Bazylika. Cysterski kościół opacki z XIV w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Bazylika. Cysterski kościół opacki z XIV w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu"

Transkrypt

1 Bazylika BAD DOBERAN Polski / POLNISCH PRZEWODNIK Cysterski kościół opacki z XIV w., liczne zabytki średniowieczne o międzynarodowym znaczeniu

2 Na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego północno-wschodnich Niemiec, blisko historycznego miasta hanzeatyckiego Rostok, leży miejscowość Bad Doberan. Z daleka widać sylwetkę konsekrowanego w 1368 r. kościoła dawnego opactwa cysterskiego. Było to pierwsze opactwo cysterskie w Meklemburgii, fundowane w roku 1171 r., a także ważna nekropolia książęcego rodu. Już w średniowieczu zyskało ono ogromne znaczenie polityczne i społeczne. Klasztor stanowił ważny czynnik w procesach kolonizacyjnych, przyczynił do rozwoju kulturalnego i ekonomicznego Meklemburgii i stał się centrum promieniowania wiary chrześcijańskiej na tym terenie. Monumentalna świątynia i jej okazały wystrój obrazuj szczególne znaczenie opactwa w ówczesnym świecie. Los potraktował samą bazylikę nader łaskawie, wojny, grabieże, także ślepy fanatyzm niszczący wizerunki świętych na obrazach i pobożnych rzeźbach omijały szczęśliwie kościół. Pomimo przetaczających się w ciągu stuleci przez te tereny wojen i niepokojów ocalało bez uszczerbku prawie wszystko z pierwotnego pięknego wyposażenia. Zachował się tu najbogatszy i najbardziej kompletny oryginalny wystrój spośród wszystkich kościołów cysterskich w Europie. Z pierwotnego wyposażenia świątyni na szczególną uwagę zasługuje wiele bezcennych dzieł pozostawionych przez dawnych gospodarzy, przede wszystkim: ołtarz główny, zaliczany przez historyków sztuki do najstarszych ołtarzy szafiastych, monumentalny krzyż na łuku tęczowym z ołtarza lektorium oraz rzeźba tumby grobowej, przedstawiająca duńską królową Małgorzatę Samborównę. Reformacja przyniosła kasatę klasztoru w 1552 r., jednakże świątynia pozostała nadal nekropolią książęcej rodziny oraz siedzibą zboru wspólnoty wiernych kościoła ewangelicko-luterańskiego. Fragment z opinii Krajowego Urzędu Ochrony Zabytków: Bazylika w Doberanie, uznawana za najważniejszy średniowieczny zabytek w całej Meklemburgii-Pomorzu Przednim stanowi niezrównany przykład genialnych umiejętności budowniczych, którzy w średniowieczu wznosili ku niebu najdoskonalsze budowle o najwyższym technicznym i artystycznym poziomie. Przepiękny wystrój bazyliki, który możemy podziwiać do dziś, tworzą zabytki o najwyższej artystycznej wartości, świadczące o niezrównanej biegłości i wielkim kunszcie rzemieślników, a takiej ilości nagromadzonego z czasów średniowiecza wyposażenia, służącego liturgii nie znajdziemy w żadnej świątyni w północnych Niemczech. Zachowany prawie w całości wystrój kościoła klasztornego pozwala nam odczytać zamysł tego jedynego w swoim rodzaju cysterskiego programu artystycznego i jest unikalnym zabytkiem architektury i sztuki terenu Morza Bałtyckiego. RYS HISTORYCZNY 1171 Fundacja opactwa cystersów w Althof - Doberan 1179 Zniszczenie klasztoru podczas wojen o dziedziczenie tronu 1186 Ponowna fundacja klasztoru w obecnym miejscu 1232 Konsekracja bazyliki romańskiej 1280 Przypuszczalny początek budowy kościoła gotyckiego 1291 Pożar w opactwie 1296 Zostają wzniesione mury kościoła i pokrycie dachem 1310 Pierwszy wystrój w prezbiterium 1368 Konsekracja kościoła gotyckiego 1478 Okres rozkwitu i pomyślności opactwa 1552 Kasata klasztoru w wyniku reformacji- kościół nie ulega zniszczeniu 1564 Magister Kruse zostaje pierwszym ewangelickim pastorem w Doberan 1637 Grabieże podczas wojny 30-letniej 1638 Prace zabezpieczające dach i wnętrze bazyliki 1648 Początek rozbiórki większości budynków klasztornych 1793 Doberan staje się letnią rezydencją arcyksiążąt 1900 Ukończenie prac konserwatorskich w stylu neogotyckim 1945 Kościół omijają wojenne zniszczenia i grabieże 1984 Ukończenie generalnych prac konserwatorskich - bazylika należy do trzech najważniejszych zabytków w NRD o międzynarodowym znaczeniu 2002 Rozpoczęcie dalszych prac konserwatorskich Nabożeństwa, zwiedzanie, koncerty -rocznie osób odwiedzających Planowane złożenie wniosku o wpisanie kościoła na listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO 2

3 Zwiedzanie kościoła Początek przy modelu klasztoru w południowej części kościoła W czasie zwiedzania prosimy przestrzegać zakazów: fotografowania z lampą błyskową, szkodzi to drogocennej polichromii, prosimy nie opierać się o ściany, można uszkodzić bezpowrotnie wapienny tynk oraz własną odzież. 1 MODEL KLASZTORU ( patrz rzut nr 1) przedstawia stan budynku z czasów kasaty klasztoru w 1552 r. z krużgankiem i oraz wiele zabudowań z otoczenia klasztoru, część z nich istnieje do dziś jak np. latarnia zmarłych-ossarium z ok.1250 r. od północnej strony kościoła oraz spichlerz i ruiny budynku gospodarczego (z ok.1290 r.) w południowej części klasztoru. Mury obwodowe klasztoru, 1400 metrów długości, zachowane prawie w całości z czasów średniowiecza. Na ścianach z tyłu modelu zamieszczony jest przetłumaczony tekst dokumentu konsekracji kościoła z 1368 r., płyta nagrobna (XIV w.) Henryka z Weser i jego żony, epitafium Piotr Wise kupca z Lubeki i darczyńcy klasztoru ( 1338 ) i nad nim tablica epitafijna z inskrypcjami po niemiecku i po łacinie. Piotr Wise, fundator trzech ołtarzy, przedstawiony jest podług mody z ok r. 2 OŁTARZ EUCHARYSTYCZNY datowany na okres 1410/20 powstał jako jeden z pierwszych wyobrażeń tego rodzaju, prawdopodobnie fundowany przez Albrechta III Meklemburskiego i jego drugą żonę Agnieszkę. Tablica środkowa (patrz zdjęcie) ukazuje obrazowo i pouczająco przemianę Słowa w Ciało, czyli w Eucharystię. Czterech Ewangelistów wsypuje Słowo Boże do leja. Młyn symbolizuje Chrystusa i stanowi drogę przemiany, dwunastu apostołów napędza młyn a czterech 3

4 Ojców Kościoła trzyma kielich, do kielicha spływa drogocenny pokarm, który ojcowie podają wiernym. Na bocznych skrzydłach ukazane są sceny z życia św. Marcina. 3 NAGROBEK KSIĘCIA JANA ALBRECHTA II Meklemburskiego ( 1920 ) i jego żony Elżbiety księżniczki Saskiej z Weimaru i Eisenach ( 1908 ) został wykonany ok przez radę budowlaną Winter z Brunszwiku. Składa się z cokołu z norweskiego wapienia, labradoru, błękitno-sinej barwy, ponad nagrobkiem cyborium z marmuru z Werony, zdobiony bardzo cenną mozaiką ceramiczną. Jan Albrecht jako prezydent Niemieckiej Spółki Kolonialnej dużo podróżował, stąd inspiracje bizantyjskimi zabytkami z Rawenny i jej okolic. Można tu dostrzec również wpływy architektury stylu wilhelmińsko - niemieckiego. W kaplicy, odmiennie niż w całym kościele, pozostawiono neogotycką polichromię z czasów prac konserwatorskich prowadzonych przez Gotthilfa Ludwika Möckela w latach Wizerunki na ścianach przedstawiają: królową Zofię Duńską i księżniczkę Meklemburską ( 1631), małżonkę króla duńskiego Fryderyka II, a także księcia Karola I Meklemburskiego ( 1610). 4 POSĄG MAGNUSA II KSIĘCIA MEKLEMBURSKIEGO ( 1503) uchodzi za najdoskonalszy przykład epitafium. Książe trzyma w prawej dłoni sztylet głowę okala chusta pośmiertna. Magnus był bardzo energicznym władcą i wprowadził szereg dalekosiężnych reform, gospodarczych i finansowych. Dwa podobne posągi znajdują przed kaplicą Przybysława (10). 5 TUMBA KSIĘCIA ALBRECHTA III MEKLEMBURSKIEGO i KRÓLA SZWEDZKIEGO ( 1412, zdjęcie), oraz jego pierwszej żony Richildy ze Szweryna ( 1377), książę spoczywa w rodzinnym mauzoleum, w oktogonie (6), żona natomiast w Sztokholmie, nagrobek zaliczany do cennych zabytków późnogotyckiej sztuki sepulkralnej. Albrecht został obrany na króla Szwecji przez szlachtę, a po 25 latach królowania, w 1389 r. podczas wojen zostaje pokonany przez duńską królową Małgorzatę I. Ta klęska przyczynia się do osłabienia jego władzy w Meklemburgii. Figuralne przedstawienia lwa i psa symbolizują siłę i wierność. Warto spojrzeć na gotyckie okrycie Richildy, miękko spływające pofałdowanie. Ponadto w kaplicy wizerunki: księcia Ulryka III Güstrow ( 1603) -namalowany przez niderlandzkiego artystę Korneliusza Krommeny, księżnej Anny Pomorzanki ( 1626); do wystroju kaplicy należą również średniowieczne płyty nagrobne rycerza Mateusza z Axekow i jego żony Ghese, Jana i Wernera z Axekow, Mateusza i Clawes z Axekow, barokowe lico stalli oraz predella ołtarzowa, prawdopodobnie z ołtarza Eucharystycznego (2) datowana na 1410 r. 4

