Antydizajn nowa metoda projektowania

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Antydizajn nowa metoda projektowania"

Transkrypt

1 Beata Bartecka Antydizajn nowa metoda projektowania 72 teoria i historia

2 Krótka historia dizajnu graficznego Projektowanie graficzne (graphic design) 1 mo na zdefiniowaæ jako kszta³towanie okreœlonej treœci czy idei w formie wizualnej na obszarze ró norodnych mediów (broszura, plakat, ksi¹ ka, magazyn, strona internetowa, opakowanie etc.). Jednak e ka dy dizajner inaczej postrzega swoj¹ pracê i dlatego warto przytoczyæ tutaj trzy odmienne próby definicji: Jak Jean-Luc Godard widzi siebie jako organizatora obrazu i dÿwiêku, my widzimy siebie jako organizatorów obrazu i litery 2. Dizajn to -. 3 Dizajn graficzny jest punktem przeciêcia pomiêdzy sztuk¹ i komunikacj¹ 4. Autorem najbardziej dla mnie osobiœcie sugestywnej, metaforycznej definicji jest John O Reilly: W greckiej mitologii Hermes by³ pos³añcem bogów. By³ listonoszem dostarczaj¹cym bo e wiadomoœci zwyk³ym œmiertelnikom. Ale w rzeczywistoœci nie by³ listonoszem. Nie tylko przekazywa³ wiadomoœci œmiertelnikom, ale i t³umaczy³ je i kszta³towa³ tak, by mog³y zostaæ zrozumia³e. Hermes by³ dizajnerem. Wspó³czesny projektant graficzny kszta³tuje i organizuje treœci klienta, przek³ada brutalne kup to w coœ bardziej strawnego. (Merkury, rzymski odpowiednik Hermesa, by³ tak e bogiem kupców). Ale projektanci nie tylko stali siê poœrednikami pomiêdzy biznesem a konsumentem. S¹ tak e graficznymi chronologami. [ ] Dizajnerzy s¹ pos³añcami czasu 5. Terminu graphic design po raz pierwszy u y³ w 1922 roku William Addison Dwiggins ( ), amerykañski ilustrator, typograf, wydawca ksi¹ ek i twórca marionetek. Je eli jednak pojêcie dizajn zostanie potraktowane bardzo szeroko, to mo na powiedzieæ, e projektowanie graficzne towarzyszy cz³owiekowi ju od momentu wynalezienia pisma, a w³aœciwie pojawi³o siê podczas samego procesu jego tworzenia. Hieroglif, literê, piktogram czy znak runiczny mo na postrzegaæ jako nieuœwiadomiony zabieg projektowania. Istnienie reklamy w czasach staro ytnych, w postaci broszurek czy napisów na budynkach, pozwala³oby umieszczaæ pocz¹tki projektowania w pocz¹tkach istnienia cywilizacji i kultury. Jednak e nale y oddzieliæ istnienie ró nych form wizualno-tekstowej komunikacji od samego dizajnu graficznego jako dziedziny œwiadomego projektowania. Industrializacja, masowa produkcja i rozwój komunikacji zmiany te w XIX wieku spowodowa³y oderwanie siê produktu od jego wytwórcy poprzez zmechanizowanie procesu produkcji, zwiêkszenie iloœci wytwarzanych rzeczy oraz ogromne ich zró nicowanie. By produkty i us³ugi mog³y dotrzeæ do jak najwiêkszej liczby odbiorów, nie mo na by³o, jak dotychczas, odwo³ywaæ siê do niezbêdnych potrzeb, ale nale a³o zwróciæ siê w stronê emocji i pragnieñ czy po teoria i historia 73

3 prostu wykreowaæ nowe zapotrzebowania. Wymaga³o to stworzenia nowej profesji, która by³aby odpowiedzialna za identyfikacjê i odpowiedni¹ do niej reklamê. Oczywiœcie, w XIX wieku wci¹ wiele takich dzia³añ by³o przeprowadzanych nieœwiadomie i bez konkretnych podstaw psychologii sprzeda y, systematycznej obserwacji reakcji odbiorcy czy znajomoœci zasad percepcji. Jednak projektowanie graficzne jako m³oda dziedzina niezwykle gwa³townie rozwija³o swoje podstawy, korzystaj¹c zarówno ze zmian w sztuce, estetyce, jak i z nowinek technologicznych. W XIX wieku dizajn graficzny by³ wci¹ postrzegany jak jeszcze jedno pole dzia³añ artystów, architektów czy grafików artystycznych. Niektórzy artyœci bardziej byli znani z zaprojektowanych przez siebie posterów reklamowych ni z prac artystycznych. Tak by³o w przypadku kabaretowych plakatów Henri de Toulouse-Lautreca ( ) czy reklam papierosów Alphonse a Muchy ( ). Prace tych dwóch twórców s¹ postrzegane jako pocz¹tki projektowania graficznego, rozumianego w kategorii kombinacji tekstu i obrazu (oczywiœcie sama typografia wykorzystywana w dizajnie graficznym ma znacznie d³u sz¹ historiê, zwi¹zan¹ z ksi¹ k¹ i pras¹). Rewolucyjne podejœcie do reklamy (jakie mo na zauwa yæ w plakatach wymienionych artystów) to przede wszystkim przejœcie od reklamy s³ownej do wizualnej. Maksyma ustêpuje miejsca ilustracji, która wydaje siê mówiæ sama za siebie. Styl Toulouse-Lautreca czy Muchy by³ przeniesieniem stylu art nouveau w sferê plakatu, który sta³ siê nowoczesnym œrodkiem wyrazu. Projekty charakteryzowa³y siê dynamiczn¹, falist¹ lini¹ o niespokojnych rytmach. Ca³oœæ tworzy³a asymetryczne i skomplikowane formy kompozycyjne. Silny kontur przy zastosowaniu pastelowych barw nadawa³ wyrazistego charakteru, czyni¹c plakat widocznym, a zarazem intryguj¹cym. Typografia, inspirowana motywami roœlinnymi, upodobnia³a siê do niezwykle dekoracyjnego, abstrakcyjnego obrazu. W plakatach Toulouse-Lautreca mo na zauwa yæ, i wykorzystywa³ on rêczne pismo jako typografiê niemo liw¹ do identycznego powtórzenia ró ne formy zakrzywienia tych samych liter, ró ny odstêp miêdzyliterowy. W 1914 roku w Nowym Jorku powstaje pierwsza i istniej¹ca po dziœ dzieñ instytucja projektowania graficznego The American Institute of Graphic Arts (AIGA) skupiaj¹ca pocz¹tkowo 40 osób, zosta³a utworzona by promowaæ sztuki graficzne. Szeœæ lat póÿniej tak e w Nowym Jorku za³o ono inn¹ organizacjê Art Directors Club która przede wszystkim skupi³a siê na organizowaniu wystaw prezentuj¹cych najbardziej kreatywne prace komercyjne. Wydawane by³y tak e liczne publikacje krytyczne i edukacyjne, zmierzaj¹ce ku profesjonalnemu usystematyzowaniu dziedziny dizajnu graficznego. Stany Zjednoczone, podobnie jak kraje europejskie, ju od pocz¹tku XX wieku wykorzystywa³y projektowanie graficzne do celów propagandowych jednym z najbardziej znanych przyk³adów jest plakat I Want You for US Army wykonany przez Jamesa M. Flagga ( ). W porównaniu do 74 teoria i historia

