BERNARD APTEKAR. Transfiguracja ku Nadziei Transfiguration To Hope. Introduction by Benjamin Einhorn Essay by Christopher Sweet

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "BERNARD APTEKAR. Transfiguracja ku Nadziei Transfiguration To Hope. Introduction by Benjamin Einhorn Essay by Christopher Sweet"

Transkrypt

1 BERNARD APTEKAR Transfiguracja ku Nadziei Transfiguration To Hope Introduction by Benjamin Einhorn Essay by Christopher Sweet

2 Organizator / Organized by Miejska Galeria Sztuki w Łodzi Współorganizator / Co-organized by Wystawa zorganizowana w ramach Obchodów 70. Rocznicy Wybuchu II Wojny Światowej oraz 20. Rocznicy Odzyskania Wolności i Upadku Komunizmu w Europie Środkowej The exhibition is part of a range of events marking the 70 th Anniversary of the Outbreak of World War II and the 20 th Anniversary of Regaining Freedom and the Fall of Communism in Central Europe Patronat medialny / Media Partner

3

4

5 Spis treści Contents Wstęp Ben Einhorn, Profesor Emeritus 6 Introduction Ben Einhorn, Professor Emeritus O twórczości Bernarda Aptekara Christopher Sweet Nasi ludzie i niektóre z ich dokonań 9 19 On the Art of Bernard Aptekar, essay Christopher Sweet Our Men and Some of Their Work Obcy w intergalaktycznej kafejce 25 Aliens at the Intergalactic Café Upadek miasta Plutonu 31 The Defeat of the City of Plutonium Tańczący przezroczyści kuglarze 41 Dancing Translucent Tumblers Portrety 47 Portraits Nota biograficzna 50 Biography

6 Wstęp Benjamin Einhorn Idea, którą wyraża tytuł wystawy Transfiguracja ku nadziei jest jasna: Polska, zawsze ściśnięta między dwiema potęgami (Niemcami na zachodzie i Rosją na wschodzie) dzielnie walczyła o utrzymanie swej tożsamości i o przeżycie. W końcu zdołała jednak odzyskać autonomię i niepodległość. Prace tu pokazane mówią o tej bolesnej, lecz wspaniałej transformacji; to, co symboliczne, i to, co oderwane od rzeczywistości splata się ściśle w dziełach Bernarda Aptekara z wydarzeniami z niedawnej przeszłości: wyzwoleniem się Polski z bolesnego ucisku i podążaniem ku zwycięskiemu samostanowieniu i trwałej wolności. Twórczość Bernarda Aptekara łączy w sobie namiętność i rozum, i właśnie w tym na wpół mistycznym związku leży jej oryginalność i siła. Wielka sztuka jest tworzonym przez umysł artysty lustrem, odzwierciedlającym życie jego twórcy, swą własną formę dzieło ręki artysty, oraz swój ostateczny cel odbicie duszy każdego widza, wkraczającego w jego świat. Oglądając prace Bernarda Aptekara, przekazujące nam jego wizję ludzkiego wszechświata, doznałem uczucia dziwnego kontrastu. Ujrzałem orkiestrę więźniów hitlerowskiego obozu koncentracyjnego grającą innym więźniom skazanym na zagładę muzykę Schuberta, Brahmsa, Beethovena, lub może niemieckie tańce ludowe zmienione w taniec śmierci. Jednak wewnętrzna siła Polski pokonała zajadłość oprawców, i sprawiła, że kraj ten odrodził się na nowo, a potem znów odniósł zwycięstwo nad wschodem i zachodem. Aptekar ukazuje dwie strony ludzkiej egzystencji: piekło stworzone przez ludzi, które odnajduje też w sobie, lecz także obietnicę raju zrodzoną ze swego idealizmu, swej wiary w społeczeństwo wybierające w końcu dobro. Miejmy nadzieję, że ta wizja artysty okaże się prorocza. Jego twórczość z pewnością na to zasługuje. 6

7 by Benjamin Einhorn Introduction The theme of the exhibit is: Transfiguration to Hope. The ideology involved in this title is clear; Polish life and culture, always compressed between the two powers (German on the West and Russian on the East) valiantly fought for its identity and survival. Finally it arose to autonomy and independence. The pieces shown are a narrative of this painful but finally glorious transformation and are forcefully representative of Bernard Aptekar s style of symbolic realm and abstracted representation tied intimately to the events of the recent past; Poland s rise from oppression and pain to the victory of self preservation and enduring identity. The triumph of Bernard Aptekar s art lies in its unification of passion and reason, and in this quasi-mystical union lies the uniqueness and force of Aptekar s art. Great art is the mirror which arises from the artist s mind it lives three lives, the life of its creator, its own self when flowing out of the artist s hand and its ultimate purpose which is a reflection of the soul of each onlooker who enters its realm. How strange a contrast I experienced when observing Bernard Aptekar s view of the human universe. I saw the orchestra of prisoners in Nazi concentration camps accompanying their fellow victims to their deaths to the sounds of Schubert, Brahms, Beethoven or perhaps German country dances turned into dances of death. However the inner strength of Poland overcame the ferocity of the oppressors into a revival: again a victory over East and West. The miracle here lies in its view of the two sides of existence, the hell created by men and thrust upon his own self, but conversely a promise of a paradise born of Bernard Aptekar s idealism, his trust in a society born at last in goodness. Let us hope that Bernard Aptekar s will prove prophetic. It is an art which richly deserves this prophecy in its fulfillment. 7

8 Książę ujawniony, 1964 The Prince Unveiled,

9 O twórczości Bernarda Aptekara On the Art of Bernard Aptekar Christopher Sweet by Christopher Sweet W mieszkaniu i pracowni na najwyższym piętrze budynku w dzielnicy SoHo na Manhattanie kiedyś nieciekawego przemysłowego fragmentu miasta, później centrum nowojorskiego świata sztuki, a teraz miejsca, gdzie robi się prestiżowe zakupy wiszą na ścianach lub stoją pod nimi, zajmując przestrzeń pracowni, dzieła reprezentujące praktycznie wszystkie okresy twórczości artysty. Dzieła te powstawały przez lata, w miarę jak zmieniało się miasto, odzwierciedlając te zmiany i świat poza nimi. I choć prace te, by tak rzec, czasem wynurzały się na krótko na powierzchnię, wciąż wydają się czymś w rodzaju rodzinnego sekretu. Mają one jednak zdumiewającą skalę i zakres jakby pociąć na fragmenty freski sufitowe Tiepola według własnego widzimisię, przeprogramować ich monarchistyczne i religijne przesłanie, tak aby, gołe nogi wznoszących się alegorycznych postaci nie dyndały nad głową obserwatora, lecz raczej kopały powietrze jak nogi Ikara Breughla, spadającego do morza obojętności. In an upper loft of a building in the SoHo neighborhood of Manhattan once an obscure industrial district, then the center of the New York art world, and now a high-end shopping mall practically a lifetime s work hangs on the walls of the living spaces and stored in the studio in an ever narrowing space where new work can be done. The work has continued through the years as the city has changed, reflecting on those changes and the world beyond. And though the work has emerged on occasion for brief stints in the sunlight, so to speak, it is as if it were still something of a family secret. And yet there is a scale and scope to the work that is astonishing, as if Tiepolo ceilings had been cut up, gerrymandered, their monarchical and religious programs repurposed, reinstalled, so that the bare legs of Tiepolo s ascending allegorical figures instead of dangling from the heights are rather more like those of Breughel s scissor-kicking Icarus as he plunks down into what has been a sea of neglect. 9

10 Ludzkość gotowa do realizacji swego długoletniego marzenia o zniszczeniu siebie i świata, 1960 Mankind About to Realize His Age-old Dream of Annihilating Himself and the World, 1960 Easel paintings, prints, drawings, and great shaped painted panels like stage flats, elements of ambitious works of epic scale, crowd the private realm of the artist in the heart of the twentieth-century city par excellence. But these works, rather than glorifying wealth and power, would question the powers that be, reckoning the need for constant effort toward a just society and vigilance against the arrogance of power and the inevitable decadence and corruption that follows in its wake. The Aptekar garret is a magical place teeming with fantastic figures, portraits of friends and family and personal heroes, urban phantasms, emblems of postwar America and Cold War politics, and a kind of comic-book mayhem. Obrazy, grafiki, rysunki i wielkie zamalowane panele o różnych kształtach przypominające teatralne dekoracje, fragmenty ambitnych prac o epickiej skali, tłoczą się w prywatnym królestwie artysty w sercu prototypowego dwudziestowiecznego miasta. Lecz prace te nie gloryfikują bogactwa i władzy, a kwestionują zastane struktury, wskazując na potrzebę ciągłej walki o sprawiedliwe społeczeństwo i czujności przeciwko arogancji władzy i nieuchronnej dekadencji i korupcji, które z niej wypływają. Strych Aptekara to magiczne miejsce, pełne fantastycznych postaci, portretów jego przyjaciół, rodziny i prywatnych autorytetów, miejskich fantazmatów, emblematów powojennej Ameryki i zimnowojennej polityki, i pewnego rodzaju chaosu, jak z komiksowych zeszytów. 10