5 Ołtarz Tajemnic Radosnych Różańca ( XV w.) pochodzi z któregoś z dawniejszych ołtarzy bocznych, które po kasacie klasztoru, nie będąc używane niszczały bądź uległy całkowitemu zniszczeniu. 6 OKTOGON - kaplica na planie ośmiokąta jest mauzoleum 13 meklemburskich książąt, zbudowana ok r., do jej budowy wtórnie użyto późnoromańskich kolumn i głowic przypuszczalnie z ok r. Usytuowane z tyłu ołtarza stanowiło uprzywilejowane miejsce spoczynku pod ołtarzem. Na uwagę zasługują późnogotyckie rzeźbione zdobienie balustrady. Na ścianach mauzoleum dekoracja malarska, odrestaurowana w 2004 r. przedstawia krόla Albrechta III Szwedzkiego ( 1412) oraz książąt: Henryka III ( 1383), Jana IV ( 1422) oraz Magnusa I Meklemburskiego ( 1384). 7 GROBOWIEC I KRYPTA KSIĘCIA ADOLFA FRYDERYKA I Meklemburskiego ( 1658 r.) i jego żony Anny Marii Fryzyjskiej ( 1634), wykonany w 1634 r. przez rzeźbiarzy Juliusza Döteber z Lipska i Daniela Wernera z Rostoku, styl przejściowy między renesansem a barokiem. Nagrobek wykonany z wapienia, pokrywa z drewna, w której zdobienia masy perłowej. Posągi książęce, autentycznej wielkości, przedstawione wedle mody hiszpańskiej, w charakterystycznym dla tego okresu stylu. Adolf Fryderyk w 1637 r. nakazał odnowić dachy i wystrój kościoła, zniszczone przez grabieże podczas wojny 30-letniej. 8 RZEŹBA Z TUMBY KRÓLOWEJ M A Ł G O R Z A T Y DUŃSKIEJ ( 1282), zdjęcie) wykonana z drewna dębowego w stylu pόźnoromańskim i wczesnogotyckim. Uchodzi za najstarszą rzeźbę M e k l e m b u r g i i - P o m o r z a Przedniego oraz za najstarszą rzeźbę kobiecą z wszystkich klasztorów cysterskich w Europie. Ponieważ króla Krzysztofa I Duńskiego, męża Małgorzaty zamordowano jego własnej ojczyźnie, królowa po powrocie z podróży do Rzymu dożywa swoich dni w klasztorze cysterek św. Krzyża w Rostoku. Pochowano ją jednak w pierwotnym romańskim kościele w Doberanie, głównym miejscu spoczynku możnych poprzedników z jej rodu. Po prawej stronie za nagrobkiem środkowa kwatera z ołtarza Ukrzyżowania przez cnoty (ok r.), przedstawia scenę Ukrzyżowania Chrystusa przez postacie kobiece uosabiające siedem cnót: posłuszeństwo, wytrwałość, miłosierdzie, miłość, pokorę, sprawiedliwość, pokój. To bardzo rzadkie przedstawienie cnόt znajdujemy u Izajasza 4,1, toczą one walkę o ludzkie dusze. Chrystus, uosobienie wszelkich cnót umarł za nas na krzyżu, cnoty pomagają nam zwyciężać grzech, zwycięstwo cnót zapowiada nadchodzące Królestwa Bożego. Na bocznej wewnętrznej stronie retabulum postacie proroków: Izajasza, Eliasza, Jeremiasza oraz Daniela. Na bocznej zewnętrznej sceny: Zwiastowania Maryi Pannie, Narodzin Jezusa oraz Pokłonu Trzech Króli i Ofiarowania Jezusa w świątyni. Ołtarz odnawiano w latach Ołtarz Złotego Anioła z XIV w. tylko częściowo zachowany, posiada predellę z innego bocznego ołtarza Ołtarz Bożego Ciała, kwatera środkowa przedstawia 5

6 Ostatnią Wieczerzę (ok r., zdjęcie). Malarstwo tablicowe tego typu to jedno z najstarszych w Meklemburgii. Przypuszczalnie za czasów klasztornych znajdował się w kaplicy bramnej przy zach. bramie klasztoru, związany był z szerzącym się w Doberanie kultem relikwii Świętej Krwi. Tablica inskrypcyjna pochodzi z 2-giej połowy XIV w. Lewa część brakowała już ok r. Wizerunki książąt: Jan Albrecht I Meklemburski ( 1576) i jego małżonka Anna Zofia Pruska ( 1591). Ponadto w kaplicy znajdujemy ozdobne szczytnice ze średniowiecznych stalli z XIV w. 9 GROBOWIEC hrabiego Samuela von Behr ( 1621) wykonany przez Juliusza Dötebera z Lipska, baldachim z 1626 r. wykonany przez Cheer Evert Pilot. Samuel von Behr był kanclerzem, marszałkiem, ministrem, mistrzem dworskim oraz wychowawcą księcia Adolfa Fryderyka (7). Książę w dowód wdzięczności polecił wykonać ten grobowiec. Obok grobowca, po prawej stronie pozostałości barokowego ołtarza. Po prawej stronie kaplicy poroże jelenia z łabędziem przypominają legendę związaną z powstaniem klasztoru: po zniszczeniu pierwszego klasztoru książę Mikołaj z Rostoku szukał miejsca na nową fundację. Miejsce to miał wskazać pierwszy upolowany jeleń. Książe zabił jelenia w tym miejscu, jednak zakonnikom nie odpowiadał bagienny teren pod budowę przyszłego klasztoru. Nagle wyleciał z gęstwiny łabędź i wydał okrzyk dobr, dobr ( po słowiańsku dobry), mnisi uznali to za znak z nieba i postawili tutaj klasztor. dobr --> Doberan (po słowiańsku = dobre miejsce). 9a DREWNIANY KANDELABR (ok r.) Stał on prawdopodobnie przy książęcych grobowcach, obok średniowieczna drewniana stela. Po przeciwnej stronie umieszczono odrestaurowaną w 2004 r. płytę nagrobną Henryka z Lühe; inskrypcja głosi W Roku Pańskim 1401 w dniu św. Wincentego męczennika zmarł dobry Henryk z Lühe, szczery przyjaciel klasztoru, spoczywa pod tym kamieniem. Pokój jego duszy. Amen. 10 KAPLICA PRZYBYSŁAWA była mauzoleum i kaplicą rodową meklemburskich książąt od roku 1302, nazwana od księcia Przybysława, fundatora klasztoru, zmarłego w 1178 r. w Lineburgu. Jego doczesne szczątki sprowadzono do Doberanu dopiero w 1219 r. 6

7 W kaplicy liczne godne uwagi zabytki: na wschodniej ścianie fragment średniowiecznego witraża, w nim przedstawienie figuralne Matki Bożej z dzieciątkiem Jezus, Boga Ojca i Ewangelisty św. Jana (figuralne, XVI w.) Na pierwszym planie znajduje się pόźnogotycki krzyż (ok.1480 r.) pochodzi z Lubeki, pierwotnie stał w wirydarzu oraz dwie szafy na naczynia liturgiczne (XIV w.). Przed ołtarzem znajduje się nagrobek pierwszego luterańskiego administratora biskupiego, Magnusa III. ( 1550) zaprzyjaźnionego z Filipem Melanchtonsem, oraz nagrobek księżnej Urszuli, matki Magnusa III. Na ścianie pόłnocnej renesansowe epitafium poświęcone Magnusowi III., napisy po łacinie i niemiecku z herbem książęcym, obok z lewej strony trzy pamiątkowe tablice upamiętniające spoczywające osoby z książęcego rodu, pod nimi średniowieczne kamienne epitafia(z XIV w.), wskazujące na miejsce książęcych grobów, epitafia z herbami z postaciami zwierząt. Pod emporą organową portret Wielkiego Księcia Fryderyka Franciszka I Meklemburskiego, założyciela w 1793 r. pierwszego uzdrowiska nadmorskiego w Niemczech, Heiligendamm, pod portretem piękna płyta nagrobna księżnej Anny Meklemburskiej ( 1464), córki Henryka IV i siostry Magnusa II. W sarkofagu z marmuru spoczywa księżniczka Teodora z Reuss ( 1918), małżonka księcia Adolfa Fryderyka Meklemburskiego, w północnej części okno zdobione herbami z 1852 r., (zdjęte w 1976 r., odrestaurowane i ponownie zamontowane w 2005 r.) W posadzce omyłkowo w XIX w. położono ponad grobowcem księcia Henryka I Pielgrzyma Meklemburskiego ( 1302) epitafium księcia Przybysława ( 1179 ) Na podłuczach przęseł, w kierunku prospektu organowego zachowana bezcenne cienne malowidła ścienne z XV w. ścienne z wicią winorośli i wizerunkiem Vir Dolorum Mąż Boleściwy czyli Chrystusa Bolejącego. Na filarze w obejściu prezbiterium epitafia książąt Baltazara ( 1507) i Eryka ( 1508 ), pochodzą z przełomu gotyku i renesansu i przedstawiają epitafium w swej szczytowej formie. Barwna polichromia na centralnym filarze w transepcie (zdjęcie), (analogiczny filar znajduje się w południowej nawie poprzecznej), powstała już w XIV w., wzorce czerpano z Orientu. Filar centralny, łuki rozporowe nawy krzyżowej, belki przęseł pod sklepieniem oraz przypory stabilizowały konstrukcję kościoła zbudowanego na bagiennym terenie. 11 KAPLICA BÜLOWA nazwa od rodziny Bülowów, z której wywodzili się w XIV w. przez prawie 75 lat biskupi ze Schwerina. Barwna dekoracja ścienna w kaplicy wykonana w 1873 roku, gdyż średniowieczne freski uległy w większości zniszczeniu. Postacie m. in. biskupów oraz członków rodziny a na ścianie wschodniej - scena z Ukrzyżowania Chrystusa ze św. Janem i Maryją oraz postaci dwóch świętych, św. Tomasza Kantuaryjskiego i rycerza św. Olafa. 7