4 dekoracyjnego stylu secesji, projekt tego plakatu jest bardzo uproszczony. Centralnie umiejscowiona ilustracja, bezszeryfowa czcionka i silny kontur powoduj¹, i g³ówny nacisk jest po³o ony na jasny i czytelny przekaz. Jednoczeœnie plakat jest silnie nacechowany emocjonalnie. Nie ma tutaj motywów, które odwo³ywa³yby siê do subiektywnych odczuæ projektanta, warstwa komunikacyjna nie wydaje siê byæ zak³ócona przez przezroczyst¹ formê. Owe pragnienie odrzucenia indywidualnej i kreatywnej ekspresji projektanta stanie siê jednym z g³ównych za³o eñ modernistycznych ruchów artystycznych, jak Bauhaus czy De Stijl, które mia³y najwiêkszy wp³yw na kszta³towanie siê wspó³czesnego jêzyka dizajnu graficznego. Szko³a Bauhaus spowodowa³a niezwykle g³êbok¹ zmianê sposobu myœlenia o projektach graficznych. Dizajn zosta³ pozbawiony motywów dekoracyjnych, zmierzaj¹c do u ywania wy³¹cznie czystych, zgeometryzowanych form z silnymi kontrastami kolorystycznymi. Stopniowo odrzucano motywy ilustracyjne, siêgaj¹c raczej po abstrakcyjn¹, uproszczon¹ formê, gdzie g³ówny nacisk k³adzie siê na czytelnoœæ i funkcjonalnoœæ. Funkcjonalizmu nie nale y rozumieæ wy³¹cznie jako zwrócenia siê ku u ytecznoœci; przede wszystkim by³a to artystyczna asymilacja maszyny i jej wytworów, odnalezienie wartoœci estetycznych tam, gdzie dotychczas widziano go³¹ us³ugê 6. Typografia równie zostaje ca³kowicie uproszczona, opieraj¹c siê na prostych, pozbawionych szeryfów czcionek o wyraÿnym rytmie pionowo-poziomym. Funkcjonalny design w grafice u ytkowej, w tym w reklamie, oznacza³ geometryczn¹ prostotê i czystoœæ asymetrycznej kompozycji, której struktura opiera³a siê na prostok¹tnym uk³adzie siatki lub kratki. Fotografia i fotomonta przywraca³y tak komponowanym obrazom realizm w warstwie ilustracyjnej, dookreœlaj¹c treœæ u ytych s³ów lub staj¹c siê zasadnicz¹ p³aszczyzn¹ komunikacji. Ponadto wprowadzenie jednoelementowego, blokowego liternictwa, ograniczona gama kolorów i geometryzacja formy sta³y siê d³ugo obowi¹zuj¹cymi kliszami nowoczesnej typografii, nie tylko reklamowej 7. G³ówne za³o enia szko³y Bauhaus zosta³y zasymilowane w latach 30. przez Szko³ê Szwajcarsk¹, która stworzy³a najbardziej znany i najbardziej wp³ywowy styl w projektowaniu graficznym, zwany stylem miêdzynarodowym (The International Graphic Style). U podstaw tej estetyki by³ obiektywny i neutralny obraz, pozbawiony wszelkich niepotrzebnych elementów dekoracyjnych. Has³o Forma pod¹ a za funkcj¹ (form follows function) sta³o siê wyznacznikiem metod projektowania: funkcj¹ by³ przede wszystkim przekaz informacji, który nie móg³ byæ zak³ócony ani przez formê tekstu (st¹d czcionki bezszeryfowe, uniwersalne fonty wielorakiego zastosowania, skodyfikowany dystans pomiêdzy literami, wersami i kolumnami), ani przez ilustracjê (realistyczna fotografia, uproszczona grafika). Asymetryczna kompozycja geometrycznych elementów oparta by³a na matematycznie skonstruowanej siatce the grid. Przez nastêpne dwie dekady Szko³a Szwajcarska sta³a siê teoria i historia 75

5 wyznacznikiem norm i regu³ w projektowaniu graficznym, a jej wp³yw widaæ nawet na prze³omie XX i XXI wieku, zw³aszcza przy tworzeniu stron internetowych. Najistotniejsz¹ rol¹ Szko³y Szwajcarskiej by³o nie tylko skonceptualizowanie podstawowych zasad i norm, ale tak e ustosunkowanie siê projektantów do swej profesji. Definiowali oni dizajn graficzny jako spo³ecznie potrzebne i wa ne dzia³anie. Poniewa odrzucona zosta³a indywidualna ekspresja, rola dizajnera nie by³a definiowana w kategoriach dzia³ania artysty, ale jako obiektywna dzia³alnoœæ, której g³ównym zadaniem jest rozpowszechnianie wa nych informacji wœród spo³eczeñstwa. Osi¹gniêcie jasnoœci, czytelnoœci i porz¹dku sta³o siê idea³em w projektowaniu graficznym. Jednym z najbardziej znanych projektantów wywodz¹cym siê ze Szko³y Szwajcarskiej by³ Josef Müller- Brockmann ( ). Postrzega³ on dizajn graficzny jako absolutn¹ i uniwersaln¹ dziedzinê, która poprzez zobiektywizowany i bezpodmiotowy projekt komunikuje bez odwo³ywania siê do subiektywnych odczuæ projektanta lub propagandowych technik perswazji. Miêdzynarodowy styl graficzny mia³ ogromny wp³yw na kszta³towanie siê estetyki dizajnu w Stanach Zjednoczonych. Jednak nie tylko Szko³a Szwajcarska zainspirowa³a amerykañskich projektantów; czerpali oni tak e z europejskiej awangardy. Mo na zauwa yæ nastêpuj¹ce charakterystyczne cechy ich stylu: zaskakuj¹ce rozwi¹zania wizualne, czêsto z elementami humoru i ekspresji zdynamizowanie i rozwój typografii powsta³o wiele nowych krojów pisma inspirowanych ró nymi pr¹dami artystycznymi i estetycznymi, odwo³uj¹cymi siê m.in. do eksperymentów Kurta Schwittersa czy Pieta Zwarta zdynamizowanie kompozycji tekstu i obrazu nast¹pi³a wiêksza swoboda w uk³adaniu tekstu wobec obrazu. Koniec lat 50. w USA, a tak e w Zachodniej Europie, jest czasem wyraÿnego wzrostu znaczenia dizajnu graficznego jako narzêdzia marketingowego. Nie tylko wielkie korporacje, ale tak e mniejsze firmy zatrudnia³y projektantów graficznych, których zadaniem by³o wyró nienie danego produktu, zaprojektowanie logo oraz ca³oœciowej identyfikacji. Przyk³adem rozwi¹zania z tamtego okresu jest logo dla IBM zaprojektowane przez Paula Randa ( ). W ten sposób dizajn graficzny zdecydowanie zwróci³ siê w stronê konsumpcyjnych potrzeb, kreowanych przez komercyjn¹ reklamê. Nowy Jork na prze³omie lat 50. i 60. sta³ siê miastem, do którego przyje d a³o coraz wiêcej m³odych ludzi. Nowojorska przestrzeñ nie tylko zaczê³a pe³niæ rolê centrum wspó³czesnej sztuki, ale tak e by³a miejscem pojawiania siê nowych tendencji w projektowaniu graficznym. Po³o ono wiêkszy nacisk na ekspresjê wolnej i niczym nieskrêpowanej jednostki oraz na otwarty i bezpoœredni przekaz informacji. Projektanci przeszli od obiektywnych projektów ku subiektywnym i ekspresyjnym rozwi¹zaniom, nie trac¹c przy tym na wyrazistoœci przekazu. 76 teoria i historia

6 Dizajn graficzny przesta³ byæ postrzegany wy³¹cznie jako s³u ba spo³eczeñstwu, ale zacz¹³ byæ definiowany jako jeszcze jedna forma ekspresji i komunikowania wizualnego. W tych samym czasie zostaje prze³amana mêska przewaga projektantów i coraz wiêcej kobiet zaczyna traktowaæ tê dziedzinê jako profesjonalne zajêcie, w którym osi¹gaj¹ sukcesy. Pojawiaj¹ siê te projektanci spoza amerykañskiego i europejskiego krêgu kulturowego, przede wszystkim z Japonii, którzy wnosz¹ niezwykle œwie e spojrzenie na kompozycjê i typografiê. Lata 60. przynosz¹ zmiany na wielu spo³ecznych i kulturowych p³aszczyznach. Rozwój telewizji, kryzys ekonomiczny, wojna w Wietnamie, zanieczyszczenie œrodowiska, kontrkultura, rewolucja seksualna, walka o prawa dla mniejszoœci z tak¹ rzeczywistoœci¹ musi zmierzyæ siê projektant. Œrodki modernistycznego projektowania nie wystarczaj¹. Projekty zaczê³y charakteryzowaæ siê coraz silniejsz¹ ekspresyjn¹ kompozycj¹, z wiêksz¹ iloœci¹ tekstu ni do tej pory. Nastêpuje czêstsze ³amanie najbardziej podstawowych zasad dotycz¹cych wyrazistoœci i komunikatywnoœci na rzecz skomplikowanych projektów na granicy zrozumienia. Widaæ wyraÿny wp³yw wizji psychodelicznych na projektowanie ok³adek p³yt i plakatów (tzw. psychodelic posters). Kalifornia jest miejscem szczególnie oryginalnych eksperymentów, bêd¹cych udzia³em takich projektantów jak Rick Griff ( ), Stanley Mouse ( ), Victor Moscosco (1936-) czy Alton Kelly (1940-). Dla nich dizajn graficzny powinien dzia³aæ natychmiastowo i mo na to uzyskaæ poprzez po³o enie w pierwszej kolejnoœci nacisku na ekspresjê. Kolor sta³ siê wa ny œrodkiem wyrazu nie unikano silnie kontrastowych, fosforyzuj¹cych i gryz¹cych siê barw. W typografii natomiast znowu siêgniêto po motywy dekoracyjne, odwo³uj¹c siê do organicznych kszta³tów, trac¹c czytelnoœæ i jasnoœæ przekazu, tak wa n¹ dla wczeœniejszych projektantów. Pojawi³o siê wiele powtarzaj¹cych siê motywów (wê e, owady, czaszki, mityczne stworzenia i potwory z piek³a), które wczeœniej nie przystawa³y do warsztatu projektanta. W póÿnych latach 70. w Wielkiej Brytanii ruch punk przyczyni³ siê do nowego podejœcia w brytyjskim, a potem i œwiatowym projektowaniu graficznym. Nie tylko sta³ siê on wyrazem buntu i niezadowolenia zastan¹ rzeczywistoœci¹ (has³o Do it yourself; silny przekaz polityczny; wykorzystywanie nienaruszalnych dotychczas sfer wizualnych, jak w przypadku wizerunku królowej w projektach Jamie Reida, ur. 1947, ok³adka p³yty Sex Pistols God Save The Queen), ale tak e ca³kowicie przeciwstawi³ siê regu³om i estetyce modernistycznego projektowania (techniki kola u, estetyka oparta na formie listów szanta ystów, rêcznie rysowane litery czy rozpowszechnione u ywanie kserokopii). W przypadku w³aœnie punkowej czy kalifornijskiej (psychodelicznej) estetyki graficznej mia³o miejsce przeciwstawienie siê konsumpcyjnym obrazom, jakie codziennie towarzysz¹ spo³eczeñstwu, a nie œwiadome odrzucenie zasad i ³amanie regu³ stylu Szko³y Szwajcarskiej. Projektanci czêsto nie mieli adnego wykszta³cenia graficznego, a wybór takiej profesji najczêœciej by³ naznaczony teoria i historia 77

