającą cyrkulację powietrza. Po prawej umieszczono dwa epitafia opatów nieznanych z imienia oraz opatów: Marcina I ( 1339), Jakuba( 1361), Marcina II ( 1391), Jana ( 1420), oraz proboszcza Hermana Giwertze z Neuburga ( 1449); po lewej opatów: Gottschalka ( 1391), Hermana Bockhold ( 1423), Bernarda ( 1441), Jana Wilkens ( 1489), Franciszka Meyne ( 1499) i Henryka Mützel ( 1504 r.). 8

9 Nad epitafiami wizerunki książęce: księżnej Anny Brandenburskiej ( 1567) - małżonki Albrechta VII., oraz książąt meklemburskich: księcia Albrechta VII ( 1547), Jana VI ( 1474), Albrechta VI ( 1483), Jana V ( 1422), Henryka IV Grubego ( 1477), Albrechta II Wielkiego ( 1379), Przybysława, księcia Obotryckiego fundatora klasztoru w Doberanie i pierwszego chrześcijańskiego władcy tych ziem ( 1178) oraz Niklota I, księcia Obodrzyców ( 1160). 13 GRANITOWY SARKOFAG Wielkiego Księcia Fryderyka Franciszka I Meklemburskiego ( 1837) umieszczono w 1843 r., po 16 latach prac przed ołtarzem głównym, w 1976 r. przeniesiony na obecne miejsce do zachodniej części kościoła. Fryderyk Franciszka I to pierwszy Arcyksiążę na tych ziemiach. W 1793 r. założył pierwsze uzdrowisko nadmorskie Heiligendamm, Doberan uczynił letnią rezydencją książąt meklemburskich, tym samym przyczyniając się do wzrostu prestiżu tej niewiele nieznaczącej od kasaty klasztoru miejscowości. 14 OKNO ZACHODNIE z XIX w. to największe okno kościoła, odrestaurowane w 1996 r. Stalle książęce (XIX w.) posiadają pozostałości średniowiecznych stalli. Przeznaczone dla książęcej rodziny stalle znajdowały się między południowymi stallami zakonników a stallami dla konwersów, ukośnie do ambony (18). 15 Nad wejściem zachodnim znajduje się TARCZA ZEGARA ASTRONOMICZNEGO, zniszczonego w czasie wojny 30- letniej (zdjęcie). Wykonany ok roku przez Mikołaja Lilienfelda, zgodnie z geocentrycznym poglądem na świat, posiadał zapewne kalendarz. Zegar znajdował się wcześniej na ścianie zachodniej południowej nawy poprzecznej, przy schodach do dormitorium (24). W czterech narożach postacie sławnych filozofów i astronomów ze świata antyku i średniowiecza. 16 ZACHODNIA CZEŚĆ KOŚCIOŁA aż do lektorium i do ołtarza św. Krzyża, ta część w klasztorach średniowiecznych przeznaczona była dla konwersów i dla gości klasztoru. Tutaj modlili się i uczestniczyli w liturgii. W całości zachowane stalle konwersów pochodzą z wyposażenia pierwotnego kościoła datowane na rok Na tak wczesne pochodzenie wskazują pełne łuki ścianek działowych, formy wspornikowe misericordie (podparcia) oraz małe romańskie półkolumienki. Baldachimy z bogatą dekorację rzeźbiarską, wzorowane na stallach zakonnych ze wschodniej części świątyni, uzupełniono później. Warto zatrzymać przy stallach aby zachwycić się kunsztowną dekorację rzeźbiarską lica zwieńczenia stalli. Ta z wyobrażeniem orła (blisko nr 15), z liśćmi dębu i drzewa figowego przedstawia scenę kuszenia konwersa. Napis głosi Bracie, co tu robisz, chodź ze mną! Niezłomny brat na to odpowiada: Do mnie nie ma przystępu żadne zło, idź precz obmierzła bestio! 9

10 Lico stalli z pelikanem przedstawia pelikana jako symbol ofiary Chrystusa, Na zwieńczeniu z lwem przedstawienie lwa jako symbolu Zmartwychwstania Pańskiego. Na licu z wilkiem (zdjęcie) znajduje się przedstawienia wilka i smoka, z ich paszczy wyrastają wici winorośli i chmielu. W ten sposób również złe zwierzęta wprzęga się na służbę Dobru. Romańska chrzcielnica z czaszą w formie kielicha z XIII w, wykonana z wapienia gotlandzkiego, pochodzi z kościoła Najświętszej Marii Panny z Wismaru. Kościół częściowo zniszczony w podczas II - wojny światowej, nawę kościoła, w której stała chrzcielnica wysadzono w czasach NRD. Dwustronny ołtarz św. Krzyża (zdjęcie) i dawniejsze lektorium to elementy architektoniczne oddzielające od wschodu chór zakonny i prezbiterium, a od zachodu chór konwersów. Ołtarz powstał przypuszczalnie pod kierunkiem warsztatu z Czech lub z południowych Niemiec, przy współpracy północnoniemieckiego mistrza Bertrama z Minden. Datowany na lata Przedstawia najbardziej monumentalne epokowe dzieło tego rodzaju w Europie. Był z pewnością prawie ukończony na uroczystość konsekracji kościoła w 1368 r. Najważniejszym wyróżnikiem w stosunku do wcześniejszych dzieł to umiejętność obserwacji natury i ich zastosowanie w sztuce. To mistrzowskie dzieło stanowi punkt zwrotny w sztuce północnych Niemiec. Wyróżnić należy następujące części ołtarza: od strony Chrystusa ku zachodowi: predella, retabulum (nastawa) krzyż tryumfalny, po stronie Matki Bożej ku wschodowi relikwiarz, retabulum, oraz w formie krzyża Arbor Bona, drzewo mające odniesienie do symboliki Maryjnej. Przedstawienie krzyża jako Drzewo Życia - wedle słów Chrystusa: Ja jestem krzewem winnym, a wy latoroślami ( św. Jan 15,5). Przedstawienie Chrystusa jako życiodajnego i tryumfującego nad szatanem drzewa należy do najważniejszych symboli chrześcijańskich. Śmiercionośny krzyż to już nie narzędzie męki lecz dzięki Zmartwychwstaniu symbol Życia Wiecznego. W sztuce cysterskiej spotykamy się typologiczną interpretacją zbawienia, gdzie wydarzenia i osoby ze Starego Testamentu i osoby i wypowiedzi z Nowego Testamentu tworzą przez symetrię całość znaczeniową. Postacie i wydarzenia Starego Testamentu (typy) mają swe odpowiedniki (antytypy) w wydarzeniach i osobach z Nowego Testamentu. Sentencja po łacinie między krzyżem a ołtarzem Effigiem Christi qui transis pronus adora sed non effigiem sed quem designat adora wyraża treść: Módl 10

11 się nabożnie do wizerunku Chrystusa obok którego przechodzisz, módl się nie do wizerunku, lecz do Tego, Kogo on przedstawia. Wić winorośli oplatającą krzyż odnowiono w 1982 r. według średniowiecznej metody powlekania farbą ceramiczną - lustrem. Wyrzeźbione w drewnie dębowym liście zagruntowano kredą, następnie powleczono cienką warstwą metalu i grynszpanem szlachetnym uzyskując patynę. Powlekanie lustrem to w złotnictwie trudniejsza i kosztowniejsza zastępująca emalię technika, droższa od pozłacania analogicznej powierzchni. Nie zadowalający jest jednak, uzyskany poprzez utlenianie, odcień patyny na odnawianej powierzchni. Kontrast podkreśla tępe złocenie obrazów ołtarzowych z XIX w. Znajdujące się poniżej pozostałości średniowiecznego złoceń lśnią złotym blaskiem. Zielony kolor lustra był pierwotnie bardziej stonowane, a złocenia jaśniejsze i bardziej błyszczące. Przedstawienia z obrazu ołtarza od strony Chrystusa, od lewej kolejno: Chrystus na Gόrze Oliwnej (Mt 26,36-46), Eliasz na Górze Karmel (2 Krl. 1), Chrystus przed Piłatem (Mt 27, 24-26), Biczowanie Chrystusa (Mt 27, 26-30), Historia Hioba (Hi, 2, 1-10), Jezus niesie krzyż (Mt 27, 31-32), Grzech pierwo- 11