8 Przed kaplicą płyta nagrobna mistrza Hermana Kruse ( 1599). Był to pierwszy duchowny protestancki w Doberanie, pełniący od 1564 r. swe obowiązki. Przedstawienie protestanckiego pastora Kruse ze świeckim kielichem było programowe. Stanowiło wyznanie nowej wiary protestanckiej. Takie wyobrażenie kielicha to rodzaj pomnika wiary protestanckiej, będącej wyrazem prawowierności. Okrągła forma czaszy kielicha była poręczniejsza przy rozdzielaniu wiernym. Nad kaplicą Bülowów umieszczono w 1980 roku organy wykonane przez firmę Schuke z Poczdamu. W 1600 r. kościół otrzymuje pierwsze organy, następne zbudowała firma Friese ze Schwerina. Dzisiejsze mają ok piszczałek, 44 rejestry oraz trzy klawiatury. Rozbrzmiewają podczas nabożeństw, medytacji i koncertów. Od maja do września w każdy piątek o godz odbywają się w bazylice koncerty. Obecna empora organowa była przypuszczalnie w średniowieczu emporą książęcą możnych meklemburskich. 12 W oknach wmontowano w latach cenne pozostałości średniowiecznych witraży (1300 r.). Klasztor posiadał już w XIII w. własne dwie huty szkła. Bezbarwne podgrzewane szkło z barwiono pigmentami z metalu i elaza, miedzi, następnie poszczególne kawałki łączono ramkami ołowianymi (zw. dwutówkami) w rozmaite kompozycje ornamentalne lub figuralne i osadzano między żelaznymi sztabami, dzielącymi je na kwatery. Już w XIV w. w całym kościele były barwne witraże, niezgodne z zasadami zakonu. Przedstawienia figuralne u góry ukazują nam św. Jana Chrzciciela, Maryję z małym Jezusem w Betlejem, św. Jana Ewangelistę oraz na dole księżnę Anastazję Meklemburską ( 1317), fundatorkę witraża (na zdjęciu). Poniżej znajdują się kamienne epitafia poświęcone pamięci ofiar wojen. Dwie płyty umieszczono w 1985 r, 40 lat po zakończeniu II wojny światowej przez tutejszą gminę protestancką. Na nich nazwy miejsc mordów i kaźni- stanowią ostrzeżenie i wezwanie do pokoju i sprawiedliwości. 12a Kilka kroków stąd nawa boczna, w niej umieszczono w latach według nowej koncepcji ŚREDNIOWIECZNE EPITAFIA OPACKIE. Płyty te znajdowały się pierwotnie na krużgankach, później w okresie po reformacji w posadzce kościoła i dopiero w XIX w. zostały umieszczone przez radcę budowlanego Möckela w ścianie nawy bocznej. Po konserwacji, usunięciu warstwy soli znalazły swe miejsce w pewnej odległości od ściany zapewniającą cyrkulację powietrza. Po prawej umieszczono dwa epitafia opatów nieznanych z imienia oraz opatów: Marcina I ( 1339), Jakuba( 1361), Marcina II ( 1391), Jana ( 1420), oraz proboszcza Hermana Giwertze z Neuburga ( 1449); po lewej opatów: Gottschalka ( 1391), Hermana Bockhold ( 1423), Bernarda ( 1441), Jana Wilkens ( 1489), Franciszka Meyne ( 1499) i Henryka Mützel ( 1504 r.). 8

9 Nad epitafiami wizerunki książęce: księżnej Anny Brandenburskiej ( 1567) - małżonki Albrechta VII., oraz książąt meklemburskich: księcia Albrechta VII ( 1547), Jana VI ( 1474), Albrechta VI ( 1483), Jana V ( 1422), Henryka IV Grubego ( 1477), Albrechta II Wielkiego ( 1379), Przybysława, księcia Obotryckiego fundatora klasztoru w Doberanie i pierwszego chrześcijańskiego władcy tych ziem ( 1178) oraz Niklota I, księcia Obodrzyców ( 1160). 13 GRANITOWY SARKOFAG Wielkiego Księcia Fryderyka Franciszka I Meklemburskiego ( 1837) umieszczono w 1843 r., po 16 latach prac przed ołtarzem głównym, w 1976 r. przeniesiony na obecne miejsce do zachodniej części kościoła. Fryderyk Franciszka I to pierwszy Arcyksiążę na tych ziemiach. W 1793 r. założył pierwsze uzdrowisko nadmorskie Heiligendamm, Doberan uczynił letnią rezydencją książąt meklemburskich, tym samym przyczyniając się do wzrostu prestiżu tej niewiele nieznaczącej od kasaty klasztoru miejscowości. 14 OKNO ZACHODNIE z XIX w. to największe okno kościoła, odrestaurowane w 1996 r. Stalle książęce (XIX w.) posiadają pozostałości średniowiecznych stalli. Przeznaczone dla książęcej rodziny stalle znajdowały się między południowymi stallami zakonników a stallami dla konwersów, ukośnie do ambony (18). 15 Nad wejściem zachodnim znajduje się TARCZA ZEGARA ASTRONOMICZNEGO, zniszczonego w czasie wojny 30- letniej (zdjęcie). Wykonany ok roku przez Mikołaja Lilienfelda, zgodnie z geocentrycznym poglądem na świat, posiadał zapewne kalendarz. Zegar znajdował się wcześniej na ścianie zachodniej południowej nawy poprzecznej, przy schodach do dormitorium (24). W czterech narożach postacie sławnych filozofów i astronomów ze świata antyku i średniowiecza. 16 ZACHODNIA CZEŚĆ KOŚCIOŁA aż do lektorium i do ołtarza św. Krzyża, ta część w klasztorach średniowiecznych przeznaczona była dla konwersów i dla gości klasztoru. Tutaj modlili się i uczestniczyli w liturgii. W całości zachowane stalle konwersów pochodzą z wyposażenia pierwotnego kościoła datowane na rok Na tak wczesne pochodzenie wskazują pełne łuki ścianek działowych, formy wspornikowe misericordie (podparcia) oraz małe romańskie półkolumienki. Baldachimy z bogatą dekorację rzeźbiarską, wzorowane na stallach zakonnych ze wschodniej części świątyni, uzupełniono później. Warto zatrzymać przy stallach aby zachwycić się kunsztowną dekorację rzeźbiarską lica zwieńczenia stalli. Ta z wyobrażeniem orła (blisko nr 15), z liśćmi dębu i drzewa figowego przedstawia scenę kuszenia konwersa. Napis głosi Bracie, co tu robisz, chodź ze mną! Niezłomny brat na to odpowiada: Do mnie nie ma przystępu żadne zło, idź precz obmierzła bestio! 9

10 Lico stalli z pelikanem przedstawia pelikana jako symbol ofiary Chrystusa, Na zwieńczeniu z lwem przedstawienie lwa jako symbolu Zmartwychwstania Pańskiego. Na licu z wilkiem (zdjęcie) znajduje się przedstawienia wilka i smoka, z ich paszczy wyrastają wici winorośli i chmielu. W ten sposób również złe zwierzęta wprzęga się na służbę Dobru. Romańska chrzcielnica z czaszą w formie kielicha z XIII w, wykonana z wapienia gotlandzkiego, pochodzi z kościoła Najświętszej Marii Panny z Wismaru. Kościół częściowo zniszczony w podczas II - wojny światowej, nawę kościoła, w której stała chrzcielnica wysadzono w czasach NRD. Dwustronny ołtarz św. Krzyża (zdjęcie) i dawniejsze lektorium to elementy architektoniczne oddzielające od wschodu chór zakonny i prezbiterium, a od zachodu chór konwersów. Ołtarz powstał przypuszczalnie pod kierunkiem warsztatu z Czech lub z południowych Niemiec, przy współpracy północnoniemieckiego mistrza Bertrama z Minden. Datowany na lata Przedstawia najbardziej monumentalne epokowe dzieło tego rodzaju w Europie. Był z pewnością prawie ukończony na uroczystość konsekracji kościoła w 1368 r. Najważniejszym wyróżnikiem w stosunku do wcześniejszych dzieł to umiejętność obserwacji natury i ich zastosowanie w sztuce. To mistrzowskie dzieło stanowi punkt zwrotny w sztuce północnych Niemiec. Wyróżnić należy następujące części ołtarza: od strony Chrystusa ku zachodowi: predella, retabulum (nastawa) krzyż tryumfalny, po stronie Matki Bożej ku wschodowi relikwiarz, retabulum, oraz w formie krzyża Arbor Bona, drzewo mające odniesienie do symboliki Maryjnej. Przedstawienie krzyża jako Drzewo Życia - wedle słów Chrystusa: Ja jestem krzewem winnym, a wy latoroślami ( św. Jan 15,5). Przedstawienie Chrystusa jako życiodajnego i tryumfującego nad szatanem drzewa należy do najważniejszych symboli chrześcijańskich. Śmiercionośny krzyż to już nie narzędzie męki lecz dzięki Zmartwychwstaniu symbol Życia Wiecznego. W sztuce cysterskiej spotykamy się typologiczną interpretacją zbawienia, gdzie wydarzenia i osoby ze Starego Testamentu i osoby i wypowiedzi z Nowego Testamentu tworzą przez symetrię całość znaczeniową. Postacie i wydarzenia Starego Testamentu (typy) mają swe odpowiedniki (antytypy) w wydarzeniach i osobach z Nowego Testamentu. Sentencja po łacinie między krzyżem a ołtarzem Effigiem Christi qui transis pronus adora sed non effigiem sed quem designat adora wyraża treść: Módl 10

11 się nabożnie do wizerunku Chrystusa obok którego przechodzisz, módl się nie do wizerunku, lecz do Tego, Kogo on przedstawia. Wić winorośli oplatającą krzyż odnowiono w 1982 r. według średniowiecznej metody powlekania farbą ceramiczną - lustrem. Wyrzeźbione w drewnie dębowym liście zagruntowano kredą, następnie powleczono cienką warstwą metalu i grynszpanem szlachetnym uzyskując patynę. Powlekanie lustrem to w złotnictwie trudniejsza i kosztowniejsza zastępująca emalię technika, droższa od pozłacania analogicznej powierzchni. Nie zadowalający jest jednak, uzyskany poprzez utlenianie, odcień patyny na odnawianej powierzchni. Kontrast podkreśla tępe złocenie obrazów ołtarzowych z XIX w. Znajdujące się poniżej pozostałości średniowiecznego złoceń lśnią złotym blaskiem. Zielony kolor lustra był pierwotnie bardziej stonowane, a złocenia jaśniejsze i bardziej błyszczące. Przedstawienia z obrazu ołtarza od strony Chrystusa, od lewej kolejno: Chrystus na Gόrze Oliwnej (Mt 26,36-46), Eliasz na Górze Karmel (2 Krl. 1), Chrystus przed Piłatem (Mt 27, 24-26), Biczowanie Chrystusa (Mt 27, 26-30), Historia Hioba (Hi, 2, 1-10), Jezus niesie krzyż (Mt 27, 31-32), Grzech pierwo- 11