11 Bernard Aptekar urodził się w 1936 roku w Nowym Jorku, dokąd jego rodzice wyemigrowali ze wschodniej Europy: ojciec z Ukrainy, a matka z Polski. Dziadkowie Bernarda byli ortodoksyjnymi Żydami, a rodzice zostali politycznymi aktywistami i działaczami związkowymi (jego ojciec był funkcjonariuszem amerykańskiej partii komunistycznej); jednak ortodoksja i radykalna polityka dobrze ze sobą współistniały. Dorastał w Ocean Parkway na Brooklynie, niedaleko wybrzeża i słynnego lunaparku na Coney Island. Choć rodzice Bernarda mieli nadzieję, że syn zostanie lekarzem lub inżynierem, wspierali jego wcześnie ujawniony talent i zainteresowanie sztuką. Po drugiej wojnie światowej jego krewni ze strony matki zamieszkali w Mexico City. Odwiedzający ich tam w późnych latach czterdziestych przyszły artysta, w wieku 12 czy 13 lat, został przez nich przedstawiony Diego Riverze, wtedy jednemu z najbardziej cenionych artystów swego czasu, na budowie stadionu olimpijskiego, który dekorował. Wśród wielu jego inspiracji i fascynacji, twórczość Diego Rivery z jej politycznym zaangażowaniem i monumentalną folklorystyczną wizją z pewnością zrobiła duże wrażenie na młodym artyście. Bernard Aptekar was born in New York in 1936 to first generation Jewish immigrants from Eastern Europe, his father having emigrated from the Ukraine, and his mother from Poland. He grew up on Ocean Parkway, Brooklyn, not far from the sea and the famed Coney Island amusement park. His grandparents were Orthodox Jews while his parents were political activists and union organizers, his father an official in the American Communist party. Orthodoxy and radical politics accommodated each other easily. The parents hoped Bernard would become a doctor or engineer, but encouraged his precocious talent and interest in art. After World War II, relatives on his mother s side were found to be living in Mexico City. On a visit to Mexico in the late 1940s, the young artist-to-be, at the age of 12 or 13, was introduced by the Mexican branch of the family to Diego Rivera, then one of the most celebrated artists of his time, at the site of the Olympic stadium where he was then working on the decorations. Among a host of inspirations and admirations, the work of Diego Rivera with its political commitment and its monumental folkloric vision most certainly made a deep impression on the young artist. Rodzice przestrzegali młodego Aptekara, by był ostrożny. Powojenna polityka była brutalna, antysemityzm wciąż był faktem, a polityczne wybory jego ojca były kontrowersyjne nie tylko dla prawicy, As an adolescent Aptekar was advised by his parents to be careful. Postwar politics were ugly, anti-semitism was still a fact of life, and his father s political associations were controversial, not only 11

12 on the right but also the left (owing to intraparty infighting and fractures). The young Aptekar entered high school at the height of the Red Scare in America, when hysteria over communist infiltration, espionage, and questions of loyalty was rampant. The communist witch hunts led by Senator Joseph McCarthy and his House of Un- American Activities Committee in Washington were reenacted in New York by the city s Board of Education which purged the city schools of hundreds of teachers for past associations none of whom, by the way, were ever shown to have engaged in misconduct. McCarthy s ostensible mission was to root out Soviet spies, but he and the like-minded reveled in destroying political adversaries on the left by means of false charges, trumped up evidence, and the mere fact and force of an accusation. For himself, Aptekar found that Franklin Roosevelt s vision of America expressed his own view, a profound belief in democracy and America as the sum of many parts, but this did not redeem him in the eyes of the anti-communists who would attack the father by means of the son. ale też dla lewicy (gdzie trwały walki wewnętrzne i wciąż dokonywały się rozłamy wewnątrz partii). Bernard rozpoczął szkołę średnią w szczytowym okresie Czerwonej Psychozy w Ameryce, gdy strach przed komunistyczną infiltracją i szpiegostwem osiągał swoje apogeum. Polowanie na komunistyczne czarownice zapoczątkowane przez senatora Josepha McCarthy ego i jego Komisję do Badania Działalności Antyamerykańskiej w Waszyngtonie trwało też w Nowym Jorku, gdzie Wydział Edukacji tego miasta czyścił szkoły z setek nauczycieli podejrzewanych o nielojalność z których żaden, nawiasem mówiąc, nie został oskarżony o konkretne wykroczenia. Oficjalną misją McCarthy ego było wykrywanie sowieckich szpiegów, lecz on i jego współpracownicy zajmowali się głównie niszczeniem swych politycznych adwersarzy na lewicy przy pomocy fałszywych oskarżeń, spreparowanych dowodów i kreowania atmosfery podejrzeń. Aptekar odkrył samodzielnie, że wizja Ameryki Franklina Roosevelta zgadza się z jego własnymi poglądami, jego głęboką wiarą w demokrację i Amerykę jako sumę wielu składników, lecz to nie rehabilitowało go w oczach antykomunistów, którzy pragnęli zaatakować ojca poprzez syna. Aptekar attended the Pratt Institute in Brooklyn and there studied with Philip Guston and Richard Lindner. At that time, Guston was the most lyrical painter among the Abstract Expressionists who were then at the vanguard of the New York art scene, but his delicate, poetic Aptekar studiował w Pratt Institute na Brooklynie u Philipa Gustona i Richarda Lindnera. Guston był w tym czasie najbardziej lirycznym malarzem wśród abstrakcyjnych ekspresjonistów pozostających w awangardzie nowojorskiej sztuki, lecz jego delikatne, poetyckie prace zaczynały już 12

13 ustępować miejsca ciemniejszym, bardziej bombastycznym abstrakcjom, które w latach siedemdziesiątych zastąpiły z kolei posępne, absurdalne wizje wywodzące się z poetyki komiksów. Lindner, nauczyciel, lecz też przyjaciel Aptekara, malował płaskie, hieratyczne, hiper-wystylizowane przedstawienia amerykańskich typów wywodzące się z niemieckiego ekspresjonizmu i zdradzające wpływy amerykańskiej reklamy. Twórcy ci byli autorytetami dla młodego artysty, szczególnie że, kiedy Aptekar kończył swe studia w Pratt, rozpoczynał się już zwrot od abstrakcyjnego ekspresjonizmu do Pop Artu. Robert Rauschenberg i Jasper Johns z ironiczną beztroską dokonywali przejścia od ciężkiej abstrakcji, oderwanej od spraw codziennego życia, do sztuki celebrującej to, co przyziemne, zwyczajne i komercyjne. Wyruszmy w drogę razem, fragment, 1961 Starting Out Together, detail, 1961 Aptekar ukończył studia w Pratt Institute w 1957 roku. Starał się o stypendium Fulbrighta na wyjazd na studia do Indii i otrzymał je. Istniejący do dziś program stypendialny Fulbrighta, sponsorowany przez rząd Stanów Zjednoczonych, ma na celu międzynarodową wymianę naukowców, których współpraca sprzyjałaby głębszemu porozumieniu między Stanami Zjednoczonymi i innymi państwami. Jednak w latach Aptekar senior stał się przedmiotem zainteresowania Komisji do Badania Działalności Antyamerykańskiej, i nie był skłonny z nią współpracować. W konsekwencji, niedługo po otrzymaniu wiadomości o przy- 13

14 phase was on the verge of condensing into a darker, more turgid abstraction which would give way in turn to a bleak, absurdist vision derived from comic-strip imagery in the 1970s. Lindner, a personal friend of Aptekar s as well as his teacher, was the painter of flat, hieratic, hyper-stylized images of American types derived from German Expressionism and inflected by American advertising. These were compelling figures for a young artist, especially given that when Aptekar was finishing his studies at Pratt, the shift from Abstract Expressionism to Pop Art was underway. Robert Rauschenberg and Jasper Johns were leading the shift from a ponderous abstraction detached from the concerns of daily life to an art that would celebrate the mundane, quotidian, and commercial with a wry insouciance. Aptekar graduated from the Pratt Institute in He had applied for and won a Fulbright scholarship to go to India to study. The Fulbright Program, sponsored by the U.S. government, was and is an international educational exchange program to support research to foster greater understanding between the United States and other countries. But the FBI had been investigating Aptekar senior in 1956 and 1957 for the House Un-American Activities Committee and he had not been cooperative. Consequently, not longafter receiving notice that he had won Przed automatem do gry w życie, fragment, 1963 Before the Pinball Machine of Life, detail,