12 rodny (Rdz 3,1-5); następnie w kolejności od dołu ku górze: Abraham składa ofiarę z Izaaka (Rdz 22,9-14), walka Jakuba i drabina Jakubowa (Rdz 32, 23-33; 28,11-22), Samson u bram Gazy (Sdz 16, 1-3), Abel i Melchizedek (Rdz 4,4 ; 14, ), Chrystus na krzyżu (obraz centralny), Mojżesz czyni cud z wodą na pustyni (2.Wj 17, 1-7), Eliasz i wdowa z Sarepty (1 Krl 17, 10-24), opieczętowanie sług (Ap 7), z lewej: spiżowy wąż, po prawej: Dawid zabija Goliata (1. Sm 17, 4 (38-51) 58). Na ramionach krzyża znajdują się głowy proroków ujęte w półokrągłe obramienia. Przedstawienia z ołtarza św. Krzyża od strony Maryjnej (zdjęcie), na retabulum od lewej: Zwiastowanie Najświętszej Maryi Pannie (Łk 1, 26-38), Anioł zjawia się przed Gedeonem (Sdz 6, 36-40), Narodzenie Jezusa (Łk 2,6-16), Powołanie Mojżesza przy gorejącym krzaku ciernistym (Wj 3,1-8), Ofiarowanie Jezusa w świątyni (Łk 2, 22-35), Ofiarowanie Samuela (1. Samuel 1,24-28), Ucieczka do Egiptu (Mt ); następnie sceny na krzyżu patrząc od dołu ku górze: Cuda z wodą Mojżesza i Aarona (Wj 20,1-13), św. Mateusz Ewangelista (Anioł), Posłaniec z winogronem (Lb 13, 17-33), Judyta i Holofernes (Jdt 13), Maryja z Dzieciątkiem Jezu (centralny obraz), Estera przed królem Aswerusem (Est 5, 1-89), św. Jan Ewangelista (Orzeł), Ukoronowanie Maryi (bez biblijnego tła), na lewo: zakwitająca laska Aarona (Lb 17, 16-28), św. Marek Ewangelista (Lew), na prawo: św. Łukasz Ewangelista ( Wół), Zamknięte bramy (Ez 44, 1-3). 12

13 17 W tym miejscu, w górnym oknie umieszczono w XIX w. pozostałości cennych ŚREDNIOWIECZNYCH WITRAŻY (datowane na 1300 r.), m.in. też figuralne przedstawienie Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty. Pod oknem znajdowała do lat 70-tych ubiegłego stulecia kaplica rodziny Oertzenów. Zachowało się jednak tylko okno z XIX wieku, z lewej strony średniowieczne epitafium przedstawiciela szlacheckiego rodu, po prawej dalsze epitafia: Zygfryda ( 1441) i Hermana Oertzena ( 1386) z inskrypcją: W roku Pańskim 1441 przy 11 dniu kalendarzowym czerwca w Ziemi Świetej zmarł Zygfryd Oertzen, pochowany u franciszkanów na Gόrze Syjon. W roku Pańskim 1386 zmarł giermek Herman Oertzen. 17a Kilka kroków dalej w prawo, w południowej nawie bocznej znajdują się na ścianie RENESANSOWE DREWNIANE EPITAFIA (XVI w., odnowione w 2005 r.), w większości łacińskie inskrypcje o sławnych czynach meklemburskich władców. Pierwotnie rozproszone po całym kościele, w XIX w. umieszczono je w porządku chronologicznym w tym miejscu. 17b Cofając się kilka kroków do tyłu w południowej nawie bocznej ujrzymy EMPORĘ ŚPIEWACZĄ z XIX wieku. Pod nią znajdowało się z czasów klasztoru przejście z krużganka do świątyni. 18 AMBONA z nawy głównej nader pomyślnie wkomponowana w 1868 roku przez Tobiasza Weisa z Monachium do średniowiecznych stalli zakonnych. Na ambonie przedstawienia czterech Ewangelistów, Mojżesza głoszącego kazanie na Górze, oraz scena rozesłania w świat uczniów przez Jezusa. Liczące prawie 700 lat stalle zakonne zachowały się w bardzo dobrym stanie. Służyły one zakonnikom podczas modlitw siedem razy w ciągu dnia, wykonane w latach Pierwotnie znajdowały się kilka metrόw dalej na wschόd w kierunku ołtarza głównego. Ustawienie wzdłużne pomagało zakonnikom w gregoriańskich naprzemiennych śpiewach liturgii godzin. Baldachim (zwieńczenia) stalli z misternie rzeźbionymi różami /rozetami/ to skomplikowane elementy wykończeniowe w tzw. miękkim stylu z lat 1380/ Ażurowa dekoracja przeźroczy stylistycznie nawiązuje do ołtarza św. Krzyża (ok r.), jest starsza od tej w oktogonie (ok r.). Spójrzmy na kunsztowną dekorację rzeźbiarską lica stalli: przedstawienie na licu pelikana z winoroślem i bluszczem oraz lico z rybą-orłem. Na wysokości pulpitu do lektora (19) przedstawienia na licu lili i zakonników (ok. 1310). Dekoracje ostatnie to u góry scena Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny a u dołu św. Benedykt, założyciel zakonu benedyktynów i autor Reguły Zakonnej, zgodnie z którą żyli także cystersi, oraz św. Bernard z Clairvaux, ojca duchowego zakonu cystersów. 19 PULPIT Z ORŁEM w prezbiterium (zdjęcie) wykonana w XIX w. przez kowala z Doberanu o nazwisku Steusloff. Wykonana z miedzi, wzorowana na ambonie z katedry w Hildesheim. Orzeł symbolizuje Chrystusa i wiarę, która zwyciężą zło. Odnowiona w 2002 r. 13