12 rodny (Rdz 3,1-5); następnie w kolejności od dołu ku górze: Abraham składa ofiarę z Izaaka (Rdz 22,9-14), walka Jakuba i drabina Jakubowa (Rdz 32, 23-33; 28,11-22), Samson u bram Gazy (Sdz 16, 1-3), Abel i Melchizedek (Rdz 4,4 ; 14, ), Chrystus na krzyżu (obraz centralny), Mojżesz czyni cud z wodą na pustyni (2.Wj 17, 1-7), Eliasz i wdowa z Sarepty (1 Krl 17, 10-24), opieczętowanie sług (Ap 7), z lewej: spiżowy wąż, po prawej: Dawid zabija Goliata (1. Sm 17, 4 (38-51) 58). Na ramionach krzyża znajdują się głowy proroków ujęte w półokrągłe obramienia. Przedstawienia z ołtarza św. Krzyża od strony Maryjnej (zdjęcie), na retabulum od lewej: Zwiastowanie Najświętszej Maryi Pannie (Łk 1, 26-38), Anioł zjawia się przed Gedeonem (Sdz 6, 36-40), Narodzenie Jezusa (Łk 2,6-16), Powołanie Mojżesza przy gorejącym krzaku ciernistym (Wj 3,1-8), Ofiarowanie Jezusa w świątyni (Łk 2, 22-35), Ofiarowanie Samuela (1. Samuel 1,24-28), Ucieczka do Egiptu (Mt ); następnie sceny na krzyżu patrząc od dołu ku górze: Cuda z wodą Mojżesza i Aarona (Wj 20,1-13), św. Mateusz Ewangelista (Anioł), Posłaniec z winogronem (Lb 13, 17-33), Judyta i Holofernes (Jdt 13), Maryja z Dzieciątkiem Jezu (centralny obraz), Estera przed królem Aswerusem (Est 5, 1-89), św. Jan Ewangelista (Orzeł), Ukoronowanie Maryi (bez biblijnego tła), na lewo: zakwitająca laska Aarona (Lb 17, 16-28), św. Marek Ewangelista (Lew), na prawo: św. Łukasz Ewangelista ( Wół), Zamknięte bramy (Ez 44, 1-3). 12

13 17 W tym miejscu, w górnym oknie umieszczono w XIX w. pozostałości cennych ŚREDNIOWIECZNYCH WITRAŻY (datowane na 1300 r.), m.in. też figuralne przedstawienie Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty. Pod oknem znajdowała do lat 70-tych ubiegłego stulecia kaplica rodziny Oertzenów. Zachowało się jednak tylko okno z XIX wieku, z lewej strony średniowieczne epitafium przedstawiciela szlacheckiego rodu, po prawej dalsze epitafia: Zygfryda ( 1441) i Hermana Oertzena ( 1386) z inskrypcją: W roku Pańskim 1441 przy 11 dniu kalendarzowym czerwca w Ziemi Świetej zmarł Zygfryd Oertzen, pochowany u franciszkanów na Gόrze Syjon. W roku Pańskim 1386 zmarł giermek Herman Oertzen. 17a Kilka kroków dalej w prawo, w południowej nawie bocznej znajdują się na ścianie RENESANSOWE DREWNIANE EPITAFIA (XVI w., odnowione w 2005 r.), w większości łacińskie inskrypcje o sławnych czynach meklemburskich władców. Pierwotnie rozproszone po całym kościele, w XIX w. umieszczono je w porządku chronologicznym w tym miejscu. 17b Cofając się kilka kroków do tyłu w południowej nawie bocznej ujrzymy EMPORĘ ŚPIEWACZĄ z XIX wieku. Pod nią znajdowało się z czasów klasztoru przejście z krużganka do świątyni. 18 AMBONA z nawy głównej nader pomyślnie wkomponowana w 1868 roku przez Tobiasza Weisa z Monachium do średniowiecznych stalli zakonnych. Na ambonie przedstawienia czterech Ewangelistów, Mojżesza głoszącego kazanie na Górze, oraz scena rozesłania w świat uczniów przez Jezusa. Liczące prawie 700 lat stalle zakonne zachowały się w bardzo dobrym stanie. Służyły one zakonnikom podczas modlitw siedem razy w ciągu dnia, wykonane w latach Pierwotnie znajdowały się kilka metrόw dalej na wschόd w kierunku ołtarza głównego. Ustawienie wzdłużne pomagało zakonnikom w gregoriańskich naprzemiennych śpiewach liturgii godzin. Baldachim (zwieńczenia) stalli z misternie rzeźbionymi różami /rozetami/ to skomplikowane elementy wykończeniowe w tzw. miękkim stylu z lat 1380/ Ażurowa dekoracja przeźroczy stylistycznie nawiązuje do ołtarza św. Krzyża (ok r.), jest starsza od tej w oktogonie (ok r.). Spójrzmy na kunsztowną dekorację rzeźbiarską lica stalli: przedstawienie na licu pelikana z winoroślem i bluszczem oraz lico z rybą-orłem. Na wysokości pulpitu do lektora (19) przedstawienia na licu lili i zakonników (ok. 1310). Dekoracje ostatnie to u góry scena Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny a u dołu św. Benedykt, założyciel zakonu benedyktynów i autor Reguły Zakonnej, zgodnie z którą żyli także cystersi, oraz św. Bernard z Clairvaux, ojca duchowego zakonu cystersów. 19 PULPIT Z ORŁEM w prezbiterium (zdjęcie) wykonana w XIX w. przez kowala z Doberanu o nazwisku Steusloff. Wykonana z miedzi, wzorowana na ambonie z katedry w Hildesheim. Orzeł symbolizuje Chrystusa i wiarę, która zwyciężą zło. Odnowiona w 2002 r. 13

14 Za nią znajdują się grobowce księcia Henryka II Lwa Meklemburskiego ( 1329 r.) oraz Nicolaide z Werle (XIV w.). Grobowce ze średniowiecznymi mozaikowymi zdobieniami, zabezpieczone przez współczesne metalowe kraty. Powyżej wiszące dawniejsze tabernakulum (zdj.), zwane obecnie świecznikiem Naświętszej Maryi Panny z ok r w późnoromańskim-wczesnogotyckim stylu. Od ok r figura Matki Bożej to pierwotne tabernakulum, centralnie umieszczone w ołtarzu głównym. Ok r. zawieszono figurę Matki Bożej tworząc ozdobione świecami wiszące tabernakulum/ stąd nazwa świecznik Naświętszej Maryi Panny. Rzeźba nawiązuje do apokaliptycznego(z końca czasów) wizerunku Maryi z koroną z gwiazd, słońcem i księżycem, z Apokalipsy św. Jana 12,1: Niewiasta obleczona w słońce i księżyc pod jej stopami a na jej głowie wieniec z gwiazd dwunastu. Na baldachimie napis AVE MARIA (Zdrowaś Maryjo) jako wyraz nieustannej modlitwy cystersów do ich głównej patronki. 20 STALLE DLA DIAKONÓW z pocz. XIV w, baldachim to rekonstrukcja dziewiętnastowieczna. Potrójne miejsca podczas mszy św. rezerwowano dla kapłana, diakona i subdiakona. Obok z lewej strony znajduje się SZAFA NA NACZYNIA LITURGICZNE z ok r. Należy do pierwotnego gotyckiego wystroju bazyliki i jak większość średniowiecznego wyposażenia wykonana z drewna dębowego. Służyła do przygotowania naczyń do liturgii sprawowanej przy głównym ołtarzu. 21 OŁTARZ GŁÓWNY (zdjęcie) to tryptyk wykonany przez nieznanych mistrzów około roku Należy do najstarszych ołtarzy szafiastych nie tylko w Niemczech, lecz także w całej historii sztuki. Kwatery górne i środkowe pochodzą z XIV w. Cykl przedstawień z Nowego Testamentu w górnym rzędzie są w związku typologicznym ze cyklem starotestamentowym w środkowym rzędzie. Do Nowego Testamentu należy odnieść cykl związany Matką Bożą, na lewym skrzydle Tajemnice Różańca Radosne, a na prawym Tajemnice bolesne. W retabulum, znajdowała się, będąca również tabernakulum, centralnie umieszczona figura Najświętszej Maryi Panny. Około 1400 r. zawieszono figurę Matki Bożej tworząc wiszące tabernakulum/nazywane obecnie świecznikiem/. Wówczas zastąpiono przypuszczalnie drewnianą rzeźbę posrebrzaną figurą Matki Bożej, oraz dodano do środkowej części wyobrażenia świętych. W środkowej części retabulum przechowywano relikwie i monstrancje, utracone w większości podczas wojny 30- letniej. Około roku 1350 dodano dolny rząd apostołów oraz patronów opactwa, św. Sebastiana i papieża św. Fabiana. 14

15 W ołtarzu przedstawienia: lewe skrzydło górny rząd: św. Jan Chrzciciel, Zwiastowanie Najświętszej Marii Pannie, Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie Jezusa w świątyni; prawe skrzydło: Biczowanie Jezusa, Niesienie Krzyża, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie; lewe skrzydło środkowy rząd: Ewa, Sara, Brama Zamknięta, Gorejący krzew ciernisty, Ofiarowanie Samuela; prawe skrzydło: Cuda z wodą, Cierpienia Hioba, Abraham ofiaruje Izaaka, Spiżowy wąż, Samson u bram Gazy; dolny rząd lewe skrzydło: Św. Fabian, apostołowie: św. Bartłomiej, św. Tomasz, św. Szymon, św. Marek, św. Andrzej, św. Piotr; prawe skrzydło apostołowie: św. Paweł, św. Jakub Starszy, św. Jan Ewangelista, św. Filip, Judasz Iskariota, św. Mateusz, oraz św. Sebastian. 22 WIEŻA TABERNAKULUM wykonana w latach w formie bardzo smukłej gotyckiej monstrancji. Artysta to zapewne ten sam mistrz, który wyrzeźbił dolne partie w głównym ołtarzu. Wolnostojąca rzeźbiona w drewnie dębowym i wysoka na 11,60 m. wieżyczka to najstarsze w Niemczech wolnostojące tabernakulum. Na poziomie figury Matki Bożej (zdjęcie) znajduje się schowek, w nim przechowywano aż do kasaty klasztoru w 1552 r konsekrowane hostie. Poziom wyżej służył do wystawiania monstrancji z Najświętszym Sakramentem. Przedstawienia w tabernakulum związane z Ostatnią Wieczerzą i sakramentem Eucharystii. Zgodnie z ruchem wskazówek zegara wizerunki: na dole król Dawid z harfą, Abel z barankiem ofiarnym, Mojżesz z manną, św. Bernard, prorokini Debora, królewski kapłan Melchizedek; nad nimi: Matka Boża, św. Jan Chrzciciel, św. Piotr św. Jakub, św. Paweł, św. Jan Ewangelista. 15

16 SZAFA NA KIELICHY z ok.1310 r. z lewej strony tabernakulum to nadzwyczaj rzadko spotykany element wyposażenia. Przechowywano w niej dwadzieścia naczyń liturgicznych (kielichy, pateny, ampułki, łyżeczki) prawdopodobnie służyła dwόm ołtarzom głównym i 18 bocznym. Ceglane ślady na bocznych ścianach wskazują na jej pierwotnie usytuowanie w nieistniejącej ścianie lektorium. Spójrzmy na piękną dekorację figuralną zewnętrznych drzwi, z której niewiele ocalało: Matka Boża, Chrystus, św. Paweł i Ezechiel, zauważmy oryginalną polichromię na wewnętrznej stronie (nigdy nie była odnawiana, tylko oczyszczana). Są na nich Abel ( zdjęciu) z barankiem, Melchizedek z kielichem symbolizującym Najświętszą Ofiarę Chrystusa. Na zwieńczeniu przedstawienie Chrystusa błogosławiącego z księgą. 23 Po prawej stronie przy wejściu do świątyni wiszą wizerunki książęce: Krystiana Ludwika Meklemburskiego ( 1692), Adolfa Fryderyka I Meklemburskiego ( 1658) i jego żony Anny Marii z Fryzji Wschodniej ( 1634). W południowo-zachodnim narożniku kolumna z wapienia z XIII w, pochodzi przypuszczalnie z nie istniejących budynków klasztornych. Na ścianie obok książęce epitafium zbiorowe, składające się z czterech oddzielnych płyt marmurowych. Renesansową opraw wykonano w 1583 r. na polecenie księcia Ulryka i jego małżonki Elżbiety, księżnej Meklemburskiej, księżniczki duńskiej. Epitafium (odnowione w 2006 r.) upamiętnia wszystkich z książęcego rodu, pochowanych w świątyni i zarówno formą i jak treścią przewyższa wszystkie pozostałe. Nad epitafium odkryta w 2005 r. płycina okienna, pochodząca zapewne z XIV w. 24 Po lewej stronie wejścia głόwnego znajdują się płyta nagrobna JANA MOLTKE ( 1388) i jego małżonki MAŁGORZATY ( 1391), obok po lewej płyta nagrobna rycerza Henryka Moltke oraz Katarzyny Moltke. 16

17 BUDOWA I ARCHITEKTURA W SKRÓCIE trόjnawowa bazylika, przekryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym dziewięcioprzęsłowe prezbiterium, zamknięte półkoliście pięcioma bokami ośmiokąta prezbiterium z obejściem, do ambitu przylega wieniec kaplic/pięć/ trzyczęściowy podział pionowy ścian: strefa arkad, pozorna strefa triforium/ malowana/, strefa okien długość 79m, szerokość 39m, wysokość środkowej nawy 26,5m, wysokość wieży 72m rekonstrukcja średniowiecznej kolorystyki wnętrza po odkryciach w latach zewnętrzna forma architektoniczna skromna, zgodnie z regułą cysterska oryginalny fryz okalający z kształtek ceramicznych z motywem trójliścia szczyt zachodni i szczyt nawy poprzecznej zdobią płyciny z rozetą fundamenty głębokości 5 m, wypełnione kamiennym gruzem zalewanym rozgrzanym do 160º С wapnem ( tzw. rzymski beton) 17

18 INFORMACJE PRAKTYCZNE Zwiedzanie codziennie w miesiącach: maj - wrzesień pon sob 9.oo 18.oo niedziele i święta 11.oo 18.oo marzec - kwiecień pon sob 10.oo 17.oo niedziele i święta 11.oo 17.oo październik - luty pon sob 10.oo 16.oo niedziele i święta 11.oo 16.oo Opłata za zwiedzanie kościoła przeznaczona jest na koszty utrzymania. W miesiącach od kwietnia do września największe nasilenie ruchu ma miejsce w godz Prosimy wykorzystać również spokojniejsze pory dnia. W Wielki Piątek i Wigilię Bożego Narodzenia kościół czynny tylko podczas nabożeństw. Zwiedzanie z przewodnikiem codziennie w jęz. niemieckim, w jęz. angielskim po uprzednim zgłoszeniu Nabożeństwa ewangelickie w niedziele i święta o godz Koncerty w świątyni od maja do września piątki w o godz Informacje dodatkowe na stronie Po koncertach piątkowych bezpłatne autobusy w kierunku Heiligendamm, Külungsborn, Rerik, Nienhagen i do Warnemünde. Rezerwacja biletów na koncerty i na przejazdy - tel. 0049/ , fax 0049/ lub pod adresem Polecamy przejażdżkę do Bad Doberan np. kolejką Molli o godz z Kühlungsborn-West, o godz odjazd z Heiligendamm. Prace budowlane i konserwatorskie Pierwotny kościół opacki jest od wielu wieków znakiem wiary i nadziei, miejscem spotkań a także symbolem rozwoju ludzkości. Zabytkowa świątynia, jej wnętrze i wyposażenie to wspólnym dzieło wielu pokoleń. Ten międzynarodowy i narodowy zabytek, pomimo ustawicznych wysiłków, nosi w na sobie ślady upływającego czasu. Wielu zniszczeń nie widać na pierwszy rzut oka. Zadanie utrzymania bazyliki przerasta możliwości zboru ewangelicko-luterańskiego w Bad Doberan. Na następne lata planowane są dalsze niezbędne prace konserwatorskie wyposażenia kościoła. Na renowacje potrzeba rocznie ok euro, dotacje ze środków publicznych i różnych fundacji przyznawane są tylko przy wystarczających środkach własnych. Dziękujemy za wszelką pomoc! Można nas wesprzeć poprzez: 1. Wrzucenie datków do jednej z puszek w kościele. 2. Przelewem na konto: Ev.-luth. Kirchgemeinde, Acredobank Nürnberg, BLZ: (nr banku) , nr konta: Kontakt i informacja pod adresem: Münsterverwaltung, kustosz Martin Heider, Klosterstraße 2, Bad Doberan, tel Każda pomoc finansowa jest ważna. Bardzo dziękujemy! 18

19 POŁOŻENIE I DOJAZD na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego pόłnocnych Niemiec (kraj związkowy Meklemburgia- Pomorze Przednie) położenie na obszarze dużego klasztornego założenia parkowego, blisko centrum dojazd autostradą A 20 (Lubecka- Rostock- Szczecin) - oznakowany zjazd w kier. Bad Doberan drogą krajową B 105 Rostock (15 km) - Wismar (40 km) drogą nadmorską do uzdrowisk nadmorskich Warnemünde i Kühlungsborn w odległości 6 km do najstarszego niemieckiego uzdrowiska Heiligendamm linią kolejową Rostock Wismar ( co godzinę ) polecamy wycieczkę kolejką wąskotorową Molli na trasie z Kühlungsborn lub z Heiligendamm do Bad Doberan i z powrotem MAPA OKOLICY Nota wydawnicza BAZYLIKA W BAD DOBERAN - PRZEWODNIK. Wydanie I, 2006 r. Wydawca: Zbór Ewangelicko - Luterański/Bazylika w Doberan Klosterstraße 2, Niemcy Bad Doberan Tel (0) Fax:0049 (0) Internet: Tekst/projekt okładki: Martin Heider, kustosz kościoła Druk: Altstadt- Druck GmbH Rostock Zdjęcia: Martin Poley (Wismar), Martin Heider (Bad Doberan) Opracowania: W. Erdmann: Opactwo cystersόw w Doberan, Königstein/Taunus Wilhelm Kühne: Kościół w Bad Doberan, wyd. 2, Rostock F. Schlie: Sztuka i zabytki historyczne Wielkiego Księstwa Meklemburskiego i Schwerina, t. 3, Schwerin Przedruk i kopiowanie za zezwoleniem autora Tłumaczenie: Bernadeta Sturzbecher (Poznań) Współpraca: Andrzej Ciagło, Frederik Jabs, 19

20

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej

Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej IKONOSTAS Ikonostas w Cerkwi p.w. Św. Bazylego Wielkiego w Koniecznej Ikonostas (gr. eikón oznaczające obraz oraz stásis czyli pozycja, umiejscowienie) ściana z ikonami, która w cerkwi oddziela miejsce

Bardziej szczegółowo

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE.

via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. via sacra PODRÓŻOWANIE BEZ GRANIC.PRZEZ WIEKI. W ZADUMIE. W dniach od 23.08.2014 roku do 28.09.2014 roku, w Bazylice Mniejszej Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu trwać będzie wystawa, pt. Spotkania,

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży. czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Zabytki sakralne Łomży czas trwania: 5 godzin, typ: piesza, liczba miejsc: 8, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki to duże miasto w województwie podlaskim nad rzeką Narwią. Historia

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII DLA KLASY I SP Zgodne z programem nauczania nr AZ-1-01/10 Celujący: ze zrozumieniem wykonuje znak krzyża św. samodzielnie odtworzy z pamięci modlitwę Aniele Boży, Zdrowaś

Bardziej szczegółowo

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH

PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH PARAFIA PW. NARODZENIA NAJŚWIĘTSZEJ MARYI PANNY W PEŁCZYCACH ul. Kościelna 4 PEŁCZYCE 73-260 tel. 95 7685315 wik. 957685015 Kościół parafialny: Pw. Narodzenia NMP w Pełczycach - poświęcony: 8 IX 1946 r.

Bardziej szczegółowo

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem

Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Jemielnica Europejska gmina ze śląską duszą turystyczna alternatywa dla znudzonych miastem Urząd Gminy Jemielnica ul. Strzelecka 67 47-133 Jemielnica www.jemielnica.pl GMINA JEMIELNICA położenie Gmina

Bardziej szczegółowo

Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii?

Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii? Jak nazywa się księga liturgiczna zawierająca teksty Ewangelii, używane podczas sprawowania liturgii? Wymień kolory szat liturgicznych. Kiedy w Liturgii używa się białego koloru szat liturgicznych? /3

Bardziej szczegółowo

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty?

Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? Jak odmawiać Koronkę do Miłosierdzia Bożego oraz Różaniec Święty? - *** - Jak odmawiać Koronkę lub Różaniec? Pytanie to może wyda Wam się banalne, ale czy takie jest w rzeczywistości. Wielu ludzi bardzo

Bardziej szczegółowo

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013

Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pełen refleksji DOLNY ŚLĄSK Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Książ - Krzeszów - Wambierzyce Kłodzko - Bardo Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w Krzeszowie Krzeszów to unikatowy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH EMPORY ORGANOWEJ BAZYLIKI NAJŚWIĘTSZEGO ZBAWICIELA I WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W DOBRYM MIEŚCIE

PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH EMPORY ORGANOWEJ BAZYLIKI NAJŚWIĘTSZEGO ZBAWICIELA I WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W DOBRYM MIEŚCIE PROGRAM PRAC KONSERWATORSKICH EMPORY ORGANOWEJ BAZYLIKI NAJŚWIĘTSZEGO ZBAWICIELA I WSZYSTKICH ŚWIĘTYCH W DOBRYM MIEŚCIE Pracownia Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki RESTAURO Przemysław Gorek ul. Klaudyny

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

Renesans i Barok - style architektoniczne

Renesans i Barok - style architektoniczne Renesans i Barok - style architektoniczne Wykonali uczniowie: Jakub Smal, Jakub Bielecki, Bartosz Wieczorek, Kacper Niziołek. Opiekun: Jadwiga Sochacka Renesans w architekturze stanowił odzwierciedlenie

Bardziej szczegółowo

Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii

Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii Śladami Benedykta XVI w Austrii i Bawarii Österreich Werbung/ Popp & Hackner Pielgrzymki 2013 Pielgrzymka dla grup wyjeżdżających z Poznania Wiedeń Mariazell Marktl - Altötting Austrian National Tourist

Bardziej szczegółowo

2 sierpnia Najświętsza Maryja Panna, Królowa Aniołów Odpust Porcjunkuli

2 sierpnia Najświętsza Maryja Panna, Królowa Aniołów Odpust Porcjunkuli 2 sierpnia Najświętsza Maryja Panna, Królowa Aniołów Odpust Porcjunkuli Porcjunkula we wnętrzu Bazyliki MB Anielskiej U stóp Asyżu wznosi się bazylika Matki Bożej Anielskiej, wybudowana w XVI wieku. W

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie.

Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. nr 1 (1) marzec kwiecień 2014 SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ FATIMSKIEJ Sosnowiec Zagórze Niech Jezus zawsze będzie twoim początkiem i twoim centrum, i twoim celem, niech wchłania całe twoje życie. św. Ojciec

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IX/59/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO z dnia 27 kwietnia 2015 r.

UCHWAŁA NR IX/59/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO z dnia 27 kwietnia 2015 r. UCHWAŁA NR IX/59/15 SEJMIKU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO z dnia 27 kwietnia 2015 r. w sprawie udzielenia dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytku wpisanym do rejestru

Bardziej szczegółowo

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny

Propozycja programu Nawiedzenia Zduny Propozycja programu Nawiedzenia Zduny LITURGIA NAWIEDZENIA OBRAZU MATKI BOŻEJ CZĘSTOCHOWSKIEJ 1 Ustawienie procesji (godz.15 55 ) Krzyż i świece 1.......... Feretrony Sztandary Delegacje niosące OBRAZ

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii

Kryteria oceniania z religii Kryteria oceniania z religii OCENA NIEDOSTATECZNA - wykazuje się brakiem jakiejkolwiek wiedzy w zakresie materiału przewidzianego programem, - ma lekceważący stosunek do przedmiotu, do wartości religijnych

Bardziej szczegółowo

Historia ołtarza. W scenie tej umieszczona została również data 1499.

Historia ołtarza. W scenie tej umieszczona została również data 1499. Wybrane fragmenty pracy licencjackiej Izabeli Tomczyk Skrzydła poliptyku z Sulechowa na tle malarstwa późnego gotyku napisana na seminarium sztuki średniowiecznej pod kierunkiem ks. dr. hab. Dariusza Tabora

Bardziej szczegółowo

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH

KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH KALENDARZ DAT I OKRESÓW LITURGICZNYCH 1. KALENDARZ OKRESÓW LITURGICZNYCH W KOŚCIELE KATOLICKIM 2012-2111 2. KALENDARZ DIECEZJI POLSKICH - 2013-02-28 3. WPROWADZENIA TEOLOGICZNO PASTORALNE DO KSIĄG LITURGICZNYCH

Bardziej szczegółowo

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej

Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Maciej Tokarz, kl. VIa Zabytkowy kościół p.w. św. Mikołaja w Tabaszowej Piękno rzeczy śmiertelnych mija, lecz nie piękno sztuki. Leonardo da Vinci 1 Tabaszowa - miejscowość w powiecie nowosądeckim (województwo

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Po lekcjach do szkoły. Innowacyjne formy zajęć pozalekcyjnych Gmina Miasto Płock/ Gimnazjum nr 5 im. Zygmunta

Bardziej szczegółowo

PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie

PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach

Bardziej szczegółowo

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ

TRASA HISTORYCZNA ŻAGAŃ ŻAGAŃ POI 1 Początek trasy Dworzec PKP Początki kolejnictwa na ziemi żagańskiej należy datować na 1845 rok, kiedy to podjęto decyzję o budowie głogowsko-żagańskiej linii kolejowej, przyłączonej do Dolnośląsko-Marchijskiej

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO"

RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat RYTUAŁU RODZINNEGO Rytuał domowy RYTUAŁ DOMOWY. Rok rodziny katolickiej to najnowsze wydanie popularnego od wielu lat "RYTUAŁU RODZINNEGO" Ocena: Nie ma jeszcze oceny Cena 67,00 zł 67,00 zł Kwota rabatu: Zadaj pytanie o

Bardziej szczegółowo

Opis projektu "Konserwacja i remont Fary w Kooskowoli - zabytku o istotnym znaczeniu dla historii Regionu Lubelskiego"

Opis projektu Konserwacja i remont Fary w Kooskowoli - zabytku o istotnym znaczeniu dla historii Regionu Lubelskiego TOWARZYSTWO OCHRONY DZIEDZICTWA KULTUROWEGO FARA KOŃSKOWOLSKA UL. LUBELSKA 97, 24-130 KOŃSKOWOLA ORGANIZACJA POŻYTKU PUBLICZNEGO NIP:716-26-59-402 REGON:432735661 KRS:0000220451 www.konskowola.eu Opis

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia KLASA I ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia kryteriów na ocenę dopuszczającą ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: odróżnia modlitwę

Bardziej szczegółowo

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa

Święty Jakub Apostoł. Syn Zebedeusza i Salome. z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa Święty Jakub Apostoł Syn Zebedeusza i Salome z bratem Janem nosili przydomek synowie gromu jeden z najbliższych apostołów Jezusa poniósł męczeńską śmierć w 44 r. w Palestynie według tradycji wprowadzał

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ZREALIZOWANYCH PRAC

WYKAZ ZREALIZOWANYCH PRAC WYKAZ ZREALIZOWANYCH PRAC (w układzie chronologicznym) Olkusz Fara 1967 r. Usunięcie zanieczyszczeń z ołtarza głównego z ograniczoną konserwacją, pełny zakres prac konserwatorskich przy ołtarzach w nawach

Bardziej szczegółowo

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus przychodzi mimo zamkniętych drzwi. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Bardziej szczegółowo

Rok liturgiczny (kościelny)

Rok liturgiczny (kościelny) Rok liturgiczny (kościelny) Adwent Okres Narodzenia Pańskiego Okres zwykły cz. I Wielki Post Triduum Paschalne Okres Wielkanocny Okres zwykły cz. II Przeczytajcie fragment Składu apostolskiego. Jakie fakty

Bardziej szczegółowo

Justyna Borowiecka. Niemcy -Moja inspiracja. (Niemieckie inspiracje mały przewodnik)

Justyna Borowiecka. Niemcy -Moja inspiracja. (Niemieckie inspiracje mały przewodnik) Justyna Borowiecka Niemcy -Moja inspiracja. (Niemieckie inspiracje mały przewodnik) 1 Teksty: Justyna Borowiecka Pomoc przy korekcie tekstów: Isabella Degen Zdjęcia: Justyna Borowiecka, Ala Jaros-Toms,

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału treści programowe dla klasy drugiej szkoły podstawowej

Rozkład materiału treści programowe dla klasy drugiej szkoły podstawowej Rozkład materiału treści programowe dla klasy drugiej szkoły podstawowej Przedmiot: religia Klasa: druga szkoły podstawowej Tygodniowa liczba godzin: 2 Przyjęto liczbę tygodni nauki: 32 Środki dydaktyczne:

Bardziej szczegółowo

Uchwała NR X/ 164/11 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 1 sierpnia 2011 roku

Uchwała NR X/ 164/11 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 1 sierpnia 2011 roku Uchwała NR X/ 164/11 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 1 sierpnia 2011 roku w sprawie udzielenia dotacji na prace konserwatorskie, restauratorskie lub roboty budowlane przy zabytkach wpisanych

Bardziej szczegółowo

PRZECZYTAJ także o IX Pielgrzymce Archidiecezjalnej do Grecji w kwietniu 2012 roku - zostało jeszcze kilka miejsc wolnych.

PRZECZYTAJ także o IX Pielgrzymce Archidiecezjalnej do Grecji w kwietniu 2012 roku - zostało jeszcze kilka miejsc wolnych. Archidiecezja Poznańska z okazji Roku Wiary organizuje kolejną, X Archidiecezjalną Pielgrzymkę, tym razem do Fatimy, w dniach od 18 do 27 października 2012 roku. Zapraszamy do udziału w pielgrzymce zarówno

Bardziej szczegółowo

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech

Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech Najciekawsze i największe mosty w Polsce i w Niemczech MOST RĘDZIŃSKI Most Rędziński drogowy most wantowy nad Odrą, będący częścią autostrady A8. Przeprawa nad Odrą oraz nad całą Wyspą Rędzińską, przy

Bardziej szczegółowo

DOTACJE CELOWE udzielone w 2009 roku. (od 1 stycznia do 30 czerwca)

DOTACJE CELOWE udzielone w 2009 roku. (od 1 stycznia do 30 czerwca) DOTACJE CELOWE udzielone w 2009 roku (od 1 stycznia do 30 czerwca) przez Zachodniopomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy zabytku

Bardziej szczegółowo

AB Zapisywanie danych POI

AB Zapisywanie danych POI Numer POI 1 - - - dworzec Dworzec PKP Ul. Kolejowa 51 36'21.52"N 15 18'48.32"E DSC00078, DSC00080, DSC000761 Początki kolejnictwa na ziemi żagańskiej należy datować na 1845 rok, kiedy to podjęto decyzję

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE

MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE opracł: Centralna Diakonia Liturgiczna Ruchu Świat o-życie na odstawie wyd. 3. roboczego Dyrektorium dusz asterstwa służby liturgicznej MODLITWY PE NIĄCYCH RÓŻNE POS UGI I FUNKCJE LITURGICZNE DLA WSZYSTKICH

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ TURNIEJU WIEDZY DLA UCZNIÓW KLAS V SZKOŁY PODSTAWOWEJ " ZABYTKI SAKRALNE CHEŁMA"

SCENARIUSZ TURNIEJU WIEDZY DLA UCZNIÓW KLAS V SZKOŁY PODSTAWOWEJ  ZABYTKI SAKRALNE CHEŁMA Źródło: http://chelm.lscdn.pl/oc/publikacje-nauczycieli/scenariusze-uroczystos/1203,scenariusz-turnieju-wiedzy-dla-uczniow-klas-v-szk OLY-PODSTAWOWEJ-quot-ZABYTKI-SA.html Wygenerowano: Wtorek, 9 lutego

Bardziej szczegółowo

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia.

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia. KRYTERIA OCENIANIA z katechezy w zakresie I klasy szkoły podstawowej do programu nr AZ-1-01/10 i podręcznika nr AZ-11-01/10-RA-1/11 Jesteśmy w rodzinie Jezusa pod redakcją ks. Stanisława Łabendowicza Kryteria

Bardziej szczegółowo

Olsztyn na szlaku gotyku ceglanego

Olsztyn na szlaku gotyku ceglanego Olsztyn na szlaku gotyku ceglanego Stowarzyszenie Europejski Szlak Gotyku Ceglanego zostało utworzone 26.09.2007 r. w miejscowości Greifswald (Niemcy). Jego założycielami byli: Centrum Informacji Turystycznej

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki Zabytki Grodzisko w Starym Bielsku -pochodzące z XII wieku, pozostałość obronnej osady rolniczo-produkcyjnej. Wielka platforma - łąka (ok.3,2 ha) o kształcie zbliżonym do koła, otoczona podwójnym wałem

Bardziej szczegółowo

Nowenna Pompejańska (cz. błagalna)

Nowenna Pompejańska (cz. błagalna) Każdą z dwóch części Nowenny Pompejańskiej odmawiamy przez 27 kolejnych dni. Najpierw część błagalną, a potem część dziękczynną. Źródło: http://pompejanska.rosemaria.pl/. 2014-04-12. Nowenna Pompejańska

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

Wymagania zgodne z programem AZ - 1-01/1 i AZ-2-01/1. Klasa I

Wymagania zgodne z programem AZ - 1-01/1 i AZ-2-01/1. Klasa I WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE Z RELIGII Wymagania zgodne z programem AZ - 1-01/1 i AZ-2-01/1 Klasa I Ocena Wymagania programowe Uczeń: - potrafi opowiedzieć o patronie kościoła parafialnego

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Materiały ze spotkania sekretarzy Komisji Liturgicznych Europejskich Konferencji Biskupów (Dobogökö, 20 26 czerwiec 2003 r.)

Materiały ze spotkania sekretarzy Komisji Liturgicznych Europejskich Konferencji Biskupów (Dobogökö, 20 26 czerwiec 2003 r.) Materiały ze spotkania sekretarzy Komisji Liturgicznych Europejskich Konferencji Biskupów (Dobogökö, 20 26 czerwiec 2003 r.) Streszczenie dotyczące form pobożności ludowej W ankiecie skierowanej do sekretarzy

Bardziej szczegółowo

Kościół p.w. Matki Boskiej Pocieszenia w Żyrardowie

Kościół p.w. Matki Boskiej Pocieszenia w Żyrardowie Kościół p.w. Matki Boskiej Pocieszenia w Żyrardowie 1 Chór Muzyczny 1903 r. 2 Lichtarz 2 /6 sztuk/ kon. XIX w. 3 Epitafium 1. ćw. XX w., (po 20.02.1918 r.) 4 Epitafium Giebułtowskiego 1. ćw. XX w., (po

Bardziej szczegółowo

Architektura renesansu

Architektura renesansu Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II w Złotoryi Złotoryja 2008 Ulubioną formą architektów tego okresu był kościół na planie centralnym, chociaż oczywiście nie brakuje dzieł budowanych w układach podłużnych

Bardziej szczegółowo

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016

Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016. Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Oficjalny program wizyty papieża Franciszka w Polsce i podczas Światowych Dni Młodzieży Kraków 2016 Kraków Jasna Góra Oświęcim: 27 31 lipca 2016 Środa, 27 lipca 16.00 przylot na Lotnisko Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA

VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA ZELATOR wrzesień2015 3 VI DIECEZJALNA PIELGRZYMKA ŻYWEGO RÓŻAŃCA Sobota, 3 października, 2015 Niniejszy numer Zelatora ukazuje się głównie ze względu na VI Diecezjalną pielgrzymkę Żywego Różańca do Łagiewnik.

Bardziej szczegółowo

Sanktuarium Maryjne Parafia NMP Matki Pocieszenia w Oławie

Sanktuarium Maryjne Parafia NMP Matki Pocieszenia w Oławie Sanktuarium Maryjne Parafia NMP Matki Pocieszenia w Oławie Historia Sanktuarium Kościół parafialny p.w. Matki Bożej Pocieszenia w Oławie pierwotnie nosił nazwę św. Błażeja i Andrzeja Świerada. Ze starego

Bardziej szczegółowo

OKRES zwykły Komentarze do niedzielnej liturgii słowa

OKRES zwykły Komentarze do niedzielnej liturgii słowa Archidiecezjalny Program Duszpasterski ROK A OKRES zwykły Komentarze do niedzielnej liturgii słowa Poznań 2007/2008 17 Uroczystość Najświętszej Trójcy 18 maja 2008 Wj 34,4b-6.8-9 Ps Dn 3 2 Kor 13,11-13

Bardziej szczegółowo

KANON RZYMSKI MSZA ŚWIĘTA WIECZERZY PAŃSKIEJ

KANON RZYMSKI MSZA ŚWIĘTA WIECZERZY PAŃSKIEJ KANON RZYMSKI MSZA ŚWIĘTA WIECZERZY PAŃSKIEJ PIERWSZA MODLITWA EUCHARYSTYCZNA Kapłan z rozłożonymi rękami mówi: CZYLI KANON RZYMSKI GC Ojcze nieskończenie dobry, * pokornie Cię błagamy przez Jezusa Chrystusa,

Bardziej szczegółowo

PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI DWÓCH EDYCJI KALENDARZA LITURGICZNEGO NA ROK 2011

PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI DWÓCH EDYCJI KALENDARZA LITURGICZNEGO NA ROK 2011 PORÓWNANIE ZAWARTOŚCI DWÓCH EDYCJI KALENDARZA LITURGICZNEGO NA ROK 2011 Zasób Wskazania i normy dotyczące poszczególnych okresów liturgicznych Obchody ogólnopolskie Numery stron w czterotomowym wydaniu

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I Gimnazjum W Gimnazjum nr 53 Numer programu AZ-3-02/10 Tytuł programu: Jezus Chrystus Drogą, prawdą i życiem Numer podręcznika AZ -31-02/10-0 Tytuł podręcznika:

Bardziej szczegółowo

ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM

ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM REZYDENCJA KRÓLÓW I RZECZYPOSPOLITEJ Apartament Wielki Galeria Owalna Niegdyś sala przejściowa, przez którą prowadziła droga do loży królewskiej w kolegiacie św. Jana.

Bardziej szczegółowo

Atrakcje Zabytkowe Obiekty Mury obronne

Atrakcje Zabytkowe Obiekty Mury obronne www.lebork.pl Atrakcje Zabytkowe Obiekty Pomimo burzliwych dziejów i wielu zdarzeń, podczas których ucierpiała substancja architektoniczna miasta, w Lęborku zachowało się kilka cennych i ciekawych zabytków.

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

XXIV Niedziela Zwykła

XXIV Niedziela Zwykła XXIV Niedziela Zwykła Nikt inny jak tylko Pan Bóg wspomaga i prowadzi tych, którzy pragną Mu służyć. Ta droga wymaga ofiary i poświęcenia w pokonywaniu przeciwności. Ten duchowy trening wzmaga odwagę,

Bardziej szczegółowo

15. ANEKS. Ludwikowo - rodzinny dom Mączyńskich tu urodził się ks. Kazimierz Mączyński. Rodzinny dom

15. ANEKS. Ludwikowo - rodzinny dom Mączyńskich tu urodził się ks. Kazimierz Mączyński. Rodzinny dom 82 15. ANEKS Ludwikowo - rodzinny dom Mączyńskich tu urodził się ks. Kazimierz Mączyński Rodzinny dom 82 Ludwikowo - fundamenty starego kościoła 83 Ludwikowo - dzisiejsza kaplica parafialna kiedyś była

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże. Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną

Szczęść Boże. Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną Szczęść Boże Kopalnia Soli Wieliczka - trasy turystyczne związane z turystyką religijną Kajetan d Obyrn Prezes Zarządu Kopalni Soli Wieliczka SA Kraków, 14.06.2012 Geneza turystki pielgrzymkowej w wielickiej

Bardziej szczegółowo

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa

Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa. czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Trasa wycieczki: Synagogi Krakowa czas trwania: 2 godziny, typ: piesza, liczba miejsc: 7, stopień trudności: bardzo łatwa Opis wycieczki Kazimierz, obecna dzielnica Krakowa, a niegdyś osobne miasto, został

Bardziej szczegółowo

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV

Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Religia ks. Paweł Mielecki Klasa IV Na ocenę celującą uczeń: Posiada wiedzę i umiejętności przewidziane na ocenę bardzo dobrym (co najmniej w 90%), a nad to: Samodzielnie i twórczo rozwija własne zainteresowania

Bardziej szczegółowo

LIPIEC/ 2013 NR 5 (103), ROK XIV

LIPIEC/ 2013 NR 5 (103), ROK XIV Koncerty organowe s. 6 w n u m e r z e : Wakacyjny kościoł s. 18 LIPIEC/ 2013 NR 5 (103), ROK XIV od redakcji Redakcja Przygotuj się do Liturgii XIV Niedziela Zwykła, 7 lipca: I czytanie: Iz 66,10-14c;

Bardziej szczegółowo

PODZIAŁ FUNKCJI TRIDUUM PASCHALNE 2015

PODZIAŁ FUNKCJI TRIDUUM PASCHALNE 2015 PODZIAŁ FUNKCJI TRIDUUM PASCHALNE 2015 WIELKI CZWARTEK MSZA WIECZERZY PAŃSKIEJ Ceremoniarz: an. Przemysław Cepa Długie wejście procesja: Świeca I: Maciej Żorawik Świeca II: Dawid Zych Ewangeliarz: diakon

Bardziej szczegółowo

Sztuka Średniowiecza. Architektura: romańska i gotycka

Sztuka Średniowiecza. Architektura: romańska i gotycka Sztuka Średniowiecza Architektura: romańska i gotycka Sztuka romańska Styl romański styl w sztukach plastycznych IX XII w. pierwszy wielki styl dojrzałego średniowiecza; Sztuka romańska Architektura wznoszona

Bardziej szczegółowo

Kościół św. Katarzyny

Kościół św. Katarzyny Wiadomość o pożarze 22 maja 2006 r. kościoła św. Katarzyny w Gdańsku poruszyła nie tylko Trójmiasto, ale również cały nasz kraj. Napływające później informacje o tym, że pożar nie dotknął zbyt mocno wnętrza

Bardziej szczegółowo

2.Zaznacz który z kolorów jest barwą podstawową: a) zielony; b) czerwony; c) pomarańczowy; d) brązowy.