7 przypadkiem i chwilowym zapotrzebowaniem na projekty plakatów czy ok³adek nowo powstaj¹cych grup muzycznych. Oprócz niezwykle charakterystycznego graficznego stylu punk i psychodelicznych eksperymentów grafików amerykañskich, prze³om lat 70. i 80. jest czasem, w którym ludzie zaczynaj¹ dostrzegaæ nieprzystawalnoœæ modernistycznego spojrzenia do nowej rzeczywistoœci. P³ynnoœæ kategorii powoduje, i aden opis nie daje ostatecznej i jedynej prawdy na temat œwiata. Z jednej strony funkcjonuje silna tradycja stylu miêdzynarodowego i Bauhausu, z drugiej psychodeliczne czy awangardowe eksperymenty. Mamy wiêc do czynienia z silnie zaanga owanym spo³ecznie plakatem, a jednoczeœnie z dizajnem korporacyjnym. Postmodernistyczne projektowanie graficzne sta³o siê bardziej subiektywn¹ ni skodyfikowan¹ form¹ dzia³alnoœci, bez normalizuj¹cego centrum czy sztywnych form graficznych. Wa nym czynnikiem wskazuj¹cym nowe drogi w projektowaniu graficznym staj¹ siê nowe media cyfrowe, które wypracowa³y ca³kowicie nowe rozwi¹zania. W samej Szwajcarii impas Szko³y Szwajcarskiej zostaje prze³amany przez Now¹ Falê (New Wave), która zaczê³a siê w Bazylei wraz z Wolfgangem Weingartem (1941-). Ten nowy pr¹d obala podstawow¹ regu³ê siatki (the grid). Projektanci Nowej Fali bawi¹ siê obrazem, dowolnie odwo³uj¹c siê do wszelkich kulturowych i spo³ecznych ikon, nie boj¹ siê postmodernistycznego jêzyka, który nie przemawia poprzez czytelnoœæ i dos³ownoœæ, ale raczej poprzez swobodn¹ grê skojarzeñ. Odwo³uj¹ siê do ekspresjonizmu i intuicyjnych rozwi¹zañ. Nowa Fala w USA dekonstruuje kompozycjê poprzez zastosowanie 3D (the three-dimensional design); wizualna g³êbia pozwala odnieœæ siê do zupe³nie nowego jêzyka, jakim jest hiperrzeczywistoœæ. Dizajn graficzny nie musi odwo³ywaæ siê ani do geometrycznej, uporz¹dkowanej i czystej przestrzeni, ani do organicznego czy psychodelicznego klimatu lat kontestacji. Nawi¹zuje do œwiata, który nie istnieje w realnej rzeczywistoœci, a jedynie w cyfrowej przestrzeni i którego granice wydaj¹ siê byæ nierozpoznane. Rzeczy przestaj¹ mieæ trwa³y i przypisany do siebie obraz, a od znaku odrywa siê znaczenie. Nastêpuje zupe³nie swobodna onglerka obrazami, symbolami, ikonami i znakami. Rzeczy mieni¹ siê swoim kszta³tem nie musz¹ bowiem odwo³ywaæ siê do konkretnej idei, przestaj¹ pe³niæ rolê obrazu, same staj¹ siê znaczeniem. Równie dobrze mog¹ odnosiæ albo do niczego, albo do czegokolwiek. Z drugiej strony owa gra przynosi nieoczekiwane po³¹czenia œwiata symboli z konsumpcyjnym œwiatem produktów. Nastêpuje przesuniêcie od znaczenia (zawartoœci, istoty) danego produktu w stronê obrazu, jakim jest marka (the brand), która staje siê rozpoznawalna na ca³ym œwiecie, bez koniecznoœci znajomoœci odpowiedniego kontekstu czy jêzyka. Skoro wartoœci i normy spo³eczno-kulturowe straci³y swój autorytet i absolutny wymiar, przestrzeni¹, do której ludzie zaczynaj¹ siê odwo³ywaæ, jest w³aœnie marka. Zostaje ona stopiona z ich to samoœci¹, pragnieniami i marzeniami. Reklama 78 teoria i historia

8 zadowala siê zachwalaniem produktu, branding zaœ, w swojej najczystszej, najbardziej rozwiniêtej formie, oznacza d¹ enie do korporacyjnej transcendencji 8. Staje siê opakowaniem, pod którym, jak siê okazuje, najczêœciej nic nie ma, a mimo to nic nie stoi na przeszkodzie by dana marka sta³a siê symbolem religijnej czci. To oœlepienie konsumpcyjn¹ rzeczywistoœci¹ od lat 90. przybiera na sile. Projektanci graficzni maj¹ nieograniczone mo liwoœci, je eli chodzi o œrodki, formy i style graficzne czy mo liwoœci technologiczne. Praktycznie co roku programy komputerowe uzupe³niane s¹ o nowe rozwi¹zania, które maj¹ udoskonaliæ warsztat grafika. Podjêcie polemiki z tradycyjnymi zasadami projektowania nie spowodowa³o odkrycia nowych i uniwersalnych regu³, które odpowiada³yby na potrzeby zarówno wielokulturowego œwiata, jak i tendencji do globalizacji. Mo na zauwa yæ silny zwrot w stronê modernistycznego maria u funkcji i formy, który wydaje siê byæ pewn¹ ostoj¹ w tak niepewnie estetycznej rzeczywistoœci: Wierzê, e dizajn jest równowag¹ pomiêdzy u ytecznoœci¹ a piêknem. Je eli równowaga przechyla siê na korzyœæ u ytecznoœci, mamy komercyjny dizajn. Je eli równowaga przechyla siê na korzyœæ piêkna, mamy dzie³o sztuki. [...] Typografia zale y od w³aœciwej równowagi miêdzy u ytecznoœci¹ i piêknem. Bez tego typografia jest tylko œmieciem 9. Mo na jednoczeœnie przywo³aæ zupe³nie inny g³os odnoœnie estetyki dizajnu graficznego: Brzydki = Piêkny (Ugly = Beautiful) 10. Innym problemem jest dookreœlenie roli dizajnera. Nie wystarczaj¹ dotychczasowe ujêcia, pojawiaj¹ siê nowe postawy. Chodzi tutaj o definiowanie projektanta graficznego w kategoriach artysty, autora czy idola na wzór gwiazdy rockowej. Oczywiœcie, dizajnerzy ju dawno zdali sobie sprawê, e ich prace, w przeciwieñstwie do prac artysty, ograniczone by³y potrzebami i wymaganiami klienta. Traktowali wiêc swoje projekty w innych kategoriach ni kategorie sztuki; dziêki temu mogli odci¹æ siê od jakiejkolwiek odpowiedzialnoœci, t³umacz¹c siê narzuconym pomys³em, zobiektywizowan¹ form¹, pozbawion¹ subiektywnej ekspresji czy komentarzy. Wraz z odrzuceniem norm i regu³ modernistycznego projektowania, a przede wszystkim oderwaniem piêkna od funkcji, pojawi³y siê g³osy odnosz¹ce dizajn graficzny do dzie³ sztuki, a tym samym projektanta do artysty. Z drugiej strony projektanci graficzni stali siê odpowiedzialni za kszta³towanie wspó³czesnych trendów; s¹ tymi, którzy mówi¹, co jest cool. To spowodowa³o, i nagle ich rola zosta³a przyrównana do gwiazd muzycznych, które nie tylko kszta³tuj¹ trendy muzyczne, ale tak e styl ycia, modê etc. W ten sposób dizajnerzy zaczêli udzielaæ wywiadów, które skupia³y siê nie na ich pracy, ale na stylu ycia, zainteresowaniach. Nast¹pi³o wyraÿne przesuniêcie uwagi ze znaczenia projektów na sam¹ osobê projektanta, co przyczyni³o siê do pojawienia siê nowych zagadnieñ odnoœnie odpowiedzialnoœci za swoje wypowiedzi oraz odpowiedzialnoœci wobec spo³eczeñstwa, a nie tylko wobec klientów. teoria i historia 79