14 Za nią znajdują się grobowce księcia Henryka II Lwa Meklemburskiego ( 1329 r.) oraz Nicolaide z Werle (XIV w.). Grobowce ze średniowiecznymi mozaikowymi zdobieniami, zabezpieczone przez współczesne metalowe kraty. Powyżej wiszące dawniejsze tabernakulum (zdj.), zwane obecnie świecznikiem Naświętszej Maryi Panny z ok r w późnoromańskim-wczesnogotyckim stylu. Od ok r figura Matki Bożej to pierwotne tabernakulum, centralnie umieszczone w ołtarzu głównym. Ok r. zawieszono figurę Matki Bożej tworząc ozdobione świecami wiszące tabernakulum/ stąd nazwa świecznik Naświętszej Maryi Panny. Rzeźba nawiązuje do apokaliptycznego(z końca czasów) wizerunku Maryi z koroną z gwiazd, słońcem i księżycem, z Apokalipsy św. Jana 12,1: Niewiasta obleczona w słońce i księżyc pod jej stopami a na jej głowie wieniec z gwiazd dwunastu. Na baldachimie napis AVE MARIA (Zdrowaś Maryjo) jako wyraz nieustannej modlitwy cystersów do ich głównej patronki. 20 STALLE DLA DIAKONÓW z pocz. XIV w, baldachim to rekonstrukcja dziewiętnastowieczna. Potrójne miejsca podczas mszy św. rezerwowano dla kapłana, diakona i subdiakona. Obok z lewej strony znajduje się SZAFA NA NACZYNIA LITURGICZNE z ok r. Należy do pierwotnego gotyckiego wystroju bazyliki i jak większość średniowiecznego wyposażenia wykonana z drewna dębowego. Służyła do przygotowania naczyń do liturgii sprawowanej przy głównym ołtarzu. 21 OŁTARZ GŁÓWNY (zdjęcie) to tryptyk wykonany przez nieznanych mistrzów około roku Należy do najstarszych ołtarzy szafiastych nie tylko w Niemczech, lecz także w całej historii sztuki. Kwatery górne i środkowe pochodzą z XIV w. Cykl przedstawień z Nowego Testamentu w górnym rzędzie są w związku typologicznym ze cyklem starotestamentowym w środkowym rzędzie. Do Nowego Testamentu należy odnieść cykl związany Matką Bożą, na lewym skrzydle Tajemnice Różańca Radosne, a na prawym Tajemnice bolesne. W retabulum, znajdowała się, będąca również tabernakulum, centralnie umieszczona figura Najświętszej Maryi Panny. Około 1400 r. zawieszono figurę Matki Bożej tworząc wiszące tabernakulum/nazywane obecnie świecznikiem/. Wówczas zastąpiono przypuszczalnie drewnianą rzeźbę posrebrzaną figurą Matki Bożej, oraz dodano do środkowej części wyobrażenia świętych. W środkowej części retabulum przechowywano relikwie i monstrancje, utracone w większości podczas wojny 30- letniej. Około roku 1350 dodano dolny rząd apostołów oraz patronów opactwa, św. Sebastiana i papieża św. Fabiana. 14

15 W ołtarzu przedstawienia: lewe skrzydło górny rząd: św. Jan Chrzciciel, Zwiastowanie Najświętszej Marii Pannie, Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie Jezusa w świątyni; prawe skrzydło: Biczowanie Jezusa, Niesienie Krzyża, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie; lewe skrzydło środkowy rząd: Ewa, Sara, Brama Zamknięta, Gorejący krzew ciernisty, Ofiarowanie Samuela; prawe skrzydło: Cuda z wodą, Cierpienia Hioba, Abraham ofiaruje Izaaka, Spiżowy wąż, Samson u bram Gazy; dolny rząd lewe skrzydło: Św. Fabian, apostołowie: św. Bartłomiej, św. Tomasz, św. Szymon, św. Marek, św. Andrzej, św. Piotr; prawe skrzydło apostołowie: św. Paweł, św. Jakub Starszy, św. Jan Ewangelista, św. Filip, Judasz Iskariota, św. Mateusz, oraz św. Sebastian. 22 WIEŻA TABERNAKULUM wykonana w latach w formie bardzo smukłej gotyckiej monstrancji. Artysta to zapewne ten sam mistrz, który wyrzeźbił dolne partie w głównym ołtarzu. Wolnostojąca rzeźbiona w drewnie dębowym i wysoka na 11,60 m. wieżyczka to najstarsze w Niemczech wolnostojące tabernakulum. Na poziomie figury Matki Bożej (zdjęcie) znajduje się schowek, w nim przechowywano aż do kasaty klasztoru w 1552 r konsekrowane hostie. Poziom wyżej służył do wystawiania monstrancji z Najświętszym Sakramentem. Przedstawienia w tabernakulum związane z Ostatnią Wieczerzą i sakramentem Eucharystii. Zgodnie z ruchem wskazówek zegara wizerunki: na dole król Dawid z harfą, Abel z barankiem ofiarnym, Mojżesz z manną, św. Bernard, prorokini Debora, królewski kapłan Melchizedek; nad nimi: Matka Boża, św. Jan Chrzciciel, św. Piotr św. Jakub, św. Paweł, św. Jan Ewangelista. 15

16 SZAFA NA KIELICHY z ok.1310 r. z lewej strony tabernakulum to nadzwyczaj rzadko spotykany element wyposażenia. Przechowywano w niej dwadzieścia naczyń liturgicznych (kielichy, pateny, ampułki, łyżeczki) prawdopodobnie służyła dwόm ołtarzom głównym i 18 bocznym. Ceglane ślady na bocznych ścianach wskazują na jej pierwotnie usytuowanie w nieistniejącej ścianie lektorium. Spójrzmy na piękną dekorację figuralną zewnętrznych drzwi, z której niewiele ocalało: Matka Boża, Chrystus, św. Paweł i Ezechiel, zauważmy oryginalną polichromię na wewnętrznej stronie (nigdy nie była odnawiana, tylko oczyszczana). Są na nich Abel ( zdjęciu) z barankiem, Melchizedek z kielichem symbolizującym Najświętszą Ofiarę Chrystusa. Na zwieńczeniu przedstawienie Chrystusa błogosławiącego z księgą. 23 Po prawej stronie przy wejściu do świątyni wiszą wizerunki książęce: Krystiana Ludwika Meklemburskiego ( 1692), Adolfa Fryderyka I Meklemburskiego ( 1658) i jego żony Anny Marii z Fryzji Wschodniej ( 1634). W południowo-zachodnim narożniku kolumna z wapienia z XIII w, pochodzi przypuszczalnie z nie istniejących budynków klasztornych. Na ścianie obok książęce epitafium zbiorowe, składające się z czterech oddzielnych płyt marmurowych. Renesansową opraw wykonano w 1583 r. na polecenie księcia Ulryka i jego małżonki Elżbiety, księżnej Meklemburskiej, księżniczki duńskiej. Epitafium (odnowione w 2006 r.) upamiętnia wszystkich z książęcego rodu, pochowanych w świątyni i zarówno formą i jak treścią przewyższa wszystkie pozostałe. Nad epitafium odkryta w 2005 r. płycina okienna, pochodząca zapewne z XIV w. 24 Po lewej stronie wejścia głόwnego znajdują się płyta nagrobna JANA MOLTKE ( 1388) i jego małżonki MAŁGORZATY ( 1391), obok po lewej płyta nagrobna rycerza Henryka Moltke oraz Katarzyny Moltke. 16

17 BUDOWA I ARCHITEKTURA W SKRÓCIE trόjnawowa bazylika, przekryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym dziewięcioprzęsłowe prezbiterium, zamknięte półkoliście pięcioma bokami ośmiokąta prezbiterium z obejściem, do ambitu przylega wieniec kaplic/pięć/ trzyczęściowy podział pionowy ścian: strefa arkad, pozorna strefa triforium/ malowana/, strefa okien długość 79m, szerokość 39m, wysokość środkowej nawy 26,5m, wysokość wieży 72m rekonstrukcja średniowiecznej kolorystyki wnętrza po odkryciach w latach zewnętrzna forma architektoniczna skromna, zgodnie z regułą cysterska oryginalny fryz okalający z kształtek ceramicznych z motywem trójliścia szczyt zachodni i szczyt nawy poprzecznej zdobią płyciny z rozetą fundamenty głębokości 5 m, wypełnione kamiennym gruzem zalewanym rozgrzanym do 160º С wapnem ( tzw. rzymski beton) 17

18 INFORMACJE PRAKTYCZNE Zwiedzanie codziennie w miesiącach: maj - wrzesień pon sob 9.oo 18.oo niedziele i święta 11.oo 18.oo marzec - kwiecień pon sob 10.oo 17.oo niedziele i święta 11.oo 17.oo październik - luty pon sob 10.oo 16.oo niedziele i święta 11.oo 16.oo Opłata za zwiedzanie kościoła przeznaczona jest na koszty utrzymania. W miesiącach od kwietnia do września największe nasilenie ruchu ma miejsce w godz Prosimy wykorzystać również spokojniejsze pory dnia. W Wielki Piątek i Wigilię Bożego Narodzenia kościół czynny tylko podczas nabożeństw. Zwiedzanie z przewodnikiem codziennie w jęz. niemieckim, w jęz. angielskim po uprzednim zgłoszeniu Nabożeństwa ewangelickie w niedziele i święta o godz Koncerty w świątyni od maja do września piątki w o godz Informacje dodatkowe na stronie Po koncertach piątkowych bezpłatne autobusy w kierunku Heiligendamm, Külungsborn, Rerik, Nienhagen i do Warnemünde. Rezerwacja biletów na koncerty i na przejazdy - tel. 0049/ , fax 0049/ lub pod adresem Polecamy przejażdżkę do Bad Doberan np. kolejką Molli o godz z Kühlungsborn-West, o godz odjazd z Heiligendamm. Prace budowlane i konserwatorskie Pierwotny kościół opacki jest od wielu wieków znakiem wiary i nadziei, miejscem spotkań a także symbolem rozwoju ludzkości. Zabytkowa świątynia, jej wnętrze i wyposażenie to wspólnym dzieło wielu pokoleń. Ten międzynarodowy i narodowy zabytek, pomimo ustawicznych wysiłków, nosi w na sobie ślady upływającego czasu. Wielu zniszczeń nie widać na pierwszy rzut oka. Zadanie utrzymania bazyliki przerasta możliwości zboru ewangelicko-luterańskiego w Bad Doberan. Na następne lata planowane są dalsze niezbędne prace konserwatorskie wyposażenia kościoła. Na renowacje potrzeba rocznie ok euro, dotacje ze środków publicznych i różnych fundacji przyznawane są tylko przy wystarczających środkach własnych. Dziękujemy za wszelką pomoc! Można nas wesprzeć poprzez: 1. Wrzucenie datków do jednej z puszek w kościele. 2. Przelewem na konto: Ev.-luth. Kirchgemeinde, Acredobank Nürnberg, BLZ: (nr banku) , nr konta: Kontakt i informacja pod adresem: Münsterverwaltung, kustosz Martin Heider, Klosterstraße 2, Bad Doberan, tel Każda pomoc finansowa jest ważna. Bardzo dziękujemy! 18

19 POŁOŻENIE I DOJAZD na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego pόłnocnych Niemiec (kraj związkowy Meklemburgia- Pomorze Przednie) położenie na obszarze dużego klasztornego założenia parkowego, blisko centrum dojazd autostradą A 20 (Lubecka- Rostock- Szczecin) - oznakowany zjazd w kier. Bad Doberan drogą krajową B 105 Rostock (15 km) - Wismar (40 km) drogą nadmorską do uzdrowisk nadmorskich Warnemünde i Kühlungsborn w odległości 6 km do najstarszego niemieckiego uzdrowiska Heiligendamm linią kolejową Rostock Wismar ( co godzinę ) polecamy wycieczkę kolejką wąskotorową Molli na trasie z Kühlungsborn lub z Heiligendamm do Bad Doberan i z powrotem MAPA OKOLICY Nota wydawnicza BAZYLIKA W BAD DOBERAN - PRZEWODNIK. Wydanie I, 2006 r. Wydawca: Zbór Ewangelicko - Luterański/Bazylika w Doberan Klosterstraße 2, Niemcy Bad Doberan Tel (0) Fax:0049 (0) Internet: Tekst/projekt okładki: Martin Heider, kustosz kościoła Druk: Altstadt- Druck GmbH Rostock Zdjęcia: Martin Poley (Wismar), Martin Heider (Bad Doberan) Opracowania: W. Erdmann: Opactwo cystersόw w Doberan, Königstein/Taunus Wilhelm Kühne: Kościół w Bad Doberan, wyd. 2, Rostock F. Schlie: Sztuka i zabytki historyczne Wielkiego Księstwa Meklemburskiego i Schwerina, t. 3, Schwerin Przedruk i kopiowanie za zezwoleniem autora Tłumaczenie: Bernadeta Sturzbecher (Poznań) Współpraca: Andrzej Ciagło, Frederik Jabs, 19

20

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Polnisch Polski. Przewodnik. Bazylika. Bad Doberan. Cysterski kościół opacki z XIII w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu

Polnisch Polski. Przewodnik. Bazylika. Bad Doberan. Cysterski kościół opacki z XIII w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu Polnisch Polski Przewodnik Bazylika Bad Doberan Cysterski kościół opacki z XIII w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu Na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego północno-wschodnich

Bardziej szczegółowo

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej IKONOSTAS Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) ściana z ikonami, która w cerkwi oddziela miejsce

Bardziej szczegółowo

Czytanie ze zrozumieniem - test dla kl VI

Czytanie ze zrozumieniem - test dla kl VI Literka.pl Czytanie ze zrozumieniem - test dla kl VI Data dodania: 2005-12-20 09:00:00 Sprawdzian tej zawiera test czytania ze zrozumieniem dla klas VI szkoły podstawowej. Jego poziom trudności jest średni.

Bardziej szczegółowo

JAKIE SĄ NAJSTARSZE KOŚCIOŁY W BIELSKU BIAŁEJ?

JAKIE SĄ NAJSTARSZE KOŚCIOŁY W BIELSKU BIAŁEJ? JAKIE SĄ NAJSTARSZE KOŚCIOŁY W BIELSKU BIAŁEJ? MENU: 1.Bielsko-Biała 2. Kościół św. Stanisława 3. Katedra św. Mikołaja 4. Kościół Trójcy Przenajświętszej 5. Kościół św. Barbary Bielsko-Biała miasto na

Bardziej szczegółowo

SOŁECTWO KRZYWORZEKA I i KRZYWORZEKA II

SOŁECTWO KRZYWORZEKA I i KRZYWORZEKA II SOŁECTWO KRZYWORZEKA I i KRZYWORZEKA II INSTYTUCJE, ORGANIZACJE SPOŁECZNE INSTYTUCJE: 1. Publiczna Szkoła Podstawowa w Krzyworzece w roku szkolnym 2007/2008-6 oddziałów, 60 uczniów. 2. Publiczne Przedszkole

Bardziej szczegółowo

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów

Bardziej szczegółowo

SZTUKA. opracowała Elżbieta Anioła

SZTUKA. opracowała Elżbieta Anioła SZTUKA ŚREDNIOWIECZA opracowała Elżbieta Anioła ARCHITEKTURA architektura sakralna; bazyliki (m. in.hagia Sophia w Konstantynopolu, św. Apolinarego w Rawennie); katedra (m. in. Notre Dame w Paryżu, św.

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to duże miasto w województwie podlaskim nad rzeką Narwią. Historia

Bardziej szczegółowo

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE.

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. W dniach od 23.08.2014 roku do 28.09.2014 roku, w Bazylice Mniejszej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu trwać będzie wystawa, pt. Spotkania,

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

Lubasz Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin w Lubaszu.

Lubasz Sanktuarium Matki Bożej Królowej Rodzin w Lubaszu. Lubasz W kościele katolickim sanktuaria to miejsca święte, gdzie w sposób szczególny Bóg udziela swojej łaski. Takim miejscem, które pragniemy Państwu przedstawić jest Sanktuarium Matki Bożej Królowej

Bardziej szczegółowo

Temat: Przestrzeń celebracji - prezbiterium, ołtarz, ambona, miejsce przewodniczenia

Temat: Przestrzeń celebracji - prezbiterium, ołtarz, ambona, miejsce przewodniczenia Temat: Przestrzeń celebracji - prezbiterium, ołtarz, ambona, miejsce przewodniczenia 1. Zapalenie świecy. 2. Modlitwa do Ducha Świętego. 3. Wprowadzenie w tematykę spotkania: - wszystkie miejsca, w których

Bardziej szczegółowo

Kraina UNESCO KRAINA UNESCO

Kraina UNESCO KRAINA UNESCO Środa, 8 czerwca 2016 Kraina UNESCO KRAINA UNESCO Lista Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO to lista obiektów objętych szczególną ochroną międzynarodowej organizacji UNESCO, ze

Bardziej szczegółowo

Praca na konkurs pn. By czas nie zaćmił

Praca na konkurs pn. By czas nie zaćmił Praca na konkurs pn. By czas nie zaćmił Temat pracy: Historia i stan aktualny zabytków architektonicznych na terenie mojej miejscowości. Wykonanie: Ewelina Aftańska i Aleksandra Ambroziak Uczennice klasy

Bardziej szczegółowo

L.p. Beneficjent dotacji Zadanie Kwota dotacji w zł

L.p. Beneficjent dotacji Zadanie Kwota dotacji w zł Wykaz dotacji celowych udzielonych przez Lubuskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w 2016 r. na dofinansowanie prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku wpisanym do

Bardziej szczegółowo

Wykaz udzielonych dotacji celowych na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków.

Wykaz udzielonych dotacji celowych na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków. Wykaz udzielonych dotacji celowych na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków Rok 2016 Uchwałą nr XIX/124/16 Rada Powiatu Opolskiego w dniu

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH ul. Kościelna 4 PEŁCZYCE 73-260 tel. 95 7685315 wik. 957685015 Kościół parafialny: Pw. Narodzenia NMP w Pełczycach - poświęcony: 8 IX 1946 r.

Bardziej szczegółowo

Niedziela Chrztu Pańskiego Łk 3, Trzy chrzty II Niedziela Zwykła J 2, Wszystko i cokolwiek III Niedziela Zwykła Łk 1, 1-4; 4,

Niedziela Chrztu Pańskiego Łk 3, Trzy chrzty II Niedziela Zwykła J 2, Wszystko i cokolwiek III Niedziela Zwykła Łk 1, 1-4; 4, 5 Spis treści Wstęp 11 Ku przemienionemu człowiekowi I Niedziela Adwentu Łk 21, 25-28. 34-36 15 Oczekiwać z nadzieją II Niedziela Adwentu Łk 3, 1-6 19 Między marketingiem a pustynią Niepokalane Poczęcie

Bardziej szczegółowo

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Urząd Gminy Jemielnica ul. Strzelecka 67 47-133 Jemielnica www.jemielnica.pl GMINA JEMIELNICA położenie Gmina

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Siemiatycze na Podlasiu. czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Siemiatycze na Podlasiu. czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: na Podlasiu czas trwania: 3 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Zapraszamy Państwa do Siemiatycz, miasta powiatowego na Podlasiu. Historię

Bardziej szczegółowo

Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii?

Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii? Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii? Wymień kolory szat liturgicznych. Kiedy w Liturgii używa się białego koloru szat liturgicznych? /3

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 Celujący: ze zrozumieniem wykonuje znak krzyża św. samodzielnie odtworzy z pamięci modlitwę Aniele Boży, Zdrowaś

Bardziej szczegółowo

Msze roratnie najczęściej są odprawiane we wczesnych godzinach porannych, lampionami.

Msze roratnie najczęściej są odprawiane we wczesnych godzinach porannych, lampionami. Kiedy nadchodzi adwent, a więc czas oczekiwania na święta Bożego Narodzenia, Kościół celebruje wyjątkowe msze święte, odprawiane o wschodzie Słońca, które poświęcone są Matce Boskiej, a ich nazwa to właśnie

Bardziej szczegółowo

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty?

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? - *** - Jak odmawiać Koronkę lub Różaniec? Pytanie to może wyda Wam się banalne, ale czy takie jest w rzeczywistości. Wielu ludzi bardzo

Bardziej szczegółowo

Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża w Lubiechni Małej

Kościół p.w. Podwyższenia Krzyża w Lubiechni Małej Kościół w Lubiechni Małej położony jest w niewielkiej wsi odległej o 7 km na północ od Rzepina. Jest to niewielki kościółek wzniesiony w konstrukcji ryglowej w drugiej połowie XVII wieku z drewnianą wieżą

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo WAM, 2013 HOMILIE NA ROK B; Andrzej Napiórkowski OSPPE. Spis treści

Wydawnictwo WAM, 2013 HOMILIE NA ROK B; Andrzej Napiórkowski OSPPE. Spis treści 5 Spis treści Wstęp 11 Ku przemienionemu człowiekowi I Niedziela Adwentu Mk 13, 33-37 15 Czuwać nad sobą! II Niedziela Adwentu Mk 1, 1-8 19 Wyznać grzechy Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny

Bardziej szczegółowo

Akt zawierzenia Modlitwy Różańcowej Rodziców w intencji dzieci

Akt zawierzenia Modlitwy Różańcowej Rodziców w intencji dzieci Akt zawierzenia Modlitwy Różańcowej Rodziców w intencji dzieci Niepokalana Dziewico Maryjo! Królowo Rodzin, Królowo Pokoju! Zawierzam Ci swoje dzieci i wszystkie dzieci objęte modlitwą w RóŜach RóŜańcowych

Bardziej szczegółowo

ROK Rok Z budżetu Gminy Strzegom udzielono dotacji celowej dla: Rzymskokatolickiej Parafii

ROK Rok Z budżetu Gminy Strzegom udzielono dotacji celowej dla: Rzymskokatolickiej Parafii WYKAZ UDZIELANYCH DOTACJI NA PRACE KONSERWATORSKIE, RESTAURATORSKIE ORAZ ROBOTY BUDOWLANE PRZY ZABYTKACH WPISANYCH DO REJESTRU ZABYTKÓW ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA TERENIE GMINY STRZEGOM. ROK 2008 1.Gmina Strzegom

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR V/25/15/2016 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO. z dnia 27 czerwca 2016 r.

UCHWAŁA NR V/25/15/2016 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO. z dnia 27 czerwca 2016 r. UCHWAŁA NR V/25/15/2016 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO w sprawie przyznania dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane w roku 2016 przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków

Bardziej szczegółowo

PORADNIK WERTOWANIA W MSZALE I JEGO BUDOWA

PORADNIK WERTOWANIA W MSZALE I JEGO BUDOWA Diecezjalna Szkoła Ceremoniarza i Animatora PORADNIK WERTOWANIA W MSZALE I JEGO BUDOWA Do użytku wewnętrznego dla potrzeb Kursu Ceremoniarza Liturgicznego Diecezji Tarnowskiej Opracował: Artur Gondek Poradnik

Bardziej szczegółowo

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Książ - Krzeszów - Wambierzyce Kłodzko - Bardo Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w Krzeszowie Krzeszów to unikatowy

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

Renesans i Barok - style architektoniczne

Renesans i Barok - style architektoniczne Renesans i Barok - style architektoniczne Wykonali uczniowie: Jakub Smal, Jakub Bielecki, Bartosz Wieczorek, Kacper Niziołek. Opiekun: Jadwiga Sochacka Renesans w architekturze stanowił odzwierciedlenie

Bardziej szczegółowo

2 sierpnia Najświętsza Maryja Panna, Królowa Aniołów Odpust Porcjunkuli

2 sierpnia Najświętsza Maryja Panna, Królowa Aniołów Odpust Porcjunkuli 2 sierpnia Najświętsza Maryja Panna, Królowa Aniołów Odpust Porcjunkuli Porcjunkula we wnętrzu Bazyliki MB Anielskiej U stóp Asyżu wznosi się bazylika Matki Bożej Anielskiej, wybudowana w XVI wieku. W

Bardziej szczegółowo

Bp Tomasik: Fundamentem świątyni jest wiara

Bp Tomasik: Fundamentem świątyni jest wiara Biskup Henryk Tomasik konsekrował kościół Św. Rafała na radomskim Ustroniu. Uroczystości odbyły się w ostatnią niedzielę września i zgromadziły w świątyni całą wspólnotę parafialną. Zostały również wprowadzone

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH EMPORY ORGANOWEJ BAZYLIKI NAJŚWIĘTSZEGO ZBAWICIELA I WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W DOBRYM MIEŚCIE

PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH EMPORY ORGANOWEJ BAZYLIKI NAJŚWIĘTSZEGO ZBAWICIELA I WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W DOBRYM MIEŚCIE PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH EMPORY ORGANOWEJ BAZYLIKI NAJŚWIĘTSZEGO ZBAWICIELA I WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W DOBRYM MIEŚCIE Pracownia Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki RESTAURO Przemysław Gorek ul. Klaudyny

Bardziej szczegółowo

Szlak Rodowych Gniazd Lubomirskich II. Zamek Lubomirskich III IV. Rynek w Rozwadowie, kościół farny VI.

Szlak Rodowych Gniazd Lubomirskich II. Zamek Lubomirskich III IV. Rynek w Rozwadowie, kościół farny VI. Szlak Rodowych Gniazd Lubomirskich Park Charzewicki I. Wzdłuż obrzeża parku biegnie długa aleja. Drzewa jakiego gatunku rosną w większości po obu jej stronach? Zasugeruj jakim celom owa aleja mogła służyć?

Bardziej szczegółowo

Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii

Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii Österreich Werbung/ Popp & Hackner Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Wiedeń Mariazell Marktl - Altötting Austrian National Tourist

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

KALENDARIUM ZAMIERZEŃ DUSZPASTERSKICH wrzesień sierpień 2017

KALENDARIUM ZAMIERZEŃ DUSZPASTERSKICH wrzesień sierpień 2017 KALENDARIUM ZAMIERZEŃ DUSZPASTERSKICH wrzesień 2016 - sierpień 2017 Data Temat Przedsięwzięcie wrzesień 1. Czwartek Wspomnienie św. Bronisławy 77.rocznica wybuchu II wojny św.; Nowy Rok Szkolny 2016/17

Bardziej szczegółowo

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny Propozycja programu Nawiedzenia Zduny LITURGIA NAWIEDZENIA OBRAZU MATKI BOŻEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ 1 Ustawienie procesji (godz.15 55 ) Krzyż i świece 1.......... Feretrony Sztandary Delegacje niosące OBRAZ

Bardziej szczegółowo

Temat: Sakrament chrztu świętego

Temat: Sakrament chrztu świętego Temat: Sakrament chrztu świętego UWAGA! Do spotkania należy przygotować obrzędy chrztu świętego (powinny być dostępne w zakrystii) oraz w miarę możliwości drugą część spotkania przeprowadzić w kościele

Bardziej szczegółowo

SZTUKA ŚREDNIOWIECZA

SZTUKA ŚREDNIOWIECZA SZTUKA ŚREDNIOWIECZA STYL ROMAŃSKI X XIII UWAGA! czerwoną gwiazdką oznaczyłam zabytki, które należy umieć rozpoznawać (nazwa, autor o ile jest podany, miejscowość o ile jest podana, epoka) Funkcje sakralnej

Bardziej szczegółowo

Historia ołtarza. W scenie tej umieszczona została również data 1499.

Historia ołtarza. W scenie tej umieszczona została również data 1499. Wybrane fragmenty pracy licencjackiej Izabeli Tomczyk Skrzydła poliptyku z Sulechowa na tle malarstwa późnego gotyku napisana na seminarium sztuki średniowiecznej pod kierunkiem ks. dr. hab. Dariusza Tabora

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii

Kryteria oceniania z religii Kryteria oceniania z religii OCENA NIEDOSTATECZNA - wykazuje się brakiem jakiejkolwiek wiedzy w zakresie materiału przewidzianego programem, - ma lekceważący stosunek do przedmiotu, do wartości religijnych

Bardziej szczegółowo

Dotacje przyznane w latach na remont zabytków w powiatach nakielskim, sępoleńskim, tucholskim

Dotacje przyznane w latach na remont zabytków w powiatach nakielskim, sępoleńskim, tucholskim Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego Dotacje przyznane w latach 2009-2012 na remont zabytków w powiatach m, m, tucholskim 2009 r. Wnioskodawca Gmina Nazwa obiektu Nazwa zadania Kwota udzielolnej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z katechezy dla uczniów klas I IV szkoły Podstawowej w Mysłowicach.

Wymagania edukacyjne z katechezy dla uczniów klas I IV szkoły Podstawowej w Mysłowicach. Wymagania edukacyjne z katechezy dla uczniów klas I IV szkoły Podstawowej w Mysłowicach. Klasa IV I. ocena celująca: Wszystkie punkty jak do oceny bardzo-dobrej, oraz udział w konkursach, zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/59/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO z dnia 27 kwietnia 2015 r.

UCHWAŁA NR IX/59/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO z dnia 27 kwietnia 2015 r. UCHWAŁA NR IX/59/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO z dnia 27 kwietnia 2015 r. w sprawie udzielenia dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru

Bardziej szczegółowo

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie.

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. nr 1 (1) marzec kwiecień 2014 SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ FATIMSKIEJ Sosnowiec Zagórze Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. św. Ojciec

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Dolnośląskim Szlakiem św. Jakuba. czas trwania: 1 dzień, typ: samochodowa, liczba miejsc: 8, stopień trudności: łatwa

Trasa wycieczki: Dolnośląskim Szlakiem św. Jakuba. czas trwania: 1 dzień, typ: samochodowa, liczba miejsc: 8, stopień trudności: łatwa Trasa wycieczki: Dolnośląskim Szlakiem św. Jakuba czas trwania: 1 dzień, typ: samochodowa, liczba miejsc: 8, stopień trudności: łatwa Opis wycieczki Naszą wyprawę Dolnośląskim Szlakiem św. Jakuba możemy

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Po lekcjach do szkoły. Innowacyjne formy zajęć pozalekcyjnych Gmina Miasto Płock/ Gimnazjum nr 5 im. Zygmunta

Bardziej szczegółowo

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Piękno rzeczy śmiertelnych mija, lecz nie piękno sztuki. Leonardo da Vinci 1 Tabaszowa - miejscowość w powiecie nowosądeckim (województwo

Bardziej szczegółowo

Wąchock-Opactwo: "Kawiarnia Cysterska"

Wąchock-Opactwo: Kawiarnia Cysterska "Domeną mnicha - pełna micha!" - to stare porzekadło stało się hasłem reklamowym nowej inicjatywy zakonników z Wąchocka. 23 czerwca tego roku w Domu Opata została otwarta "Kawiarnia Cysterska". Oprócz

Bardziej szczegółowo

drogi poznania Boga. drogi poznania Boga. drogi poznania Boga, drogi poznania Boga.

drogi poznania Boga. drogi poznania Boga. drogi poznania Boga, drogi poznania Boga. Ks. Michał Miecznik ROZKŁAD MATERIAŁU W KLASACH II LO I. NA POCZATKU BÓG STWORZYŁ NIEBO I ZIEMIĘ I MIESIĄC TEMAT.Bóg stwarza LICZBA GODZIN TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY drogi

Bardziej szczegółowo

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ ŻAGAŃ POI 1 Początek trasy Dworzec PKP Początki kolejnictwa na ziemi żagańskiej należy datować na 1845 rok, kiedy to podjęto decyzję o budowie głogowsko-żagańskiej linii kolejowej, przyłączonej do Dolnośląsko-Marchijskiej

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH 1. KALENDARZ OKRESÓW LITURGICZNYCH W KOŚCIELE KATOLICKIM 2012-2111 2. KALENDARZ DIECEZJI POLSKICH - 2013-02-28 3. WPROWADZENIA TEOLOGICZNO PASTORALNE DO KSIĄG LITURGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Modlitwa Różańcowa stanowi swego rodzaju streszczenie Ewangelii i składa się z czterech tajemnic opisujących wydarzenia z życia Jezusa i Maryi.

Modlitwa Różańcowa stanowi swego rodzaju streszczenie Ewangelii i składa się z czterech tajemnic opisujących wydarzenia z życia Jezusa i Maryi. Poprawne odmawianie różańca oznacza odmawianie modlitwy oraz medytację w tym samym czasie. Dzięki temu odmawianie różańca jest tak wspaniałym przeżyciem duchowym. Każda z tajemnic różańca koncentruje się

Bardziej szczegółowo

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO"

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat RYTUAŁU RODZINNEGO Rytuał domowy RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO" Ocena: Nie ma jeszcze oceny Cena 67,00 zł 67,00 zł Kwota rabatu: Zadaj pytanie o

Bardziej szczegółowo

Opracował: Artur Bugaj kl.vi,,c

Opracował: Artur Bugaj kl.vi,,c TADYCJE Opracował: Artur Bugaj kl.vi,,c Spis treści: Szopka... - 3 - Kolędy... - 4 - Opłatek... - 5 - Pierwsza Gwiazda... - 6 - Pasterka... - 7 - Choinka... - 8 - Święty Mikołaj... - 9 - Źródła informacji...-

Bardziej szczegółowo

PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie

PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach

Bardziej szczegółowo

Radom, 18 października 2012 roku. L. dz. 1040/12 DEKRET. o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego w Roku Wiary. w Diecezji Radomskiej

Radom, 18 października 2012 roku. L. dz. 1040/12 DEKRET. o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego w Roku Wiary. w Diecezji Radomskiej Bp Henryk Tomasik: Dekret o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego w Roku Wiary w Diecezji Ra Radom, 18 października 2012 roku L. dz. 1040/12 DEKRET o możliwości uzyskania łaski odpustu zupełnego

Bardziej szczegółowo

M I N I S T R A N C I O Ł T A R Z A

M I N I S T R A N C I O Ł T A R Z A W s k a z ó w k i p r a k t y c z n e M I N I S T R A N C I O Ł T A R Z A O G Ó L N E Z A S A D Y Każdy posługujący w liturgii: pamięta, że uczestniczy w misterium i ma innych do niego prowadzić przygotowuje

Bardziej szczegółowo

ROK SZKOLNY 2016/2017

ROK SZKOLNY 2016/2017 ROK SZKOLNY 2016/2017 Podstawowe kryteria przedmiotowego systemu oceniania z religii dla klas III Ocena celująca spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą; posiadane wiadomości łączy ze sobą w systematyczny

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Opis projektu "Konserwacja i remont Fary w Kooskowoli - zabytku o istotnym znaczeniu dla historii Regionu Lubelskiego"

Opis projektu Konserwacja i remont Fary w Kooskowoli - zabytku o istotnym znaczeniu dla historii Regionu Lubelskiego TOWARZYSTWO OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO FARA KOŃSKOWOLSKA UL. LUBELSKA 97, 24-130 KOŃSKOWOLA ORGANIZACJA POŻYTKU PUBLICZNEGO NIP:716-26-59-402 REGON:432735661 KRS:0000220451 www.konskowola.eu Opis

Bardziej szczegółowo

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa Święty Jakub Apostoł Syn Zebedeusza i Salome z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa poniósł męczeńską śmierć w 44 r. w Palestynie według tradycji wprowadzał

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 2. KOŚCIàŁ P.W. ZWIASTOWANIA NMP "PRACE KONSERWATORSKIE - ADRES INWESTYCJI: CHOJNICE, PLAC KOŚCIELNY 5 INWESTOR:

ZAŁĄCZNIK NR 2. KOŚCIàŁ P.W. ZWIASTOWANIA NMP PRACE KONSERWATORSKIE - ADRES INWESTYCJI: CHOJNICE, PLAC KOŚCIELNY 5 INWESTOR: ZAŁĄCZNIK NR 2 PRZEDMIAR ROBÑT KONSERWATORSKICH PROJEKT: " Jezuici bez JezuitÅw - II etap restauracji obiektåw dziedzictwa kulturowego w Chojnicach NAZWA INWESTYCJI: KOŚCIàŁ P.W. ZWIASTOWANIA NMP "PRACE

Bardziej szczegółowo

Rok liturgiczny (kościelny)

Rok liturgiczny (kościelny) Rok liturgiczny (kościelny) Adwent Okres Narodzenia Pańskiego Okres zwykły cz. I Wielki Post Triduum Paschalne Okres Wielkanocny Okres zwykły cz. II Przeczytajcie fragment Składu apostolskiego. Jakie fakty

Bardziej szczegółowo

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech MOST RĘDZIŃSKI Most Rędziński drogowy most wantowy nad Odrą, będący częścią autostrady A8. Przeprawa nad Odrą oraz nad całą Wyspą Rędzińską, przy

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału treści programowe dla klasy drugiej szkoły podstawowej

Rozkład materiału treści programowe dla klasy drugiej szkoły podstawowej Rozkład materiału treści programowe dla klasy drugiej szkoły podstawowej Przedmiot: religia Klasa: druga szkoły podstawowej Tygodniowa liczba godzin: 2 Przyjęto liczbę tygodni nauki: 32 Środki dydaktyczne:

Bardziej szczegółowo

Uczeń spełnia wymagania na ocenę dopuszczającą, oraz: - wykazuje w jaki sposób powstała Biblia. - opisuje symbole Ewangelistów w sztuce sakralnej

Uczeń spełnia wymagania na ocenę dopuszczającą, oraz: - wykazuje w jaki sposób powstała Biblia. - opisuje symbole Ewangelistów w sztuce sakralnej WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Religia klasa 5 : oceny dopuszczająca i dostateczna : oceny dobra, bardzo dobra, celująca Uwaga dotycząca oceniania na każdym poziomie wymagań: Aby uzyskać kolejną,

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Uchwała NR X/ 164/11 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 1 sierpnia 2011 roku

Uchwała NR X/ 164/11 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 1 sierpnia 2011 roku Uchwała NR X/ 164/11 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 1 sierpnia 2011 roku w sprawie udzielenia dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytkach wpisanych

Bardziej szczegółowo

Skład Apostolski, Modlitwa Pańska, Pozdrowienie Anielskie, Chwała..., Pod Twoją obronę... Akt strzelisty: O mój Jezu...

Skład Apostolski, Modlitwa Pańska, Pozdrowienie Anielskie, Chwała..., Pod Twoją obronę... Akt strzelisty: O mój Jezu... CUDOWNY LEK Proszę uważnie przeczytać informacje. Lek wydaję się bez recepty. Przechowywanie: Przechowywać w miejscach dostępnych dla dzieci. Data ważności: Lek nie ulega przeterminowaniu. Dla uzyskania

Bardziej szczegółowo

PRZECZYTAJ także o IX Pielgrzymce Archidiecezjalnej do Grecji w kwietniu 2012 roku - zostało jeszcze kilka miejsc wolnych.

PRZECZYTAJ także o IX Pielgrzymce Archidiecezjalnej do Grecji w kwietniu 2012 roku - zostało jeszcze kilka miejsc wolnych. Archidiecezja Poznańska z okazji Roku Wiary organizuje kolejną, X Archidiecezjalną Pielgrzymkę, tym razem do Fatimy, w dniach od 18 do 27 października 2012 roku. Zapraszamy do udziału w pielgrzymce zarówno

Bardziej szczegółowo

22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA. Wspomnienie obowiązkowe. [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań.

22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA. Wspomnienie obowiązkowe. [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań. 22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA Wspomnienie obowiązkowe [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań II Czytanie 1 / 5 Z Homilii św. Jana Pawła II, papieża, wygłoszonej

Bardziej szczegółowo

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus przychodzi mimo zamkniętych drzwi. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Bardziej szczegółowo

Justyna Borowiecka. Niemcy -Moja inspiracja. (Niemieckie inspiracje mały przewodnik)

Justyna Borowiecka. Niemcy -Moja inspiracja. (Niemieckie inspiracje mały przewodnik) Justyna Borowiecka Niemcy -Moja inspiracja. (Niemieckie inspiracje mały przewodnik) 1 Teksty: Justyna Borowiecka Pomoc przy korekcie tekstów: Isabella Degen Zdjęcia: Justyna Borowiecka, Ala Jaros-Toms,

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia KLASA I ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia kryteriów na ocenę dopuszczającą ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: odróżnia modlitwę

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ZREALIZOWANYCH PRAC

WYKAZ ZREALIZOWANYCH PRAC WYKAZ ZREALIZOWANYCH PRAC (w układzie chronologicznym) Olkusz Fara 1967 r. Usunięcie zanieczyszczeń z ołtarza głównego z ograniczoną konserwacją, pełny zakres prac konserwatorskich przy ołtarzach w nawach

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Drewniane cerkwie i kościoły Bielska Podlaskiego

Trasa wycieczki: Drewniane cerkwie i kościoły Bielska Podlaskiego Trasa wycieczki: Drewniane cerkwie i kościoły Bielska Podlaskiego czas trwania: 1 dzień, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to małe miasteczko, którego korzenie

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

DOTACJE CELOWE udzielone w 2009 roku. (od 1 stycznia do 30 czerwca)

DOTACJE CELOWE udzielone w 2009 roku. (od 1 stycznia do 30 czerwca) DOTACJE CELOWE udzielone w 2009 roku (od 1 stycznia do 30 czerwca) przez Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytku

Bardziej szczegółowo

Wykaz podmiotów objętych dofinansowaniem w ramach otwartego konkursu na zadania w zakresie ochrony i konserwacji zabytków w roku 2006

Wykaz podmiotów objętych dofinansowaniem w ramach otwartego konkursu na zadania w zakresie ochrony i konserwacji zabytków w roku 2006 Wykaz podmiotów objętych dofinansowaniem w ramach otwartego konkursu na zadania w zakresie ochrony i konserwacji zabytków w roku 2006 Lp Z dnia Wnioskodawca Zadanie Wnioskowana dotacja Przyznana dotacja

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu Projektu

Opis przedmiotu Projektu Nazwa Projektu: Nazwa beneficjenta: Rewaloryzacja Zespołu Opactwa Cystersów wraz z otoczeniem w Krzeszowie etap II Diecezja Legnicka Całkowita wartość Projektu: 26 337 100,00 PLN Wartość dofinansowania:

Bardziej szczegółowo

Słowo msza - łac. missa (od IV w.) Wśród badaczy nie ma zgody co do jego pierwotnego znaczenia, wymienia się następujące tłumaczenia:

Słowo msza - łac. missa (od IV w.) Wśród badaczy nie ma zgody co do jego pierwotnego znaczenia, wymienia się następujące tłumaczenia: Kult eucharystyczny Słowo msza - łac. missa (od IV w.) Wśród badaczy nie ma zgody co do jego pierwotnego znaczenia, wymienia się następujące tłumaczenia: * od rzymskiego zwyczaju rozwiązywania zgromadzenia

Bardziej szczegółowo

A.D Rok Jubileuszu 30-lecia powstania naszej parafii

A.D Rok Jubileuszu 30-lecia powstania naszej parafii A.D. 2017 Rok Jubileuszu 30-lecia powstania naszej parafii 2 luty - czwartek - Święto Ofiarowania Pańskiego - MB Gromnicznej 3 luty - I piątek miesiąca 11 luty - sobota - NMP z Lourdes - Dzień Chorych

Bardziej szczegółowo

Beneficjenci II edycji

Beneficjenci II edycji Beneficjenci II edycji Dotacje na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków województwa łódzkiego Parafia Rzymskokatolicka p.w. Wszystkich

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ TURNIEJU WIEDZY DLA UCZNIÓW KLAS V SZKOŁY PODSTAWOWEJ " ZABYTKI SAKRALNE CHEŁMA"

SCENARIUSZ TURNIEJU WIEDZY DLA UCZNIÓW KLAS V SZKOŁY PODSTAWOWEJ  ZABYTKI SAKRALNE CHEŁMA Źródło: http://chelm.lscdn.pl/oc/publikacje-nauczycieli/scenariusze-uroczystos/1203,scenariusz-turnieju-wiedzy-dla-uczniow-klas-v-szk OLY-PODSTAWOWEJ-quot-ZABYTKI-SA.html Wygenerowano: Wtorek, 9 lutego

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA

DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA PRAC KONSERWATORSKICH PRZY KOŚCIELE P.W. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARII PANNY WRAZ Z KAPLICĄ MATKI BOSKIEJ SZKAPLERZNEJ W PIASECZNIE Obiekt: Gotycki, XIV- wieczny kościół p.w.

Bardziej szczegółowo

Według ustnych relacji swoje powstanie parafia mariawitów w Strykowie zawdzięcza dzieciom. Działający w pobliskim Niesułkowie kapłani mariawici

Według ustnych relacji swoje powstanie parafia mariawitów w Strykowie zawdzięcza dzieciom. Działający w pobliskim Niesułkowie kapłani mariawici Według ustnych relacji swoje powstanie parafia mariawitów w Strykowie zawdzięcza dzieciom. Działający w pobliskim Niesułkowie kapłani mariawici wywołali swoją działalnością zrozumiałe zainteresowanie mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Olsztyn na szlaku gotyku ceglanego

Olsztyn na szlaku gotyku ceglanego Olsztyn na szlaku gotyku ceglanego Stowarzyszenie Europejski Szlak Gotyku Ceglanego zostało utworzone 26.09.2007 r. w miejscowości Greifswald (Niemcy). Jego założycielami byli: Centrum Informacji Turystycznej

Bardziej szczegółowo

Bodzentyn i okolice 31 maja 3 czerwca 2015

Bodzentyn i okolice 31 maja 3 czerwca 2015 Bodzentyn i okolice 31 maja 3 czerwca 2015 Zamieszkaliśmy przez kilka dni U Magdy w Bodzentynie, stamtąd wyruszaliśmy na krajoznawcze wyprawy po okolicy, stąd i tytuł tego zeszytu, niby żartobliwy, ale

Bardziej szczegółowo

Święto Podwyższenia Krzyża

Święto Podwyższenia Krzyża Święto Podwyższenia Krzyża Istotą krzyża jest to, że doświadcza się w nim skrajnej słabości człowieka i jednocześnie nieobecności Boga. Jest to sama esencja cierpienia. Przed Jezusem najlepiej wyraża to

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Diecezjalna Diakonia Formacji Diakonii Ruchu Światło-Życie Archidiecezji Katowickiej

Diecezjalna Diakonia Formacji Diakonii Ruchu Światło-Życie Archidiecezji Katowickiej EUCHARYSTIA ODDANIEM SIEBIE BOGU Metoda spotkania SPOTKANIE W ZNAKU Bóg uczynił z symbolu i znaku narzędzie swej łaski posługując się nim w udzielaniu sakramentów świętych. Człowiek jako istota duchowo-cielesna

Bardziej szczegółowo

Jezus prowadzi. Wydawnictwo WAM - Księża jezuici

Jezus prowadzi. Wydawnictwo WAM - Księża jezuici Jezus prowadzi Elementarz dziecka bożego 1 Wydawnictwo WAM - Księża jezuici Jezus prowadzi Elementarz dziecka bożego 1 Drogi przyjaciół Pana Jezusa Księża Jezuici - Wydawnictwo WAM 1 Pan Jezus gromadzi

Bardziej szczegółowo