2.Zaznacz który z kolorów jest barwą podstawową: a) zielony; b) czerwony; c) pomarańczowy; d) brązowy. Konkurs wiedzy z zakresu sztuki i historii dla szkół podstawowych związany z realizacja projektu Restauracja XVI-wiecznego kościoła w Niedźwiadnej finansowanego w ramach Programu Regionalnego Województwa

Bardziej szczegółowo

Nasze pielgrzymki 2004-2009 Sanktuaria Maryjne Podróżując śladami Ojca Świętego Jana Pawła II

Nasze pielgrzymki 2004-2009 Sanktuaria Maryjne Podróżując śladami Ojca Świętego Jana Pawła II Nasze pielgrzymki 2004-2009 Sanktuaria Maryjne Podróżując śladami Ojca Świętego Jana Pawła II Myśląc o pielgrzymkach, ogarniam wiele miejsc, które dane nam było zobaczyć. Stały się one naszym śladem i

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo Czterdziestogodzinne

Nabożeństwo Czterdziestogodzinne Nabożeństwo Czterdziestogodzinne Współcześnie czterdziestogodzinne nabożeństwo jest stopniowo zapominane. Najczęściej służy jedynie jako wstęp do Wielkiego Postu. Ma ono jednak bardzo bogatą i długą tradycję.

Bardziej szczegółowo

18.00 Msza św. z kazaniem dla wszystkich po Mszy Świętej NAUKA STANOWA DLA KOBIET

18.00 Msza św. z kazaniem dla wszystkich po Mszy Świętej NAUKA STANOWA DLA KOBIET ` PROGRAM MISJI ŚWIĘTYCH Prowadzonych przez Misjonarzy Świętej Rodziny w parafii Trójcy Świętej w Pruszczu w dniach 3-11 października 2009 r Sobota 3 październik Uroczysta Msza Święta z obrzędem wprowadzenia

Bardziej szczegółowo

2013 Ulanowice (Podlesie) Pustelnia - Święta Góra

2013 Ulanowice (Podlesie) Pustelnia - Święta Góra 2013 Ulanowice (Podlesie) Pustelnia - Święta Góra Wycieczkę rozpoczynamy w Podlesiu od 1973 roku jest to dzielnica Lubawki. Do 1965 roku miejsce to nazywało się Ulanowice a przed wojną Ullersdorf. Jest

Bardziej szczegółowo

Kazimierz żydowska dzielnica Krakowa

Kazimierz żydowska dzielnica Krakowa Kazimierz żydowska dzielnica Krakowa Krakowski Kazimierz, dziś kojarzony głównie jako dawna dzielnica żydowska, założony został jako samodzielne miasto przez króla Kazimierza Wielkiego w roku 1335 na obszarze

Bardziej szczegółowo

SZCZĘŚĆ BOŻE SZLAK PIELGRZYMKOWY W KOPALNI SOLI WIELICZKA

SZCZĘŚĆ BOŻE SZLAK PIELGRZYMKOWY W KOPALNI SOLI WIELICZKA SZCZĘŚĆ BOŻE SZLAK PIELGRZYMKOWY W KOPALNI SOLI WIELICZKA Górnicze Szczęść Boże Wy jesteście solą ziemi, wy jesteście światłem świata (Mt. 5, 13-14) Praca pod ziemią zawsze była związana z wielkim niebezpieczeństwem

Bardziej szczegółowo

To wieczne miasto. Powstało około 800-750 przed naszą erą. Mimo iż zmieniali się władcy, ustroje i granice, miasto przetrwało.

To wieczne miasto. Powstało około 800-750 przed naszą erą. Mimo iż zmieniali się władcy, ustroje i granice, miasto przetrwało. To wieczne miasto. Powstało około 800-750 przed naszą erą. Mimo iż zmieniali się władcy, ustroje i granice, miasto przetrwało. Pozostało znakiem czasu. Panteon w Rzymie to budowla poświęcona wszystkim

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

Liturgia Męki Pańskiej. Plan Liturgii

Liturgia Męki Pańskiej. Plan Liturgii Wielki Piątek Liturgia Męki Pańskiej Plan Liturgii Parafia św. Wawrzyńca w Zabrzu Mikulczycach Przygotowanie Liturgii - Szaty liturgiczne: kolor czerwony (ministranci: czerwony) - Teksty liturgiczne: 1.

Bardziej szczegółowo

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy

free mini przewodnik ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy mini przewodnik free ciekawe miejsca w okolicy Gminny Ośrodek Szkoleniowo-Wypoczynkowy 2 Na mapie: A Swoboda: Przydrożny krzyż We wsi Swoboda niedaleko Zgierza, na skraju lasu stoi stalowy krzyż. Z opowiadań

Bardziej szczegółowo

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40.

Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. Wniebowstąpienie Pańskie wstąpienie do nieba zmartwychwstałego Jezusa Chrystusa. Jako święto chrześcijańskie obchodzone corocznie w 40. dniu po Zmartwychwstaniu Pańskim. Wniebowstąpienie jest ukoronowaniem

Bardziej szczegółowo

2. Wykonanie zarządzenia powierza się Sekretarzowi Miasta. 3. Zarządzenie wchodzi w życie z dniem podpisania.

2. Wykonanie zarządzenia powierza się Sekretarzowi Miasta. 3. Zarządzenie wchodzi w życie z dniem podpisania. ZARZĄDZENIE Nr 328/2016 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA z dnia 11.02.2016 r. w sprawie przyjęcia i przekazania pod obrady Rady Miasta Krakowa projektu uchwały Rady Miasta Krakowa w sprawie udzielenia dotacji

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Toruńska Starówka ochrona i konserwacja dziedzictwa kulturowego UNESCO

Toruńska Starówka ochrona i konserwacja dziedzictwa kulturowego UNESCO Toruńska Starówka ochrona i konserwacja dziedzictwa kulturowego UNESCO Mirosława Romaniszyn Miejski Konserwator Zabytków Toruń, dn. 02.12.2011 r. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków

Bardziej szczegółowo

ZAWARTE ZE ŚWIĘTOKRZYSKIM WOJEWÓDZKIM KONSERWATOREM ZABYTKÓW, FINANSOWANE BEZPOŚREDNIO PRZEZ ŚWIĘTOKRZYSKI URZĄD WOJEWÓDZKI W KIELCACH I.

ZAWARTE ZE ŚWIĘTOKRZYSKIM WOJEWÓDZKIM KONSERWATOREM ZABYTKÓW, FINANSOWANE BEZPOŚREDNIO PRZEZ ŚWIĘTOKRZYSKI URZĄD WOJEWÓDZKI W KIELCACH I. ZESTAWIENIE zawartych umów w sprawie dotacji celowych udzielonych przez Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na realizację zadań konserwatorskich z budŝetu Wojewody Świętokrzyskiego - DZIAŁ

Bardziej szczegółowo

Tradycja w Rodzinie s. 11. Tradycja w Kościele s. 16

Tradycja w Rodzinie s. 11. Tradycja w Kościele s. 16 Tradycja w Rodzinie s. 11 w n u m e r z e : Tradycja w Kościele s. 16 od redakcji Przygotuj się do Liturgii Niedziela Zmartwychwstania Pańskiego, 31 marca: I czytanie: Dz 10,34a,37-43; II czytanie: Kol

Bardziej szczegółowo

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA Papież Franciszek wydał rozporządzenia dotyczące odpustów i sakramentu spowiedzi w Roku Miłosierdzia. Uczynił to w liście do przewodniczącego Papieskiej

Bardziej szczegółowo

PODZIAŁ FUNKCJI TRIDUUM PASCHALNE 2014

PODZIAŁ FUNKCJI TRIDUUM PASCHALNE 2014 PODZIAŁ FUNKCJI TRIDUUM PASCHALNE 2014 WIELKI CZWARTEK MSZA WIECZERZY PAŃSKIEJ Komentator: An. Jonasz Knap Ceremoniarz: Przemysław Cepa Długie wejście procesja: Świeca I: Mateusz Kubica Świeca II: Marcin

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie II SP,

Kryteria oceniania w klasie II SP, Kryteria oceniania w klasie II SP, podręcznik Kochamy Pana Jezusa, program: W drodze do Wieczernika, numer programu: A Z - 1-0 1 / 10 Tytuł działu Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający I. Słuchamy

Bardziej szczegółowo

I FESTIWAL HISTORYCZNY,,WYPRAWA MARCINA ZE SŁAWSKA POD GRUNWALD

I FESTIWAL HISTORYCZNY,,WYPRAWA MARCINA ZE SŁAWSKA POD GRUNWALD Historia GMINY RZGÓW Gmina Rzgów istnieje od 1837 r. Najstarsze znaleziska archeologiczne świadczące o pobycie człowieka w tym rejonie sięgają schyłku starszej epoki kamienia paleolitu. Znalezione na wydmach

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Europejski Viadrina Magdalena Pietrzak Historia Dróg Jakubowych w Europie, ich znaczenie i rozwój 26.02.2013 Wronki Podziałprezentacji 1. Św. Jakub Apostoł 2. Dlaczego Santiago de Compostela?

Bardziej szczegółowo