15 znaniu stypendium, Aptekar syn został powiadomiony przez urzędników Departamentu Stanu, że zostało ono cofnięte. Te osobiste doświadczenia powodowały, że Aptekar skłaniał się w kierunku sztuki zaangażowanej. Nie pociągała go ani mentorska wyniosłość abstrakcyjnego ekspresjonizmu, ani subtelna ironia Pop Artu. Abstrakcję uznał za zbyt bezpieczną, zbyt niezaangażowaną. Jego pochodzenie i doświadczenie napełniło go pragnieniem zmierzenia się w swej sztuce z kwestiami społecznymi. To jego ojciec namawiał go jednak do tego, by ukazywał nie tylko negatywne, lecz także radośniejsze aspekty rzeczywistości. Choć Pop Art z pewnością podchodził do życia właśnie w taki sposób, Aptekar uznał tę ironiczną celebrację reklamy, kultury komercyjnej i masowej produkcji w najlepszym razie za nieporozumienie. the scholarship, Aptekar the younger was then advised by officials in the State Department that his scholarship had been rescinded. From his personal experience, Aptekar was inclined toward an art of engagement. Neither the magisterial aloofness of Abstract Expressionism nor the tender ironies of Pop Art drew him in. He found abstraction too safe, too non-committal. His background and experience filled him with the desire to deal with social issues in his art. It was his father that encouraged him to not be too negative in his art, but also to express the joyful side of life. Pop Art certainly dealt with contemporary life with a certain élan, but the ironic celebration of advertising and consumer culture and mass production seemed to him at best a misplaced emphasis. W latach sześćdziesiątych Aptekar wypracował swój surrealistyczno-figuratywny styl, badając niełatwe relacje między ciałem a techniką, jednostką i społeczeństwem, artystą i historią. Jego przywodzący na myśl dzieła Boscha tryptyk Ludzkość gotowa do zrealizowania swego długoletniego marzenia o zniszczeniu siebie i świata (1960) został jego artystycznym manifestem, któremu pozostał wierny w całej swej twórczości; podejmując ważkie tematy, był nieufny wobec utopijnych wizji, i zarazem świadomy czarnej strony rzeczywistości. W tryptyku, nawiązującym do Ogrodu rozkoszy ziemskich Boscha, postacie ludzkie zostały zredukowane do In the 1960s Aptekar forged a surrealist/ figurative style exploring the uneasy relations between the body and technology, the individual and society, the artist and history. His Boschian triptych Mankind About to Realize His Age-old Dream of Annihilating Himself and the World (1960) serves as essentially an artistic manifesto or statement of purpose to which he has remained true throughout the course of his work, in taking on the big themes all the while wary of utopian visions and alarmed at too much dystopian reality. In the triptych, which calls to mind Bosch s Garden of Earthly Delights, human beings are reduced to 15

16 homunculi serving a bizarre, Rube Goldberg-esque technology, yet imperative and malign in purpose. The stunted population labors in a dreamlike state, the colors as pretty as paradise but the reality a living hell. In this and other works, such as Operation to Improve a Jungle Kingdom (1964) and Drink Coca Cola or Else (1966), the artist is alert to the depravities and depredations of the most assuredly well-intentioned but often blundering bastion of capitalism caught up in its bi-polar superpower struggle with the brutish proletarian paradise. And yet, heeding his father s advice, one is also offered glimpses of the charms of eros and the affections of family in Starting Out Together (1961) and Before the Pinball Machine of Life (1963), respectively. Even so, there is a deep and growing sense of unrest. Aptekar s Prince Unveiled (1964) displays a priapic presidential figure exposing his innards, just as Lyndon Johnson exposed his scar after gall bladder surgery. The scar of course is Vietnam, and the cyclopean figure is insatiable and single-minded. Indeed, this monstrous figure is bound and determined to pursue the false logic of a theory to its bitter end. The dark side of the American dream, the place where ideology, ignorance, boredom, puerile macho posturing, and a taste for violence, are prone to wreak havoc. homunkulusów obsługujących dziwaczne skomplikowane mechanizmy, władcze i służące jakimś niewątpliwie złym celom. Małe ludziki trudzą się jakby pogrążone we śnie; kolory sugerują raj, przysłaniając to, co w rzeczywistości jest piekłem. W tej i w innych pracach, takich jak Operacja ulepszenia królestwa w dżungli (1964) i Pij Coca Colę, albo zobaczysz (1966), artysta ukazuje demoralizację i pazerność mającego zapewne dobre intencje, lecz często popełniającego poważne błędy bastionu kapitalizmu uwikłanego w walkę supermocarstw, gdzie jego przeciwnikiem jest okrutny proletariacki raj. Idąc za radą ojca, ukazywał też czasami powaby Erosa i uczucia rodzinne, na przykład w Wyruszmy w drogę razem (1961) i Przed automatem do gry w życie (1963). Jednak widać, że przenikało go głębokie i coraz większe uczucie niepokoju. Książę ujawniony (1964) ukazuje priapiczną prezydencką postać eksponującą swe wnętrzności, podobnie jak Lyndon Johnson pokazał swoją bliznę po operacji woreczka żółciowego. Ta blizna to oczywiście Wietnam, a cyklopowe monstrum jest nienasycone i zdeterminowane, zdecydowane doprowadzić fałszywą logikę swego rozumowania do jej gorzkiego końca. To ciemna strona amerykańskiego snu, miejsce, gdzie spotykają się ideologia, ignorancja, nuda, dziecinne pozowanie na macho, i upodobanie do przemocy, które wkrótce zaczną siać spustoszenie. The painting F-111 ( ) by James Rosenquist, is a monumental work referencing Obraz Jamesa Rosenquista F-111 ( ) to monumentalna praca, zapożyczająca swą ska- 16

17 lę od billboardów reklamowych, które artysta malował kiedyś dla pieniędzy. Nie przekazuje jednak informacji o gigantycznym produkcie na sprzedaż, lecz niepokoi rozbudowanymi i drażniącymi odniesieniami zarazem do dostatniego, dobrodusznego amerykańskiego stylu życia, jak i do militarnych działań prowadzonych w jego imieniu, w jego obronie. W jednej z niewielu prac w nurcie Pop Artu wyrażających coś więcej niż modne zobojętnienie na niewygodne aspekty amerykańskiej mocarstwowości, widzimy gwałtowne zwroty obrazowania i niepokojące wizualne zestawienia kojąco przyziemnych obiektów z symbolami śmierci i destrukcji spaghetti i wyprutych wnętrzności, suszarki do włosów z salonu kosmetycznego i pocisku nuklearnego, plażowego parasola i grzyba atomowego. W tle każdego panelu tej pracy widać fragment eleganckiego kształtu F-111, myśliwca-bombowca nowej generacji, zakupionego za dolary z twojego podatku, który wkrótce wymierzy karę przeciwnikom Ameryki; a wszystko to w czasie, gdy uprzywilejowani obywatele tego kraju poszukują swego osobistego szczęścia. Rosenquist wyraził tak swój nieco stłumiony protest przeciwko wojnie w Wietnamie, sugerując związek między amerykańskim konsumeryzmem a kompleksem militarno-przemysłowym. Nie będąc bezpośrednią inspiracją ani nawet punktem odniesienia dla Bernarda Aptekara, dzieło to jednak zapewnia kontekst dla bardziej zaangażowanych prac tego artysty. the scale of advertising billboards, which the artist had once painted for a living, and yet it is not a giant flash of easily digested information on some product for sale, but a disturbingly allencompassing and jarring evocation of, at once, a prosperous, benign American way of life and the military actions conducted in its name, in its defense. It is one of the few works of Pop Art that expressed something more than a fashionable resignation concerning the untoward aspects of American exceptionalism, by way of its abrupt shifts in imagery and the troubling visual echoes of comfortingly mundane things with symbols of death and destruction the bowl of spaghetti with spilled entrails, the beauty parlor hair dryer and a nuclear warhead, a beach umbrella and a mushroom cloud. Shot through every panel of the work is the elegant shape of the F-111, at virtually life-size, then a new generation of fighter-bomber, that had been bought and paid for with your tax dollars, and would soon mete out America s punishment upon those that stood in its way; and this while the privileged citizens at home proceeded obliviously in pursuit of their personal happiness. The work offers a somewhat muted protest against the Vietnam War, as it implicates American consumerism with the military-industrial complex. If not a direct inspiration or even reference point, this work nonetheless provides a context for viewing the more engaged work of Bernard Aptekar. 17

18 18

19 Nasi ludzie i niektóre z ich dokonań Our Men and Some of Their Work Aptekar wypracował to, co nazywa swoim rzeźbiarskim malarstwem w 1968 roku, przygotowując pracę do umieszczenia na platformie jadącej w paradzie na Manhattanie, zorganizowanej przez artystów w proteście przeciwko wojnie w Wietnamie. Wzięli w niej udział twórcy tak różni jak Leon Golub i Ad Reinhardt. Aptekar stworzył na tę okazję dzieło Nasi ludzie i niektóre z ich dokonań (1968). Graficzna siła komiksowego rysunku i łatwość przekazywania za jego pomocą komunikatów w otwartej przestrzeni publicznej dobrze służyły celom artysty. By jeszcze wzmocnić wizualne oddziaływanie swej pracy, panele, na których ją malował, kształtował i wycinał tak, by dostosować ich kształt do konturów przedstawionych na nich obiektów. Efekt zwiększały także grube czarne linie i jaskrawe kolory. Jak prawie wszystkie dzieci w Ameryce, Aptekar dorastał czytając komiksy i książki science fiction, a dojrzewał Aptekar developed what he calls his sculptural painting in 1968 when making art work for the back of a flatbed truck in an artist s parade in Manhattan protesting the Vietnam War. Artists as diverse as Leon Golub and Ad Reinhardt were among those participating. Aptekar produced Our Men and Some of Their Works (1968) for the event. The graphic power of the cartoon or comic mode of drawing and its ease in conveying a message in an open public space and the relative ease of rendering suited Aptekar s purpose. And to further enhance the visual force of the works, the panels on which he painted were shaped or cut-out to conform to the contours of the imagery within. Heavy black lines and bright colors increased the impact. Like almost every other kid in America, Aptekar had grown up reading comic strips and comic books, and for that matter science fiction, but Aptekar was also to come of artistic age just as the 19

20 Pop Art movement was gaining ground. The use of comic strip imagery in fine art had come to the fore in the work of Roy Lichtenstein by 1961, though it had been alluded to previously, notably in Picasso s two etchings called The Dream and Lie of Franco (1937). Lichtenstein, however, avoided the narratives of the detective and the superhero and anything fantastic, let alone the political, in favor of soap-opera story lines, mundane, down-market advertising culture, the occasional frame from a war story but without political inflection, and then the rehashing of modernist art through the scrim of his Ben-day dots. Early on Lichtenstein was often engaging in literal quotation, essentially enlarging comic strip frames or other newsprint images by hand in oil on canvas. Lichtenstein s Whaam! (1963) is lifted from a comic book called All American Men of War, published in In the picture an American jet fighter destroys an enemy aircraft to brilliant effect. At this point in time, the Vietnam War was not fully engaged by the Americans. But with Lyndon Johnson assuming the presidency upon the assassination of President Kennedy, the conflict was soon to escalate. Lichtenstein s painting, however, quoting a war comic book for pubescent boys, is apparently oblivious of politics. Aptekar on the other hand developed his own comic mode of imagery as an artistic statement jako artysta w okresie rozwoju Pop Artu. Użycie komiksowego obrazowania w sztuce widoczne już było w 1961 roku w twórczości Roya Lichtensteina, choć już wcześniej nawiązywały do niego np. dwie akwaforty Picassa zatytułowane Sen i Kłamstwo generała Franco (1937). Jednak Lichtenstein unikał opowieści o detektywach i superbohaterach i odniesień do fantastyki, a co dopiero do polityki, na rzecz narracji jak z oper mydlanych, przyziemnej, taniej kultury reklamowej, czasami kadru z opowieści wojennej, lecz bez zabarwienia politycznego, a później spojrzenia na sztukę modernistyczną poprzez punktowy raster. Lichtenstein zaczął też wcześnie używać dosłownych cytatów, powiększając kadry z gazetowych komiksów lub inne prasowe ilustracje, malując je ręcznie farbami na płótnie. Obraz Lichtensteina Whaam! (1963) pochodzi z komiksu pod tytułem Prawdziwi amerykańscy żołnierze, opublikowanego w 1962 roku. Amerykański myśliwiec niszczy tu w efektowny sposób samolot nieprzyjaciela. W tym czasie Amerykanie nie byli jeszcze w pełni zaangażowani w wojnę w Wietnamie. Lecz gdy po zamordowaniu Kennedy ego prezydentem został Lyndon Johnson, konflikt wkrótce się zaostrzył. Obraz Lichtensteina, choć cytuje komiks dla chłopców o tematyce wojennej, zdaje się pozostawać z dala od realiów politycznych. Aptekar, przeciwnie, wypracował własny komiksowy sposób obrazowania jako wypowiedź artystyczną, będącą 20

21 także deklaracją polityczną. Pięć lat po Whaam! wojna w Wietnamie jest w swej szczytowej fazie, południowo-wschodnia Azja jest kostnicą, a Ameryka podzieliła się w kwestii wojny na wrogie obozy. Nasi ludzie i niektóre z ich dokonań ukazuje części ciała, odcięte członki, pokawałkowane torsy, nawiązując do okrucieństw przedstawionych w Okropnościach wojny Goyi. Niech nikt, kto snuje dziecinne wojenne fantazje, tak jak przeciętny czytelnik Prawdziwych amerykańskich żołnierzy nie ma już żadnych wątpliwości co do tego, jakie są konsekwencje przystąpienia do wojny. Śmierć i zniszczenie zadają z góry samoloty, na ziemi czołgi, w wodzie miny. Bohaterowie wojenni przekształcają się w bezwzględne guźce i zajadłe morsy. Obrazy Aptekara są zarazem agresywne, satyryczne, mocne, a jednak pozbawione męczącej napastliwości agitek, gdyż artysta nie sprzedaje żadnej ideologii, prócz sprzeciwu wobec wojny z wyboru, bogaceniu się na wojnie i kampaniom strachu, służącym usprawiedliwianiu działań imperialnych policjantów, oraz wiary w to, że sztuka ma moc wyrażania tego sprzeciwu. that also served a political cause. Five years after Whaam! the Vietnam War is at its peak, Southeast Asia is a charnel house, and America has divided into hostile camps over the issue of the war. Our Men and Some of Their Work begins with body parts, severed limbs, truncated torsos, echoing the outrage of Goya s Disasters of War. Let no one in their childish martial fantasies, such as the avid average reader of All American Men of War, have any doubt as to the consequences of going to war. Death and destruction is wrought by aircraft from above, by tanks upon the ground, in waters seeded with mines. The war heroes are transmogrified into ruthless warthog and implacable walrus. The imagery is at once fierce, satirical, powerful, and yet without the tedious hectoring of agitprop, for he advances no ideology but to have no illusions about war and to stand up against the war of choice, war-profiteering, and the fear-mongering that attends the justification of imperial police actions, and a confidence in the power of art to express these things. Operacja ulepszenia królestwa w dżungli, 1964 Operation to Improve a Jungle Kingdom, Pij Coca Colę, albo zobaczysz, 1966 Drink Coca Cola or Else, 1966

22 22

23 23

24 Nasi ludzie i niektóre z ich dokonań, Our Men and Some of Their Works, str , wys. x szer. w cm: pp , hxw in cm: 1 Obrócone fragmenty Rotated Fragments, 120 x Fragmenty / Fragments, 120 x 91 3 Torso / Torso, 120 x Fragmenty po eksplozji Exploded Fragments, 117 x Ręka / Hand, 241 x Nasi ludzie i niektóre z ich dokonań, Our Men and Some of Their Works, str , wys. x szer. w cm: pp , hxw in cm: 1 Stopa / Foot, 206 x 91 2 Fragmenty po eksplozji Exploded Fragments, 152 x Bomba / The Bomb, 211 x 89 4 Fragmenty po eksplozji Exploded Fragments, 104 x Mina podwodna / The Seamine Bomb, 160 x Nasi ludzie (x2) / Our Men (x2), 183 x

25 Obcy w intergalaktycznej kafejce Aliens at the Intergalactic Café W 1981 roku Aptekar stworzył obraz Obcy w intergalaktycznej kafejce, przedstawiający gromadę zmutowanych stworzeń, jakby z jakiegoś kongresu w Gwiezdnych Wojnach. Te kuriozalne typy, choć komiczne w swych jaskrawych kolorach i dziwacznych kształtach, są jednak nie tyle fantastycznymi stworami z innych galaktyk, co raczej metaforami reketierów i fagasów skorumpowanego reżimu lub systemu; funkcjonariuszami, pochlebcami, lobbystami i wojskowymi wykorzystującymi system do swych własnych celów, dojącymi go jak tylko się da, bez względu na koszty. In 1981, Aptekar produced Aliens at the Intergalactic Café, a work featuring a gaggle of mutant creatures as if from a Star Wars convention. These perverse types, however comical in their bright colors and curious shapes, are not the fanciful creatures of other galaxies in a science fiction, but rather metaphoric figures for the bag men and hangerson of a corrupt regime or a corrupt system; the functionaries, toadies, lobbyists, and muscle who work the system to their own advantage from whatever angle they can play, no matter the cost. 25