9 Od wczesnych lat 90. coraz wiêkszy nacisk jest po³o ony na skuteczny przekaz informacji, wynikaj¹cy z ogromnej iloœci komunikatów (zw³aszcza w Internecie), jakie codziennie jesteœmy zmuszeni odbieraæ i interpretowaæ. Ten potop powoduje, i wiele z nich zostaje odrzuconych, zapomnianych i b³êdnie odczytanych. Dizajnerzy graficzni staj¹ przed trudnym zadaniem poszukiwania takich œrodków wyrazu, które z jednej strony mia³yby wspó³czesn¹ i przyci¹gaj¹c¹ uwagê formê, a z drugiej nie zak³óca³yby w aden sposób treœci przekazu. W ten sposób projektanci staj¹ siê architektami informacji. Graficzny antydizajn jako dzia³alnoœæ Your surroundings are your surroundings. Every object you touch is alive with your life and your will. William Burroughs Filozofia nie jest teori¹, lecz dzia³alnoœci¹. Ludwig Wittgenstein Graphic anti-design graficzny antydizajn nie mo e byæ zdefiniowany poprzez odwo³anie siê do jednorodnego stylu i estetyki. Wyra enia anty przeciwstawionego dizajnowi nie nale y rozumieæ jako zanegowanie ogólnej idei projektowania graficznego czy wzornictwa przemys³owego. Nie jest to wyraz odrzucenia i zaprzestania kreatywnego opanowywania przestrzeni publicznej i prywatnej, pomimo i antydizajn czêsto oznacza postawê, która ³¹czy siê z odrzuceniem konsumpcjonizmu i korporacyjnego brandingu. Nale y rozpatrywaæ go jako pewn¹ nie zamkniêt¹, wci¹ rozrastaj¹c¹ siê przestrzeñ w obrêbie estetyki i etyki projektowania graficznego, której nie mo na scharakteryzowaæ poprzez odwo³anie siê do konkretnego manifestu czy stylu. Stanowi ona raczej zbiór pewnych wyró ników i postaw etycznych, które w antydizajnie s¹ równie istotne jak estetyka. Analizuj¹c projektowanie graficzne, które okreœlam jak anti-design, ³atwo zauwa yæ, i g³ównie skupi³o siê ono na odrzuceniu modernistycznych zasad projektowania, wypracowanych w latach 50. przez Szko³ê Szwajcarsk¹. Nie chodzi tutaj jednak o ca³oœciowe odejœcie od tych zasad, ale raczej o przeciwstawienie siê teoretycznym fundamentom zasadom funkcjonalnoœci, czytelnoœci i neutralnoœci projektu. Wymieniaj¹c kilku projektantów, których mo na wpisaæ w nurt graficznego antidizajnu, nale a³oby podkreœliæ, i jest to wy³¹cznie mapa, a nie terytorium. Trudno bowiem wrzuciæ Davida Carsona, Stefana Sagmeistera, Jonathana Barnbrooka czy Thomasa Schostoka (THS) do jednego worka z napisem graphic anti-design i ich prace traktowaæ jako prawdziwy wyraz w antydizjanie. Ka dy z nich wybra³ odmienn¹ drogê estetyczn¹ i etyczn¹, 80 teoria i historia

10 jednak to, co ich ³¹czy, to pewna postawa, która nie s³u y wy³¹cznie odrzuceniu i zaniechaniu. Jest to silna dekonstrukcja, która nie pretenduje do statusu nowej, uniwersalnej regu³y. Buduj¹ oni raczej swój estetyczny œwiat, w którym z jednej strony odwa nie rezygnuj¹ z wypracowanych zasad w projektowaniu, ale z drugiej kreatywnie korzystaj¹ z nagromadzonego doœwiadczenia i wiedzy. Jest to o tyle trudne, e wymaga nie tylko zaanga owania siê w sam¹ pracê i nieustannego poszukiwania nieprzetartych jeszcze œcie ek w estetyce dizajnu, ale ³¹czy siê tak e ze zmian¹ biernej dot¹d postawy wobec wymagañ klienta oraz z koniecznoœci¹ ponownego zinterpretowania swojego zawodu. Projektanci ci musieli na nowo zdefiniowaæ swoj¹ pracê, by móc oddaliæ siê od modelu przezroczystego projektanta i zakreœliæ nowe pole dzia³ania. Szukaj¹c nawi¹zañ do innych przestrzeni estetycznych, wielu odbiorców i teoretyków wskazuje na neobarokowoœæ antydizajnu. Neobarokowoœæ bêdê tu rozumia³a w kontekœcie nadanym temu terminowi przez Omara Calabrese a 11, który podkreœla ponadto, e pocz¹tkiem stylu b¹dÿ gustu nie jest prosta suma form, ale tendencja do nadawania wartoœci. Os¹d estetyczny prawie zawsze ³¹czy siê z etycznym, emocjonalnym czy morfologicznym, i viceversa. Upodobania ustalaj¹ wspólnotê wartoœci, czyli aksjologiê. Za klasyczne uwa a Calabrese te kategorie os¹dów, które poszukuj¹ trwale uporz¹dkowanych nawi¹zañ, podczas gdy poprzez barokowe rozumie takie, które silnie wzbudzaj¹ porz¹dek systemu i które destabilizuj¹ jego czêœci, powoduj¹c w nim zaburzenia i wahania, i w ten sposób zawieszaj¹ jego zdolnoœæ do ustalenia wartoœci 12. Destabilizacjê systemu modernistycznych regu³ w antydizajnie mo na zauwa yæ w nastêpuj¹cych zabiegach estetycznych: dekonstrukcja typograficzna odrzucenie modernistycznego przekonania dotycz¹cego przezroczystoœci typografii: u ywanie w obrêbie jednego wersu, wyra enia, s³owa ró nego rodzaju krojów pisma, czêsto ca³kowicie odstaj¹cych od siebie i teoretycznie nie pasuj¹cych do przekazywanej treœci; uk³adanie tekstu w ten sposób, i poszczególne s³owa czy wersy nachodz¹ na siebie lub po prostu zanikaj¹, uniemo liwiaj¹c szybkie przeczytanie; nacisk na interaktywnoœæ pomiêdzy nadawc¹ a odbiorc¹ komunikatu; estetyka postalfabetyczna - jak ma to miejsce m.in. w ksi¹ ce Davida Carsona The End of Print, gdzie projektant nie tylko biernie naœladuje pewne stylistyczne aspekty mediów cyfrowych (równoczesnoœæ, hipertekstowoœæ, forma k³¹cza), ale tak e umacnia i rozszerza szczególn¹ estetyczn¹ to samoœæ mediów cyfrowych poprzez ró norodnoœæ kana³ów i przedstawieniowych przestrzeni (Dla Carsona druk jako medium, które uwidacznia obecnie swoje materialne warunki wyczerpania komunikacyjnego, nie musi ograniczaæ siê wy³¹cznie do udostêpniania swojej przestrzeni nowym digitalnym œrodkom, ale mo e podj¹æ z nimi grê) nachodzenie na siebie pola tekstu i pola obrazu, co powoduje zak³ócenie odbioru i zatarcie siê granic pomiêdzy tekstem a obrazem teoria i historia 81

11 obraz (fotografia, grafika) czêsto funkcjonuj¹cy na zasadzie pewnego fragmentu, który uniemo liwia jasne i jednoznaczne rozpoznanie w stosunku do ca³oœci 13 odwo³ywanie siê do estetyki brudu, wrzawy i chaosu czy charakterystycznego stylu listów wysy³anych przez szanta ystów nieustanne siêganie po nieograniczone mo liwoœci surowego, prymitywnego kola u, zestawianie ze sob¹ elementów nieprzystaj¹cych i nie pasuj¹cych do przekazywanej treœci wykorzystywanie wielu kontrowersyjnych symboli i obrazów oraz odwo³ywanie siê do problematycznych wydarzeñ (polityczne aspekty w projektowaniu Jonathana Barnbrooka) siêganie po zakazane sfery w obrêbie projektowania graficznego, jak pornografia czy wulgaryzmy (dobitnym przyk³adem mog¹ byæ prace Thomasa Schostoka aka THS) inspirowanie siê estetyk¹ sztuki ulicy graffiti, szablony, vlepki, tagi etc. Oprócz wymienionych mo liwoœci estetycznych nale y tak e wyró niæ charakterystyczne dla antydizajnu podejœcie etyczne. Chodzi bowiem o wysok¹ samoœwiadomoœæ swojego zawodu oraz przedefiniowanie go w kontekœcie wspó³czesnego spo³eczeñstwa. Mo na wyró niæ ró ne postawy (bez momentu wartoœciowania i hierarchizowania) etycznego zaanga owania siê i œwiatopogl¹du. Jedna z postaw charakteryzuje siê nie tylko do zmian¹ sposobu myœlenia na temat komunikowania, klasycznego modelu nadawca-odbiorca. Projektant uœwiadamia sobie mo liwoœæ ods³oniêcia w³asnej osoby i œwiatopogl¹du. Anga uje siê w aktualne problemy spo³eczno-polityczne (David Carson i jego protesty przeciwko II Wojnie w Zatoce Perskiej), wyra a w³asne przekonania (Jonathan Barnbrook i jego silne kampaniê przeciwko systemie w³adzy w Chinach czy Korei Pó³nocnej). Niektórym jednoczeœnie nie przeszkadza to w wykonywaniu projektów dla wielkich firm i korporacji, inni zaœ odrzucaj¹ mo liwe zlecenia od firm nikotynowych czy samochodowych, a nawet jak ma to miejsce w przypadku Barnbrooka - brutalnie krytykuj¹ wszelk¹ pracê dla korporacji. Zupe³nie inn¹ postawê mo na zauwa yæ chocia by u Thomasa Schostoka. W porównaniu do Barnbrooka i Carsona wydaje siê najmniej uwagi poœwiêcaæ wspó³czesnej roli projektanta nie podpisuje siê pod antykorporacyjnymi manifestami i nie anga uje w dezaprobatê polityki swojego kraju. Jednak równie radykalnie, chocia mo e nie tak medialnie (z racji tak e, i jest on mniej znany ni inni wymienieni), wyra a w³asne przekonania i postawê wobec wspó³czesnego projektowania graficznego. Jednoznacznie akcentuje koniecznoœæ niezale noœci dizajnera, nie tylko w estetycznej drodze, ale tak e w etycznych wyborach odnoœnie klienta, jednak e nie wi¹ e tego z wielkoœci¹ firmy. W jednym z wywiadów podkreœla, i nie tylko korporacje wykorzystuj¹ 82 teoria i historia

12 pracowników: Niewielka, nieznana firma równie mo e wypraæ twój umys³. To nawet jest bardziej tajemnicze ni w wielkich firmach. Korporacje mog¹ byæ pilnowane, kontrolowane i sprawdzane. Wiem, e wielkie firmy robi¹ z³e rzeczy, ale wiem tak e, e ma³e firmy robi¹ takie same gówno, ale nie wiem gdzie i kim oni s¹ 14. Ciekaw¹ postaci¹ jest Stefan Sagmeister, który uznawany jest za jednego z najbardziej wp³ywowych projektantów w historii dizajnu. Ceniony jest nie tylko za sam¹ formê i estetykê, ale w³aœnie podkreœla siê jego bezkompromisow¹ postawê wobec w³asnego zawodu (czy bardziej misji). Wielokrotnie jego projekty dla firm, muzyków czy instytucji kulturalnych przekszta³ca³y siê w intymne manifesty, przekraczaj¹ce ramy dizajnu na rzecz sztuki (Sagmeister potrafi³ dokonaæ samookaleczenia i nastêpnie umieœciæ zdjêcie z tego aktu na plakacie anonsuj¹cym wyk³ad). Jego postawa jako projektant zbli ona jest bardziej do postawy artysty i co najwa niejsze, Sagmeister zdaje sobie z tego sprawê i nieustannie przekracza owe granice by uwidoczniæ ich sztucznoœæ. W 2000 roku zrezygnowa³ na rok z pracy komercyjnej i ca³kowicie poœwiêci³ siê eksperymentom graficznym. Skutkiem tego by³a wystawa Things I Have Learned in My Life So Far, podczas której zaprezentowa³ prace poruszaj¹ce zagadnienie nie tylko samego dizajnu graficznego i sztuki, ale przede wszystkim roli projektanta we wspó³czesnym œwiecie. Analizuj¹c takie postawy nale y jednak zwróciæ uwagê na ca³y kontekst spo³eczno-polityczny, w jakim yj¹ dani projektanci. Interesuj¹ce jest, e zjawisko antydizajnu rzadko pojawia siê w kraju takim jak Szwajcaria, gdzie pewna spo³eczna i ekonomiczna stabilizacja oraz brak kontrowersyjnych politycznych konfliktów powoduje, i nie ma tam miejsca na antykorporacyjne manifesty, a etyczne problemy wydaj¹ siê nie dotyczyæ pracy dizajnera. Antydizajn silny jest natomiast w krajach takich jak Stany Zjednoczone czy Anglia, gdzie narastaj¹ce problemy cywilizacyjne czy dosyæ g³êbokie konflikty w polityce wewnêtrznej i zewnêtrznej wp³ywaj¹ na sposób patrzenia dizajnera na w³asn¹ pracê. Zupe³nie inaczej sprawa ta przedstawia siê chocia by w Polsce, gdzie kwestia ekonomiczna oraz ca³kowite niedocenianie roli projektanta powoduje, i etyka najczêœciej schodzi zupe³nie z pola widzenia. Problemem staje siê tutaj bardziej sama praca oraz otrzymanie za ni¹ zap³aty ni podjêcie negocjacji z klientem. Braki w ogólnym wykszta³ceniu spo³eczeñstwa w zakresie estetyki i sztuki, a tak e brak wiary klienta w mo liwoœci i pomys³y projektanta powoduj¹, i w Polsce antydizajn dotyczy ci¹gle sfer alternatywnych, niezale nych i raczej niepowi¹zanych z wielkimi kampaniami czy korporacjami. Na zakoñczenie warto jeszcze raz podkreœliæ, i opisany powy ej antydizajn jako postawa estetyczna i etyczna nie jest ani zorganizowanym ruchem, ani tym bardziej spójnym zjawiskiem, gdzie jasno i jednoznacznie mo na okreœliæ, kto w istocie móg³by byæ przedstawicielem tego rodzaju projektowania. Wymienieni teoria i historia 83

13 dizajnerzy sami nigdy nie okreœlili siebie w wywiadach czy innego rodzaju wypowiedziach jako twórców z krêgu antydizajnu. Ich ró norodna postawa ³¹czy jednak siê w jednym i najistotniejszym punkcie - nieustannym odsuwaniu i prze³amywaniu wszelkich granic, zarówno estetycznych, jak i teoretycznych i etycznych. 1 O polskiej nazwie na projektowanie [w:] A. Cieœlikowa, Design czy dizajn?, [w:] 2+3D nr 1/ 2001, s Büro Destruct, Büro Destruct II, Berlin 2003, s Gabor Palotai Design, [w:] Ch. i P. Fiel, Graphic Design for the 21st Century. 100 of the world s best graphic designers, Koln 2003, s P. Apeloig, [w:] Ch. i P. Fiel, op. cit., s J. O Reilly, No Brief: Graphic designers personal projects, Mies 2002, s A. Przedpe³ski, Forma i funkcja, 1979, s A. Kisielewski, Sztuka a œwiat reklamy, [w:] M. Hopfinger (red.), Nowe media w komunikacji spo³ecznej w XX wieku, Warszawa 2002, s N. Klein, No logo, t³um. H. Pustu³a, Izabelin 2004, s M. Vignelli, Typography, [w:] B.M. Pedersen, Graphis Typography 2, 1999, s D. Földvári [w:] Ch. i P. Fiel, op. cit., s O. Calabrese, Neo-Baroque. A Sign of the Times, New Jersey Z. Kolbuszewska, Niestabilnoœæ, chaos, fraktale Szkic o neobaroku na przyk³adzie The Crying of Lot 49 i Vineland Thomasa Pynchona, [w:] Magazyn Sztuki nr 17/1998, s Ibidem, s. 140: Usamodzielnienie siê szczegó³u i fragmentu tak e stawia pod znakiem zapytania status systemu i jest kolejn¹ zasadnicz¹ cech¹ neobaroku. Trzeba zauwa yæ, e estetyka fragmentu jest bli ej spokrewniona z geometri¹ fraktali, poniewa fragment, w przeciwieñstwie do szczegó³u, jest raczej nieregularn¹ i oddzielon¹ przypadkowo ni odrêbn¹ czêœci¹ ca³oœci. Szczegó³ wiêc wyjaœnia system, podczas gdy fragment pozwala hipotetycznie zrekonstruowaæ jego zwi¹zek z ca³oœci¹ i w rezultacie wyjaœniæ zgodnie z ni¹ ten e fragment. Calabrese podkreœla, e mimo ró nic pomiêdzy nimi, zarówno szczegó³, jak i fragment s¹ elementami ducha naszego czasu, zaniku ca³oœci. 14 Wywiad z Thomasem Schostakiem: 84 teoria i historia

14 Beata Bartecka Anti-Design a New Method of Graphic Design The phenomenon of Anti-Design, a specific method developed in the world design in recent years has been presented by the author against the background of short history of graphic design. This new method contradicts the principles of modernist design established in the 1950s by Swiss School, which encouraged most importantly functionality, clear organisation and neutrality of design. Anti-Design is not a specific style in designing but is based on certain ethic attitudes which are equally important as aesthetics. Simultaneously, it underscores independency of designer and their non-compromising attitude to their profession (or rather to their mission). Such designs sometimes become intimate manifests which exceed the frames of applied designs for the benefit of art. Anti-Design is strong in such countries as the United States or England where cumulating civilisation problems and deep conflicts in home and international politics influence the way a designer perceives their own work. The best-recognised representatives of Anti-Design are David Carson, Jonathan Barnbrook and Thomas Schostok. Their designs are characterised by such key features as applying different styles of writing typefaces which often do not suit communicated messages; forming the text in the way that particular words or lines overlap one another or disappear preventing the viewer from reading them smoothly or interferences between the areas of text. They are pervaded with allusions to the aesthetics of dirt, uproar, chaos and visible inspirations in street art with its graffiti, templates, stickers and tags. teoria i historia 85

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl

TÜV Rheinland Polska. Nowy Znak. Odpowiadamy na Pañstwa pytania. www.tuv.pl TÜV Rheinland Polska Nowy Znak Odpowiadamy na Pañstwa pytania Odpowiadamy na Pañstwa pytania wszystko czego chc¹ siê Pañstwo dowiedzieæ na temat nowego znaku TÜV Rheinland. Zgodnie z has³em Jeden dla wszystkich

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo sieciowe. Implikacje dla kultury i edukacji Polaków

Społeczeństwo sieciowe. Implikacje dla kultury i edukacji Polaków Kazimierz Krzysztofek Szkoła WyŜsza Psychologii Społecznej Fundacja Pro Cultura Społeczeństwo sieciowe. Implikacje dla kultury i edukacji Polaków Kongres Bibliotek Publicznych Warszawa, 22-23.11. 2010

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

created by ENIGMATIS POLSKA Identyfikacja wizualna

created by ENIGMATIS POLSKA Identyfikacja wizualna Identyfikacja wizualna wersja 1.0 // 05.03.2008 Informacje podstawowe 02 Logo jest podstawowym i jedynym obowi¹zuj¹cym symbolem graficznym spó³ek z grupy Global. Logo nie powinno byæ poddawane adnym zmianom

Bardziej szczegółowo

System Identyfikacji Wizualnej i Werbalnej dla Kampanii promuj¹cej produkt turystyki biznesowej miasta Katowice - Ksiêga Marki

System Identyfikacji Wizualnej i Werbalnej dla Kampanii promuj¹cej produkt turystyki biznesowej miasta Katowice - Ksiêga Marki System Identyfikacji Wizualnej i Werbalnej dla Kampanii promuj¹cej produkt turystyki biznesowej miasta Katowice - Ksiêga Marki Warszawa 2008 roku PART SA w Warszawie SPIS TREŒCI 2 ZNAK KONSTRUKCJA SYMOBLU

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa Polish Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa (What to do if you think the decision about your Housing Benefit or Council

Bardziej szczegółowo

Jakub Dzionek, Zygmunt Kalinowski Nowe logo i nowy system identyfikacji Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Studia Lednickie 12, 199-202

Jakub Dzionek, Zygmunt Kalinowski Nowe logo i nowy system identyfikacji Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Studia Lednickie 12, 199-202 Jakub Dzionek, Zygmunt Kalinowski Nowe logo i nowy system identyfikacji Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy Studia Lednickie 12, 199-202 2013 Jakub Dzionek, Zygmunt Kalinowski Muzeum Pierwszych Piastów

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

KONKURS NA NAJLEPSZE LOGO

KONKURS NA NAJLEPSZE LOGO KONKURS NA NAJLEPSZE LOGO Stowarzyszenie Unia Nadwarciańska ogłasza konkurs na logo. Regulamin konkursu: I. POSTANOWIENIA WSTĘPNE 1. Regulamin określa: cele konkursu, warunki uczestnictwa w konkursie,

Bardziej szczegółowo

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów

revati.pl Drukarnia internetowa Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych rozwi¹zania dla poligrafii Na 100% procent wiêcej klientów revati.pl rozwi¹zania dla poligrafii Systemy do sprzeda y us³ug poligraficznych w internecie Drukarnia Szybki kontakt z klientem Obs³uga zapytañ ofertowych Na 100% procent wiêcej klientów drukarnia drukarnia

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na logo programu Start In Poland

Regulamin konkursu na logo programu Start In Poland Regulamin konkursu na logo programu Start In Poland 1. Organizator konkursu Organizatorem konkursu jest: Ministerstwo Rozwoju Plac Trzech Krzyży 3/5 00-507 Warszawa 2. Przedmiot konkursu Przedmiotem konkursu

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13

Reguła Życia. spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 spotkanie rejonu C Domowego Kościoła w Chicago JOM 2014-01-13 Reguła życia, to droga do świętości; jej sens można również określić jako: - systematyczna praca nad sobą - postęp duchowy - asceza chrześcijańska

Bardziej szczegółowo

Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości Książka znaku

Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości Książka znaku Małopolskie Centrum Przedsiębiorczości Książka znaku Znak marki Logo (inaczej znak firmowy), to zaraz po nazwie, podstawa wizerunku i tożsamości firmy. Spełnia rolę marketingową a jednocześnie informacyjną.

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS Dzia³anie nauczyciela, w tym równie katechety, jest œciœle

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

GDYNIA moje miasto. Księga Znaku Promocyjnego

GDYNIA moje miasto. Księga Znaku Promocyjnego GDYNIA moje miasto Księga Znaku Promocyjnego SPIS TREŚCI 01 ELEMENTY BAZOWE 01.01... Znak podstawowy 01.02... Kolorystyka 01.03... Budowa znaku 01.04... Znak w wersjach uproszczonych 01.05... Znak w wersji

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW

REGULAMIN RADY RODZICÓW ZESPÓŁ SZKÓŁ im. MARII SKŁODOWSKIEJ-CURIE W GOSTYNINIE REGULAMIN RADY RODZICÓW Do uŝytku wewnętrznego Regulamin Rady Rodziców przy Zespole Szkół im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gostyninie Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na logo POWIATU ŚREDZKIEGO

Regulamin konkursu na logo POWIATU ŚREDZKIEGO Regulamin konkursu na logo POWIATU ŚREDZKIEGO I. Organizator konkursu Organizatorem konkursu jest Zarząd Powiatu w Środzie Śląskiej, zwany dalej Organizatorem. Koordynatorem konkursu z ramienia Organizatora

Bardziej szczegółowo

Regulamin. I edycji. Konkursu Teatralnego. Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku.

Regulamin. I edycji. Konkursu Teatralnego. Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku. Regulamin I edycji Konkursu Teatralnego Gdyńskie Centrum Filmowe, 28-30 września 2016 roku. 1. Organizator Organizatorami Festiwalu są: A) Stowarzyszenie Scena Kultury B) Miasto Gdynia 2. Miejsce oraz

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH

ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH Załącznik do uchwały KNF z dnia 2 października 2008 r. ZASADY REKLAMOWANIA USŁUG BANKOWYCH Reklama i informacja reklamowa jest istotnym instrumentem komunikowania się z obecnymi jak i potencjalnymi klientami

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na Logo Stowarzyszenia Wszechnica Zawodowa Nasza Szkoła

Regulamin konkursu na Logo Stowarzyszenia Wszechnica Zawodowa Nasza Szkoła Regulamin konkursu na Logo Stowarzyszenia Wszechnica Zawodowa Nasza Szkoła I Organizator konkursu: Stowarzyszenie Wszechnica Zawodowa Nasza Szkoła, z siedzibą w Jaworze, ul. Wrocławska 30 a, 59-400 Jawor.

Bardziej szczegółowo

znaczeniu określa się zwykle graficzne kształtowanie tekstu za pomocą dostęp-

znaczeniu określa się zwykle graficzne kształtowanie tekstu za pomocą dostęp- Właściwe relacje między literami Tytularia i elementy rozpoczynające Typografia znaczenia: pierwsze technika druku wypukłego, drugie dawna, historyczna nazwa drukarni, zwanej też oficyną. Trzecie w węższym

Bardziej szczegółowo

KSIĘGA ZNAKU TOTORU S.C.

KSIĘGA ZNAKU TOTORU S.C. 2011 SPIS TREŚCI FORMA PODSTAWOWA...03 FORMY UZUPEŁNIAJĄCE...06 KONSTRUKCJA ZNAKU...08 POLE PODSTAWOWE I POLE OCHRONNE...10 WIELKOŚCI MINIMALNE...11 WARIANTY ACHROMATYCZNE I MONOCHROMATYCZNE...13 KOLORYSTYKA...15

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Powiatu w Sławnie z dnia... w sprawie ustalenia znaku graficznego logo Powiatu Sławieńskiego

Uchwała Nr... Rady Powiatu w Sławnie z dnia... w sprawie ustalenia znaku graficznego logo Powiatu Sławieńskiego Uchwała Nr... Rady Powiatu w Sławnie z dnia... Projekt w sprawie ustalenia znaku graficznego logo Powiatu Sławieńskiego Na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Niniejszy ebook jest własnością prywatną.

Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejsza publikacja, ani żadna jej część, nie może być kopiowana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana, powielana, ani odczytywana w środkach publicznego

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu plastycznego ogłoszonego z okazji obchodów

Regulamin konkursu plastycznego ogłoszonego z okazji obchodów Regulamin konkursu plastycznego ogłoszonego z okazji obchodów Światowego Dnia AIDS w Województwie Łódzkim przez Dyrektora Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Łodzi oraz Wojewódzką Stację Sanitarno

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

ZASADY REPRODUKCJI SYMBOLI GRAFICZNYCH PRZEDMOWA

ZASADY REPRODUKCJI SYMBOLI GRAFICZNYCH PRZEDMOWA Poprzez połączenie symbolu graficznego Unii Europejskiej oraz części tekstowej oznaczającej jeden z jej programów operacyjnych powstaje symbol graficzny, który zgodnie z obowiązującymi dyrektywami ma być

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych ciosów jaki może nas spotkać w związku z dugą osobą jest

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Mów dziecku, że jest mądre, że umie, że potrafi... W szkole nie tylko wiedza ma być nowoczesna, ale również jej nauczanie

Bardziej szczegółowo

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału!

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału! Szkolenia nie muszą być nudne! W Spółce Inwest-Park odbyło się kolejne szkolenie w ramach projektu Akcelerator Przedsiębiorczości działania wspierające rozwój przedsiębiorczości poza obszarami metropolitarnymi

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW WEWNÊTRZNYCH Wprowadzenie (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Zasady wizualizacji PROW 2014-2020

Zasady wizualizacji PROW 2014-2020 Zasady wizualizacji PROW 2014-2020 Materiał opracowany przez Instytucja Zarządzająca PROW 2014-2020 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi Materiał współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu

Bardziej szczegółowo

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci

Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Roman Batko Korzy ci wynikaj ce ze standaryzacji procesów w organizacjach publicznych a zarz dzanie jako ci Uniwersytet Jagiello ski wypracowanie i upowszechnienie najbardziej skutecznej i efektywnej dobrej

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

Historia pewnej R-Ewolucji komunikacyjnej rozwój festiwali a dynamika zmian sposobów komunikacji. Wrocław 09.04.2016

Historia pewnej R-Ewolucji komunikacyjnej rozwój festiwali a dynamika zmian sposobów komunikacji. Wrocław 09.04.2016 Historia pewnej R-Ewolucji komunikacyjnej rozwój festiwali a dynamika zmian sposobów komunikacji Wrocław 09.04.2016 agenda Kim jesteśmy? Historia Festiwalu - od plakatu i ulotki po lidera komunikacji w

Bardziej szczegółowo

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex)

1. Podstawy budowania wyra e regularnych (Regex) Dla wi kszo ci prostych gramatyk mo na w atwy sposób napisa wyra enie regularne które b dzie s u y o do sprawdzania poprawno ci zda z t gramatyk. Celem niniejszego laboratorium b dzie zapoznanie si z wyra

Bardziej szczegółowo

Śląskie Centrum Społeczeństwa Informacyjnego księga znaku. Spis rzeczy

Śląskie Centrum Społeczeństwa Informacyjnego księga znaku. Spis rzeczy Księga znaku Spis rzeczy 1.1 Wersja podstawowa znaku 1.2 Wersje alternatywne 1.3 Konstrukcja wersji podstawowej 1.4 Konstrukcja wersji alternatywnych 1.5 Kolorystyka 1.6 Warianty kolorystyczne 1.7 Pole

Bardziej szczegółowo

KS Konstancin Księga znaku

KS Konstancin Księga znaku KS Konstancin Księga znaku 1. Herb klubowy wersja podstawowa Herb klubowy Unikalny znak graficzny klubu sportowego, który pełni rolę identyfikacyjną i jest podstawowym elementem jego wizerunku. Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Spis treści XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Rozdział 1 8 Badanie tajemnic psychiki i zachowania 11 Psychologia: definicje, cele i zadania 20 Historyczne podstawy psychologii 23 Wspó³czesne

Bardziej szczegółowo

Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum

Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum 1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego informatyki w gimnazjum Obowiązująca podstawa programowa nauczania informatyki w gimnazjum, w odniesieniu do propozycji realizacji tych zagadnień w podręcznikach

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU NA PROJEKT LOGO KTO? NGO! POZARZĄDOWY SZCZECIN

REGULAMIN KONKURSU NA PROJEKT LOGO KTO? NGO! POZARZĄDOWY SZCZECIN REGULAMIN KONKURSU NA PROJEKT LOGO KTO? NGO! POZARZĄDOWY SZCZECIN 1 Fundacja Sektor3, z siedzibą w Szczecinie (zwana dalej Organizatorem) ogłasza Konkurs na zaprojektowanie znaku identyfikacji wizualnej

Bardziej szczegółowo

CMSE Certified Machinery Safety Expert

CMSE Certified Machinery Safety Expert CMSE Certified Machinery Safety Expert Warunki Warunki 1. ZGŁOSZENIE Na szkolenie CMSE (Certified Machinery Safety Expert) można się zapisać poprzez wypełnienie formularza zgłoszeniowego CMSE, który można

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez Sejm na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Karty przypuszczeń IDEA

Karty przypuszczeń IDEA Karty przypuszczeń IDEA CO? Karty przypuszczeń IDEA są narzędziem zaprojektowanym aby użyc go w kilku kontekstach: w nauczaniu przedsiębiorczości w ramach studiów wyższych w mentoringu i nauczaniu potencjalnych

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH

PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH Opracowano na podstawie następujących aktów prawnych: - rozdział 3a Karty Nauczyciela, ustawa

Bardziej szczegółowo

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Temat: Funkcje. Własności ogólne A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Kody kolorów: pojęcie zwraca uwagę * materiał nieobowiązkowy A n n a R a

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi platformy zakupowej e-osaa (klient podstawowy)

Instrukcja obsługi platformy zakupowej e-osaa (klient podstawowy) Instrukcja obsługi platformy zakupowej e-osaa (klient podstawowy) 1. Wejście na stronę http://www.officemedia.com.pl strona główną Office Media 2. Logowanie do zakupowej części serwisu. Login i hasło należy

Bardziej szczegółowo

spis treści 1. LOGOTYP

spis treści 1. LOGOTYP 1 LOGOTYP spis treści 1. LOGOTYP 1.01 forma podstawowa 9 1.02 znak graficzny 10 1.03 forma podstawowa z hasłem 11 1.04 forma podstawowa z hasłem w języku angielskim i rosyjskim 12 1.05 formy uzupełniające

Bardziej szczegółowo

Program wychowania do Ŝycia w rodzinie do klas V VI

Program wychowania do Ŝycia w rodzinie do klas V VI Program wychowania do Ŝycia w rodzinie do klas V VI I Wstęp Celem programu pt. Wychowanie do Ŝycia w rodzinie jest przedstawienie całościowego spojrzenia na seksualność człowieka. Obejmuje ono nie tylko

Bardziej szczegółowo

Księga Znaku. CARSEKT Dezynfekcja Dezynsekcja Deratyzacja Fumigacja eksportowa

Księga Znaku. CARSEKT Dezynfekcja Dezynsekcja Deratyzacja Fumigacja eksportowa Księga Znaku Dezynfekcja Dezynsekcja Deratyzacja Fumigacja eksportowa Spis zawartości CA RS EK T wersja uproszczona Dezynfekcja Dezynsekcja Deratyzacja Fumigacja eksportowa 1.1 Wstęp Księga znaku marki

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Załącznik do uchwały Walnego Zebrania Członków z dnia 28 grudnia 2015 roku STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

JOB TRAININGS POWSTAŁ W ODPOWIEDZI NA ROSNĄCĄ POTRZEBĘ PROFESJONALNEGO KONSULTINGU SZKOLENIOWEGO DEDYKOWANEGO ZESPOŁOM RÓŻNORODNYM.

JOB TRAININGS POWSTAŁ W ODPOWIEDZI NA ROSNĄCĄ POTRZEBĘ PROFESJONALNEGO KONSULTINGU SZKOLENIOWEGO DEDYKOWANEGO ZESPOŁOM RÓŻNORODNYM. JOB TRAININGS POWSTAŁ W ODPOWIEDZI NA ROSNĄCĄ POTRZEBĘ PROFESJONALNEGO KONSULTINGU SZKOLENIOWEGO DEDYKOWANEGO ZESPOŁOM RÓŻNORODNYM. Job Trainings jest częścią Grupy Job. Nasze działania z zakresu zarządzania

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia

POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM. Vademecum doradztwa edukacyjno-zawodowego. Akademia POMOC PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNA Z OPERONEM PLANOWANIE DZIAŁAŃ Określanie drogi zawodowej to szereg różnych decyzji. Dobrze zaplanowana droga pozwala dojechać do określonego miejsca w sposób, który Ci

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOŁY: SESJA 1 METODYKA PROWADZENIA SZKOLEŃ PROGRAM SESJI:

PROGRAM SZKOŁY: SESJA 1 METODYKA PROWADZENIA SZKOLEŃ PROGRAM SESJI: PROGRAM SZKOŁY: SESJA 1 METODYKA PROWADZENIA SZKOLEŃ : 1. Analiza potrzeb szkolenowych jako pierwszy etap przygotowania. 2. Narzędzia i metody stosowane w analizie potrzeb szkoleniowych: Kwestionariusz,

Bardziej szczegółowo

*** Przeczytaj najpierw, ponieważ to WAŻNE: ***

*** Przeczytaj najpierw, ponieważ to WAŻNE: *** *** Przeczytaj najpierw, ponieważ to WAŻNE: Niniejszy materiał możesz dowolnie wykorzystywać. Możesz rozdawać go na swoim blogu, liście adresowej, gdzie tylko chcesz za darmo lub możesz go dołączyć, jako

Bardziej szczegółowo

Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy

Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i metod aktywizujących (45 min) Telewizja publiczna z misją Opracowała: Anna Równy CC BY-NC-ND Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny BM Medical S.A.

Raport kwartalny BM Medical S.A. Raport kwartalny BM Medical S.A. IV kwartał 2011r. Warszawa, 14 lutego 2012r. ZAWARTOŚĆ RAPORTU KWARTALNEGO: 1. PODSTAWOWE DANE O EMITENCIE 2. WYBRANE DANE FINANSOWE Z BILANSU ORAZ RACHUNKU ZYSKÓW I STRAT

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Chcemy Pomagać, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: Piotra Sołtysa zwanego dalej fundatorem, aktem notarialnym sporządzonym

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym.

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiotowe zasady oceniania zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiot: biologia Nauczyciel przedmiotu: Anna Jasztal, Anna Woch 1. Formy sprawdzania

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję?

Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Opracowanie Grażyna Cybula Konsultant Regionalnego Ośrodka Metodyczno-Edukacyjnego Metis Po co w szkole procedury reagowania na przemoc i agresję? Procedury czyli zasady i kroki podejmowanych działań oparte

Bardziej szczegółowo

Regulamin konkursu na hasło i logo promujące ekonomię społeczną w województwie śląskim

Regulamin konkursu na hasło i logo promujące ekonomię społeczną w województwie śląskim Regulamin konkursu na hasło i logo promujące ekonomię społeczną w województwie śląskim I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Organizatorem konkursu jest Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej Województwa Śląskiego

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU

ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU ZASADY PRZYZNAWANIA ŚRODKÓW Z KRAJOWEGO FUNDUSZU SZKOLENIOWEGO PRZEZ POWIATOWY URZĄD PRACY W ŁASKU I. INFORMACJE OGÓLNE 1. Na podstawie art. 69 a i 69 b ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r.

UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r. UCHWAŁA Nr 523/2009 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 20.04.2009r. druk nr 478a w sprawie połączenia gminnych instytucji kultury: Miejskiego Centrum Kultury i Informacji Międzynarodowej w Radomiu oraz Klubu

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ PRACOWNIKA NIEBĘDĄCEGO NAUCZYCIELEM AKADEMICKIM WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO

ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ PRACOWNIKA NIEBĘDĄCEGO NAUCZYCIELEM AKADEMICKIM WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ PRACOWNIKA NIEBĘDĄCEGO NAUCZYCIELEM AKADEMICKIM WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO Załącznik nr 1 Ocena a administracyjnego i bibliotecznego I. Dane dotyczące ocenianego a Dane

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i zasady oceniania z PLASTYKI dla uczniów klas IV

Wymagania edukacyjne i zasady oceniania z PLASTYKI dla uczniów klas IV zeszyt ćwiczeń podręcznik program nauczania Wymagania edukacyjne i zasady oceniania z PLASTYKI dla uczniów klas IV Autor Tytuł Nr dopuszczenia 1 ZASADY OCENIANIA 1. Przy wypowiedziach ustnych i pisemnych

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA

NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA KARTA SERWISOWA NAPRAWDÊ DOBRA DECYZJA Gratulujemy! Dokonali Pañstwo œwietnego wyboru: nowoczesne drewniane okna s¹ ekologiczne, a tak e optymalne pod wzglêdem ekonomicznym. Nale ¹ do najwa niejszych elementów

Bardziej szczegółowo

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa (WZÓR) Warszawa, dn. 2012 r. SĄD APELACYJNY SĄD PRACY I UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH w Warszawie za pośrednictwem Sądu Okręgowego XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych w Warszawa 00-898 Warszawa Al. Solidarności

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ INFORMATYCZNYCH NIE TYLKO GG REALIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU RADOŚĆ UCZENIA SIĘ

PROGRAM ZAJĘĆ INFORMATYCZNYCH NIE TYLKO GG REALIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU RADOŚĆ UCZENIA SIĘ PROGRAM ZAJĘĆ INFORMATYCZNYCH NIE TYLKO GG REALIZOWANYCH W RAMACH PROJEKTU RADOŚĆ UCZENIA SIĘ CEL ZAJĘĆ: Zajęcia mają na celu przekazanie wiedzy na temat sprawnego poruszania się w środowisku tworzenia

Bardziej szczegółowo

Sergiusz Sawin Innovatika

Sergiusz Sawin Innovatika Podsumowanie cyklu infoseminariów regionalnych: Siedlce, 16 lutego 2011 Płock, 18 lutego 2011 Ostrołęka, 21 lutego 2011 Ciechanów, 23 lutego 2011 Radom, 25 lutego 2011 Sergiusz Sawin Innovatika Projekt

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O KONKURSIE

OGŁOSZENIE O KONKURSIE OGŁOSZENIE O KONKURSIE Konkurs prowadzony jest zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r.- Prawo Zamówień Publicznych (tekst jednolity Dz. U. z 2010 r. Nr 113, poz. 759 z póź. zm.) zwanej dalej

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo