Jarosław Szczechowicz

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jarosław Szczechowicz"

Transkrypt

1 Sieroty ofiary wojny dorosłych 273 Sieroty ofiary wojny dorosłych Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie 1. Wstęp Coraz częściej dostrzega się negatywne zjawisko związane z rywalizacją rodziców w uczestniczeniu w opiece nad dziećmi w trakcie spraw rozwodowych. Rozwód wprawdzie jest ustaniem małżeństwa, jednak nie prowadzi do rozwiązania rodziny. Należy zwrócić uwagę, że w zmieniającym się modelu konfliktu małżeńskiego dominuje rola dziecka. W miejsce aktywnego zainteresowania obojga rodziców opieką na dzieckiem, często pojawia się niekorzystne zjawisko, wykorzystywania dzieci jako instrumentu walki z byłym partnerem o szybki rozwód, czy alimenty. W tym konflikcie cierpią przede wszystkim dzieci, których więzi z obojgiem rodziców ulęgają osłabieniu. W takich okolicznościach dzieci zamiast adoptować się do zmieniających się warunków wychowawczych, zmuszane są przez dorosłych do dokonywania wyboru pomiędzy rozwodzącymi się rodzicami. Stają się ofiarami wojny toczącej przez dorosłych i wykorzystywane są jako swoisty środek nacisku umożliwiający rodzicom realizację własnych interesów w narosłym konflikcie. Prowadzi to do zaburzeń osobowości dziecka w sferze emocjonalno-społecznej, w tym opisanych w literaturze psychologicznej jako syndrom PAS (Parental Alienation Syndrome) 1. 1 Syndrom PAS został opisany przez dr Richarda Gardnera, stąd nazywany też jest syndromem Gardnera. Szerzej J. Kaczmarek, H. Kotar, T. Pocent (w:) Syndrom odosobnienia od jednego z rodziców mechanizmy psychologiczne występujące w konflikcie około rozwodowym wg koncepcji Richarda Gardnera, Warszawa 2004.

2 Regulacje prawne dotyczące władzy rodzicielskiej 2.1. Pojęcie i zakres władzy rodzicielskiej Kodeks rodzinny i opiekuńczy expressis verbis nie zawiera definicji pojęcia władzy rodzicielskiej. W piśmiennictwie i judykaturze podjęto próby wypracowania definicji tego terminu. Przykładowo w judykaturze wskazywano, że władza rodzicielska, jak to wynika z całokształtu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a zwłaszcza art. 95 1, art. 96 i art k.r.o., stanowi ogół obowiązków i praw względem dziecka mających na celu zapewnienie mu należytej pieczy i strzeżenie jego interesów. Warto zasygnalizować, że rodzice mają jednak względem dziecka także prawa i obowiązki nie objęte władzą rodzicielską, nie stanowiące jej elementu, jak np. prawo do osobistej styczności z dzieckiem 2. Z kolei w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 9 czerwca 1976 roku 3, Sąd Najwyższy stwierdził, że władza rodzicielska według Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego to przede wszystkim zespół obowiązków rodziców względem dziecka. W rezultacie uprawnienia rodziców w stosunku do dziecka są niejako wtórnym składnikiem tej władzy (art i 97 1 k.r.o.). A co za tym idzie, władza rodzicielska obejmuje całokształt spraw dziecka i pieczę nad jego osobą, zarząd jego majątkiem oraz jego reprezentowanie. W piśmiennictwie nie budzi wątpliwości, że przez władzę rodzicielską rozumie się ogół obowiązków i praw rodziców względem dziecka, mających na celu zapewnienie mu należytej pieczy i strzeżenie jego interesów 4. Rodzice sprawują pieczę nad osobą i majątkiem dzieci (art k.r.o.), obowiązani są troszczyć się o ich fizyczny i duchowy rozwój (art. 96 k.r.o.). Do nich należy też kierowanie dziećmi, reprezentowanie (art k.r.o.) i zarząd ich majątkiem (art k.r.o.). Należy również podzielić wyrażone w literaturze rodzinnoprawnej przekonanie, że na treść władzy składają się następujące elementy: a) piecza nad dzieckiem, b) piecza nad jego majątkiem, c) reprezentacja dziecka. 2 Tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 5 maja 2000 r., II CKN 761/00, LEX nr 51982, por. także uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 1983 r., III CZP 46/83, OSNCP 1984, nr 4, poz. 4, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2004 r., IV CK 615/03, LEX nr W judykaturze dominuje pogląd, że osobista styczność z dzieckiem nie jest atrybutem władzy rodzicielskiej i prawo do tego mają rodzice nawet wtedy, gdy władzy rodzicielskiej zostali pozbawieni. 3 III CZP 46/75, OSNCP 1976, nr 9, poz Tak J. Ignatowicz, Prawo rodzinne, Wydawnictwo Prawnicze PWN, Warszawa 2000, s Pogląd ten przyjęła również H. Ciepła (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, s. 620, teza 1 do art. 92 k.r.o., definiując, że władza rodzicielska to ogół obowiązków spoczywających na rodzicach i praw im przysługujących względem dziecka, w celu należytego wykonywania pieczy nad jego osobą i majątkiem.

3 Sieroty ofiary wojny dorosłych 275 Dodatkowo wskazuje się, że reprezentowanie dziecka jest przyznane rodzicom jako instrument należytego wykonywania zadań rodzicielskich należących do zakresu obu rodzajów pieczy. Nie mogąc reprezentować dziecka, rodzice nie byliby w stanie w ogóle wykonywać swoich obowiązków, a zwłaszcza przygotować je do samodzielnego życia w społeczeństwie Charakter prawny władzy rodzicielskiej W piśmiennictwie dominuje trafny pogląd, w świetle którego władza rodzicielska ma przymiot prawa podmiotowego i stanowi treść określonego stosunku rodzinnoprawnego łączącego rodziców i dziecko, które służy zarówno ochronie interesów dziecka, jak i jego rodziców 6. Pojawiło się także odmienne stanowisko, zgodnie z którym władzę rodzicielską nie należy traktować jako prawo podmiotowe, lecz jako funkcją społeczną, którą można przyrównać do pojęcia kompetencji organu administracyjnego, niż do cywilistycznej kategorii prawa podmiotowego 7. Stanowiska tego nie sposób, z wielu powodów, podzielić. Trzeba bowiem dostrzec to, że o ile źródłem władzy rodzicielskiej jest określony stosunek rodzinnoprawny łączący rodziców i dziecko. O tyle występują w nim, tak jak w innych stosunkach cywilnoprawnych, dwie strony. W związku z tym, z jednej strony funkcją władzy rodzicielskiej jest służenie ochronie interesów każdej z nich, z drugiej zaś, prawu jednej strony odpowiada korelatywnie z nim związany obowiązek drugiej strony Rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym 3.1. Uwagi wstępne Z dniem 13 czerwca 2009 roku weszły w życie istotne zmiany w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w zakresie ustania małżeństwa wprowadzone ustawą z 6 5 T. Smyczyński, Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 1997, s K. Jagielski, Istota i treść władzy rodzicielskiej, S.C. 1963, nr 3, s. 102, J. Sauk, Granice obowiązków i praw rodziców wobec dzieci i społeczeństwa, (studium prawno porównawcze), Toruń 1967, s. 150; H. Haak, Władza rodzicielska. Komentarz, Toruń 1995, s. 35, J. Ignatowicz (w:) J. Pietrzykowski (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 1993, s Por. A. Łapiński, Ograniczenie władzy rodzicielskiej w polskim prawie rodzinnym, Warszawa 1975, s Por. J. Ignatowicz, (w:) Kodeks..., s. 468, H. Ciepła (w:) K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy, s. 621, teza 4 do art. 92 k.r.o. Zdaniem T. Sokołowskiego władzę rodzicielską wyznacza trójstronny stosunek prawny, występujący, z jednej strony, pomiędzy rodzicami a dzieckiem, z drugiej strony pomiędzy nimi a osobami trzecimi oraz między rodzicami a państwem. Por. T. Sokołowski, Władza rodzicielska nad dorastającym dzieckiem, Poznań 1987, s. 46.

4 276 listopada 2008 roku o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw 9. Nowela dokonała zmiany przepisu art. 58 k.r.o. wprowadzając nową instytucję określaną porozumieniem małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem. Wprowadzono również jako zasadę nierozdzielania w wyroku orzekającym rozwód dzieci będących rodzeństwem. Dodatkowo w art a k.r.o. określono przesłanki pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rozwiedzionym rodzicom. Po noweli przepis art zd. pierwsze k.r.o. stanowi, że w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców z dzieckiem. W zdaniu drugim tego przepisu wprowadza instytucję porozumienia rozwodzących się małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem. Natomiast art. 58 1a zd. pierwsze k.r.o. reguluje ograniczanie władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym, a w zd. drugie k.r.o. określa przesłanki pozostawienia tej władzy obojgu rozwiedzionym rodzicom, w sytuacji gdy przedstawią wymagane porozumienie. Pozostawiono dotychczasowe dwa podstawowe rozstrzygnięcia w przedmiocie uregulowania władzy rodzicielskiej, a mianowicie: 1) pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom (art. 58 1a zd. drugie k.r.o.), 2) powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców z ograniczeniem władzy drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do dziecka (art. 58 1a zd. pierwsze k.r.o.). W aktualnie obowiązującym w Polsce stanie prawnym pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rozwiedzionym małżonków (bez jej ograniczenia) możliwe jest tylko na ich zgodny wniosek. Ponadto, ustawodawca przesądził expressis verbis, że takie rozstrzygnięcie jest możliwe po spełnieniu dodatkowych przesłanek. Wyraźnie stanowi o tym przepis art. 58 1a k.r.o. podkreślając, że sąd może pod warunkiem przedstawieniem porozumienia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie i spełnieniu dodatkowej przesłanki w postaci pozytywnej prognozy, że rodzice będą współdziałać w sprawach dziecka 10. Po nowelizacji prawa rodzinnego nie ulega zatem wątpliwości, że prawo do pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom przysługuje po spełnieniu przez nich trzech przesłanek. 9 Dz. U. Nr 220, poz Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że ustawodawca nie sformułował jednak żadnych konkretnych wymogów dla tego porozumienia.

5 Sieroty ofiary wojny dorosłych 277 Po pierwsze, złożenia zgodnego wniosku rodziców. Po drugie, przedstawienia porozumienia sądowi. Po trzecie, ustalenia przez sąd pozytywnej prognozy, że rodzice będą współdziałać w sprawach dziecka. Z tym drugim spostrzeżeniem wiąże się, szeroko dyskutowana w literaturze wielu krajów, kwestia związania sądu treścią porozumieniem rodziców. W tym miejscu poprzestać należy na jej zasygnalizowaniu. Szerzej na ten temat będzie w dalszej części opracowania. Na marginesie jeszcze jedna uwaga. Otóż należy uznać, że przesłanki te są równorzędne i muszą wystąpić łącznie. Wniosek taki wynika z założenia, że władza rodzicielska musi być wykonywana, tak, aby służyła interesom dziecka. Za równorzędnością również tych przesłanek przemawia ich identyczny cel. Chodzi mianowicie o ochronę dobra dziecka. W świetle art. 58 1a k.r.o. można mówić o rozstrzygnięciu w przedmiocie władzy rodzicielskiej tylko na dwa wymienione sposoby. Jednak katalog możliwych rozstrzygnięć w zakresie władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym, należy uzupełnić okoliczności wymienione w art. 110, 111 oraz 112 k.r.o. Na tej podstawie sąd rozwodowy może podjąć kolejne rodzaje rozstrzygnięć, a mianowicie: 3) pozbawić władzy rodzicielskiej jedno lub oboje rodziców (art. 111 k.r.o.), 4) ograniczyć władzę rodzicielską jednego lub obojga rodziców (art. 109 k.r.o.), 5) zawiesić władzę rodzicielską jednego lub obojga rodziców (art. 110 k.r.o.). W literaturze wyrażone zostało zapatrywanie, zgodnie z którym przepis art. 109 k.r.o. daje podstawę ograniczenia władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym. Dopuszczalność stosowania art. 109 k.r.o. przez sąd rozwodowy została przyjęta w doktrynie w drodze argumentacji a maiori ad minus: mianowicie skoro sąd rozwodowy może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, to tym bardziej może tę władzę ograniczyć. Zatem rozstrzygnięcie w oparciu o przepis art. 109 k.r.o. stanowi więc kolejny rodzaj uregulowania wykonywania władzy rodzicielskiej po rozwodzie Pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rozwodzącym się rodzicom Możliwość pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom w wyroku rozwodowym, uwarunkowana jest od spełnienia przesłanek, o których mowa art. 58 1a k.r.o. Podstawową, warunkującą takie rozstrzygnięcie, jest zawarcie przez rozwodzących się rodziców porozumienia o sposobie wykonywania przez nich władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Warto zwrócić uwagę, iż w nawiązaniu do postulatów sformułowanych w doktrynie (W. Stojanowska) oraz do amerykańskiego wzorca tzw. planu wycho- 11 Por. W. Stojanowska, Rozwód a dobro dziecka, Warszawa 1979, s. 21.

6 278 wawczego (parenting plan) będącego wynikiem negocjacji między rodzicami i dobrowolnego zobowiązania się przez nich przed sądem do określonego sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów, ustawodawca wprowadził nową metodę kształtowania rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej. Polega ona na wspólnym przygotowaniu przez rodziców porozumienia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. W Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym ustawodawca wprowadzając porozumienie nie precyzuje bliżej jego formy, ani treści, co wydaje się zabiegiem słusznym i celowym. Dlatego też porozumienie rodziców nie wymaga zachowania żadnej szczególnej formy. Można mieć wątpliwości w związku z tym, czy stanowi ono w ogóle czynność prawną, tym niemniej należy ją za taką uznać 12. W literaturze prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym przyczyną rezygnacji z tego zamiaru było powstrzymanie się od narzucania sędziom gotowej koncepcji, której w takich warunkach nie można by było przedstawić wyczerpująco, a pominięcie jakiegoś szczegółu mogłoby być rozumiane w ten sposób, że jest on zbędny lub mało ważny 13. W piśmiennictwie zgłoszone zostało warte zasygnalizowania w tym kontekście, trafne spostrzeżenie natury ogólnej, że jako zasadę należy przyjąć, iż przewidziane w noweli do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 2008 roku porozumienie rozwodzących się rodziców powinno zawierać jak najwięcej szczegółów, dotyczących sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej po rozwodzie nad wspólnym małoletnim dzieckiem (między innymi co do miejsca pobytu dziecka, zwłaszcza w przypadku pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom, jak również sposobu spędzania przez dziecko wszystkich świąt, wakacji i innych rodzinnych uroczystości z rodzicami z podaniem miejsca i czasu). Im więcej sytuacji się przewidzi i umieści w porozumieniu, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo konfliktu między rodzicami z powodu wątpliwości co do tego, kiedy i z którym z nich dziecko ma przebywać lub do którego z nich należy podjęcie określonych decyzji możliwych do przewidzenia w sprawach dziecka. Na tym etapie stosowania znowelizowanego przepisu art. 58 k.r.o. przygotowanie jednolitego wzoru kwestionariusza, stanowiącego po wypełnieniu porozumienie ( plan wychowawczy ), jest stanowczo za wczesne. Należy go wypracować przez sądy na podstawie doświadczenia, uzupełniając i zmieniając pierwotną wersję kwestionariusza stosownie do potrzeb. Jednolity dla całej Polski 12 Szerzej na ten temat R. Zegadło, który słusznie uznaję ją za umowę. Por. Porozumienia i ugody dotyczące wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z dzieckiem, Rodzina i Prawo 2010, nr 16, s. 23. Zob. także B. Czech, Art. 58 k.r.o. w związku z problematyką ustawy nowelizującej z dnia 6 listopada 2008 roku, Rodzina i Prawo 2009, nr 12, s. 21, J. Winiarz (w:) K. Pietrzykowski (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2010, s Tak W. Stojanowska, (w:) W. Stojanowska (red.), Nowelizacja prawa rodzinnego na podstawie ustaw z 6 listopada 2008 r. i 10 czerwca 2010 r. Analiza Wykładnia Komentarz, Warszawa 2011, s. 91.

7 Sieroty ofiary wojny dorosłych 279 wzór może być opracowany po kilku latach obowiązywania noweli, po przeprowadzeniu reprezentatywnych badań i na podstawie ich wyników 14. Ostatecznie jednak można pokusić się o stwierdzenie natury ogólnej i przyjąć, że porozumienie rodziców powinno co najmniej zawierać precyzyjnie określone okresy przebywania dziecka u rodzica, u którego sąd rozwodowy nie przyznał miejsca pobytu dziecka. Jeśli porozumienie rodzicielskie zostanie przedstawione sądowi, ma on obowiązek ocenić je z punktu widzenia zgodności z prawem, jak również z interesami dziecka. Sąd rozwodowy zatwierdzi je jeśli treść porozumienia nie będzie sprzeczna z dobrem dziecka. W rezultacie należy dojść do wniosku, że ocena ta ma służyć ukształtowaniu przez oboje rodziców, w granicach wyznaczonych dobrem dziecka, sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania po rozwodzie kontaktów z dzieckiem. Warto jeszcze zwrócić uwagę, iż treść porozumienia rodziców nie ma charakteru prawotwórczego. Z tych właśnie powodów rodzice nie mogą w porozumieniu czynić ustaleń sprzecznych z prawem. W piśmiennictwie daje się zauważyć coraz silniejszy postulat, akcentujący nałożenie na sąd w wyroku rozwodowym obowiązku ustalenia miejsca pobytu dziecka u jednego z rodziców. Wniosek ten można i należy, w moim przekonaniu, zaakceptować. W związku z tym słusznie się podnosi, że brak ustawowego obowiązku wynikającego z takiego zapisu expressis verbis odnoszącego się do miejsca pobytu dziecka, może sugerować, że dziecko może przebywać u każdego z rodziców w różnym czasie. Spostrzeżenie to, w mojej ocenie, także i po znowelizowaniu art a k.r.o. zachowuje pełną aktualność. Dotyczy to tzw. naprzemiennej władzy rodzicielskiej. Chodzi o sytuację, w której sąd pozostawił pełną władzę rodzicielską obojgu rodzicom i w wyniku ustaleń rodziców dziecko przebywa u każdego z nich w różnym czasie naprzemiennie. Zdarza się, że rodzice samowolnie ustalają naprzemienny sposób sprawowania pieczy nad dzieckiem, a czasami bez żadnych ustaleń dziecko przebywa między rodzicami, jak chce. Takie niebezpieczeństwo istnieje w świetle znowelizowanego art. 58 1a k.r.o., gdyż sąd uwzględnia (tzn. ma obowiązek) jak to przewiduje literalne brzmienie 1 tego przepisu porozumienie, a więc pozostawia rodzicom swobodę co do jego treści. Kryterium dobra dziecka jest zbyt ogólne, a luz decyzyjny sędziego może prowadzić do akceptacji takiej na przemian sprawowanej pieczy nad dzieckiem przez rodziców 15. Dlatego dalsze rozważania poświecone zostaną w pierwszej kolejności przybliżeniu specyfiki tzw. naprzemiennej władzy rodzicielskiej. W drugiej zaś, naświetleniu charakteru prawnego porozumienia rodziców. 14 Ibidem, s. 92. Por. też T. Sokołowski, Skutki prawne rozwodu, Poznań 1997, s. 73 i 96; W. Stojanowska, Władza rodzicielska pozamałżeńskiego i rozwiedzionego ojca, Warszawa 2000, s. 200 i n. 15 Por. W. Stojanowska, w: System Prawa Prywatnego, t. 11. Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2009, s. 724.

8 Niedopuszczalność orzekania w wyroku rozwodowym naprzemiennej władzy rodzicielskiej Wprawdzie trudno odmówić słuszności twierdzeniu, że rodzice mogą w porozumieniu ustalić enumeratywnie okresy przebywania dziecka u rodzica, u którego nie ma stałego miejsca pobytu. Nie sposób chyba jednak zaprzeczyć temu, że rodzice nie mogą tworzyć harmonogramu w celu przerzucania dziecka od jednego z rodziców do drugiego. Z jednej strony, co podkreślano, że przypominałoby to naprzemienne użytkowanie przedmiotu przez jego współwłaścicieli. Z drugiej zaś, nie bez racji zwraca się uwagę na to, że dziecko w takiej sytuacji musiałoby przestrzegać ustalonego przez rodziców grafiku i to niezależnie od własnej woli w ustalonym czasie przenosić się do drugiego rodzica. W końcu w wskazywano także na to, że istniejąca de facto, zupełnie naturalna chęć rodziców i dzieci częstego przebywania ze sobą może zostać zaspokojona poprzez ustalenie w porozumieniu większej częstotliwości kontaktów (kontakty wchodzą w zakres porozumienia ) dziecka z rodzicem, u którego stale nie przebywa, nie zakłócając tożsamości dziecka i jego poczucia bycia w domu rodzinnym, w jednym miejscu, w przeciwieństwie do życia na walizkach 16. Wszystko to prowadzić musi do wniosku, iż polskie uregulowanie prawa władzy rodzicielskiej nie stwarza możliwości uzgodnienia w porozumieniu rodzicielskim naprzemiennej władzy rodzicielskiej. Należy jeszcze zwrócić uwagę na to, że w judykaturze Sądu Najwyższego zakaz naprzemiennego sposobu sprawowania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem przez rozwiedzionych rodziców został sformułowany już w orzeczeniu z dnia 22 kwietnia 1952 roku 17. Uwagi na to, że przepisy Kodeksu rodzinnego z 1950 roku, podobnie i jak aktualnie obowiązującego Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie przewidują modelu naprzemiennej władzy rodzicielskiej i ustalania dwóch miejsc pobytu dziecka, wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1952 roku pogląd uznać należy za aktualny. Do takiego wniosku prowadzi także spostrzeżenie wyrażone w literaturze, że na tle przepisów art. 58 oraz art k.r.o. nie może budzić wątpliwości, iż porozumienie rodziców, stanowiące warunek pozostawienia im obojgu władzy rodzicielskiej, obejmuje sposób wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Określenie zakresu porozumienia treścią art. 58 k.r.o. wskazuje, że rodzice muszą ustalić kontakty z dzieckiem tego rodzica, u którego dziecko stale nie przebywa. 16 Por. W. Stojanowska, (w:) Nowelizacja prawa rodzinnego, s C 414/52, OSN 1953, nr II, poz. 47. Sąd Najwyższy na tle Kodeksu rodzinnego z 1950 roku wyraził słuszny pogląd, zgodnie z którym Sąd orzekający o rozwodzie małżeństwa nie może rozstrzygnąć o prawach i obowiązkach małżonków względem ich dzieci w ten sposób, że wykonywanie władzy rodzicielskiej będzie podzielone w czasie między oboje rozwiedzionych małżonków z obowiązkiem ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka przez tego z rodziców, u którego dziecko przebywa, takie rozstrzygnięcie byłoby sprzeczne z art. 437 k.p.c.

9 Sieroty ofiary wojny dorosłych 281 Gdyby wchodziła w grę możliwość naprzemiennej władzy rodzicielskiej, ustalenie kontaktów byłoby zbędne 18. W moim przekonaniu, należy również podzielić wyrażony w literaturze pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem sądu jest ustalenie miejsca stałego pobytu dziecka u jednego z rodziców, które będzie wynikało z ich porozumienia. Ustalenie miejsca pobytu dziecka u jednego z rodziców, przy pozostawieniu władzy rodzicielskiej im obojgu, nie wyklucza swobody w ustaleniu okresowego pobytu dziecka u drugiego z rodziców, np. w okresie wakacji, ferii, imienin lub innych z góry przewidzianych okazji oraz nieograniczonych kontaktów z rodzicem, u którego dziecko nie przebywa 19. Co jednak nie oznacza, że dopuszczalne jest cykliczne naprzemienne ustalanie pobytu dziecka u obojga rodziców. Można obecnie przyjąć, że panuje zgodność co do ogólnej reguły, iż jeśli rodzice nie ustalą stałego miejsca pobytu dziecka, taką sytuację należy traktować jako brak porozumienia 20. A zatem, na sądzie w myśl art k.r.o. będzie spoczywał obowiązek rozstrzygnięcia w tym przedmiocie. Jest to kwestia z praktycznego punktu widzenia doniosła z tego względu, że uprawnienia rodziców co do ustalenia miejsca pobytu dziecka stoją w konkurencji, która aktualizuje się na ogół w sytuacjach konfliktowych. Warto w tym miejscu jeszcze raz wyraźnie zasygnalizować, że wobec faktu rezygnacji ustawodawcy w nowelizacji prawa rodzinnego z 6 listopada 2008 roku z wyraźnego przepisu nakładającego na sąd obowiązek ustalenia miejsca pobytu dziecka, to trzeba jednak pamiętać, że w poruszanym zagadnieniu nie doszło do zmiany stanu prawnego. Tu nie mamy do czynienia z jakąkolwiek zmianą o charakterze merytorycznym. Rezygnację ustawodawcy z wyraźnego przepisu ocenić należy jako regres. Zdecydowanie lepiej byłoby, gdyby norma nakazująca sądowi rozstrzygniecie w tym zakresie wynikała wprost z przepisów prawa. Tym bardziej, iż w piśmiennictwie słusznie podnosi się, że zarówno poprzedni stan prawny, jak i obecny, nie daje podstawy prawnej do przyjęcia przez rodziców w porozumieniu tzw. naprzemiennej władzy rodzicielskiej. Spostrzeżenie to nie oznacza, że kwestia ta odeszła do lamusa. Chodzi tu mianowicie o ochronę dobra dziecka. Władza rodzicielska musi być przecież tak wykonywana, aby jak najlepiej służyła interesom dziecka. Wprawdzie ustawodawca, z pominięciem stanowiska doktryny, nie przesądził expressis verbis o obowiązku sądu rozwodowego ustalenia miejsca pobytu dziecka, to w praktyce sądowej, jeszcze przed nowelizacją z 2008 roku, dostrzegano potrzebę takiej regulacji w wyroku rozwodowym. Aktualnie rzecz wydaje się, 18 Tak W. Stojanowska, (w:) Nowelizacja prawa rodzinnego, s Ibidem s Stanowisko o niedopuszczalności sprawowania przez rodziców po rozwodzie naprzemiennej władzy rodzicielskiej na podstawie znowelizowanego w 2008 r. art. 58 k.r.o., można uznać za powszechne w literaturze. Szerzej na ten temat B. Czech (w:) Kodeks rodzinny i opiekuńczy Komentarz, red. K. Piasecki, Warszawa 2009, s. 500.

10 282 w moim przekonaniu oczywista, że na sądzie ciąży obowiązek ustalania w wyroku rozwodowym, u którego z rodziców dziecko będzie przebywało. Mimo to może pojawiać się wątpliwość, co należy przyjąć z dezaprobatą, bowiem sprawa ta nadal została przesunięta na poziom judykatury. Obowiązujące prawo polskie od niedawna zawiera wyraźną regulację zagadnienia związanego z przesłankami pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Obecnie jest jasne stanowisko ustawodawcy, expressis verbis określającego przesłanki w jakich może nastąpić pozostawienia władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom (art. 58 1a k.r.o.) 21. Podzielić należy stanowisko, że przepis art. 58 1a zd. drugie k.r.o. wskazuje na trzy przesłanki, od których łącznego spełnienia uzależnione jest pozostawienie pełnej władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom: 1) zgodnego wniosku rodziców, 2) przedstawienia przez nich sądowi porozumienia, 3) zasadnego oczekiwania, że będą oni współdziałać w sprawach dziecka. W świetle Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oczywiste musi być stwierdzenie, że pozostawienie przez sąd pełnej władzy rodzicielskiej nie jest obligatoryjne, lecz fakultatywne. Nie budzi przy tym wątpliwości, że negatywną przesłanką uniemożliwiającą pozostawienia władzy obojgu pełnej rodzicom jest brak porozumienia. Drugą pozytywną, konieczną pozostawienia jej obojgu rodzicom jest ustalenie, że jest to zgodne z dobrem dziecka. A zatem w razie braku wspomnianych przesłanek, a w szczególności porozumienia lub nieuwzględnienia go przez sąd ze względu na dobro dziecka, pozostaje drugi rodzaj rozstrzygnięcia przewidziany w art. 58 1a k.r.o., tj. powierzenie wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, przy ograniczeniu jej drugiemu do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka. Prima facie można uznać, że pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom w przypadku konfliktu między nimi, nie pozwalałby im na współdziałanie w sprawach dziecka. Należy zwrócić uwagę, że słowo może dotyczy obu tych sposobów rozstrzygnięcia sądu, co oznacza, że nawet w przypadku zgodności treści porozumienia z dobrem dziecka sąd nie ma obowiązku pozostawić władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Słowo może oznacza więc, że mimo spełnienia wszystkich przesłanek sąd nie musi przychylić do wniosku rodziców. Odmienny pogląd byłby uzasadniony w razie obecności w art. 58 1a k.r.o. zwrotu sąd pozostawia. W konkluzji przyjąć należy, że może więc sąd uwzględnić inne jeszcze okoliczności, nieobjęte przesłankami zawartymi w art. 58 1a k.r.o. 21 Przed nowelizacją z 2008 roku sprawa nie była wyraźnie uregulowana, bowiem art k.r.o. w jego dawnym brzmieniu ograniczał się do stwierdzenia, że sąd może powierzyć wykonywanie władzy, bez precyzowania kryteriów.

11 Sieroty ofiary wojny dorosłych Charakter prawny porozumienia rodziców o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej W świetle rozwiązań przyjętych w polskim Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym to na rodzicach w pierwszej kolejności ciąży obowiązek ukształtowania sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej. Za takim wnioskiem przemawia przede wszystkim regulacja zawarta w art k.r.o. nakładająca na sąd obowiązek orzeczenia o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym, w sytuacji braku porozumienia rodzicielskiego. Reguła ta obowiązująca na gruncie prawa polskiego została zaczerpnięta w ślad za rozwiązaniami przyjętymi w zagranicznych porządkach prawnych 22. Wynika ona expressis verbis z treści art. 58 k.r.o. stanowiącego, że sąd uwzględnia, a nie może uwzględnić porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej. Porozumienie rodzicielskie mające związek z postępowaniem rozwodowym może zostać przygotowane przez rodziców i przedłożone sądowi. Przyjmuje się, że staje się w ten sposób częścią regulacji sądowej. Z praktycznego punktu widzenia powstaje interesujące zagadnienie związane z charakterem prawnym porozumienia rodzicielskiego. Koncentruje się wokół odpowiedzi na pytanie, czy zawarte w porozumieniu uregulowania dotyczące sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, jeśli nie zagrażają dobru dziecka, wywołują skutek związania sądu jego treścią. Innymi słowy, czy dopuszczalna jest zmiana porozumienia rodzicielskiego przez sąd, przypadku zaproponowania przez rodziców rozwiązań odpowiadających dobru dziecka. Z uwagi na nowość regulacji polskiej wskazującej na dopuszczalność porozumienia dotyczącego sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, kwestia ta nie była jeszcze przedmiotem szerokiej dyskusji w doktrynie, jak również przedmiotem zainteresowania judykatury Sądu Najwyższego. W moim przekonaniu nieuwzględnienie treści porozumienia może nastąpić tylko jedynie, gdy wymaga tego dobro dziecka. A więc zmiana porozumienia rodzicielskiego uwarunkowana jest od kryterium wymogu dobra dziecka. Za związaniem sądu porozumieniem rodziców z ograniczeniem do jego oceny zgodności z dobrem dziecka przemawia jednoznacznie art. 58 k.r.o. Z jego treści wynika, że sąd uwzględnia porozumienie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Zatem jeśli rodzice w porozumieniu ustalą rozwiązania władzy rodzicielskiej odpowiadające dobru dziecka, to sąd nie może dotkać zmian, chociażby, również byłyby dobre dla dziecka. Te ostatnie spostrzeżenie wymaga pewnego uzupełnienia, bowiem kwestia ta nie dotyczy omawianego już tzw. modelu naprzemiennej władzy rodzicielskiej, który nie można uznać za odpowiadający dobru dziecka. 22 W prawie niemieckim szerzej na ten temat S. Frőlich, Zur Bedeutung des Umgangs des Kindes mit beiden Eltern und andersen wichtigen Personen fϋr das Kindeswohl, FPR 1999, s. 203 i n.

12 Zasada nierozdzielania w wyroku rozwodowym rodzeństwa. Kodeks rodzinny i opiekuńczy do czasu jego nowelizacji w 2008 roku nie przewidywał żadnego zalecenia dla sądu rozwodowego, podejmującego decyzję o sposobie sprawowania władzy rodzicielskiej przez rozwiedzionych rodziców, lub dla sądu opiekuńczego, zmieniającego wyrok rozwodowy w sytuacji, kiedy z rozbitego małżeństwa pochodziło więcej niż jedno dziecko i należało rozstrzygnąć, czy można rozdzielić rodzeństwo. W praktyce zdarzało się i nadal tak będzie że każdy z rodziców chciałby sprawować bezpośrednią pieczę nad wszystkimi dziećmi. Spór o dzieci kończył się niekiedy porozumieniem, na podstawie którego rodzice dzielili się dziećmi, i to w majestacie prawa, jako że sąd z reguły przychylał się do zgodnych propozycji stron 23. Jeśli zatem rozwodzący się rodzice mają więcej niż jedno wspólne małoletnie dziecko, powstaje problem związany, nie tylko z zagadnieniem któremu z nich powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej, lecz także z kwestią, czy rodzeństwo rozdzielić między oboje rodziców, szczególnie w sytuacji, gdy małżonkowie walczą o dzieci i formułują stosowne wnioski w postępowaniu rozwodowym. Do czasu nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 2008 roku wyznaczenie granic dopuszczalności rozdzielenia rodzeństwa pozostawione było doktrynie i judykaturze. W literaturze polskiej zaproponowano koncepcję, zgodnie z którą zasadą powinno być nierozdzielanie w wyroku rozwodowym rodzeństwa. Takie stanowisko zapoczątkowała W. Stojanowska 24. Słusznie uznała, że zasada nierozdzielania rodzeństwa stanowi konkretyzację zasady ochrony dobra dziecka, a wychowywanie się rodzeństwa wspólnie jest realizacją tej zasady. Za przyjęciem proponowanej koncepcji, niezależnie od aktualnego stanu prawnego, przemawia również wiele innych argumentów. Warto przywołać te, które wydają się najważniejsze. Niebagatelny argument płynie ze spostrzeżeń prawnoporównawczych. Otóż, jak słusznie podkreśla W. Stojanowska obowiązek sądu zabezpieczania interesów dziecka we wszystkich działaniach dotyczących dzieci i traktowanie tej ochrony jako sprawy nadrzędnej przewiduje art. 3 ust. 1 Konwencji o Prawach Dziecka. Z kolei jeśli dodać, że dziecko cierpi już z tego powodu, że nie może widywać się z jednym z rodziców, gdy drugi mu tego zabrania i jeżeli dodatkowo traci również 23 Tak W. Stojanowska, (w:) Nowelizacja prawa rodzinnego, s W. Stojanowska, Sposób wykonywania władzy rodzicielskiej po rozwodzie w razie pozostawienia jej obojgu rodzicom bez ograniczenia, Zeszyty Naukowe IBPS 1979, nr 11, s , Rozdzielenie rodzeństwa na skutek rozwodu jego rodziców, SP 1995, nr 1 4, s , Ochrona dziecka przed negatywnymi skutkami konfliktu między jego rodzicami, Warszawa 1997, s , Sprawowanie władzy rodzicielskiej przez rozwiedzionych rodziców nad ich wspólnymi małoletnimi dziećmi, (w:) Księga pamiątkowa ku czci Profesora Leopolda Steckiego, red. M. Bączyk, J.A. Piszczek, E. Radomska, M. Wilke, Toruń 1997, s

13 Sieroty ofiary wojny dorosłych 285 kontakt z siostrą lub z bratem, z którymi wspólnie łatwiej byłoby mu przeżywać utratę rodzica, to stopień tego cierpienia przerasta możliwość zniesienia go przez dziecko bez ujemnych skutków 25. Również J. Winiarz wyraził pogląd, że sąd, orzekając o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, powinien również brać pod uwagę, u którego z rodziców przebywało dziecko przed orzeczeniem rozwodu, i uwzględniać stopień związania się dziecka z tym z rodziców. Jeżeli dzieci wychowywały się razem u jednego z rodziców, wzgląd na ich dobro często może przemawiać za nierozdzielaniem dzieci i powierzeniem wykonywania władzy rodzicielskiej temu z rodziców, u którego przebywały przed orzeczeniem rozwodu 26. Trzeba jednak zauważyć, że Sąd Najwyższy w tej kwestii wypowiedział się jedynie w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 30 stycznia 1957 roku 27, zwracając uwagę, że brak w sprawie jakichkolwiek momentów mogących choćby częściowo uzasadnić z reguły niepożądane i niezgodne z intencją ustawodawcy rozdzielenie rodzeństwa. Ostatecznie zwyciężyło, w świetle aktualnych rozwiązań przyjętych nowelą z 6 listopada 2008 roku przez prawodawcę, zapatrywanie, że kwestia ta wymaga wyraźnej regulacji ustawowej. Ustawodawca, uwzględniając poglądy doktryny, przesądził w art k.r.o. zd. trzecie k.r.o., że rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia. Obecnie nie ulega zatem wątpliwości, że nierozdzielanie rodzeństwa w wyroku rozwodowym jest zasadą, a rozdzielenie wyjątkiem, za którym musi przemawiać dobro dzieci. A zatem można przyjąć, iż wyjątek przewidziany we wskazanej regule należy ujmować wąsko, zgodnie z zasadą exceptiones non sunt excendendae i powinien być orzekany wyjątkowo rozważnie. Zwrócić należy przede wszystkim uwagę na to, że orzeczenie o rozdzieleniu rodzeństwa może wiązać się z niebezpieczeństwami dla rozwoju dziecka. W związku z tym nasuwać się musi dość oczywisty wniosek, że takie rozstrzygniecie powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach spełnienia wymogu dobra dziecka. Prima facie mogłoby się wydawać, że do rozdzielenia rodzeństwa może nastąpić w sytuacji, gdy rodzice tak uzgodnią między sobą w porozumieniu. Interpretacja taka nie byłaby właściwa. Uwzględnienie przez sąd porozumienia rodziców jest uzależnione od uprzedniego stwierdzenia jego zgodności z dobrem dziecka. Poza tym, gdyby sąd był związany z treścią porozumienia rodziców, to nie byłby związany przesłanką dobra dziecka, która przecież znajduje się w ostatniej części zdania art k.r.o. 25 Por. W. Stojanowska, Dobro dziecka jako klauzula generalna w Konwencji i w prawie polskim, w: Konwencja o Prawach Dziecka. Wybrane zagadnienia prawne i socjalne, red. T. Smyczyński, Polski Komitet UNICEF 1994, s. 33 i n. 26 J. Winiarz (w:), Kodeks, 2010, s CR 924/55, LexPolonica nr

14 286 Streszczenie W ostatnich latach mamy do czynienia stale zwiększającym się zjawiskiem związanym z wzrostem liczby rozwodów. Związane jest to z zmianami społeczno-obyczajowymi, które wpłynęły na życie przeciętnej rodziny, a co z kolei przełożyło się na trwałość małżeństwa. Rywalizacja rodziców o uczestniczenie w opiece nad dziećmi po rozbiciu rodziny, przy braku porozumienia rozstających się prowadzi do eskalacji konfliktu. Rozwód rodziców jest jedną z najtrudniejszych sytuacji w życiu dziecka. Wywołuje silne nasilenie stresu i często prowadzi do zaburzeń osobowości dziecka. Jednocześnie wpływa na zakłócenie relacji rodzinnych i jest źródłem negatywnych emocji pomiędzy małżonkami. W tych okolicznościach ofiarami wojny dorosłych stają się dzieci. W opracowaniu zamierzam zaprezentować, jakie stanowisko zajmuje polskie prawo oraz praktyka sądowa wobec dzieci w sprawach rozwodowych. Słowa klucze: władza rodzicielska, porozumienie rodziców o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, nierozdzielanie w wyroku rozwodowym rodzeństwa, dobro dziecka, interes dziecka, wyrok rozwodowy, zakres władzy rodzicielskiej Summary Orphans the victims of adults war In the recent years we have encountered the constantly increasing phenomenon related to the increasing number of divorces. Such situation is connected with the socio-cultural changes which influenced the life of an average family which, in turn, is reflected by the durabiity of marriages. The rivarly between parents concerning participating in taking care of a child after the family is broken and the lack of communication between the separating spouses lead to a conflict. A divorce constitutes one of the most difficult situations in a child s life which very often evoke strong intensification of stress. Simultaneously, divorce results in the disturbance of family relations and constitutes the source of negative emotions between the spouses. In such circumstances, children become the victims of adults war. This dissertation aims at presenting the standpoint of the Polish law and the jurisprudence concerning children in divorce proceedings. Key words Parental authority, parents agreement on a way of performing parental authority and maintaining relationship with child after divorce, unbroke siblings relationship in divorce decree, child welfare, child s interest, decree of divorce, the range of parental authority.

UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Sygn. akt III CZP 72/11 UCHWAŁA składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 5 czerwca 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Wojciech Katner SSN Anna Owczarek SSN Henryk

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM. Czym jest władza rodzicielska?

ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM. Czym jest władza rodzicielska? Marlena Dawidowicz, Robert Cisek Recenzja: dr Grzegorz Trojanowski ROZWÓD, A OPIEKA NAD DZIECKIEM Rozwód jako trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego skutkuje nie tylko zmianą sytuacji między samymi

Bardziej szczegółowo

do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920)

do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920) BIURO LEGISLACYJNE/ Materiał porównawczy M A T E R I A Ł P O R Ó W N AW C Z Y do ustawy z dnia 27 maja 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa... 15. Wprowadzenie... 27

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa... 15. Wprowadzenie... 27 Wykaz skrótów..................................................... 13 Przedmowa........................................................ 15 Wprowadzenie.....................................................

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 17 grudnia 2014 r. Druk nr 757 S SPRAWOZDANIE KOMISJI USTAWODAWCZEJ, KOMISJI PRAW CZŁOWIEKA, PRAWORZĄDNOŚCI I PETYCJI, KOMISJI RODZINY, POLITYKI

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski. Protokolant Katarzyna Bartczak

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski. Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 19/15 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 maja 2015 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Maria Szulc (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski Protokolant Katarzyna Bartczak

Bardziej szczegółowo

Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Łódź, dnia 30 maja 2014 r. Opinia Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych do projektu założeń do projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy Kodeks

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 9 stycznia 2015 r.

UCHWAŁA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 9 stycznia 2015 r. UCHWAŁA SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 9 stycznia 2015 r. w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05

Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Uchwała z dnia 22 czerwca 2005 r., III CZP 23/05 Sędzia SN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jadwigi

Bardziej szczegółowo

Opinia. do ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego. (druk nr 920)

Opinia. do ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego. (druk nr 920) Warszawa, 10 czerwca 2015 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy Kodeks postępowania cywilnego (druk nr 920) I. Cel i przedmiot ustawy Nowelizacja ustawy z dnia 25

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Rozdział I. Władza rodzicielska

Spis treści. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Rozdział I. Władza rodzicielska Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... XIII XV XIX Rozdział I. Władza rodzicielska A. Komentarz tezowy... 3 Kodeks rodzinny i opiekuńczy.... 3 Tytuł II. Pokrewieństwo i powinowactwo... 3 Dział

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE U Z A S A D N I E N I E

ZAGADNIENIE PRAWNE U Z A S A D N I E N I E III CZP 21/12 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie z wniosku Z. J. z udziałem E. O. o ustalenie miejsca pobytu małoletniej W. J. i z wniosku E. O. z udziałem Z. J. o ograniczenie władzy rodzicielskiej nad małoletnią

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów

Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów Wykaz ważniejszych skrótów... 11 1. Czasopisma... 11 2. Piśmiennictwo... 12 Wprowadzenie... 13 Rozdział I Regulacja skutków prawnych separacji w prawie obcym i kanonicznym oraz w prawie polskim w ujęciu

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Nowicka

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Nowicka Sygn. akt III CZP 48/07 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 czerwca 2007 r. SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Marian Kocon Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I. Władza rodzicielska. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury...

Spis treści. Rozdział I. Władza rodzicielska. Przedmowa... Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa................................................ Wykaz skrótów............................................. Wykaz literatury............................................ XIII XV XIX Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska Sygn. akt III CZP 41/08 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 12 czerwca 2008 r. SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Mirosław Bączyk SSN Katarzyna Tyczka-Rote Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07

Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07 Uchwała z dnia 17 maja 2007 r., III CZP 43/07 Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Joanny

Bardziej szczegółowo

Czy sąd może z urzędu stwierdzić nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie na rzecz osoby, która o to nie wnosiła?

Czy sąd może z urzędu stwierdzić nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie na rzecz osoby, która o to nie wnosiła? PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 17 grudnia 2014 r. BSA I-4110-8/14 Sąd Najwyższy Izba Cywilna Działając na podstawie art. 60 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Protokolant Iwona Budzik

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Protokolant Iwona Budzik Sygn. akt III CZP 73/08 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 lipca 2008 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Protokolant Iwona Budzik

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06

Uchwała z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06 Uchwała z dnia 24 listopada 2006 r., III CZP 106/06 Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący) Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca) Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II.

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające Rozdział II. SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Przedmowa do wydania Piątego... XI XIII XV Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające... 1 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze w systemie prawa... 3 I. Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09

Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 Uchwała z dnia 5 lutego 2010 r., III CZP 132/09 Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Jan Górowski Sędzia SN Marian Kocon Sąd Najwyższy w sprawie ze skarg dłużniczki Beaty

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 64/12

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 64/12 Sygn. akt III CZP 64/12 POSTANOWIENIE Dnia 16 listopada 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Anna Owczarek (sprawozdawca) SSN Irena Gromska-Szuster w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski

Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Prawo rodzinne i opiekuńcze. Wydanie 5. Autor: Marek Andrzejewski Wykaz skrótów Wykaz literatury Przedmowa do wydania Piątego Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające 1. Prawo rodzinne i prawo opiekuńcze

Bardziej szczegółowo

Realizacja postanowień Konwencji o prawach dziecka w świetle nowelizacji Kodeksu rodzinnego iopiekuńczego z 6 listopada 2008 r. Michał Kubalski Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Omawiane akty prawne:

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164)

Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Stanowisko Rzecznika Praw Dziecka do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Druk nr 164) Naturalnym środowiskiem rozwoju i dobra dziecka jest rodzina. Z tego względu powinna

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa,

RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, OO-951 Warszawa Plac Krasińskich 2/4/6 Sąd Najwyższy ZSR/500/3/20 14/MS Mi;ck Mic/ic,/c,k Rzecznik Praw Dzika organizacyjnej pomocy społecznej? dziecka, czy też może przenieść swoje uprawnienia na rzecz

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Iwona Koper (sprawozdawca) SSA Władysław Pawlak. Protokolant Iwona Budzik

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Iwona Koper (sprawozdawca) SSA Władysław Pawlak. Protokolant Iwona Budzik Sygn. akt III CZP 77/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 28 listopada 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Iwona Koper (sprawozdawca) SSA Władysław Pawlak Protokolant Iwona Budzik w sprawie

Bardziej szczegółowo

124/1/B/2012. POSTANOWIENIE z dnia 20 września 2011 r. Sygn. akt Ts 67/11

124/1/B/2012. POSTANOWIENIE z dnia 20 września 2011 r. Sygn. akt Ts 67/11 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Kotlinowski, 124/1/B/2012 POSTANOWIENIE z dnia 20 września 2011 r. Sygn. akt Ts 67/11 po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej Bogdana

Bardziej szczegółowo

Osoby fizyczne i ich zdolność do czynności prawnych konspekt wykładu

Osoby fizyczne i ich zdolność do czynności prawnych konspekt wykładu dr Grzegorz Gorczyński Katedra Prawa Cywilnego i Prawa Prywatnego Międzynarodowego WPiA UŚ Osoby fizyczne i ich zdolność do czynności konspekt wykładu Bibliografia: Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne

Bardziej szczegółowo

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 1. 2. Prawne definicje rodziny Wspieranie rodziny w świetle ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy Dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej Prawne definicje

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02)

Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02) Warszawa, 2002-05-20 Opinia prawna w sprawie wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego ( sygn. akt 18/02) RPO wnosi o stwierdzenie niezgodności art. 77 w zw. z art. 84 1 ustawy

Bardziej szczegółowo

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI dr Marta Janina Skrodzka WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI Wprowadzenie Najbardziej pożądanym rezultatem prowadzenia postępowania mediacyjnego jest zawarcie przez strony

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 1/08

Uchwała z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 1/08 Uchwała z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 1/08 Sędzia SN Kazimierz Zawada (przewodniczący) Sędzia SN Antoni Górski Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Izabeli

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Sygn. akt III CZP 16/16 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 26 maja 2015 r. Czy zakładowi ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II CSK 469/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 lutego 2009 r. SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

Zasiedzenie nieruchomości, terminy.

Zasiedzenie nieruchomości, terminy. WARSZAWA czerwiec 2012 Zasiedzenie nieruchomości, terminy. Marek Konrad Stachowski mstachowski@prawnakancelaria.eu Sposób w jaki można dokonać zasiedzenia nieruchomości określają przepisy art. 172 k.c.

Bardziej szczegółowo

ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA

ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA Gdańsk, październik 2011 r. ROZWÓD I JEGO KONSEKWENCJE PRAWNE - PRZEWODNIK STRONY POSTĘPOWANIA Niniejsze opracowanie porusza temat postępowania rozwodowego, jego podstaw prawnych oraz związanych z nim

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 5/12. Dnia 30 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 5/12. Dnia 30 marca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 5/12 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 30 marca 2012 r. SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca) SSN Anna Owczarek w sprawie z urzędu na

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Roman Kuczyński (przewodniczący) SSN Beata Gudowska (sprawozdawca) SSN Zbigniew Korzeniowski

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Roman Kuczyński (przewodniczący) SSN Beata Gudowska (sprawozdawca) SSN Zbigniew Korzeniowski Sygn. akt II UK 52/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 18 listopada 2014 r. SSN Roman Kuczyński (przewodniczący) SSN Beata Gudowska (sprawozdawca) SSN Zbigniew Korzeniowski

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca) Sygn. akt V CSK 35/08 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 czerwca 2008 r. SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Jan Górowski (sprawozdawca) w sprawie z urzędu J.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r.

Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. BAS-WAL-923/10 Warszawa, dnia 10 czerwca 2010 r. Opinia prawna w sprawie konsekwencji braku przepisów prawnych w Prawie budowlanym, regulujących lokalizację i budowę farm wiatrowych I. Teza opinii Brak

Bardziej szczegółowo

NIP: 526-025-13-39 Regon: 001133016 KRS: 0000033976

NIP: 526-025-13-39 Regon: 001133016 KRS: 0000033976 O G Ó L N O P O L S K I E P O R O Z U M I E N I E Z W I Ą Z K Ó W Z A W O D O W Y C H NIP: 526-025-13-39 Regon: 001133016 KRS: 0000033976 Warszawa, dnia 28 października 2014 roku OPZZ/PŚ/701/2014 Pan Michał

Bardziej szczegółowo

Skarżący : Rzecznik Praw Obywatelskich Organ : Rada m. st. Warszawy. Skarga kasacyjna

Skarżący : Rzecznik Praw Obywatelskich Organ : Rada m. st. Warszawy. Skarga kasacyjna RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-623243-X/09/TS 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Warszawa, lipca 2010 r. Naczelny Sąd Administracyjny

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11

Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11 Uchwała z dnia 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11 Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 54/13 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 października 2013 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant

Bardziej szczegółowo

Postanowienie. z dnia 17 maja 2007 r. Sąd Najwyższy III CZP 44/07

Postanowienie. z dnia 17 maja 2007 r. Sąd Najwyższy III CZP 44/07 Postanowienie z dnia 17 maja 2007 r. Sąd Najwyższy III CZP 44/07 Przewodniczący: Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (spr.). Sędziowie SN: Iwona Koper, Zbigniew Kwaśniewski. Protokolant: Bożena Nowicka. Sąd

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO

TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO TYTUŁ II POKREWIEŃSTWO I POWINOWACTWO 2. Protokół podpisuje osoba, która przyjęła oświadczenie, oraz osoba, która je złożyła, chyba że nie może ona go podpisać. Przyczynę braku podpisu należy podać w protokole.

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 99/08

Uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 99/08 Uchwała z dnia 16 października 2008 r., III CZP 99/08 Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący) Sędzia SN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) Sędzia SN Iwona Koper Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) Sygn. akt IV CSK 473/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 29 czerwca 2011 r. SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) w sprawie z

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt III CK 277/05 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 30 listopada 2005 r. SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Maria Grzelka SSN Iwona

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II UZ 44/11. Dnia 15 grudnia 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt II UZ 44/11. Dnia 15 grudnia 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt II UZ 44/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 15 grudnia 2011 r. SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący) SSN Małgorzata Gersdorf (sprawozdawca) SSN Zbigniew Hajn w sprawie

Bardziej szczegółowo

PRAWO RODZINNE. Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert. Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp

PRAWO RODZINNE. Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert. Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp PRAWO RODZINNE Autorzy: Arkadiusz Krzysztof Bieliński, Maciej Pannert Wykaz skrótów Wybrana literatura Przedmowa Wstęp Rozdział I. Rodzina i powiązania rodzinne 1.Rodzina i powiązania rodzinne 2.Prawo

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Maria Szulc (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak

UCHWAŁA. SSN Maria Szulc (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 101/14 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 grudnia 2014 r. SSN Maria Szulc (przewodniczący) SSN Iwona Koper SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak

Bardziej szczegółowo

Jak zostać rodzicem zastępczym?

Jak zostać rodzicem zastępczym? Jak zostać rodzicem zastępczym? AKTY PRAWNE Problematyka dotycząca rodzin zastępczych rozproszona została w kilku aktach prawnych poczynając od Konwencji o prawach dziecka, a na aktach wykonawczych kończąc.

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CZP 11/11

Uchwała z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CZP 11/11 Uchwała z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CZP 11/11 Sędzia SN Dariusz Dończyk (przewodniczący) Sędzia SN Mirosław Bączyk Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca) Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janusza

Bardziej szczegółowo

Przepisy ogólne 76 78

Przepisy ogólne 76 78 74 75 w związku z art. 26 ust. 1 ustawy deweloperskiej forma aktu notarialnego dla przedwstępnej umowy deweloperskiej nie jest obligatoryjna i jest jedynie formą ad eventum, otwierającą możliwość skorzystania

Bardziej szczegółowo

spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, wkład mieszkaniowy przypada spadkobiercom zmarłego, natomiast określony w ustawie krąg osób może ubiegać

spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, wkład mieszkaniowy przypada spadkobiercom zmarłego, natomiast określony w ustawie krąg osób może ubiegać Do Rzecznika Praw Obywatelskich wpływają skargi dotyczące problemów związanych z rozliczeniem wkładów mieszkaniowych wpłaconych w przeszłości w związku z uzyskaniem spółdzielczego lokatorskiego prawa do

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 33/12. Dnia 18 lipca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 33/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 lipca 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Biuro Prawne Warszawa, dnia 1 lipca 2011 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne

Biuro Prawne Warszawa, dnia 1 lipca 2011 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne Biuro Prawne Warszawa, dnia 1 lipca 2011 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne ZESTAWIENIE uwag do projektu rozporządzenia w sprawie sposobu dokumentowania prowadzonej przez Centralne Biuro Antykorupcyjne

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Bogumiła Ustjanicz

UCHWAŁA. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Bogumiła Ustjanicz Sygn. akt III CZP 100/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 stycznia 2013 r. SSN Anna Kozłowska (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Bogumiła Ustjanicz w sprawie z powództwa Gminy

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04

Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04 Uchwała z dnia 29 października 2004 r., III CZP 58/04 Sędzia SN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski Sędzia SN Zbigniew Strus Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku

Bardziej szczegółowo

Kiedy umowa zlecenie jest umową o pracę? - na przykładzie orzecznictwa.

Kiedy umowa zlecenie jest umową o pracę? - na przykładzie orzecznictwa. VII EDYCJA Konwent Prawa Pracy Joanna Kaleta Kiedy umowa zlecenie jest umową o pracę? - na przykładzie orzecznictwa. 1 1 Treść stosunku pracy art. 22 k.p. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje

Bardziej szczegółowo

z dnia 24 lipca 2014 r.

z dnia 24 lipca 2014 r. U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 24 lipca 2014 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

UCHWAŁA. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) Sygn. akt III CZP 46/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 lipca 2012 r. SSN Jacek Gudowski (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) w sprawie z wniosku A.

Bardziej szczegółowo

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

Wniosek. Rzecznika Praw Obywatelskich. Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich Na podstawie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.) oraz art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 96/09. Dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie :

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 96/09. Dnia 26 listopada 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 96/09 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 26 listopada 2009 r. SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Zawada SSN Dariusz Zawistowski w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 26 czerwca 2012 r. BSA III - 4110-5/12. Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Warszawa, dnia 26 czerwca 2012 r. BSA III - 4110-5/12. Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 26 czerwca 2012 r. BSA III - 4110-5/12 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Władza rodzicielska

Rozdział I. Władza rodzicielska Rozdział I. Władza rodzicielska A. Komentarz tezowy Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 (wyciąg) Tytuł II. Pokrewieństwo i powinowactwo (...) Dział IA. Rodzice

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski

POSTANOWIENIE. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski Sygn. akt I CSK 18/06 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 27 kwietnia 2006 r. SSN Tadeusz Żyznowski (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca) SSN Krzysztof Pietrzykowski w sprawie

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02)

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Warszawa, dnia 16 grudnia 2002 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Stosownie do zlecenia z dnia 18 listopada

Bardziej szczegółowo

Umowa o zachowaniu poufności. Aktualne umowy gospodarcze

Umowa o zachowaniu poufności. Aktualne umowy gospodarcze Umowa o zachowaniu poufności Aktualne umowy gospodarcze Prawo i zarządzanie Wydawnictwo Verlag Dashofer Sp. z o.o. al. Krakowska 271, 02-133 Warszawa tel.: 22 559 36 00, 559 36 66, faks: 22 829 27 00,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska Sygn. akt III CZP 27/14 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 26 czerwca 2014 r. SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Barbara Myszka SSN Anna Owczarek Protokolant Bożena Kowalska w sprawie

Bardziej szczegółowo

Rozdział I. Władza rodzicielska

Rozdział I. Władza rodzicielska Rozdział I. Władza rodzicielska A. Komentarz tezowy Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 r. t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm. (wyciąg) Tytuł II. Pokrewieństwo i powinowactwo (...) Dział

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05

Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05 Uchwała z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 3/05 Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Barbara Myszka Sędzia SN Marek Sychowicz Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Gerard Bieniek (przewodniczący) SSN Marian Kocon (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote. Protokolant Bożena Nowicka

UCHWAŁA. SSN Gerard Bieniek (przewodniczący) SSN Marian Kocon (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote. Protokolant Bożena Nowicka Sygn. akt III CZP 37/08 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 25 czerwca 2008 r. SSN Gerard Bieniek (przewodniczący) SSN Marian Kocon (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote Protokolant Bożena Nowicka

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 15 lutego 2006 r. II PZP 13/05. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Maria Tyszel.

Uchwała z dnia 15 lutego 2006 r. II PZP 13/05. Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Maria Tyszel. Uchwała z dnia 15 lutego 2006 r. II PZP 13/05 Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz (sprawozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 11. Wstęp... 13

Spis treści. Wykaz skrótów... 11. Wstęp... 13 Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 13 ROZDZIAŁ I. Instytucje prawne regulujące sytuację dziecka w rodzinie... 17 1. Władza rodzicielska... 17 1.1. Rodzice... 17 1.2. Reprezentowanie małoletniego... 21 1.3. Zakres

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski. Protokolant Iwona Budzik

UCHWAŁA. SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski. Protokolant Iwona Budzik Sygn. akt III CZP 6/14 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 28 marca 2014 r. SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski Protokolant Iwona Budzik

Bardziej szczegółowo

2. Co należy rozumieć przez kwotę wynikającą z poprzedniej umowy o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej? W jaki sposób traktować aneksy do umowy?

2. Co należy rozumieć przez kwotę wynikającą z poprzedniej umowy o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej? W jaki sposób traktować aneksy do umowy? Stanowisko Ministerstwa Zdrowia w sprawie stosowania przepisów ustawy z dnia 22 października 2010 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U. Nr 230, poz. 1507) Na mocy art. 1 pkt 3 ustawy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska

UCHWAŁA. Protokolant Bożena Kowalska Sygn. akt III CZP 63/13 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 października 2013 r. SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Marta Romańska SSN Bogumiła Ustjanicz Protokolant Bożena

Bardziej szczegółowo

Copyright by Ewelina Lipińska & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Maciej Nowicki ISBN 978-83-62480-99-9. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo

Copyright by Ewelina Lipińska & e-bookowo Grafika i projekt okładki: Maciej Nowicki ISBN 978-83-62480-99-9. Wydawca: Wydawnictwo internetowe e-bookowo Ewelina Lipińska W Ł A D Z A R O D Z I C I E L S K A I K O N T A K T Y R O D Z I C Ó W Z D Z I E C K I E M P O R O Z W O D Z I E Ewelina Lipińska: Władza rodzicielska 3 Copyright by Ewelina Lipińska &

Bardziej szczegółowo

Analiza ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. 2012 r.

Analiza ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. 2012 r. nie w I RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa. czerwca 2014 r. Rzecznik Praw Dziecka Marek Micha/ak ZSM/5 00/2/201 4/AJ Pan Bartiomiej Sienkiewicz Minister Spraw Wewnętrznych w związku z napływającymi do mojego

Bardziej szczegółowo

Uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 23 września 2010 r. III CZP 57/10

Uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 23 września 2010 r. III CZP 57/10 id: 20332 1. Spór o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy z powodu jej niewaŝności moŝe być poddany przez strony pod rozstrzygnięcie sądu polubownego (art. 1157 k.p.c.). 2. [Z]datność

Bardziej szczegółowo

Marek Biernacki. Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak. Minister Sprawiedliwości

Marek Biernacki. Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak. Minister Sprawiedliwości Marek Michalak Pan ZSRI5OO42O 14/KW Praw Dziecka brakiem realizacji prawa dziecka do kontaktu z obojgiem rodziców, proszę działań legislacyjnych. mających na celu zabezpieczenie praw i dobra dzieci w tym

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 15/13. Dnia 18 kwietnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie:

POSTANOWIENIE. Sygn. akt III CZP 15/13. Dnia 18 kwietnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: Sygn. akt III CZP 15/13 POSTANOWIENIE Dnia 18 kwietnia 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca) SSN Anna Kozłowska w sprawie z powództwa

Bardziej szczegółowo

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

Sąd Najwyższy Izba Cywilna RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-696122-IV/12/KD 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Sąd Najwyższy Izba Cywilna RZECZNIKA WNIOSEK PRAW OBYWATELSKICH

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03

Uchwała z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03 Uchwała z dnia 8 października 2003 r., III CZP 68/03 Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) Sędzia SN Barbara Myszka Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca) Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Katarzyna Bartczak

POSTANOWIENIE. Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 89/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 grudnia 2013 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca) SSN Józef Frąckowiak Protokolant

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 52/05

Uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 52/05 Uchwała z dnia 22 lipca 2005 r., III CZP 52/05 Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Józef Frąckowiak Sędzia SN Jan Górowski Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Jolanty G. o wznowienie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 8/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 kwietnia 2012 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Barbara Myszka SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa małoletniego

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE U Z A S A D N I E N I E

ZAGADNIENIE PRAWNE U Z A S A D N I E N I E Sygn. akt: II Cz 77/12 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie z powództwa Tomasza M. przeciwko pozwanym Janowi Ś. przy udziale interwenienta ubocznego Haliny T. o zapłatę na skutek zażalenia pozwanego od postanowienia

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04

Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04 Uchwała z dnia 28 października 2004 r., III CZP 56/04 Sędzia SN Tadeusz Domińczyk (przewodniczący, sprawozdawca) Sędzia SN Antoni Górski Sędzia SN Kazimierz Zawada Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Brygidy

Bardziej szczegółowo