26 26

27 27

28 1 Obcy w intergalaktycznej kafejce, Aliens at the Intergalactic Café, str , wys. x szer. w cm: pp , hxw in cm: 1 Dyplomowany Odradca AC. Invert-Advisor, 173 x Burmosiol / The Ayorkochass, 78 x 83 3 Głowa niewidzialnej istoty Head of an Invisible Person, 84x Obcy w intergalaktycznej kafejce, Aliens at the Intergalactic Café, str , wys. x szer. w cm: pp , hxw in cm: 1 Feehzishan-Eets-Kash A Feehzishan-Eets-Kash, 87 x Lewitujący bioniczny radca prawny z gniazdami aktywacji / Levitating Bionic Barrister with Activation Slots, 122 x 58 3 Cog z konglomeratu Bog / Cog, From the Conglomerate Bog, 214 x Jakiś Sekretarz Stanu Any Secretary of State, 173 x Wylewny świetlik Glad-Handed Glow Worm, 98 x Nadprogramowe ramię z pomalowanymi paznokciami i zegarkiem / Side Arm with Nail Polish and Wrist Watch, 107 x 36 7 Wąchacz / Sniffer, 110 x

29 Jakieś osiem lat po namalowaniu Naszych ludzi i niektórych z ich dokonań, Aptekar rozpoczął pracę nad swym magnum opus. Opera o świecie ułudy ( ) jest jego największym rozmiarem, najbardziej ambitnym dziełem, jednym z jego tak zwanych rzeźbiarskich obrazów. To epicka trylogia, na którą składają się Upadek miasta Plutonu (1981), Mefisto i król (1986) i Triumf namiętności i rozumu (2004). Każdy z trzech aktów jego opery, by tak je nazwać, składa się z wielu części. Wspólny tytuł nawiązuje zarówno do wielkich oper włoskich, jak i do japońskiego Świata Ułudy, jakby sugerując zamknięty w sobie wszechświat z własnymi regułami, własną rzeczywistością, własną zaczarowaną aurą. Opera Aptekara przywołuje też na myśl serię alegorycznych obrazów Thomasa Cole a, założyciela szkoły Hudson River. Jego Historia imperium ( ) i Podróż życia (1842) to medytacje na temat człowieka i natury, stworzone w czasie, gdy Ameryka zaczynała się dopiero rozwijać. Relacja człowieka i natury stała się czymś istotnym, gdy nowy naród zaczął zdobywać dziewicze krainy rozciągające się na tysiące mil na zachód i wypełniać swe Objawione Przeznaczenie. I tak, w ciągu kilkuset lat swego istnienia, Ameryka przeszła drogę od Dzikiego Kraju do Sielskiego Kraju i do Konsumpcji Cywilizacji. To właśnie tej fazy dotyczą bardziej przyziemne rozważania Aptekara na temat Some eight years after producing Our Men and Some of Their Works, Aptekar would commence work on his magnum opus. The Opera of the Floating World ( ) is Aptekar s largest, most ambitious work. It is the masterpiece of his so-called sculptural paintings. It is an epic trilogy composed of The Defeat of the City of Plutonium (1981), Mephisto and the King (1986), and The Triumph of Passion and Reason (2004). Each of the three main movements, so to speak, is composed of multiple parts. The overall title invokes at once the grand opera of Italy and Europe as well as the Floating World of Japan, as if to suggest perhaps an enclosed universe with its own rules, its own reality, its own aura of enchantment. Aptekar s Opera also calls to mind the allegorical series of paintings by Thomas Cole, founder of the Hudson River School. Cole s Course of Empire ( ) and Voyage of Life (1842) are meditations on the cycles of man and nature, produced at a time when America was at the dawn of its development. The relation of man to nature was of paramount concern as the new nation sought to subdue the wilderness stretching out thousands of miles to the west and to fulfill its Manifest Destiny. And so America itself in the few hundred years of its existence has passed from the Savage State to the Pastoral State to a Consummation of Civilization. It is at this stage that Aptekar s more secular meditations on the rise and fall of civilization come in to play 29

30 as he contemplates the forces at work within a society and those that threaten from without. Technology has taken the place of nature in this artist s preoccupations and the notion of society attains increasingly a global scale. The Opera is a teeming, multi-layered, and messy narrative, like history, that would speak to all aspects of the human condition in the postmodern world, the new world disorder. rozwoju i upadku cywilizacji, gdy kontempluje siły działające w społeczeństwie i te, które zagrażają mu z zewnątrz. Miejsce natury zajęła tu technika, a pojęcie społeczeństwa ma już skalę globalną. Opera jest obfitującą w znaczenia, wielowątkową i chaotyczną jak historia opowieścią, która dotyka wszystkich aspektów ludzkiego losu w postnowoczesnym świecie, nowego nieporządku świata. In the opera s first act, The Defeat of the City of Plutonium, Aptekar depicts a vast panorama of a society as if under siege from itself, on the verge of collapse, struggling mightily to contain its self-destructive forces. In the section called The Game and the World, the martial spirit is alluded to in the upended football game, in the clash of opposing sides in a brutal competition. The pitch itself is a kind of sleeping bag that would enshroud the spectators. To either side are mysterious groupings; to the left four masked figures representing labor toil as if submerged in some strange miasma, while to the right scientists gather as if at a sinister colloquium. Looming over all is a structure rather like a gallows. A second section, See Merrily We Roll Along, suggests the casual indifference of the privileged toward the unprivileged, disadvantaged, and oppressed. It would present a vision of society with a total lack of social responsibility and the happy exploitation of the many by the few. W pierwszym akcie tej opery, Upadek miasta Plutonu, Aptekar przedstawia szeroką panoramę społeczeństwa, które jak gdyby oblega samo siebie, walcząc o to, by pokonać swe auto-destrukcyjne tendencje. W części nazwanej Gra i świat, wojennego ducha przywołuje dziwaczny mecz piłkarski, starcie przeciwników w brutalnym współzawodnictwie. Boisko jest tu rodzajem śpiwora otulającego widzów. Po obu stronach widać dziwne drużyny; po lewej cztery zamaskowane postacie reprezentujące robotników, jak gdyby zanurzone w upiornych miazmatach, podczas gdy po prawej zebrali się uczeni na złowieszczą naradę. Nad wszystkim majaczy konstrukcja przypominająca szubienicę. Druga część, Spójrz jak wesoło sobie jedziemy, sugeruje obojętność uprzywilejowanych wobec tych, którzy nie mają nic. Prezentuje wizję społeczeństwa, w którym całkowicie zabrakło społecznej odpowiedzialności i beztroskie wykorzystywanie większości przez niewielu. 30

31 Upadek miasta Plutonu The Defeat of the City of Plutonium Przypomina się fotografia Margaret Bourke-White, przedstawiająca Afro-Amerykanów stojących w kolejce po zasiłek podczas Wielkiego Kryzysu, podczas gdy uśmiechnięta biała rodzina jedzie swym samochodem przez sielski krajobraz na plakacie chwalącym amerykańską drogę i najwyższy na świecie standard życia. Jakim kosztem? Trzecia część, Męczeństwo ras i płci, mówi o czymś więcej niż wykorzystywanie, o całkowitej nietolerancji i sankcjonowaniu przemocy wobec ludzi uważanych za niepożądanych tylko z powodu swej rasy lub płci. Ukrzyżowany majaczy nad stosem ciał, krwawym pokłosiem linczu. Czwarta część, Odrzucenie i wyzwolenie, nawiązuje do nadziei i obietnic, na których spełnienie czekamy mimo chaosu, w którym pogrążyła się społeczność. Podobnie jak w wielkim tryptyku Maxa Beckmanna Pożegnanie ( ), uzbrojone postacie w tej części pragną wznieść się ponad ciężary One is reminded of Margaret Bourke-White s devastating photograph of African-Americans gathered in a relief line during the Depression while looming over them a bright, smiling white family is depicted in their car driving through a pastoral landscape in a poster celebrating the American Way and the world s highest standard of living. At what cost? A third section, The Martyrdom of the Races and Sexes, speaks to something beyond exploitation, to utter intolerance, and the sanction of violence against those deemed intolerable simply for their race or gender. A crucifixion looms over a pile of bodies, the gory aftermath of a lynching party. The fourth section, Rejection and Breakaway, alludes to hope and promise despite the state of turmoil into which the community has descended. Reminiscent of Max Beckmann s great triptych The Departure ( ), the armed figures in this section seek to rise above the burdens 31

32 32

33 33

34 34

35 35

36

37

38 1 4 Upadek miasta Plutonu, The Defeat of the City of Plutonium, Str. 31, od góry: p. 31, from top: Sitodruki / Seriographs, 130 x Sprzedawca hot-dogów / The Hot Dog Man 2 Szczury / The Rats 2 3 Upadek miasta Plutonu, The Defeat of the City of Plutonium, Str , wys. x szer. w cm: pp , hxw in cm: Rzeźbiarskie obrazy / Sculptural Paintings 1 Odrzucenie i wyzwolenie Rejection and Breakaway, 340 x Gra i świat / The Game and The World, 365 x Męczeństwo ras i płci / The Martyrdom of Races and Sexes, 282 x Spójrz, jak wesoło sobie jedziemy See Merrily We Roll Along, 355 x Upadek miasta Plutonu, The Defeat of the City of Plutonium, Str. / pp Sitodruki / Seriographs, 100 x 130 cm 1 Nic ich nie powstrzyma / They Wont Be Stopped 2 Obiekt techniczny / A Piece of the Technology 3 Człowiek przekształcony w maszynę / Man into Machine 4 Kobiety w ruchu / Moving Women 5 Ręka przekształcona w mięso / Hand into Meat 6 Twardy obywatel / A Tough Citizen 7 Piłkarze / The Football Players 8 Przerwa na kawę / Coffee Break Obraz rzeźbiarski / Sculptural Painting 9 Odrzucenie i wyzwolenie, fragment Rejection and Breakaway, detail Upadek miasta Plutonu, The Defeat of the City of Plutonium, Str , wys. x szer. w cm: pp , hxw in cm: 9 Spójrz, jak wesoło sobie jedziemy, fragment See Merrily We Roll Along, detail 38

39 i brutalność życia w radioaktywnym mieście i wyznaczyć nową ścieżkę. Skrzydło odrzutowca daje tu siłę nadziei. and brutalities of life in the radioactive city and determine a new way path. Here the wing of a jet plane gives force to the hope. W drugim akcie, Mefisto i król, artysta sugeruje, że kataklizmu udało się uniknąć, że osiągnięty został stan równowagi przeciwstawnych sił. I choć nic jeszcze nie jest pewne, nadzieja na odnowę staje się realną możliwością. Po ciemnej stronie są groźne psy, komory kriogeniczne, sale szpitalne, wymuszone uściski, młoty pneumatyczne i wiertła dentystyczne, a po jasnej stronie widać swawolne postacie, Einsteina grającego na skrzypcach, superbohatera jak z piosenki Boba Dylana, potrząsającego swym tamburynem, Martina Luthera Kinga uśmiechającego się dobrotliwie, kochanków oddającym się pieszczotom. W trzecim akcie, Triumf namiętności i rozumu, wydaje się, że uporządkowane, zdrowe społeczeństwo jest już faktem; wewnętrzne i zewnętrzne moce, które mogłyby wciąż zagrażać jego istnieniu, zostały już unicestwione. Wznosimy się, widząc zarazem rajski ogród i orkiestrę symfoniczną, której przewodzi dobrotliwy, lecz potężny dyrygent. Sztuka i Eros mogą panować w górze, lecz na dole straż pełnią wieża kontrolna lotniskowca i trio strażników gotowych do obrony. In the second act, Mephisto and the King, the artist suggests cataclysm has been averted, that an equilibrium has been achieved among the opposing forces. And, though hanging in the balance, the hope for renewal becomes a genuine possibility. On the dark side there are attack dogs, cryogenic chambers, hospital rooms, tortured embraces, jackhammers, and dentist drills, but on the bright side there are figures frolicking, Einstein plays the violin while a Bob Dylan-esque superhero shakes his tambourine, Martin Luther King Jr. smiles benignly, and lovers caress. In the third act, The Triumph of Passion and Reason, it appears that a well-ordered, healthy society has been achieved even as the internal and external forces that may continue to threaten its existence have been subdued. The vision ascends upward, at once a garden paradise and a symphony orchestra, presided over by a benevolent but powerful conductor. Art and eros may prevail above, but at the base the control tower of an Aircraft Carrier and a trio of Guardians stand ready in defense. 39

40 Aptekar s Dancing Translucent Tumblers (1987) is a glimpse of the sweetness of life that is possible in a peaceful society. Though the figures are a bit sturdier than classical ballet dancers they recall the ballet Dances at a Gathering (1969), choreographed by Jerome Robbins for the New York City Ballet and set to the music of Chopin. It is as if various figures have gathered in a sylvan glade at dusk to dance and play and then perhaps to couple off and retreat for more intimate congress. These cavorting figures are at once earthly and ethereal, passionate and open-minded. Aptekar s tumblers are not deceived by some Edenic vision nor strained in a Dionysian frenzy, like Matisse s maenads. Rather they exude the charm of simple human pleasures, tender affections, and a nurturing community. Tańczący przezroczyści kuglarze (1987) dają wgląd w słodycz życia możliwą do osiągnięcia w żyjącej w pokoju społeczności. Choć postacie są tu nieco bardziej przysadziste niż klasyczne tancerki baletowe, przypominają tancerzy z baletu Tańce na zgromadzeniu (1969), którego choreografię do muzyki Chopina przygotował Jerome Robbins dla New York City Ballet. Wygląda to, jak gdyby różne postacie zgromadziły się o zmierzchu na leśnej polanie, by tańczyć i bawić się, a potem może dobrać się w pary i poszukać bardziej ukrytych miejsc na intymne spotkania. Te pląsające i koziołkujące postacie są zarazem przyziemne i eteryczne, namiętne i trzeźwo myślące; nie dadzą się zwieść rajskim wizjom ani nie oddadzą się dionizyjskiemu szaleństwu, jak bachantki Matisse a. Artysta obrazuje tu raczej czar prostych ludzkich przyjemności, czułych uczuć i wspierającej społeczności. Aptekar s art offers a vision of culture and society as it is and as it aspires to be, in all its glory and at its most desolate, with all its ambiguities and certainties and contradictions, and how those two visions are in constant friction, if not outright conflict. Every member of a society is engaged in this struggle. The personal and the political inevitably align. The good guys and the bad guys are not always distinguishable, the evildoer and the do-gooder are often one and the same. Absolutes and moral relativity require each other to have any meaning. Twórczość Aptekara oferuje wizję kultury i społeczeństwa jakim ono jest i jakim chciałoby być, w całej swej chwale i upadku, z całym swym rozdarciem, pewnikami i sprzecznościami, i pokazuje, że te dwie wizje pozostają w stałej niezgodzie, a nawet w otwartym konflikcie. Bierze w nim udział każdy członek społeczeństwa. To, co osobiste, miesza się z tym, co polityczne. Dobrzy i źli faceci są czasem nie do odróżnienia, złoczyńca i dobroczyńca są często jednym i tym samym. Wartości absolutne i moralny relatywizm potrzebują się nawzajem, by miały jakikolwiek sens. 40

41 Tańczący przezroczyści kuglarze Dancing Translucent Tumblers Mówiąc o roli artysty, Aptekar stwierdził: Z pewnością sztuka spełnia wiele funkcji i służy wielu celom. Lecz przede wszystkim musisz odkryć, co stanowi o jakości twojego życia, miejsca, czasu, historii, osobistego doświadczenia i uczuć, a potem wynaleźć plastyczną strukturę, formę, by przekazać tę wiedzę. Tym, co się tu liczy, jest treść. On the role of the artist, Aptekar has stated: To be sure, art has many functions and serves many ends. But what you must do is examine the quality of your life, place, time, history, personal experience and feeling, and then invent a plastic structure, a form, communicate this uniqueness. It is the content that is the key. 41

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS Mateusz Szczypiński / bio MATEUSZ SZCZYPIŃSKI Born in 1984 in Piekary Śląskie, lives ans works in Cracow. Mateusz Szczypiński, author of collages and oil paintings, serves anew the patterns that have already

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 8 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to take a rest - odpocząć Muszę odpocząć. (5) Czy chcesz

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development. Paul Epstein, Ph.D.

Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development. Paul Epstein, Ph.D. Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development Paul Epstein, Ph.D. Kwiecień 2012 Zadziwiające obszary rozwoju The Amazing Planes of Development

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Przedszkole i Żłobek EPIONKOWO

Niepubliczne Przedszkole i Żłobek EPIONKOWO KROPECZKI MIESIĄC: PAŹDZIERNIK 2013R. TEMAT MATERIAŁ Hello again! What s your name? Proste powitania Wskazywanie kolegów/koleżanek Śpiewanie piosenki Dialogi A. Hello! I am Kasia. My name is Kasia What

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY BADANIE DIAGNOSTYCZNE W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM PODSTAWOWY GRUDZIEŃ 2011

UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY BADANIE DIAGNOSTYCZNE W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM PODSTAWOWY GRUDZIEŃ 2011 Centralna Komisja Egzaminacyjna Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2011 UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA PESEL miejsce na naklejkę z

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

Hershey Resorts. W skład Hershey Resorts wchodzi m.in. szereg hoteli, restauracji, sklepów i przede wszystkim wielki park rozrywki.

Hershey Resorts. W skład Hershey Resorts wchodzi m.in. szereg hoteli, restauracji, sklepów i przede wszystkim wielki park rozrywki. www.hersheypa.com Hershey Resort znajduje się w bliskim sąsiedztwie z Nowym Jorkiem, Baltimore i Waszyngtonem. Hershey w stanie Pennsylvania jest znane jako najsłodsze miejsce na ziemi, ponieważ słynie

Bardziej szczegółowo

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko

Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik. Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for. Tatras National Park (Slovakia) Director Pawel Majko April 22, 2012 Vice-mayor of Zakopane Wojciech Solik Tatrzanski Park Narodowy Director Pawel Skawinski (host) Polish Ministry of the Environment Chief Specialist for National Parks Jan Reklewski Tatras

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia na egzamin - zaliczenie różnic programowych

Ćwiczenia na egzamin - zaliczenie różnic programowych Ćwiczenia na egzamin - zaliczenie różnic programowych Ex.1 Complete sentences the correct form of verb have got. Uzupełnij zdania właściwą formą czasownika have got : 1.My dad three brothers. 2. We an

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1)

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA KWIECIEŃ 2013 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie

Bardziej szczegółowo

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name...

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... Child s surname........ Date and place of birth..... Citizenship.....

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989 Eustachy Kossakowski, 1983-1989 dimensions: 40 x 29 cm technique: 12 color prints on Hahnemuhle Photo Rag 308 g/m² paper made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z języka angielskiego poziom podstawowy ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Wymagania szczegółowe 1. Zdający posługuje się w miarę rozwiniętym zasobem środków językowych (leksykalnych,

Wymagania szczegółowe 1. Zdający posługuje się w miarę rozwiniętym zasobem środków językowych (leksykalnych, Część pisemna (poziom podstawowy). Przykładowe zadania z rozwiązaniami 57 TWORZENIE WYPOWIEDZI PISEMNEJ Zadanie 11. (0 10) Uczestniczyłeś(-aś) w międzynarodowej wymianie w Londynie. Napisz list do kolegi

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

Lekcja 1 Przedstawianie się

Lekcja 1 Przedstawianie się Lekcja 1 Przedstawianie się i poznawanie innych 2 Wysłuchaj dialogów, najpierw w wersji oryginalnej, później z tłumaczeniem. Powtarzaj poszczególne kwestie za lektorami. Dialog 1 Przedstawianie się w sytuacji

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Stół Regolo. 100% Made in Italy. Może być używany w wersji zamkniętej lub otwartej na dowolnej wysokości It can be used open or closed, at any height

Stół Regolo. 100% Made in Italy. Może być używany w wersji zamkniętej lub otwartej na dowolnej wysokości It can be used open or closed, at any height Spis treści Stół Regolo... 2 Stół Basic quadrato... 8 Stół Basic rettangolare... 9 Stół Easy... 10 Stół Facile... 11 Stół Kubo... 12 Stół Piccolo... 13 Stoliki Piego... 14 Stół kwadratowy Trendy quadrato...

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ

KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ Egzamin maturalny maj 2009 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY KLUCZ PUNKTOWANIA ZADAŃ ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów ze słuchu 1.1. E 1.2. A 1.3. Zdający selekcjonuje informacje (II. 1 d)

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Projekt: Podnoszenie kwalifikacji drogą do sukcesu Szkolenie: j. angielski, poziom A1 Termin szkolenia: 15. 12. 2014 r. 06. 05. 2015 r. Termin Egzaminu

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY 6 MAJA 2015 CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY 6 MAJA 2015 CZĘŚĆ I. Godzina rozpoczęcia: 14:00. Czas pracy: 120 minut Układ graficzny CKE 2013 Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem dysleksja EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

1 kwietnia w optyce. O złudzeniach optycznych i złudzeniach optyków

1 kwietnia w optyce. O złudzeniach optycznych i złudzeniach optyków O złudzeniach optycznych i złudzeniach optyków Zbigniew Jaroszewicz Instytut Optyki Stosowanej Ul. Kamionkowska 18 03-805 Warszawa e-mail: mmtzjaroszewicz@post.pl 1 Jak oczy (i mózg) nas oszukują Widzenie

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 5 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be to do something mieć coś zrobić Mam jej pomóc jutro.

Bardziej szczegółowo

POLISH CULTURAL FOUNDATION

POLISH CULTURAL FOUNDATION 177 Broadway Clark, New Jersey 07066 Tel: 732-382-7197 Fax: 732-382-7169 web: www.pcfnj.org e-mail: pcf@pcfnj.org Accept our cordial invitation to JOIN TODAY! Come visit and experience our hospitality.

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges

III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE 26 29.04.2015 POLAND European Ecotourism: facing global challenges www.european-ecotourism.pl registration: office@european-ecotourism.pl enquires: biuro@sie.org.pl tel. +48 725 994 964 Social Ecological Institute is pleased to invite to III EUROPEAN ECOTOURISM CONFERENCE

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Zadanie 2. Zadanie 3.

Zadanie 1. Zadanie 2. Zadanie 3. Zadanie 1. Usłyszysz dwukrotnie trzy teksty. Na podstawie informacji zawartych w nagraniu, w zadaniach 1.1. 1.3. z podanych odpowiedzi wybierz właściwą. Zakreśl literę A lub B. 1.1. Chłopiec dzwoni do

Bardziej szczegółowo

1.How do you rate the English language skills of Polish students?

1.How do you rate the English language skills of Polish students? PODSUMOWANIE WYNIKÓW ANKIET DLA OPIEKUNÓW PORTUGALSKICH PODCZAS STAŻU LEONARDO DA VINCI - MAJ 2013 1.How do you rate the English language skills of Polish students? -bad 0 -insufficient 0 -sufficient 0

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Section Mark Polish Unit 1 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Subsidiary

Bardziej szczegółowo

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s dimensions: 38.5 x 28.5 cm technique: 12 black and white silver gelatin fiber prints made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN Each portfolio is numbered and signed

Bardziej szczegółowo

Anything else? Are you all right? Are you drinking milk now? Are you single or married? Are you sure? Can I make a phone call please?

Anything else? Are you all right? Are you drinking milk now? Are you single or married? Are you sure? Can I make a phone call please? Anything else? Are you all right? Are you drinking milk now? Are you single or married? Are you sure? Can I make a phone call please? Can you drive a car? Can you meet me tomorrow? Can you recommend a

Bardziej szczegółowo

Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. [Congratulations to Gołda Tencer and the Shalom Foundation.]

Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. [Congratulations to Gołda Tencer and the Shalom Foundation.] Ambassador Feinstein s Remarks at the Singer Jewish Cultural Festival, August 28, 2011 Dobry wieczór. Cieszę się, że mogę być na Festiwalu po raz drugi. in a row.] [Good evening. It is a great pleasure

Bardziej szczegółowo

Formy prawne polskich szkoły uzupełniających

Formy prawne polskich szkoły uzupełniających Formy prawne polskich szkoły uzupełniających mec. Agata Dmoch Solicitor Miejsce polskich szkół na mapie organizacji w UK oraz zwierzchnictwo Formy prawne Unincorporated Association (Stowarzyszenie) Charitable

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world

PROGRAM. Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie. Tytuł projektu: My dream will change the world PROGRAM Partnerskie Projekty Szkół Program sektorowy Programu Uczenie się przez całe życie Tytuł projektu: My dream will change the world Państwa partnerskie: Hiszpania i Włochy Czas realizacji projektu:

Bardziej szczegółowo

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS

BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS BULLETIN 2 II TRAINING CAMP POLISH OPEN MTBO CHAMPIONSHIPS 19-22.06.2014 MICHAŁOWO 23-29.06.2014 TRAINING CAMP WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MASTERS WORLD MTB ORIENTEERING CHAMPIONSHIPS MTB ORIENTEERING

Bardziej szczegółowo

KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Zadania egzaminacyjne Rozmowa wstępna (rozgrzewka językowa) Zadanie 1 rozmowa sterowana Zadanie 2 ilustracja + 3 pytania Zadanie

Bardziej szczegółowo

Azorro. Wojciech Bąkowski. Wunderteam. Rodzina / Family,, 2004, 9 15. Film mówiony 3 / Spoken Movie 3 2008, 9 41. Przyczepa / RV,, 2005, 11 16

Azorro. Wojciech Bąkowski. Wunderteam. Rodzina / Family,, 2004, 9 15. Film mówiony 3 / Spoken Movie 3 2008, 9 41. Przyczepa / RV,, 2005, 11 16 13 18 września / 13th-18th September Czy kolor jest ważnym elementem pracy? / Is colour an important element In an artwork? Azorro Rodzina / Family,, 2004, 9 15 Wojciech Bąkowski Film mówiony 3 / Spoken

Bardziej szczegółowo

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk PR dobrych praktyk o PSPR PSPR to najstarsza organizacja branżowa w Polsce 19 stycznia obchodziliśmy okrągłą rocznicę popularyzacja zagadnień związanych z Public Relations wskazywanie kierunku i działań

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

Lesson 1. Czytanka i s³ownictwo

Lesson 1. Czytanka i s³ownictwo Lesson 1 Czytanka i s³ownictwo The Parkers John Parker is forty-four. His wife Susan is forty. His son Bob is seventeen. His daughter Alice is fourteen and his daughter Mary is ten. John Parker ma czterdzieœci

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 6 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to eat out jeść poza domem Czy często jadasz poza domem?

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4 Academic year 2014/2015 Academy of Fine Arts in Gdańsk Faculty of Sculpture and Intermedia Long-cycle Master s degree studies (5 years) The Faculty of Sculpture is divided into two fields of study: Sculpture

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Gry i zabawy. Podróże dalekie i bliskie

Język angielski. Gry i zabawy. Podróże dalekie i bliskie Język angielski Gry i zabawy Podróże dalekie i bliskie Tytuł oryginału: 365 gier i zabaw dla całej rodziny. Język angielski Autorzy oryginału: Natalia Kertyczak, Ewa Mikołajska, Radosław Mikołajski, Małgorzata

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers

Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers Podsumowanie Raportu o Romach i Travellers 10-12 milionów Romów w Europie 6 milionów mieszkających w U E Irlandia Polska Republika Czeska Turcja Populacja społeczności romskiej w liczbach Irlandia Polska

Bardziej szczegółowo

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness ETHICS IN COACHING Axiological foundations supporting changes of consciousness Lidia D. Czarkowska PhD & Bożena Wujec MA Agenda What coaching is and what is not History of Coachig Ethics in coaching Telic

Bardziej szczegółowo

Pytania cudzoziemców zwiedzających Dom Jana Matejki; Questions of foreigners visiting Jan Matejko House

Pytania cudzoziemców zwiedzających Dom Jana Matejki; Questions of foreigners visiting Jan Matejko House Pytania cudzoziemców zwiedzających Dom Jana Matejki; Questions of foreigners visiting Jan Matejko House The Jan Matejko House a Branch of the National Museum in Krakow and the oldest biographical museum

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI

Bardziej szczegółowo

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1.

XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW PYTANIE NIE JEST ZADAWANE W POLSCE W 2006 ROKU. WCIŚNIJ Ctrl+R BY PRZEJŚĆ DALEJ. 1. Share w2 Exit Questionnaire version 2.7 2006-09-29 XT001_ INTRODUCTION TO EXIT INTERVIEW 1. Kontynuuj XT006_ PROXY RESPONDENT'S SEX 1. Mężczyzna 2. Kobieta XT002_ RELATIONSHIP TO THE DECEASED IF XT002_

Bardziej szczegółowo

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm

Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm Public Schools No. 1 in Chelm Project: The Whole World Is a One Big Chelm The realization of the programme "The Whole World is One Big Chelm" March 2006 We have completed yet another stage of our programme.

Bardziej szczegółowo

Galeria Handlowa Starogard Gdański

Galeria Handlowa Starogard Gdański Galeria Handlowa Starogard Gdański Parkridge Retail Miasto Starogard Gdański leży w południowo-wschodniej części województwa pomorskiego, w pobliżu Borów Tucholskich, nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi CZERWIEC 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX

Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX UNIWERSYTETU BIBLIOTEKA IEGO UNIWERSYTETU IEGO Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX 1. Make a new connection Open the System Preferences by going to the Apple menu

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy Spis treści Sposoby na udaną rozmowę kwalifikacyjną...5 Lista czasowników, które warto znać i zastosować podczas rozmowy kwalifikacyjnej...9 Lista przymiotników opisujących charakter... 11 Dla pracodawcy:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Miejsce na naklejkę z kodem szkoły dysleksja MJA-R2A1P-062 EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO POZIOM ROZSZERZONY ARKUSZ III MAJ ROK 2006 Czas pracy 110 minut Instrukcja dla zdającego 1. Sprawdź, czy

Bardziej szczegółowo

PLSH2 (JUN13PLSH201) General Certificate of Education Advanced Level Examination June 2013. Reading and Writing TOTAL. Time allowed 3 hours

PLSH2 (JUN13PLSH201) General Certificate of Education Advanced Level Examination June 2013. Reading and Writing TOTAL. Time allowed 3 hours Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Polish Unit 2 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Level Examination

Bardziej szczegółowo

1. FREE TIME 6 zna i swobodnie posługuje się słownictwem nazywającym sposoby spędzania czasu wolnego,

1. FREE TIME 6 zna i swobodnie posługuje się słownictwem nazywającym sposoby spędzania czasu wolnego, INTERFACE 3 KRYTERIA OCENIANIA Nr i temat lekcji Ocena Umiejętności ucznia LEKCJA 1 Free-time activities Teens under pressure 1. FREE TIME 6 zna i swobodnie posługuje się słownictwem nazywającym sposoby

Bardziej szczegółowo

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713

Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Osoby 50+ na rynku pracy 2013-1-PL1-GRU06-38713 Piąte spotkanie grupy partnerskiej w Katowicach (Polska) 19-20 maj 2015 Program Uczenie się przez całe życie Grundtvig Tytył projektu: Osoby 50+ na rynku

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO Meeting Big Data challenges in Leadership with Human-Computer Synergy. Presented by Dr. Morten Middelfart, CTO Big Data Data that exists in such large amounts or in such unstructured form that it is difficult

Bardziej szczegółowo

Regulamin Szkolnego Konkursu Wiedzy o Krajach Anglojęzycznych

Regulamin Szkolnego Konkursu Wiedzy o Krajach Anglojęzycznych Regulamin Szkolnego Konkursu Wiedzy o Krajach Anglojęzycznych Cele konkursu: 1. Zainteresowanie uczniów kulturą krajów anglojęzycznych, 2. Wzbogacenie wiedzy na temat krajów anglojęzycznych, 3. Motywowanie

Bardziej szczegółowo

MALARSTWO Styczeń - Marzec 2015

MALARSTWO Styczeń - Marzec 2015 MALARSTWO Styczeń - Marzec 2015 PAINTING January - March 2015 COLLIERS OFFICE GALLERY Zapraszamy Państwa do zapoznania się z naszą inicjatywą Colliers Office Gallery, która ma na celu promowanie młodych

Bardziej szczegółowo

Le Sacre du Printemps

Le Sacre du Printemps Le Sacre du Printemps Le Sacre du Printemps hundred years anniversary setna rocznica Roza Puzynowska s oil paintings in celebration of the original choreography by Vaslav Nijinsky. Olejne obrazy Róży

Bardziej szczegółowo

V MIĘDZYNARODOWEGO BIENNALE PASTELI NOWY SĄCZ 2010 THE 5 TH INTERNATIONAL BIENNIAL PASTEL EXHIBITION NOWY SĄCZ 2010

V MIĘDZYNARODOWEGO BIENNALE PASTELI NOWY SĄCZ 2010 THE 5 TH INTERNATIONAL BIENNIAL PASTEL EXHIBITION NOWY SĄCZ 2010 organizator_organiser Oddział Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu Branch of SOKÓŁ Małopolska Culture Centre współorganizator_co-organiser Stowarzyszenie Pastelistów Polskich The Association

Bardziej szczegółowo

It s going to rain - naucz się mówić o przyszłości

It s going to rain - naucz się mówić o przyszłości It s going to rain - naucz się mówić o przyszłości Mówienie o przyszłości w języku angielskim kilka sposobów Czas Present Simple Czas Future Simple Czas Present Continuous Forma to be going to Czas Future

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo