Spis Treœci: Farmaceutyczny Przegl¹d Naukowy 1. Nr 6/2007. Szanowni Państwo, Koleżanki i Koledzy, Drodzy Czytelnicy, Tradycyjnie zapraszam. ukowego.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spis Treœci: Farmaceutyczny Przegl¹d Naukowy 1. Nr 6/2007. Szanowni Państwo, Koleżanki i Koledzy, Drodzy Czytelnicy, Tradycyjnie zapraszam. ukowego."

Transkrypt

1 Szanowni Państwo, Koleżanki i Koledzy, Drodzy Czytelnicy, Redaktor Naczelny: Prof. dr hab. Krystyna Olczyk Adres redakcji: Wydawnictwo PGK MEDIA POLSKA ul. Stokrotek 51, Jaworze Górne k. Bielska-Białej, Konsultacyjna Rada Naukowa Przewodniczący: Prof. dr hab. Krystyna Olczyk Członkowie: Prof. dr hab. Barbara Błońska - Fajfrowska Prof. dr hab. Jerzy Brandys Prof. dr hab. Elżbieta Brezińska Prof. dr hab Ewa Buszman Prof. dr hab. Zofia Dzierżewicz Prof. dr hab. Kazimierz Głowniak Prof. dr hab. Edmund Grześkowiak Prof. dr hab. Ewa Jagiełło-Wójtowicz Prof. dr hab. Krzysztof Jędrzejko Prof. dr hab. Krzysztof Jonderko Prof. dr hab. Jan Kowalski Prof. dr hab. Jerzy Kwapuliński Prof. dr hab. Jan Pachecka Prof. dr hab. Jerzy Pałka Prof. dr hab. Janusz Pluta Prof. dr hab. Janusz Solski Prof. dr hab. Artur Stojko Prof. dr hab. Maria Wardas Prof. dr hab. Marek Wesołowski Prof. dr hab. Ludmiła Węglarz Dr hab. Barbara Pilawa prof. nadzw. ŚAM Dr hab. Zdzisława Kondera - Anasz Dr hab. Urszula Mazurek Dr hab. Andrzej Plewka Dr hab. Krzysztof Solarz Dr hab. Krystyna Trzepietowska - Sępień Wydawca: Adres Wydawcy: Wydawnictwo PGK MEDIA POLSKA ul. Stokrotek 51, Jaworze Górne k. Bielska-Białej, tel. (0-33) fax (0-33) P.G.K. Media Polska należy do Konsorcjum Wydawnictw Medycznych. Prezydent Konsorcjum: dr n. med. Adam Kwieciński Marketing Manager: Anna Janik Opracowanie graficzne i skład: Robert Cyganik Index Copernicus 1,73 MNiI 3,00 Wszystkie materiały opublikowane w piśmie objęte są ochroną Prawa autorskiego. Projekty chronione są Ustawą o Prawie autorskim i pokrewnych prawach z 1994 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 83). Redakcja zastrzega sobie dostosowania nadesłanych materiałów do potrzeb pisma. Przedruki możliwe jedynie za zgodą wydawcy. Za treść materiałów reklamowych oraz listów od czytelników redakcja nie odpowiada. Tradycyjnie zapraszam do lektury naszego Farmaceutycznego Przeglądu Na- ukowego. Z ogromną radością donoszę, iż wzrasta aktywność Szanownych Autorów w zakresie przedkładania Redakcji prac, bowiem pojawiła się kolejka artykułów w oczekiwaniu na publikację. Przyznać muszę, iż nie sądziłam dotąd, że ten ujęty w cudzysłowie wyraz zabrzmi tak szczególnie sympatycznie, bowiem jak pamiętamy z nie tak dawnych lat, kolejka kojarzyła się jedynie z przykrym i uciążliwym oczekiwaniem czy wręcz polowaniem na coś, nie koniecznie szczególnie cennego, ale potrzebnego. Choć za oknem mimo że to jeszcze nie wakacje panują letnie upały, to mobilizować się trzeba do trudów zaliczeniowo egzaminacyjnych. Wysoka temperatura otoczenia nie zwalnia także od nieustannego czuwania nad stanem naszego dorobku naukowego. Nasze artykuły z pewnością przydadzą się i tym, których uczymy studentom magistrantom, doktorantom i specjalizantom. Z myślą i o Nich, nie zaniedbujmy swej twórczej pracy. Warto po pewnej przerwie przypomnieć, iż Przegląd Naukowy będzie dla Osób tym zainteresowanych miejscem publikacji prac zjazdowych, które pierwotnie prezentowane będą w formie streszczeń na XX Naukowym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Możliwość opublikowania streszczeń w formie pełnotekstowych prac będzie nie tylko nowością, ale i zarazem korzyścią dla czynnych uczestników Zjazdu. W następnym numerze Przeglądu podsumuję pokrótce stan przygotowań zjazdowych. A na razie, życząc pełni sił na ten nadchodzący, trudny okres zmagań sesyjnych, pozdrawiam Wszystkich Tych, którzy wzięli w dłoń nasze wspólne czasopismo, a na łamy jego życzliwie spojrzeli. Krystyna Olczyk Spis Treœci: Hormonalna terapia zastępcza (HTZ) ze szczególnym 2 uwzględnieniem estradiolu podawanego przezskórnie RHODIOLA ROSEA roślina o działaniu adaptogennym. Nowe możliwości w walce ze stresem i choroba- 10 mi cywilizacyjnymi Nowa generacja środków adaptogennych 15 Właściwości antyoksydantów w profilaktyce i leczeniu 20 różnych procesów chorobowych ze szczególnym uwzględnieniem chorób układu krążenia oraz nowotworów Pochodne chinoliny o aktywności przeciwnowotworowej 26 Porównanie przeciwbakteryjnej aktywności soli srebrowej sulfadiazyny i maści propolisowej w gojeniu do- 36 świadczalnych ran oparzeniowych. XX Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego 44 English for Pharmacists 56 English Booster Dose

2 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie Dr n. med. Wojciech Kluszczyk 1 Dr n. med. Adam Kwieciñski 2 1 Specjalista ginekolog-po³o nik, Szpital nr 1 w Wodzis³awiu Œl¹skim 2 Specjalista farmakolog, Klinika Œw. Katarzyny w Krakowie Wstęp Około 100 lat temu przeciętna długość życia kobiety nie przekraczała wieku u menopauzy.. Dzisiaj średnia długość życia kobiet w Polsce wydłużyła się do 80 lat. Oznacza to, że jedna trzecia życia przeciętnej kobiety przypada na okres pome- nopauzalny.. Powodem jego wydłużenia się jest niewątpliwie mniejsza śmiertelność w okresie rozrodczym, jak i mniejsza zapadalność na choroby zbie- rające do niedawna ogromne śmiertelne żniwo (choroby zakaźne, aźne, infekcje). W chwili obecnej w Polsce żyje około 7,5 mln kobiet po 45-tym roku życia, w którym, według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO World Health Organization) i piśmiennictwa poświęcone- go temu zagadnieniu, rozpoczyna się formalnie przedmenopauzalny okres życia. 2 Definicja okresu menopauzy i podział Jest rzeczą oczywistą, że tak długiego okresu menopauzy nie można traktować jako jedności, gdyż inne problemy życiowe i zdrowotne ma, przykładowo, kobieta 45-letnia, a inne 65-letnia. Uwzględniając ten fakt, okres menopauzalny życia kobiety został podzielony. Zgodnie z raportem WHO Research on the menopause in the 1990s premenopauza jest to przedział między okresem pełnej reprodukcji a menopauzą, rozpoczynający się około 2 lata przed menopauzą. Perimenopauzą nazywany jest okres rozpoczynający się krótko przed menopauzą i trwający rok po jej wystąpieniu. Postmenopauza to okres liczony od zaprzestania miesiączkowania. Obecnie wprowadzony jest w literaturze naukowej podokres IV określany jako geriopauza, obejmujący późne lata życia kobiety. Menopauzę rozpoznaje się, gdy u kobiety po 40- tym roku życia przez ponad 6 miesięcy nie występują samoistne krwawienia miesięczne i stężenie FSH przekracza 30 U/l, a stężenie estradiolu jest mniejsze niż 30 pg/ml. W krajach rozwiniętych gospodarczo średni wiek wystąpienia menopauzy wynosi około 51 lat. U kobiet w Polsce menopauza występuje wcześniej około 49 roku życia. Na obniżenie wieku wystąpienia menopauzy istotny wpływ mają takie czynniki, jak: palenie papierosów, niski poziom socjo-ekonomiczny, niepłodność, krótsze cykle miesiączkowe. Wiadomo obecnie, że w krajach, w których kobiety są niedożywione i mają niski standard życia, menopauza przychodzi zdecydowanie wcześniej niż w krajach rozwiniętych przemysłowo i o wysokim standardzie. Problemy zdrowotne okresu menopauzy Menopauza nie jest chorobą, ale zachodzące w tym okresie zmiany fizjologiczne związane z narastającym deficytem estrogenów mogą być przyczyną wielu problemów zdrowotnych, którym towarzyszy często poczucie dyskomfortu i obniżonej jakości życia. Najbardziej typowe dolegliwości menopauzy to uderzenia gorąca i nocne poty. Uderzeniom gorąca często towarzyszą: kołatania serca i uczucie lęku, zaburzenia snu, które powodują uczucie narastającego zmęczenia, drażliwość oraz zaburzenia koncentracji, utrudniając tym samym codzienną aktywność i pogarszając jakość życia kobiety. Szacuje się, że uderzenia gorąca występują u blisko 85% kobiet, z czego 10 15% wymaga leczenia. Zdaniem niektórych badaczy, inne podstawowe objawy menopauzalne występują z następującą częstością: depresja 57%; uderzenia gorąca 53%;

3 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie zaburzenia snu 52%; brak libido 37% suchość pochwy 21%. Częstość występowania typowych objawów wegetatywnych waha się od kilku w tygodniu do kilku w ciągu godziny. Psychopatologia tego zjawiska nie jest całkowicie wyjaśniona i związana jest prawdopodobnie z kontrolą funkcji nerwów sympatycznych i skórnym przepływem krwi. Zaburzenia okresu menopauzy dotyczą praktycznie wszystkich aspektów biologicznego życia kobiety. Najczęściej obserwowanymi zmianami są objawy naczynioruchowe, zaburzenia emocjonalne, zmiany w kośćcu oraz zaburzenia metabolizmu lipidów i węglowodanów. Pomenopauzalne zmiany zwiększają ryzyko wystąpienia choroby niedokrwiennej serca i mózgu, osteoporozy i złamań patologicznych, obniżenia sprawności fizycznej, paradontozy, zaćmy, zmian zanikowych w układzie moczowo-płciowym, boli stawowo-mięśniowych itd. Wszystkie te czynniki powodują rozpoczęcie procesu apoptozy oraz starzenia się fizycznego i psychicznego. Należy przyjąć, że najważniejszym czynnikiem życia w okresie menopauzalnym jest jego jakość. Na obniżenie jakości życia wpływają przede wszystkim choroby wieku menopauzalnego. Według danych publikowanych przez Polskie Towarzystwo Kardiologiczne, kobiety polskie w wieku menopauzalnym umierają najczęściej na choroby serca i wielkich naczyń 59% ogółu zgonów. Na wszystkie choroby onkologiczne umiera natomiast 20,5% kobiet. Tak więc te 2 grupy chorób mają zasadniczy wpływ na długość życia kobiet polskich. 4 Rola hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) Nie ulega wątpliwości, że niedobór estrogenów u kobiet po wygaśnięciu czynności jajników w okresie pomenopauzalnym może powodować zarówno nieprzyjemne dolegliwości, jak i poważne problemy zdrowotne. Ze względu na wydłużający się przeciętny okres życia kobiet poświęca się tym zagadnieniom wiele uwagi. Ze względu na wspomnianą już długość życia kobiety po menopauzie. Oczywiste wydaje, że powinno dążyć się do tego, aby lata te były spędzone w dobrym zdrowiu fizycznym i umysłowym. Należy zatem dbać o jakość życia, starać się zapobiegać i przeciwdziałać dolegliwościom, chorobom i procesom degeneracyjnym, które u kobiet nasilają się wskutek niedoboru estrogenów po wejściu w okres menopauzy. Wymienione stany są wskazaniem do podjęcia postępowania profilaktycznego i terapeutycznego, które może obejmować stosowanie hormonalnej terapii zastępczej (estrogenów, gestagenów, androgenów i sterydów o różnorodnym oddziaływaniu hormonalnym), selektywnych modulatorów receptora estrogenowego i fitoestrogenów. W ramach niniejszego opracowania ujęto zastosowanie hormonalnej terapii zastępczej ze szczególnym uwzględnieniem 17b-estradiolu poda- wanego przezskórnie. Zastępcza terapia hormonalna estrogenami (z dodatkiem progestagenów u kobiet, które nie miały usuniętej macicy) skutecznie łagodzi wiele z wyżej wspomnianych objawów i w znacznym stopniu zapobiega lub opóźnia występowanie powyższych schorzeń. Pozytywne działanie estrogenów na zdrowie kobiet to między innymi: zapobieganie zmianom zanikowym w układzie moczowo-płciowym i skórze; zapobieganie resorpcji kości, osteoporozie, złamaniom patologicznym i wypadaniu zębów; działanie rozkurczowe na naczynia krwionośne, wpływające na poprawę ukrwienia serca i mózgu; antyoksydacyjny i przeciwzapalny wpływ na tkanki; zapobieganie miażdżycy przez obniżenie frakcji LDL cholesterolu i podwyższenie HDL cholesterolu; zapobieganie zanikowi neuronów w mózgu i obniżaniu sprawności umysłowej; zmniejszenie częstości występowania niektórych nowotworów, takich jak rak jelita grubego; zapobieganie i/lub opóźnianie występowania zaćmy i zwyrodnienia siatkówki oka; przeciwdziałanie nadciśnieniu; zmniejszenie bólów stawowo-mięśniowych; zapobieganie chorobie wieńcowej i zawałom serca; ogólne zmniejszenie umieralności u kobiet w wieku pomenopauzalnym. Obok istniejących wskazań każdorazowo należy wykluczyć istnienie przeciwwskazań do HTZ do których zalicza się aktualnie: niezdiagnozowane krwawienia z narządu płciowego; niektóre schorzenia mózgu; ostrą fazę zakrzepicy naczyń głębokich; ostrą niewydolność wątroby; przebyty lub aktualnie występujący nowotwór złośliwy piersi; rozpoznany rak endometrium.

4 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie Dlatego warunkiem bezpiecznego stosowania HTZ leczenia jest przeprowadzenie szczegółowej oceny klinicznej, obejmującej wykonanie badania ginekologicznego z wymazem cytologicznym, USG ginekologicznego z oceną endometrium oraz mammografii. Wśród zalecanych badań dodatkowych wymienia się również ocenę parametrów profilu lipidowego, układu krzepnięcia i prób wątrobowych. Wybór preparatu hormonalnego Podstawowe znaczenie w aspekcie bezpiecznego prowadzenia terapii ma właściwy wybór preparatu hormonalnego. W hormonalnej terapii zastępczej stosuje się estrogeny naturalne, które są dobrze tolerowane przez ustrój i wykazują najbardziej fizjologiczne działanie. Najaktywniejszym i najczęściej stosowanym spośród nich jest 17b-estradiol -estradiol. Jest to naturalny hormon syntetyzowany i uwalniany w 95% przez komórki ziarniste jajnika. W niewielkiej ilości powstaje z estronu na drodze odwracalnej konwersji zachodzącej w tkankach docelowych; małe ilości estradiolu powstają także w wyniku aromatyzacji dehydroepiandrosteronu (DHEA) i testosteronu poza jajnikiem. Estradiol działa za pośrednictwem swoistych receptorów, a głównymi narządami docelowymi są: narządy płciowe, gruczoł sutkowy, podwzgórze i przysadka. Stężenie hormonu w surowicy zależy od fazy cyklu i u kobiet w wieku rozrodczym waha się w granicach pmol/l. Estrogeny warunkują drugo- i trzeciorzędowe cechy płciowe u kobiet: pobudzają rozwój macicy, jajowodów, pochwy, zewnętrznych narządów płciowych i gruczołów sutkowych. W endometrium wywołują zmiany proliferacyjne, powodują przyrost masy mięśnia macicy, a poprzez pobudzenie syntezy prostaglandyn zwiększają jej pobudliwość skurczową; pobudzają wydzielanie śluzu szyjkowego z jednoczesnym rozkurczaniem błony mięśniowej szyjki macicy, umożliwiając penetrację plemników. W pochwie wywołują wzrost, dojrzewanie i złuszczanie komórek nabłonka. W sutku pobudzają rozwój podścieliska i tkanki tłuszczowej oraz wzrost nabłonka kanalików i pęcherzyków gruczołowych. Wpływ ogólnoustrojowy estradiolu przejawia się działaniem: kościotwórczym, pobudzającym syntezę białek w wątrobie, zwiększającym wytwarzanie tlenku azotu, prostacykliny i hamującym wytwarzanie tromboksanu i endoteliny, zmniejszającym stężenie frakcji LDL-cholesterolu, zwiększającym stężenie frakcji HDL (z wyjątkiem estradiolu stosowanego przezskórnie), VLDL i triglicerydów. Estradiol zwiększa w surowicy stężenie czynnika krzepnięcia VII oraz białka C, zmniejsza stężenie inhibitora aktywatora plazminogenu 1, fibrynogenu i antytrombiny III. Wpływa na biosyntezę tłuszczów, białek, zasad purynowych i pirymidynowych, zmniejsza stężenie glukozy na czczo; zwiększa przepuszczalność błon komórkowych poprzez większe nawodnienie poprawia elastyczność skóry i stan błon śluzowych. Wpływa na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej (ukształtowanie sylwetki kobiecej). Działa korzystnie na stan psychiczny i emocjonalny oraz libido. Estradiol może być podawany p.o., i.m., przezskórnie, donosowo i dopochwowo. Wchłania się z przewodu pokarmowego, skóry i błon śluzowych. Po podaniu i.m. powoli wchłania się z miejsca wstrzyknięcia. Po wchłonięciu w około 50% wiąże się z białkami osocza. W trakcie pierwszego przejścia przez wątrobę jest szybko metabolizowany do mniej czynnych metabolitów estriolu i estronu. Dostępność biologiczna estradiolu podanego p.o. wynosi około 5-7%. t 1/2 w osoczu wynosi około 7 godzin. Wydalany głównie z moczem w postaci metabolitów (siarczanów, glukuronianów), częściowo w postaci niezmienionej. Należy wymienić również estriol, estrogeny skoniugowane i związki steroidowe o częściowym działaniu estrogennym. Estriol wywiera korzystny wpływ na błonę śluzową układu moczowo-płciowego dlatego też jest stosowany w leczeniu zmian zanikowych, stanów zapalnych pochwy i cewki moczowej oraz nietrzymania moczu, pozytywnie wpływa na samopoczucie kobiety. Estrogeny skoniugowane są uzyskiwane z moczu źrebnych klaczy. Są naturalnymi obcogatunkowymi estrogenami 20-35% siarczanu ekwiliny i ekwileniny oraz 50-60% siarczanu estronu i nieznaczne ilości estradiolu. Prawdopodobnie dlatego, że w organizmie ludzkim nie występują specyficzne układy metabolizujące estrogeny końskie, estrogeny skoniugowane mają przedłużony efekt kliniczny. Terapię dla kobiet po menopauzie należy w miarę możliwości indywidualizować, w każdym przypadku biorąc pod uwagę dolegliwości, styl życia, poziom wiedzy, czynniki ryzyka, obciążenia dziedziczne, wagę, poziom cholesterolu, gęstość masy kostnej, nastawienie psychiczne i wiele innych indywidualnych czynników, tak aby leczenie było jak najbardziej korzystne dla zdrowia oraz gwarantowało jak najlepszą jakość życia pacjentki. Istotną zaletą indywidualnego podejścia do leczenia jest umożliwienie pacjentkom czynnego uczestnictwa w podejmowaniu decyzji o rozpoczęciu lub zaniechaniu długoterminowego przyjmowania preparatów hormonalnych. 5

5 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie 6 Wybór drogi podania leku Kolejnym ważnym zagadnieniem jest właściwy wybór drogi podawania leku. Terapia doustna nie jest wskazana w przypadku występowania kamicy pęcherzyka żółciowego oraz w stanach zaburzonej czynności wątroby i w hipertriglicerydemii. Zaleca się również ostrożność przy stosowaniu estrogenoterapii doustnej w przypadkach umiarkowanego nadciśnienia i leczonego wyrównanego nadciśnienia. Obok korzystnego efektu podawania estrogenów naturalnych jakim jest obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego, obniżenie cholesterolu LDL i wzrost stężenia cholesterolu HDL, niekorzystnym efektem takiej terapii jest podwyższenie stężenia triglicerydów. Stężenie triglicerydów wyższe niż 500 mg/dl stanowi przeciwwskazanie do doustnego podawania estrogenów ze względu na ryzyko wystąpienia ostrego zapalenia trzustki. Leczenie doustne wywiera wpływ na układ krzepnięcia, nie jest więc zalecane w przypadku zapalenia żył w wywiadzie. W ostatnim czasie coraz częściej wykorzystuje się parenteralne podawanie estradiolu. Ten sposób podawania zapewnia uniknięcie wysokiego stężenia substancji czynnej w krążeniu wrotnym wątroby. Możliwe drogi podania parenteralnego to: plastry, implanty podskórne, wstrzyknięcia domięśniowe, kremy, żele, krople donosowe, preparaty podawane dopochwowo i domacicznie. Jak widać w terapii hormonalnej mamy do wyboru różne drogi podania hormonów. Jednakże najpopularniejszymi nadal formami terapii hormonalnej pozostaje droga doustna (oral) i przezskórna (transdermal). W przypadku formy przezskórnej myślimy przede wszystkim o plastrach, gdyż forma żelów przezskórnych stanowi w naszym kraju margines tego typu terapii. W Stanach Zjednoczonych, które są największym rynkiem dla hormonalnej terapii zastępczej na świecie, już na początku lat 90-tych ubiegłego stulecia przezskórne podawanie estrogenów u kobiet w okresie menopauzy w postaci plastrów było drugą pod względem popularności, po tabletkach doustnych, formą leczenia hormonalnego. W naszym kraju ta forma HTZ zaczęła zyskiwać na popularności w połowie lat 90-tych. Ponieważ koszty terapii przezskórnej były początkowo zdecydowanie wyższe od kosztów terapii doustnej, w oczywisty sposób wpływało to na preferowanie doustnej formy HTZ przez pacjentki. Stan ten na szczęście należy już do przeszłości, dzięki czemu obecnie ta forma leczenia hormonalnego stała się równie popularna, jak doust- na HTZ. Także pojawienie się nowych sposobów podawania estrogenów w ramach HTZ (np. wspomniane już żele przezskórne) nie wpłynęło na fakt, że pacjentki rozpoczynając terapię hormonalną często proszą lekarza właśnie o plastry, a w przypadku, gdy już od pewnego czasu biorą hormony, domagają się zmiany na tę formę przezskórnej hormonoterapii. Pod wieloma względami przezskórne podawanie estrogenów ma przewagę nad drogą doustną. Przezskórna droga podawania estrogenów w postaci plastrów powoduje, że estradiol (E 2 ) osiąga określony narząd docelowy z pominięciem krążenia wrotnego. Pozwala to uniknąć efektu pierwszego przejścia hormonu przez wątrobę. Dzięki temu dobowa dawka leku zostaje wyraźnie zredukowana (ok. ok. 40 razy!), a metabolizm hepatocytów ulega minimalnym zmianom w porównaniu z metodą doustną. Ma to swoje określone konsekwencje metaboliczne i jest równocześnie przyczyną wielu różnic w działaniu pomiędzy przezskórną a doustną formą terapii. W przypadku doustnego podania hormonu większa część E 2 zostaje zmetabolizowana w wątrobie do mało aktywnego estronu (E 1 ), co powoduje, że stosunek E 1 /E 2 przy tej terapii wzrasta do 5:1, podczas gdy metoda przezskórna utrzymuje go na poziomie 1:1, co jest wartością charakterystyczną dla kobiet przed menopauzą. Niewielkie dobowe dawki E 2 uwalniane z plastra wystarczają więc w zupełności do leczenia objawów wypadowych, a redukcja dolegliwości klimakterycznych zachodzi szybko, już w trakcie pierwszego miesiąca HTZ i jest utrzymywana na wystarczającym poziomie w kolejnych cyklach leczniczych. Ważne jest także, że stosowanie przezskórnej HTZ zapewnia utrzymanie względnie stałego poziomu steroidów płciowych, bez tak charakterystycznych dla doustnej formy wahań w stężeniach przyjmowanych hormonów szybki wzrost z następowym szybkim spadkiem poziomu podawanego leku. Wśród innych przykładów wykazujących przewagę przezskórnej terapii hormonalnej nad doustną należy wymienić: brak wyraźnego, prozakrzepowego wpływu na układ krzepnięcia, co bywa obserwowane w trakcie doustnej HTZ (wzrost stężenia czynnika VII, wzrost stężenia F1+2 i D-dimerów, spadek stężenia t-pa, wzrost stężenia białka C-reaktywnego); brak wzrostu stężenia trójglicerydów w trakcie przezskórnej HTZ; brak wpływu na stężenie angiotensynogenu (substrat reniny) wzrost podczas doustnej HTZ; brak wpływu na wzrost wysycenia żółci chole-

6 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie sterolem, co jest charakterystyczne dla terapii doustnej. Z powyższego wynika, że przezskórny typ terapii hormonalnej jest w wielu sytuacjach klinicznych lepszą opcją terapeutyczną dla kobiet w okresie menopauzy niż droga doustna. Powinien być wprowadzany przede wszystkim u pacjentek z chorobami układu krążenia (nadciśnienie tętnicze, miażdżyca naczyń, żylaki kończyn dolnych), nieprawidłowym profilem lipidowym (szczególnie hipertrójglicerydemią) i gospodarką węglowodanową, chorobami układu pokarmowego (np. kamica pęcherzyka żółciowego), otyłością brzuszną (i zespołem polimetabolicznym) oraz niskim compliance. Nadto przezskórna HTZ jest uważana za bardziej fizjologiczny niż droga doustna sposób podawania hormonów, który umożliwia precyzyjną regulację stężenia estradiolu we krwi. Choć w obydwu typach terapii objawy niepożądane mają podobny charakter i są wyraźnie zależne od dawki leku, to wiele kobiet (np. z bólami głowy i wymiotami podczas doustnej HTZ) lepiej toleruje przezskórną formę hormonoterapii. Kobiety menopauzalne w mniejszym procencie nie przestrzegają zaleceń lekarskich, jeśli stosują przezskórną (3,7%), a nie doustną HTZ (9,2%). Przezskórna HTZ charakteryzuje się również wyższym odsetkiem kontynuacji po roku terapii stosuje ją o 25% więcej kobiet niż ma to miejsce w przypadku terapii doustnej, a ponad 70% kobiet biorących udział w badaniach klinicznych woli stosować plastry niż wcześniej przyjmowane tabletki. Z punktu widzenia pacjentki najważniejszą rzeczą jest skuteczność zastosowanej terapii, manifestująca się (głównie) poprzez redukcję nasilenia dolegliwości klimakterycznych oraz brak objawów ubocznych, mogących towarzyszyć leczeniu hormonalnemu. Wysoka skuteczność przy niskim odsetku objawów niepożądanych powoduje dobrą akceptację przezskórnej terapii przez pacjentki, a także chęć powrotu do HTZ po dłuższej lub krótszej przerwie. Zakończenie Dzięki coraz szerszej gamie preparatów hormonalnych dostępnych na naszym rynku, obecnie mamy coraz większe możliwości bardziej racjonalnego stosowania substytucji hormonalnej, indywidualnie dostosowanej zarówno do wieku, ogólnego stanu zdrowia oraz oczekiwań pacjentek. Coraz częściej do pozajelitowgo podawania leków wykorzystywane są systemy przezskórne. Ta droga podawania leku często jest lepiej akceptowana przez pacjentki, nie tylko z powodu wygody stosowania, ale przede wszystkim z powodu większego bezpieczeństwa takiej terapii. Lek podawany transdermalnie wymaga stosowania mniejszych dawek niż lek stosowany doustnie, przez co jest bezpieczniejszy i lepiej tolerowany przez pacjentki. Te zalety są szczególnie istotne dla osób przyjmujących długotrwale wiele leków z powodu schorzeń ogólnych. Proponując wybrany schemat leczenia hormonalnego, należy uwzględnić preferencje pacjentki co do drogi podania preparatu, jak i wiele czynników pozamedycznych, m.in. możliwości finansowe pacjentki, akceptację comiesięcznych krwawień, poziom wykształcenia pacjentki (zdolności percepcji) szczególnie, gdy zalecamy stosowanie dwóch preparatów metodą cykliczną czy sekwencyjną. Piśmiennictwo: 1. Alpaian M. i wsp.: Short-term estrogen administration ameliorates dobutamine-induced myocardial ischemia in postmenopausal women with coronary artery disease. J. Am. Coll. Cardiol. 1997, 30: Balfour JA, Heel RC. Transdermal estradiol: a review of its pharmacodynamic and pharmacokinetic properties, and therapeutic efficacy in the treatment of menopausal complaints. Drugs 1990; 40: Boyd RA, Zegarac EA, Eldon MA, et al. Pharmacokinetic characterization of 7-day 17ß-estradiol transdermal delivery system In healthy postmenopausal women. Pharm Res 1993; 10: S Brincat M. i wsp.: Long-term effects of the menopause and sex hormones on skin thickness. Br. J. Obstet. Gynaecol. 1985, 92: Calle E.E. i wsp.: Estrogen replacement therapy and risk of fatal colon cancer in a prospective cohort of postmenopausal women. J. Natl. Cancer. Inst. 1995, 87:

7 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie 6. Cano A. Compliance to hormone replacement therapy in menopausal women controlled in third level academic centre. Maturitas 1994; 20: Cheang A, Sitruk-Ware R, Samsioe G. Transdermal oestradiol and cardiovascular risk factors. Br J Obstet Gynaecol 1994; 101: Connell EB. Przezskórne leczenie estrogenami. Med po Dyp 1998; 3: Corson SL. A decade of experience with transdermal estrogen replacement therapy: overview of key pharmacologic and clinical findings. Int J Fertil 1993; 38: Cumming R.G., Mitchell P.: Hormone replacement therapy, reproductive factors, and cataract. Am. J. Epidemiol. 1997,145: Ettinger B. i wsp.: Reduced mortality associated with long-term postmenopausal estrogen therapy. Obstet Gynecol. 1996, 1: Evans MP, Fleming KC, Evans MJ. Hormone replacement therapy: management of common problems. Mayo Clin Proc 1995; 70: Fantl J.A., Cardozo L., McClish D.K., and the Hormones and Urogenital Therapy Committee. Estrogen therapy in the management of urinary incontinence in postmenopausal women: a Meta-analysis. First report of the Hormones and Urogenital Therapy Committee. Obstet Gynecol. 1994, 83: Grady D, Ettinger B, Tosteson AN, et al. Predictors of difficulty when discontinuing postmenopausal hormone therapy. Obstet Gynecol 2003; 102 (6): Grady D. i wsp.: Hormone therapy to prevent disease and prolong life in postmenopausal women. Ann. Intern. Med. 1992, 117: Grodstein F, Stampfer MJ. The epidemiology of coronary heart disease and estrogen replacement in postmenopausal women. Prog Cardiovasc Dis. 1995;38: Grodstein F. i wsp.: Postmenopausal hormone therapy and mortality. N. Engl. J. Med. 1997, 336: Grodstein F. i wsp.: Post-menopausal hormone use and tooth loss: a prospective study. J. Am. Dent. Assoc. 1996, 127: Hillard T. Evaluation and Management of the HRT Candidate. Int J Fertil 1997; 42 Suppl 2: Hillard TC, Whitcroft SJ, Marsch MS, et al. Longterm effects of transdermal and oral hormone replacement therapy on post-menopausal bone loss. Osteoporosis Int 1994; 4: Hulley S. i wsp.: For the Heart and Estrogen/progestin Replacement Study (HERS) Research Group. Randomized trial of estrogen plus progestin for secondary prevention of coronary heart disease in postmenopausal women. JAMA. 1998, 280: Ibarra de Palacios P, Schmidt G, Sergejew T, et al. Comparative study to evaluate skin irritation and adhesion of Estradot and Climara in healthy postmenopausal women. Climacteric 2002; 5 (4): Jacobs D.M. i wsp.: Cognitive function in nondemented older women who took estrogen after menopause. Neurology 1998, 50: Klein B.E.K. i wsp.: Is there evidence of an estrogen effect on age-related lens opacities? Arch. Opthalmol. 1994, 112: Mercuro G. i wsp.: Estradiol-17b reduces blood pressure and restores the normal amplitude of the circadian blood pressure rhythm in post-menopausal hypertension. Am. J. Hypertens. 1998, 11: Michaelsson K., Baron J.A., Farahmand B.Y. for the Swedish Hip Fracture Study Group. Hormone replacement therapy and risk of hip fracture: population based case-control study. BMJ 1998, 316: Nevitt M.C. i wsp.: Association of estrogen replacement therapy with the risk of osteoarthritis of the hip in elderly white women. Study of Osteoporotic Fractures Research Group. Arch. Intern. Med. 1996, 156: Ohkura T. i wsp.: Estrogen increases cerebral and cerebellar blood flows in postmenopausal women. Menopause 1995, 2: Palacios S. Current perspectives on the benefits of HRT in menopausal women. Mauritas 1999; 33: Pertyński T, Stachowiak G. Przezskórne podawanie 17-beta estradiolu. Postęp w hormonalnej terapii zastępczej? Prz Menopauz 2004; 3: Raport WHO: Research on the menopause in 1990»s. WHO, Genewa Recker R.R. i wsp.: Bone saving effects of low dose continuos estrogen/progestin with calcium and vitamin D in elderly women: a randomized controlled trial. Ann. Intern. Med. 1999, 130: Resnick S.M. i wsp.: Estrogen replacement therapy

8 Hormonalna terapia zastêpcza (HTZ) ze szczególnym uwzglêdnieniem estradiolu podawanego przezskórnie and longitudinal decline in visual memory. Neurology. 1997, 49: Samsioe G. HRT in Europe. Int J Fertil 1995; 40 Suppl 3: Shaywitz S.E. i wsp.: Effect of estrogen on brain activation patterns in postmenopausal women during working memory tasks. JAMA 1999, 281: Stampfer M.J., Colditz G.A.: Estrogen replacement therapy and coronary heart disease: a quantitative assessment of the epidemiologic evidence. Prev. Med. 1991, 20: Thomas T., Rhodin J.A.G.: Vascular actions of estrogen and Alzheimer s disease. Alzheimer s Reports. 1998, 2(S1): Toole J, Silagy S, Maric A, et al. Evaluation of irritation and sensitisation of two 50 microg/day oestrogen patches. Maturitas 2002; 43 (4): Van Erpecum KJ, Van Berge Henegouwen GP, Verschoor L, et al. Different hepatobiliary effects of oral and transdermal estradiol in postmenopausal women. Gastroenterology 1991; 100: Vehkavaara S, Silveira A, Hakala-Ala-Pietila T, et al. Effects of Oral and Transdermal Estrogen Replacement Therapy on Markers of Coagulation, Fibrinolysis, Inflammation and Serum Lipids and Lipoproteins in Postmenopausal Women. Thromb Haemost 2001; 85: Wakatsuki A. i wsp.: Effect of estrogen and simvastatin on low-density lipoprotein subclasses in hypercholesterolemic postmenopausal women. Obstet. Gynecol. 1998, 92: Wysowski DK, Golden L, Burke L. Use of menopausal estrogens and medroxyprogesterone in Unites States. Obstet Gynecol 1995; 85:

9 RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym. Nowe mo liwoœci w walce ze stresem i chorobami cywilizacyjnymi Rhodiola rosea a plant of adaptogen activity. New possibilities of using Rhodiola rosea in treating stress and civilizational diseases. Leczenie siarczanem glukozaminy Wspó³czesne choroby zwyrodnieniowej mo liwoœci wykorzystania stawów Woskowina techniki uszna stymulacji jako przezprze³ykowej problem terapeutyczny serca Andrzej Jankowski, Ewa D³ugosz, Ma³gorzata Gadomska Nowak, Nidal Laraki Katedra i Zak³ad Farmacji Stosowanej Œl¹skiej Akademii Medycznej Kierownik: dr hab. n.farm. Andrzej Jankowski Streszczenie Artykuł zawiera krótką charakterystykę gatunku Rhodiola rosea, skład chemiczny i właściwości farmakologiczne surowca. Na szczególną uwagę zasługują adaptogeny salidrozyd i rozawina, występujące w korzeniu Rhodiola rosea. Są one pomocne w walce ze stresem, wpływają na ośrodkowy system nerwowy. Roślina ta wykorzystywana jest również w chorobach układu krążenia, chorobach nowotworowych, ma również działanie immunostymulujące. Wyciąg z korzenia Rhodiola rosea jest obiecującą alternatywą lub uzupełnieniem dla stosowanych współcześnie leków. Ze względu na niską toksyczność i dobre efekty terapeutyczne może być stosowana bezpiecznie i długotrwale. Abstract This article includes a short description of species Rhodiola rosea, its pharmacological properties and phytochemistry. The plant was identified as adaptogenic and anti-stress factor. There are two compounds, rosavin and salidroside, which influence positively on central nervous system and shows adaptogenic activity. Additionaly, as an antioxidant, Rhodiola rosea may help protect the nervous system and other tissues from oxidative damage by free radicals. Key words: Rhodiola rosea, adaptogen, salidroside, rosavin, stress, provides an introduction Różeniec górski (Rhodiola rosea L). znany również jako złoty korzeń, arktyczny korzeń, należy do rodziny Crassulaceae (Gruboszowate). Jest rośliną leczniczą, występującą głównie w górzystych terenach Syberii, w mniejszym stopniu w Europie i Ameryce Północnej. Osiąga wysokość ok. 70 cm, a jej żółte kwiaty pachną podobnie jak olejek różany. W medycynie wykorzystywany jest korzeń i kłącze, zawierające szereg substancji czynnych, w tym tzw. adaptogeny [1]. Adapto (z greckiego) przystosować się, gen powodujący. Zgodnie z nazwą adaptogen to substancja ułatwiająca przystosowanie się organizmu do niekorzystnych warunków środowiskowych. Termin adaptogen po raz pierwszy został użyty przez rosyjskiego farmakologa N. Lazarewa w 1947 roku, a w latach 50-tych XX wieku I. Brehman stworzył szkołę badającą farmakologię adaptogenów [2]. Aktywność adaptogenów opiera się na następujących zasadach [3]: 10 wykazywanie działania niespecyficznego, zwiększającego odporność na szkodliwe dla organizmu bodźce fizyczne (wysoka i niska temperatura, brak tlenu, hałas, wibracja), chemiczne (alkohol, trucizny, zanieczyszczone środowisko) i biologiczne (bakterie, wirusy, grzyby). wywieranie wpływu normalizującego procesy fizjologiczne organizmu, głównie poprzez oddziaływanie na system neuro-endokrynny. wywieranie tylko takiego wpływu na procesy fizjologiczne organizmu jaki jest pożądany, bez wpływu na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Zgodnie z powyższymi zasadami, roślina będąca adaptogenem musi być całkowicie nieszkodliwa dla organizmu, a jej działanie powinno być niespecyficzne, normalizujące funkcje organizmu, bez zakłócenia jego prawidłowego, fizjologicznego funkcjonowania. Adaptogeny muszą więc przynosić wyłącznie korzy-

10 ści, polegające na zwiększeniu odporności organizmu, bez zaburzania jego homeostazy. Substancje farmakologicznie czynne i standaryzacja surowca W badaniach fitochemicznych korzenia Rhodiola rosea wykryto obecność sześciu grup związków o potencjalnym działaniu adaptogennym i leczniczym [4,5]: 1. Fenylopropanoidy (cynamoiloglikozydy): rozawina (syn. rozawidyna), rozyna, rozaryna (związki specyficzne dla gatunku Rhodiola rosea) 2. Pochodne fenyloetanu: salidrozyd (syn. rhodiolozyd), tyrozol. 3. Flawonoidy: kemferol, astragalina, rycyna, rhodionina, rhodiozyna, rhodiolina, acetylorhodalgina. 4. Monoterpeny: rozyrydol, rozyrydyna. 5. Triterpeny: daukosterol, b-sitosterol. 6. Fenolokwasy: kwas galusowy, kwas chlorogenowy, kwas hydroksycynamonowy RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym W korzeniach Rhodiola rosea występują również związki o potencjalnym działaniu wspomagającym: kwasy organiczne (bursztynowy, cytrynowy, jabłkowy, szczawiowy), olejki eteryczne, alkohol b-fenyloetylowy, aldehyd cynamonowy, cytral, garbniki, cukry (glukoza, sacharoza), mikroelementy,(cynk, mangan, miedź, selen i inne) [5]. Standaryzacja ekstraktu z korzenia Rhodiola rosea przebiegała w dwóch fazach. Początkowo w latach 70- tych unikalne właściwości tej rośliny przypisywano salidrozydowi, dlatego pierwsza generacja farmakopealnych preparatów Rhodiola rosea była standaryzowana na minimum 0,8% salidrozydu. Pod koniec lat 80-tych badania dowiodły, że inne rośliny z rodzaju Rhodiola, zawierające salidrozyd, nie posiadają właściwości leczniczych Rhodiola rosea, zatem standaryzacja jedynie na salidrozyd okazała się niewystarczająca. W 1986 roku Kurkin i współpracownicy [4] zaprezentowali analizę składu chemicznego korzeni roślin z rodzaju Rhodiola, różnicującej zawartości podstawowych składników odpowiedzialnych za efekty adaptogenne. Wynika z niej, że jedynie Rhodiola rosea zawiera jednocześnie rozawinę i salidrozyd, natomiast inne rośliny nie zawierają rozawiny. (Tabela 1). Od 1989 roku standaryzację surowca przeprowadza się na minimum 3% rozawiny i 0.8 1% salidrozydu. Jest to naturalna proporcja w jakiej składniki te występują w korzeniu Rhodiola rosea. [4]. Skuteczność działania Rhodiola rosea Badania wykazały szereg właściwości adaptogennych i leczniczych [ 8, 9 ]. Oprócz istotnego działanie antystresowego, Różeniec górski oddziaływuje również na: ośrodkowy układ nerwowy (OUN) (przeciwdepresyjnie, poprawia funkcje intelektualne) układ krążenia (kardioprotekcyjnie, antyarytmicznie, wzmacnia pracę mięśnia sercowego, poprawia wydolność fizyczną i seksualną) układ endokrynny (wzmaga sekrecje katecholamin, kortykosteroidów, metabolizm glukozy, kwasów tłuszczowych, aminokwasów etc.) układ immunologiczny (działanie immunostymulujące) działanie przeciwnowotworowe (wzmacnia nadzór immunologiczny, działa antyoksydacyjnie). Adaptogeny w walce ze stresem Stres jest praprzyczyną większości chorób. Jest to narzucony organizmowi czynnik, który zaburzając bio- Tabela1. Występowanie rozawiny i salidrozydu w roślinach z rodzaju Rhodiola [6]. 11

11 RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym chemiczną i fizjologiczną równowagę ustroju, uruchamia reakcje będące jego niespecyficzną odpowiedzią. Wyróżniamy trzy składniki fizjologicznego stresu: stresor (szkodliwy bodziec), fizjologiczne lub biochemiczne zaburzenia wywołane przez stresor oraz reakcja organizmu na stresor (adaptacja). Długotrwale działający bodziec uruchamia pierwotnie gałąź sympatyczną autonomicznego układu nerwowego, związaną z podwyższoną sekrecją amin katecholowych (noradrenaliny, adrenaliny, serotoniny). Jednocześnie, pobudzenie indukowane stresem prowadzi do wydzielania z przysadki hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), który z kolei stymuluje korę nadnerczy do wydzielania hormonów steroidowych, zwłaszcza kortyzolu. Hormony te kontrolując metabolizm glukozy, kwasów tłuszczowych i aminokwasów dostarczają energii, niezbędnej do zrównoważenia zwiększonego zapotrzebowania na glukozę. Jednocześnie tłumią system immunologiczny i procesy zapalne. Pierwsza faza stresu, zwana również fazą alarmową, wpływa na system nerwowy, endokrynny i immunologiczny, które oddziaływując jednocześnie na siebie umożliwiają adaptację na stres. W tej fazie występuje przewaga procesów katabolicznych. W fazie adaptacji, organizm reaguje wzmożonym oporem na stres, a procesy anaboliczne przeważają nad katabolizmem z fazy pierwszej. Jej celem jest przywrócenie homeostazy ustrojowej. Przedłużający się atak stresora powoduje, że opór powstający podczas fazy drugiej słabnie. Następuje wówczas faza trzecia faza wyczerpania, w której organizm nie jest już w stanie dłużej opierać się stresorowi. Następuje zachwianie homeostazy ustrojowej, organizm staje się podatny na inwazje chorobowe, w tym rozwój chorób cywilizacyjnych: choroby nowotworowe, choroby układu krążenia, cukrzyca, choroby psychiczne. Badając wpływ wyciągu z Rhodiola rosea u ludzi narażonych na stres w związku z wykonywaną pracą, wykazano cofnięcie objawów zmęczenia i wzrost zdolności percepcyjnych. Wyciąg podawano w dawkach mg/dobę w ciągu 2-3 tygodni. [10] Wykazano również u pacjentów z objawami bezsenności, narażonych na chroniczny stres, poprawę snu u 67% pacjentów po zastosowaniu podobnej terapii [11]. 12 Wpływ Rhodiola rosea na OUN Korzystny wpływ Rhodiola rosea na układ nerwowy dotyczy przede wszystkim depresji. Depresja jest schorzeniem społecznym blisko 15% populacji cierpi z powodu epizodów depresji. Manifestuje się ona odczuwaniem smutku, obojętności, rozdrażniania, problemami ze snem, kłopotami intelektualnymi. Podstawową przyczyną depresji jest obniżenie stężenia serotoniny w mózgu. Serotonina (5-hydroksytryptamina) w O.U.N. odgrywa rolę neuroprzekaźnika regulującego sen, czuwanie, percepcję bólu, odruchy seksualne. Bierze ona również udział w patogenezie migreny, innych bólów głowy, w regulacji ciśnienia krwi. Stwierdzono, że pacjenci cierpiący z powodu endogennej depresji wykazują obniżony poziom serotoniny. Obok depresji, z obniżonym poziomem serotoniny związane są również niepokój, natręctwa myślowe i schizofrenia. Serotonina nie przechodzi bariery krew mózg, zatem jej synteza musi dokonywać się w mózgu. Substancją wyjściową syntezy serotoniny jest tryptofan, który może pokonać barierę krew mózg, przekształcany do 5-hydroksytryptofanu, a następnie do 5-hydroksytryptaminy (serotoniny). Serotonina metabolizowana jest głownie przez monoaminooksydazę (MAO) i dehydrogenazę aldehydową. Niewielkie nawet odchylenia od stanu równowagi serotoniny w mózgu prowadzą do istotnych odchyleń w osobowości. Wykazano, że stosowanie preparatów Rhodiola rosea, zawierających aktywną rozawinę i salidrozyd, zwiększa poziom serotoniny w mózgu, co w konsekwencji eliminuje objawy depresji. Mechanizm działania polega na nasileniu transportu prekursorów serotoniny, tryptofanu i 5-hydroksytryptofanu do mózgu. Psychostymulujące działanie Rhodiola rosea zostało sprawdzone u 412 pacjentów, cierpiacych na neurozę i zespół asteniczny, pochodzenia zarówno organicznego jak i funkcjonalnego. Kuracja 150 mg wyciągu Rhodiola rosea przez okres od 10 dni do 4 miesięcy spowodowała ustąpienie objawów zmęczenia, drażliwości, roztargnienia, bólów głowy, osłabienia i innych objawów wegetatywnych w 64% przypadków. [4,11,12]. W innych badaniach, 27 zdrowym studentom, lekarzom i naukowcom w wieku lat podawano 10 kropli nalewki przygotowanej na bazie Rhodiola rosea (odpowiednik mg wyciągu z Rhodiola rosea) dwa razy dziennie przez 2 do 3 tygodni przed intensywną pracą intelektualną. Różeniec górski poprawił jakość i wydajność pracy, a we wszystkich przypadkach zapobiegał objawom zmęczenia.[4,12] Badania dowiodły, że małe dawki ekstraktu ( mg/dobę) i średnie dawki ( mg/dobę) zwiększają aktywność bioelektryczną mózgu. Po jed-

12 norazowej dawce zaobserwowano podwyższenie sprawności intelektualnej organizmu, natomiast po kilkudniowym przyjmowaniu preparatu następuje znaczna poprawa samopoczucia i wydolności fizycznej. Duże dawki (powyżej 600 mg/dobę) mają działanie uspokajające [7]. Wpływ Rhodiola rosea na układ sercowo-naczyniowy Reakcja na stres, w której bierze udział sympatyczny układ nerwowy i nadnercza, jest ściśle powiązana z pracą układu krążenia. Długotrwały stres wyzwala nadmierne ilości katecholoamin oraz nasilone w konsekwencji wydzielanie korykosterydów. W efekcie obserwuje się zwiększone wydalanie potasu, co prowadzi do zaburzeń pracy serca (arytmii). Może to doprowadzić do choroby niedokrwiennej i uszkodzenia mięśnia sercowego. Różeniec górski, poprzez zmniejszenie wydzielania katecholoamin, a także normalizację pracy nadnerczy, przywraca prawidłowe ciśnienie tętnicze krwi, jak również prawidłowe poziomy potasu, glukozy i cholesterolu. Ponadto Rhodiola rosea aktywuje receptory opioidowe w mięśniu sercowym, które jako endogenne analgetyki działa dodatkowo protekcyjnie na serce [13,14,15]. Działanie immunostymulujące i przeciwnowotworowe Stres wpływa destrukcyjnie na system immunologiczny poprzez niszczenie jego odporności na czynniki zewnętrzne, zmniejszenie tolerancji immunologicznej przeciw własnym genom oraz zmniejszenie nadzoru immunologicznego (odporności przeciwnowotworowej). Różeniec górski to unikalna, przeciwstresowa, immunoprotekcyjna roślina adaptacyjna, która dzięki silnym właściwościom antyoksydacyjnym wykazuje działanie przeciwnowotworowe. Jego substancje biologicznie czynne mogą uczestniczyć nie tylko w profilaktyce uszkodzeń wywołanych przez wolne rodniki i czynniki mutagenne, lecz również w naprawianiu już dokonanych zmian w DNA [ 16 ]. Na uwagę zasługuje spostrzeżenie, że w badaniach na zwierzętach Rhodiola rosea osłabia toksyczne działanie leków cytostatycznych i jednocześnie poprawia ich działanie lecznicze [17, 18 ]. Podawanie cyklofosfamidu zmniejszyło rozrost RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym komórek rakowych, z jednoczesną redukcją komórek szpikowych leukocytów i megakariocytów o odpowiednio 40-50% i 20-25%. U zwierząt, którym podano cyklofosfamid i ekstrakt Rhodiola rosea, zaobserwowano zwiększenie działania przeciwnowotworowego cyklofosfamidu o 36% oraz wzrost liczby leukocytów o 30% i megakariocytów o 16-18% [16,17,18, 19,20]. Jak wynika z przeprowadzonych badań, Rhodiola rosea jest cenną rośliną leczniczą o wszechstronnym działaniu adaptogennym. Jej skuteczność działania jest wynikiem jednoczesnego oddziaływania na układ nerwowy, sercowo-naczyniowy, hormonalny i immunologiczny. Na uwagę zasługuje stosunkowo niska toksyczność (LD50 suchego wyciągu wynosi 5 g/kg masy ciała szczura) [ 21 ]. Te właściwości rośliny są podstawą do zwiększenia jej stosowania w walce ze stresem i w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Uwzględniając powyższe właściwości Rhodiola rosea, wydaje się celowe przeprowadzenie całościowych badań klinicznych, weryfikujących możliwości stosowania leczniczego tej rośliny, w różnych dziedzinach medycyny (neurologia, kardiologia, psychiatria, endokrynologia, itp.). Piśmiennictwo: 1. Jezierska A., Różeniec górski roślina o cennych właściwościach leczniczych. Wiad. Ziel., 1995, 3, Brekhman L.I., Dardymov L.V., New substances of plant orogon which increase non-specyfic resistance. Ann.Rev.Pharmacol. 1968, 9, Wagner H., Immunostimulants and adaptogens from plants. Advan. Phytochem., 1995, 29, Brown R. P., Gerbarg P. L., Ramazanov Z., Rhodiola rosea: A Phytomedical Overview. Herbalgram. 2002, 56, Hartwich M., Otrzymywanie wybranych glikozydów fenolowych Rhodiola rosea L. Metodą biotechnologiczną. Akademia Medyczna Warszawa. Praca doktorska Ramazanov Z. Germano C. Arctic root (Rhodiola rosea) The powerful new Ginseng Alternative Kensington Books NY, USA

13 RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym 7. Khanum F., Bawa A. S., Singh B., Rhodiola rosea: A Versatile Adaptogen. CRFSFS 2005, 4, Darbinyan V., Kteyan A., Panossian A., Gabrielian E.,., Wikman G., Wagner H., Rhodiola rosea in stress induced fatigue: a double blind cross-over study of a standardised extract SHR-5 with a repeated lowdose regimen on the mental performance of healthy physiicians during night duty. Phytomedicine 2000, 7, Spasov A. A., Wikman G. K., Mandrikov V. B., Mironova I. A., Neumoin V. V., A double-blind, placebo-controlled pilot study of the stimulating and adaptogenic effect of Rhodiola rosea SHR-5 extract on the fatigue of students caused by stress during an examination period with a repeated low-dose regimen. Phytomedicine 2000;7, Krajewska Patan A., Dreger M., Górska- Paukszta M., Łowicka A., Furmanowa M., Mrozikiewicz PM., Rhodiola rosea L. (Różeniec górski) stan badań biotechnologicznych. Herb. Pol. 2005, 51, Saratikov A.S., Krasnov E.A.,editors. Rhodiola rosea is a valuable medicinal plant (Golden Root), Tomsk State University Press; 1987, Krasik E.D., Petrova K.P., Rogulina G.A., Shemetova l., Shuvayeva, New data on the therapy of asthenic conditions (clinical prospects for the use of Rhodiola extract) Proceedings of All-Russia Conference: Urgent Problems in Psychopharmacology may Sverdlovsk, Russia, Sverdlovsk Press 1970, Lishmanov I. B., Trifonova Z. V., Tsibin A.N., Maslova L. V., Dementeva L.A., Plasma beta-endorphin and stress hormones in stress and adaptation., Biull Eksp Biol Med. 1987, 103, Maslova L.V., Kondratev B. I., Maslov L. N., Lishmanov I. B., The cardioprotective and antiadrenergic activity of an extract of Rhodiola rosea in stress. Eksp Klin Farmakol 1994, 57, Maimeskulova L.A., Maslov L.N., Lishmanov I. B., Krasnov E.A., The participation of the mu-, deltaand kappa-opioid receptors in the realization of the anti-arrhythmia effect of Rhodiola rosea. Eksp Klin Farmakol 1997, 60, Bolshakova I.V., Lozovskaia E.L., Sapezhinskii I.I.,. Antioxidant properties of a series of extracts from medicinal plants. Biofizika 1997, Udintsev S.N., Schakhov V. P., Decrease of cyclophosphamide haematotoxicity by Rhodiola rosea root extract in mice with Ehrlich and Lewis transplantable tumors. Eur. J. Cancer, 1991, 27, Udintsev S. N., Krylova S. G., Fomina T. I., The enhancement of the efficacy of adriamycin by using hepatoprotectors of plant origin in metastases of Ehrlich s adenocarcinoma to the liver in mice. Vopr. Onkol. 1992, 38, Udintsev S. N., Shakhov V. P., The role of humoral factors of in the regenerating liver development of experimental tumors and the effect of Rhodiola rosea extract on this process. Neoplasma 1991, 38, Borovskaya T.G., Fomina T.I., Iaremenko K.V., A decrease in the toxic action of rubomycin on the small intestine of mice with a transplantable tumor through the use of a Rhodiola extract. Antibiot. Khimioter., 1988, 33, Krajewska Patan A., Furmanowa M., Mikołajczak P.Ł., Kędzia B., Mścisz A., Łowicka A., Dreger M., Górska Paukszta M., Buchwald W., Mrozikiewicz P.M., Badania wybranych aspektów aktywności biologicznej wyciągów z tkanek kalusowych Rhodiola sp., Herb. Pol. 2006, 52, 50-51

14 Schorzenia narz¹du ruchu profilaktyka i uzupe³nienie leczenia preparatami pochodzenia roœlinnego Nowa generacja œrodków adaptogennych Lek. med. Dariusz Szymañski W ostatnich latach wzrasta zastosowanie produktów adaptogennych i wiele różnych poważnych firm zaczyna w coraz większej ilości stosować je w swoich preparatach. Jednym z takich produktów jest preparat STIMARAL firmy ENERGY, jednak działanie jego jest znacznie szersze i wydaje się, iż dzięki temu skuteczniejsze, niż przeciętny produkt zwany środkiem adaptogennym. Warto w tym miejscu ustalić, co to jest produkt/ preparat adaptogenny, gdyż można tą terminologię traktować bardzo szeroko i w zasadzie każdy preparat czy też substancja, która poprawia funkcjonowanie organizmu, może być nazwana adaptogenem. W różnych doniesieniach naukowych można znaleźć różne definicje adaptogenu i koncepcje jego funkcjonowania, jednak biorąc pod uwagę wiele doniesień naukowych, można przyjąć, iż koncepcję adaptogenu stworzył rosyjski naukowiec Breckhman, choć w innych doniesieniach mówi się o uczonym Lazarowie. Badania jednakże były prowadzone już w latach czterdziestych w Związku Radzieckim i w Szwecji, a tradycyjna medycyna chińska wykorzystuje produkty adaptogenne już od tysięcy lat. Terminem adaptogeny, określa się uniwersalne rośliny oraz lekarstwa i związki substancji z nich generowane, które dzięki współdziałaniu wielu elementów działają w organizmie jak regulatory pomagające w przystosowaniu do sytuacji stresowych. Można też powiedzieć, iż adaptogeny to substancje naturalnego pochodzenia zwiększające zdolność organizmu do przystosowywania się, zwiększające odporność organizmu na stres oraz jego skutki. Adaptogeny poprawiają sprawność umysłową i fizyczną, dodają energii życiowej, zwiększają zdolność koncentracji, poprawiają refleks, zmniejszają zmęczenie i osłabienie. Pozwalają osiągnąć lepsze wyniki w nauce, pracy zawodowej i sporcie. Liczne badania naukowe potwierdzają przydatność spożywania adaptogenów przez zestresowanych uczniów, studentów, młodych osób będących w trakcie kariery zawodowej, biznesmenów, lekarzy i innych osób pracujących na nocnych dyżurach oraz intensywnie trenujących sportowców. Jak wspomniałem wcześniej, do tej grupy środków terapeutycznych można zakwalifikować dużą liczbę substancji pochodzenia naturalnego, z drugiej strony można dalej uściślać definicje środków adaptogennych, aby zawęzić grupę produktów adaptogennych. Tak, więc, aby jakąś substancję nazwać adaptogenem powinna ona spełniać następujące kryteria: powinna wywoływać nieswoistą odpowiedź organizmu polegającą na zwiększeniu odporności na różnorodne stresory: czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne, tak więc substancja przeciwdziałająca tylko jednemu stresorowi, nie powinna być nazwana adaptogenem; powinna mieć normalizujący wpływ na zaburzenia fizjologicznych mechanizmów regulacji niezależnie od kierunku, w którym te mechanizmy zostały zaburzone, tak, więc, substancja, która zwiększa reakcję na uszkadzający bodziec, a nie obniża nadmiernej i nieadekwatnej odpowiedzi również nie jest adaptogenem; powinna nie wpływać na normalne, prawidłowe funkcjonowanie organizmu z wyjątkiem działań zmierzających do nieswoistego zwiększenia odporności u osoby w pełni zdrowej i zaadaptowanej do stresu, adaptogen wywoła jedynie minimalny pozytywny efekt, a pełne jego działanie ujawni się dopiero u osoby o obniżonej zdolności adaptacyjnej. Mam nadzieję, iż przedstawienie tych paru pojęć umożliwi w przyszłości czytelnikom tego artykułu, zdefiniowanie środka adaptogennego, choć w miarę rozwoju nauki i dalszych prac nad produktami adaptogennymi, można się spodziewać nowych definicji i klasyfikacji. Zwróćmy uwagę na to, iż jest charakterystyczne, że czasem adaptogen, to wiele lekarstw w jednym, gdyż ekstrakt z jednego zioła może zawierać wiele związków terapeutycznych. Każdy z nich uaktywnia się w razie potrzeby. Adaptogeny działają wolniej, lecz skuteczniej od leków syntetycznych i z reguły nie powodują skutków ubocznych. Traktują organizm jak środowisko biologiczne zamiast zwalczać chorobę brutalnie, tak jak to czynią w większości leki syntetyczne, wpływają na organizm delikatnie, holistycznie w ten sposób przywracają równowagę i poprawiają stan zdrowia. Wnikający do organizmu intruzi (wirusy, bakterie) zostają zniszczeni, a działanie 15

15 Nowa generacja œrodków adaptogennych stresorów innego typu jest neutralizowane, zanim spowodują ewidentną patologię czy też chorobę. Do tej pory, jako główne i najważniejsze naturalne adaptogeny wymienia się 3 rośliny: różeniec gór- ski (Rhodiola rosea), cytryniec yniec chiński (Schizan- dra chinensis) i żeń szeń (Panax ginseng). Warto zwrócić uwagę, iż preparat STIMARAL zawiera dwa z wyżej wymienionych ziół: różeniec gór- ski i cytryniec yniec chiński oraz dodatkowo ekstrakty z aralii mandżurskiej, szczodraka a krokoszowatego, oszowatego, tarczycy bajkalskiej, alskiej, cynamonowca cejlońskiego, miłorzębu japońskiego dwuklapowego, bylicy pontyjskiej, kopru włoskiego (fenkuł), tataraku zwy- czajnego i lebiodki pospolitej(oregano). Znaczna część z tych ziół może też być zakwalifikowana do substancji adaptogennych. 16 Przyjrzyjmy się więc, poszczególnym ziołom. Rhodiola rosea Różeniec górski. Przez zielarzy zwana złotym korzeniem, a przez znaczna część terapeutów, uważana jest za mocniejszą w działaniu od żeń szenia. Jest to roślina rosnąca w chłodnych regionach w Europie Wschodniej i Azji, przede wszystkim w regionach wysokogórskich i w Arktyce. Zawarte w niej rodiolozydy wykazują bezpośredni wpływ na poziomy noradrenaliny, dopaminy i serotoniny w różnych strukturach mózgowia. Wydaje się, że zmniejszają one czułość osi podwzgórze przysadka (regulującej syntezę kortyzolu) oraz przeciwdziałają, wywołanemu przez stres, zmniejszeniu wydzielania dopaminy i noradrenaliny w mózgu. Prawdopodobnie modulują także syntezę endorfin, które poprawiaja nam nastrój, zwiększając ich wydzielanie podstawowe. Liczne badania z podwójnie ślepą próbą wykazały, że roślina ta posiada niezwykle wysoką aktywność biologiczną, z niezauważalnym poziomem toksyczności. Znane są następujące, naukowo udokumentowane korzyści lecznicze Rhodiola rosea: przeciwstresowe i przeciwdepresyjne, wzmacniające pracę mięśnia sercowego, antyarytmiczne zapobiegające uszkodzeniom spowodowanym niedokrwieniem, immunostymulacyjne, ochraniające wątrobę przed szkodliwym wpływem toksyn, zmniejszające skutki uboczne chemioterapii, poprawiające funkcje intelektualne, zwiększające witalność seksualną obu płci, regulujące metabolizm glukozy, stwierdzono też jej silne działanie antyoksydacyjne na poziomie komórkowym przez co może chronić przed chorobami związanymi ze starzeniem się, stwierdzono również poprawę wydolności fizycznej i psychicznej u sportowców. Schizandra chinensis Cytryniec yniec chiński. Roślina ta występuje głównie na terenie Chin oraz przyległych terenach Rosji i Korei. Od tysięcy lat wykorzystywana była w medycynie chińskiej jako zioło poprawiające odporność na choroby i nadmierne obciążenia fizyczne. Owoce cytryńca, przypominające owoce jałowca, zawierają 20% kwasów organicznych, szczególnie kwasu cytrynowego i jabłkowego, co daje znaczące ilości naturalnej witaminy C. Ponadto zawiera flawonidy, saponiny, cukry, beta sisterol, gomissyny A, B, C, N oraz ponad 30 związków ligninowych. Współczesne badania sugerują, że ligniany mają właściwości ochronne dla wątroby, poprzez aktywowanie enzymów w komórkach wątroby, które produkują glutation najmocniejszą substancję antyoksydacyjną. Ligniany niszczą również substancje chemiczne, które przyczyniają się do powstania stanów zapalnych w różnych komórkach organizmu człowieka. Poprzez swoje działanie uważany jest za silny środek detoksykujący organizm. Cytryniec chiński należy do roślin stymulujących centralny układ nerwowy, przyczyniając się do poprawy sprawności fizycznej i umysłowej, stymuluje układ trawienny i reguluje poziom cukru we krwi. Pomaga budować siłę i wytrzymałość mięśniową oraz zmniejsza objawy zmęczenia. U sportowców podnosi wydolność organizmu, nie będąc zaliczanym do środków dopingujących. Aralia Mandshurica Aralia mandżurska Roślina ta występuje w północnych Chinach, Korei, Mandżurii i Japonii, jest niewielkim drzewem o pniu pokrytym włoskami oraz kolcami. Wyciąg z aralii zawiera glikozydy, (arafosidy A, B. C), saponiny trójterpenowe, olejki eteryczne, dużą ilość substancji mineralnych i elementów śladowych. Do celów leczniczych używa się 5 15 letnich korzeni. Naukowo dowiedziono, iż wyciąg z surowca aralii działa stymulująco na centralny układ nerwowy, pomaga w stanach nerwowego i fizycznego wyczerpania, wzmacnia serce, reguluje niskie ciśnienie krwi, eliminuje impotencje na tle nerwowym, pomaga w przytłumionej, wstrzymywanej depresji typu melancholijnego, obniża poziom cholesterolu i cukru w krwi, zwiększa odporność organizmu na niesprzyjające wpływy otoczenia, poprawia siłę mięśni i wytrzymałość fizyczną, poprawia potencję oraz wzmacnia mechanizmy odpornościowe. Leuzea carthamoides Szczodrak krokoszowaty Szczodrak jest byliną, występuje na łąkach górskich i na obrzeżach lasów na Syberii i w Mongolii na wysokości około 2000 m n.p.m. Może być uprawiana w Polsce również na niżu.

16 Nowa generacja œrodków adaptogennych W lecznictwie używamy korzenia. Naukowo dowiedziono, iż wyciąg z korzenia wspiera procesy odnowy (reparacyjne) w tkankach po zabiegach operacyjnych, zwiększa odporność na stres, poprawia ogólny stan organizmu, wspiera metabolizm białka, harmonizuje gruczoły wydzielania wewnętrznego, poprawia funkcjonowanie układu odpornościowego, korzystnie działa w leczeniu mięśniaków macicy oraz włókniaków piersi, obniża poziom cukru i cholesterolu, wzmacnia działanie gruczołów płciowych, reguluje potencję i miesiączki, spowalnia procesy fizycznego i psychicznego starzenia się, wspomaga trawienie i przemianę materii, usuwa metale ciężkie i substancje trujące, korzystnie wpływa na funkcjonowanie mięśnia sercowego (szczególnie po zawale), zwiększa przepływ krwi i lekko podnosi ciśnienie krwi, poprawia czynności mózgu i centralnego układu nerwowego, dodaje optymizmu, skutecznie wspomaga wszelką rekonwalescencję, podnosi skuteczność mięśni poprzecznych. Scutellaria Baicalensis Georgi Tarczyca bajkalsk alska Jest to niewysoka (25 60 cm wysokości) roślina, rosnąca we wschodniej Syberii, Zabajkale, Kraju Nadmorskim oraz w północnych Chinach, Mongolii i Japonii. W lecznictwie wykorzystuje się wyciągi z korzeni, w których stwierdzono do tej pory ok. 40 substancji flawonoidowych. Ich działanie w sposób naukowy określono jako działanie: przeciwalergiczne, przeciwastmatyczne, przeciwzapalne i przeciwartretyczne, żółciopędne i antyhepatotoksyczne, przeciwmiażdżycowe, przeciwzakrzepowe, hipotensyjne, antyoksydacyjne, sedatywne, przeciwdrgawkowe i anksjolityczne, cytotoksyczne i przeciwnowotworowe, antywirusowe, antybakteryjne i antygrzybicze. Cinnamomum zeylanicum Cynamonowiec cej- loński Jest to gatunek drzewa należący do rodziny wawrzynowatych, osiągające m rosnące samoistnie. W rzeczywistości egzemplarze uprawne nie przekraczają trzech metrów ze względu na ciągłe przycinanie trzyletnich pędów, z których uzyskuje się przyprawę. Z kory i liści uzyskuje się olejki i ekstrakty zawierające aldehyd cynamonowy (do 75%), aldehyd benzoesowy, aldehyd dihydrocynamonowy, octan cynnamylu, eugenol, kuminol. Naukowo udowodniono działanie: rozkurczowe, żółciopędne, pobudzające wydzielanie śliny, soku żołądkowego, trzustkowego i jelitowego, regulujące wypróżnienia, obniżające stężenie glukozy i cholesterolu we krwi, upłynniające śluz w drogach oddechowych, przyśpieszające akcję serca 18 i częstotliwość oddychania, zwiększające ukrwienie mięśni, układu pokarmowego i skóry, pobudzające krążenie mózgowe, wzmagające skurcze macicy, obniżające gorączkę; wywierające wpływ przeciwbólowy i silnie odkażające niszczy bakterie, grzyby i roztocze. Upłynnia wydzielinę gruczołów łojowych zapobiegając zastojom i zaczopowaniu ujść mieszków włosowych. Cynamonowiec przyśpiesza eliminację toksyn z ustroju, w tym także ze skóry. Znosi ból brzucha, wzdęcia i kolki, zwiększa ukrwienie narządów płciowych i percepcję wrażeń seksualnych, dlatego od dawna jest stosowany do leczenia niemocy i oziębłości płciowej. Przeciwwskazany dla kobiet ciężarnych, bowiem działa poronnie. Stosowany na skórę działa rozjaśniająco, odkażająco, ściągająco, pojędrniająco, likwiduje ropnie, wypryski, zapobiega plamom potrądzikowym i przerostowi blizn. Silnie ściąga pory skóry. Siła odkażającego działania eugenolu jest porównywalna z sublimatem (dwuchlorek rtęci). Gingko biloba Miłorząb Japoński Dwuklapkowy Miłorząb jest drzewem, które może żyć do tysiąca lat i osiągać wysokość do 36 metrów. Ma krótkie gałęzie z liśćmi w kształcie wachlarzy. Drzewa Gingko, można spotkać na północy Chin i w Japonii. W Południowej Karolinie w USA, istnieją specjalne plantacje drzew Gingko. W liściach miłorzębu istnieje wiele unikatowych substancji czynnych tj: glikozydy flawonowe (kemferol, kwercetyna, izoramneryna), terpeny (bilobahdy i ginkgolidy A, B, C) oraz proantocyjanidyny, lignany i olejki eteryczne. Ekstrakt z Gingko biloba pozytywnie wpływa na wiele patologicznych zaburzeń. Zwiększa przepływ krwi w mózgu, przez co umożliwia komórkom nerwowym absorbowanie większej ilości tlenu. Chroni naczynia krwionośne przed skurczami i utratą elastyczności, działa relaksacyjnie na ścianki naczyń krwionośnych. Znacznie zmniejsza możliwość powstawaniu skrzepów krwi w tętnicach i żyłach. Działania neuroochronne, poprawia procesy przemiany energii, poprawia tolerancję na hipoksję, ochrania przed skutkami niedokrwienia, hamuje apoptozę, zwiększa sprawność pamięciową i zdolności do uczenia się. Feniculum Vulgare Koper Włoski (Fenk enkuł) uł) Występuje w południowej Europie, w Turcji, na Kaukazie, w Iranie i Afryce północnej. Przetwory z owoców kopru włoskiego zaleca się w mało nasilonych zaburzeniach trawiennych oraz jako lek wykrztuśny. Do tej pory udokumentowano działanie wiatropędne, rozkurczowe i wykrztuśne. Przeciwdziała wzdęciom, działa rozkurczowo na jelita i żołądek oraz łagodzi kaszel. Często używany jako lek na kolki u małych dzieci. Napar pity przez matki kar-

17 miące pobudza laktację. Potwierdzono również działanie uspakajające, a miejscowo oczyszczające, przeciwświądowe i przeciwgrzybicze. Acorus calamus Tatarak Zwyczajny Tatarak pochodzi z Azji, skąd przywlekli go do nas Tatarzy. Stąd jego nazwa. W celach terapeutycznych używamy wyciągu z kłącza. Stwierdzono w nim liczne związki: koron, beta azaron, alfa azaron, izoakoron, akorenon, kariofilen, kadinen, kalamen, kalakon, kalameol, kamfen, pinen, mircen. Związki te mają działanie pobudzające trawienie, rozkurczowe, wzmacniające, uspokajające oraz bakteriobójcze. Tatarak rosnący w Indiach i Kanadzie może być stosowany jako środek nasenny. Artemisia potnica Bylica pontyjska Ziele pospolite, rośnie na półkuli północnej. Wyciąg zawiera gorycze gwajenolidowe, olejki eteryczne, flawonoidy, kwasy organiczne, garbniki i sole mineralne. Ekstrakt wzmaga apetyt. Pobudza przewód pokarmowy do funkcjonowania, działa przeciwzapalnie, antyseptycznie, detoksykacyjnie, tonizująco oraz spazmolitycznie, poprawia ogólnie metabolizm. Poprawia filtrację w nerkach. Origanum vulgare Lebiodka pospolita (dziki majeranek) Jest to pospolita bylina z rodziny wargowych, występująca w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce rośnie dziko na terenie całego kraju. Surowcem zielarskim są gęsto ulistnione, zakwitające pędy. Zawiera ponad 1% olejku eterycznego, złożonego w 40% z fenoli. Lebiodka zawiera również garbniki, flawonoidy, fitosterole, żywice, gorycze i sole mineralne. Ma silne działanie rozkurczowe, poprawia ukrwienie peryferyjne, wzmacnia siłę skurczów serca. Stosowana w leczeniu niektórych rodzajów bólu głowy, zaburzeń czynności trzustki, serca, pęcherzyka żółciowego, wątroby, w leczeniu padaczki oraz w infekcjach z utrudnionym odkrztuszaniem. Poprawia nastrój i usuwa depresję. Nowa generacja œrodków adaptogennych Biorą pod uwagę wszelkie wyciągi i ekstrakty zawarte w preparacie STIMARAL widać jak szerokie spektrum działania posiada ten preparat, a dodatkowo jest w nim zawarta bioinformacja, która oddziaływuje na organizm człowieka na wielu poziomach jednocześnie. Podczas gdy substancje aktywne bezpośrednio wpływają na organy i procesy zachodzące w naszym organizmie, składniki informacyjne za pośrednictwem biorezonansu usuwają przyczynę schorzenia w polu informacyjnym. Stimaral jest preparatem bioinformacyjnym o szerokospektralnym regeneracyjnym, adaptogennym, tonizującym i harmonizującym działaniu. Ten wysoko skoncentrowany produkt (30 ml=400 ml pierwotnego ekstraktu) został wyprodukowany przy użyciu specjalnej technologii. Nie zawiera alkoholu ani cukru, dzięki czemu mogą przyjmować go także diabetycy. Zawiera substancje roślinne, rozpuszczalne zarówno w wodzie, jak i w alkoholu. Zastosowanie: Kompleks ziół i składniki informacyjne zawarte w preparacie Stimaral wykorzystać można w celu poprawy zdolności adaptacyjnych organizmu (wiele adaptogenów adaptogenów jednym preparacie), np. w środowisku o dużym poziomie sytuacji stresowych, w przypadku gwałtownych zmian temperatury w okresie letnim, w okresie zwiększonego obciążenia fizycznego i psychicznego. Stosować go można w celu tonizacji organizmu, uspokojenia, poprawy koncentracji, poprawy pracy mózgu i złagodzenia problemów związanych z procesem starzenia się. Przyjmowanie tego preparatu ułatwia osiągnięcie maksymalnych wyników fizycznych i intelektualnych, wyostrza zmysły, poprawia pamięć, wzrok, słuch i czucie w palcach. Jego stosowanie zaleca się w przypadku syndromów astenicznych, przy ogólnym osłabieniu, bezsenności, neurozach, niedociśnieniu tętniczym. Stosowany może być jako stymulator Centralnego Układu Nerwowego u chorych cierpiących na neurastenię, neurozy i depresje w celu usunięcia drażliwości i nieprzyjemnych odczuć w okolicy serca. Stimaral jest też skutecznym środkiem przyspieszającym rekonwalescencję po zabiegach chirurgicznych, środkiem wspomagającym w leczeniu choroby Parkinsona, SM, WZW, chorób nowotworowych i łagodnej postaci cukrzycy. Preparat stosować można także jako słaby afrodyzjak w przypadku impotencji o podłożu psychicznym i niektórych problemów o ginekologicznych i seksualnych. Stimaral skuteczny jest w detoksykacji i harmonizacji organizmu, w leczeniu niektórych schorzeń serca, naczyń krwionośnych, tarczycy, nadnerczy, wątroby, pęcherza moczowego, oczu, trzustki, w obniżonej odporności i cukrzycy. Stimaral pomaga szybko odtruć organizm po nadmiernym spożyciu alkoholu, dostarcza energii i jest doskonałym środkiem zapewniającym dobrą formę przez całą noc. Przyjmować 3 9 kropli 1 3 razy dziennie, pół godziny przed lub po jedzeniu. Ostatnią porcję kropli należy wziąć, co najmniej na 4 godziny przed snem. W przypadku stymulacji organizmu nie należy przekraczać zalecanych ilości, co pozwoli uniknąć odwrotnego efektu od zamierzonego. Preparat mogą stosować diabetycy. Preparat nie zawiera kofeiny i nie uzależnia! 19

18 W³aœciwoœci antyoksydantów w profilaktyce i leczeniu ró nych procesów chorobowych ze szczególnym uwzglêdnieniem chorób uk³adu kr¹ enia oraz nowotworów Dr n. med. Przemys³aw Nowak Farmakolog Akademia Medyczna w Katowicach Tlen (O 2 ) jest niezbędny w procesach metabolicznych, ale może mieć, podobnie, jak jego meta- bolity,, działanie toksyczne. Szkody biochemiczne spowodowane przez metabolity O 2, głównie wol- ne rodniki O (WRO 2 ), przyczyniają się do uszko- 2 dzenia tkanek w różnych stanach chorobowych. 20 Definicyjnie ujmując, wolny rodnik to atom lub cząsteczka zdolne do niezależnej egzystencji, mające na swej powłoce walencyjnej jeden lub kilka niesparowanych elektronów (np. H 2 O 2 nadtlenek wodoru, O 2 rodnik ponadtlenkowy, OH rodnik hydroksylowy). Stan ten jest niekorzystny energetycznie ze względu na wysoką reaktywność i krótki czas życia wolnych rodników. W organizmie żywym głównym źródłem wolnych rodników tlenowych są procesy oddechowe ko- mórki przebiegające w mitochondriach. WRO 2 to pośrednie produkty redukcji cząsteczki tlenu o różnej toksyczności. Wzrost produkcji wolnych rodników powodują reakcję utleniania, co nazywane jest stresem oksyda- cyjnym, na który najbardziej narażone są błony lipi- dowe. Nasilone reakcje utleniania powodują peroksydację lipidów, co pobudza fosfolipazę A 2, cykl przemian kwasu arachidonowego, a w konsekwencji wzrost aktywności cyklooksygenazy i lipooksygenazy. Wolne rodniki uszkadzają także inne błonowe układy enzymatyczne, co powoduje napływ jonów Ca 2+ do wnętrza komórki i na tej drodze aktywację proteaz i fosfolipaz, co pogłębia dysfunkcję błony komórkowej i receptorów błonowych. W obrębie cytozolu reaktywne formy tlenu powodują inaktywację ważnych dla metabolizmu komórki enzymów, np. dehydrogenazy mleczanowej, fosfatazy zasadowej, kinazy kreatynowej. Wpływ reaktywnych form tlenu (RFT) na jądro komórkowe prowadzi do uszkodzenia zasad wchodzących w skład DNA, a więc zahamowania replikacji DNA i powstawania mutacji. Znanych jest ponad 100 chorób, w patogenezie których uczestniczą reaktywne formy tlenu. Podział tych chorób na 8 grup dokonał Gutterbridge (patrz piśmiennictwo pozycja 14): 1. Podwyższona produkcja O, H O 2 2 2, HOCl przez aktywowane komórki fagocytujące (astma oskrzelowa, ARDS, rozedma, azbestoza, choroba Cohna, hemodializa, kłębuszkowe zapalenie nerek, choroba Kawasami, reumatoidalne zapalenie stawów). 2. Zwiększona produkcja wolnych rodników spowodowana przez toksyny i leki (alkohol, bleomycyna, streptozotocyna). 3. Przesunięcie elektronów na tlen z udziałem metali przejściowych (zatrucie żelazem, niklem, talasemie, choroba Wilsona, hemochromatoza). 4. Nieprawidłowa oksydacja substratów lub zmiany w stężeniu tlenu (niedotlenienie, narażenie na podwyższone stężenie i ciśnienie tlenu, uraz reoksygenacji, cukrzyca, wstrząs). 5. Niedobór lub nadmierne zużycie układów obronnych (mukowiscydoza, miażdżyca, zespół Downa, niedobór PGX ). 6. Wolne rodniki powstające w wyniku u uszko- dzenia komórek (zatrucie benzenem, aluminium, kadmem, zatrucie ołowiem, twardzina, dystrofie mięśniowe). 7. Popromienne uszkodzenie tkanek (melanoma, fotowrażliwość, fotostymulacja w przebiegu hiperbilirubinemii noworodkowej, PUVA-terapia).

19 W³aœciwoœci antyoksydantów w profilaktyce i leczeniu ró nych procesów chorobowych Reakcje cje wolnorodnikowe owe w chorobach ge- netycznych (przewlekła choroba ziarniniakowi, anemia sierpowata, progeria, pląsawica Huntingtona). Jedną z głównych przyczyn zmian mikro- - i ma- kronaczyniowych, szczególnie w cukrzycy, jest proces mikrowykrzepiania. Utlenienie lipoprotein ściany naczyniowej prowadzi do powstania nadtlenków lipidów. Katalizatorem tej reakcji jest glukoza. Nadtlenki lipidów mają istotny bezpośredni wpływ na cykl przemian kwasu arachidonowego. Zwiększenie aktywności cyklooksygenazy prowadzi do wzrostu syntezy endogennych nadtlenków prostaglandyn. Zarówno wolne rodniki, jak i nadtlenki lipidów wywierają bezpośrednie, toksyczne działanie na komórki śródbłonka. W efekcie dochodzi do niedoboru prostacykliny (PGI 2 ), działającej antyagregacyjnie i wazodilatacyjnie oraz względnej przewagi tromboksanu A2, działającego proagregacyjnie i wazokonstrykcyjnie. Prowadzi to do nadmiernej agregacji płytek. Kluczową rolę w patogenezie przyspieszonego rozwoju miażdżycy przypisuje się oksydacji lipoprotein o niskiej gęstości (LDL). Lipoproteiny zmodyfikowane w wyniku glikacji łatwiej ulegają utlenianiu. Utlenione LDL przyspieszają powstawanie blaszki miażdżycowej. Przy udziale specyficznych receptorów zmiatających są one pochłaniane przez makrofagi, co prowadzi do powstawania komórek piankowatych. Zmodyfikowane na skutek oksydacji LDL działają toksycznie na komórki śródbłonka, nasilają migrację i adhezję monocytów do komórek śródbłonka oraz peroksyda- cję lipoprotein, co jest jednym z najwcześniejszych elementów w patogenezie procesu miażdżycowego. W wyniku fagocytozy dochodzi do masywnego wychwytu cholesterolu przez makrofagi. Ponadto zoksydowane LDL bezpośrednio wpływają na monocyty, powodując ich wiązanie z endotelium. Mogą też działać cytotoksycznie na komórki śródbłonka na skutek ułatwionego uwalniania lipidów i enzymów lizosomalnych do przestrzeni pozakomórkowej, co nasila powstawanie zmian miażdżycowych. Innym istotnym czynnikiem rozwoju procesu miażdżycowego są zaburzenia relaksacji tętniczek, w której istotną rolę odgrywają komórki endotelium i produkowany przez nie tlenek azotu (NO). Zwiększone stężenie tłuszczów i kwasów tłuszczowych zwiększa intensywność ich utlenienia. Rodniki lipidowe pochodzenia endogennego są również istotne w patogenezie miażdżycy. Jednym z produktów procesu peroksydacji jest lipofuscyna, która stymuluje włóknienie w ścianie tętnic. Związek ten był obec- ny w tętnicach wieńcowych u prawie wszystkich chorych, którzy zmarli z powodu zawału mięśnia sercowego. Wykazano upośledzony rozkurcz naczyniowy zależny od funkcji endotelium zarówno w przypadku choroby nadciśnieniowej. Zmniejszone wytwarzanie NO lub też zwiększona produkcja anionu nadtlenkowego mogą być odpowiedzialne za wystąpienie skurczu naczyń tętniczych. Podobnie produkcja anionu nadtlenkowego może również upośledzać aktywność rozkurczową NO. Wiele naturalnie występujących przeciwutleniaczy, jak dowodzą liczne badania, działa rozkurczowo na naczynia, a także obniża ciśnienie tętnicze u pacjentów z nadciśnieniem bez względu na to, czy chorobą współistniejącą jest u nich cukrzyca, czy też nie. Zarówno organiczne wolne rodniki, jak i pochodne tlenu cząsteczkowego mogą reagować z najważniejszymi makromolekułami komórkowymi, prowadząc między innymi do uszkodzenia DNA. Zauważono, że proces peroksydacji błonowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych zapobiega proliferacji komórkowej prawdopodobnie przez hamujący wpływ produktów peroksydacji (ROOH, aldehydy) na aktywność mitotyczną. W efekcie nadprodukcji wolnych rodników czy też wyczerpania się mechanizmów ochronnych dochodzi do uszkodzenia organelli komórkowych. Enzymy antyoksydacyjne odgrywają istotną rolę w kontrolowaniu wzrostu guzów nowotworowych. Komórki większości nowotworów mają małą zawartość enzymów przeciwrodnikowych w porównaniu z komórkami nienowotworowymi, a błony ich wykazują zmiany w składzie lipidów. Tak więc zmniejszona aktywność enzymów ochronnych, a także uszkodzenie błon komórkowych wydają się być bezpośrednio związane ze wzrostem guzów. Zaobserwowano, że zmniejszenie stężenia SOD w cytoplazmie powoduje zmiany w mikrosomach wątroby podobne do obserwowanych w wątrobiaku. Niektóre obserwacje wykazują hamujący wpływ produktów peroksydacji lipidów na proliferację, co sugeruje, że ograniczona aktywność peroksydacyjna w guzach nowotworowych może być czynnikiem odpowiedzialnym za wysoką aktywność mitotyczną. Stwierdzono korelację między spożywaniem tłuszczu, a zapadalnością na nowotwory złośliwe sutka, jajników i odbytu u osób powyżej 55 roku życia. System obrony antyoksydacyjnej ustroju jest trójstopniowy. Pierwsza linia obrony polega na nie- dopuszczeniu do powstawania wolnych rodników

20 W³aœciwoœci antyoksydantów w profilaktyce i leczeniu ró nych procesów chorobowych... tlenowych oraz ich reakcji ze związkami biologicznie czynnymi. Odpowiadają za to enzymy antyoksydacyjne oraz białka wiążące jony pierwiastków przejściowych. Drugi stopień stanowią tzw. wymiatacze re- aktywnych form tlenu. Trzecia linia obrony antyoksydacyjnej odpowiada za usuwanie skutk utków ów reakcji cji RFT z biomolekułami. Działanie to polega na odtwarzaniu prawidłowej struktury uszkodzonych cząstek, m.in. przez enzymy naprawiające uszkodzony DNA. W homeostazie ustroju działanie RFT jest rów- noważone przez antyoksydanty (antyutleniacze). Są to substancje, które występując w relatywnie niskich stężeniach znacząco hamują stopień oksydacji cząsteczek. Antyoksydanty można podzielić na przeciwu- tleniacze fizjologiczne (naturalne) oraz związki syn- tetyczne. W każdej z tych grup występują enzymy antyoksydacyjne, antyoksydanty prewencyjne i zmiatacze wolnych rodników. Do najbardziej znanych naturalnych enzymów antyoksydacyjnych należą: dysmutaza ponadtlenkowa owa (SOD) metaloenzym, który występuje w dwóch postaciach: wewnątrz (dzieli się na postać mitochondrialną z manganem w centrum aktywnym (MnSOD) i cytoplazmatyczną z miedzią i cynkiem (Cu/Zn SOD))- i zewnątrzkomórkowej (rozkłada rodnik ponadtlenkowy w przestrzeni pozakomórkowej, dzięki czemu chroni powierzchnię naczyń przed działaniem rodnika ponadtlenkowego); katalaza wykazuje największą aktywność w wątrobie, nerkach i erytrocytach; peroksydaza glutationowa. metaloenzymem i bierze udział w redukcji nadtlenku wodoru z jednoczesnym przekształceniem zredukowanego glutationu w jego formę utlenioną. Jony metali przejściowych takich, jak miedź i że- lazo zawierają niesparowane elektrony i zwykle uczestniczą w reakcjach wolnorodnikowych, służąc jako substrat do powstawania wysoce reaktywnych rodników hydroksylowych (reakcja Habera-Weissa). Ilość tych jonów w organizmie jest ograniczona, ale każdy uwolniony jon metalu powinien być związany w białkiem w postać niereaktywną. Temu właśnie celowi służą tzw. antyoksydanty prewencyjne. Zaliczamy do nich transferynę, która jest głównym białkiem transportującym żelazo w organizmie, laktoferynę wiążącą żelazo oraz ceruloplazminę wiążącą miedź. Trzecią rzecią, najliczniejszą grupę antyoksydantów to wspomniane już zmiatacze wolnych rodników. Reagują one z wolnymi rodnikami zabezpieczając komórki i tkanki przed reakcjami wolnorodnikowymi. Oddając wolnym rodnikom elektron przechodzą w postać utlenioną, która cechuje się bardzo małą reaktywnością, co przerywa łańcuchową reakcję wolnorodnikową. Zmiatacze wolnych rodników należą do 2 grup: rozpuszczalnych w wodzie i rozpuszczalnych w tłuszczach. Najsilniejszym antyutleniaczem rozpuszczalnym w tłuszczach jest witamina E. Rodniki nadtlenkowe reagują z witaminą E 120 razy szybciej niż z wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi. W wyniku tej reakcji powstają nieaktywne rodniki tokoferylowe, które przechodzą na powierzchnie błon komórkowych. Tam w reakcji z witaminą C następuje ich redukcja do a-tokoferolu. Witamina C jako rozpuszczalna w wodzie utrzymuje odpowiedni potencjał oksydoredukcyjny wewnątrz komórki i jest głównym antyoksydantem płynów pozakomórkowych. Witamina A jako antyutleniacz ma właściwo- ści immunogenne i dzięki temu jest wykorzystywana w profilaktyce infekcji wirusowych, malarii, gruźlicy. Stwierdzono, że podawana w dawce 200 tysięcy jednostek łącznie z lekami przeciwbakteryjnymi zmniejsza o 25% częstość występowania infekcji układu moczowego. Istnieją dwa podstawowe pokarmowe źródła witaminy A: łatwo wchłaniany palmitynian retinolu w żywności pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz słabo wchłanialne karotenoidy z żywności pochodzenia roślinnego. Karotenoidy stanowią grupę około 50 związków, które osłaniają błony komórkowe i cytoplazmatyczne przed działaniem RFT. Kolejny naturalny antyoksydant amid kwasu nikotynowego jest niezbędny do syntezy NAD i NADP, które to związki są kofaktorami wielu enzymów katalizujących reakcje oksydoredukcyjne. Wśród antyoksydantów wymieniany jest także ubichinol-10, który stanowi zredukowaną formą koenzymu Q10, rozpuszczalną w tłuszczach. Występuje w lipoproteinach w stosunkowo niskich stężeniach, ale ma zdolność regenerowania tokoferolu z rodników tokoferylowych i wzmacnia jego antyoksydacyjną wydajność. Flawonoidy (fitoestrogeny) są grupą związków obecnych w owocach, warzywach, herbacie i czerwonym winie. Do flawonoidów zaliczamy także izoflawony występujące w produktach sojowych. Genisteina fitoestrogen występujący w ziarnie soi ma właściwości antyoksydacyjne hamując działanie na oksydację LDL cholesterolu in vitro. Wiadomo też, że około 3-4% genisteiny wbudowywane jest do cząsteczki LDL, gdzie chroni ona zawarty w tych cząsteczkach tokoferol przed utlenieniem i wydłuża czas jego działania. 23

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Przekwitanie. Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny

Przekwitanie. Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny Przekwitanie Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny Menopauza (gr. men- miesiąc, pausis pauza) Definicja wg WHO (1996) ostatnie krwawienie miesiączkowe, po którym w okresie

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC)

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) SUBSTANCJE CZYNNE Desogestrel GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod ATC: G03AC09 PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

PROGESTAGENY W HORMONALNEJ TERAPII ZASTĘPCZEJ

PROGESTAGENY W HORMONALNEJ TERAPII ZASTĘPCZEJ PROGESTAGENY W HORMONALNEJ TERAPII ZASTĘPCZEJ Rekomendacje w zakresie stosowania progestagenów w hormonalnej terapii zastępczej opracował na posiedzeniu w dniach 14/15.07.2006r. w Gdańsku Zespół Ekspertów

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Choroby związane z wygasaniem czynności jajników.

Choroby związane z wygasaniem czynności jajników. Choroby związane z wygasaniem czynności jajników. Sytuacja hormonalna przed i po menopauzie Względny hyperestrogenizm - zmiany przerostowe (polipy, mięśniaki, przerost śluzówki macicy, mastopatia) Hypoestrogenizm

Bardziej szczegółowo

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek Instytut Sportu Zakład Biochemii Biochemiczne wskaźniki przetrenowania Przetrenowanie (overtraining)- długotrwałe pogorszenie się dyspozycji sportowej zawodnika, na skutek kumulowania się skutków stosowania

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007

Ocena ogólna: Raport całkowity z okresu od 04.05.2007 do 15.11.2007 W Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej ABC medic Praktyka Grupowa Lekarzy Rodzinnych w Zielonej Górze w okresie od 04.05.2007-15.11.2007 została przeprowadzona ocena efektów klinicznych u pacjentów

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

<logo podmiotu odpowiedzialnego> ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Biosteron, 5 mg, tabletki Biosteron, 10 mg, tabletki (Dehydroepiandrosteronum) Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ

Bardziej szczegółowo

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych.

Bioterra zdrowie i uroda. Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Bioterra zdrowie i uroda Rodzice marzą o tym, aby ich dzieci były zdrowe. Dorosłe dzieci dbają o zdrowie rodziców. Zakochani o kochanych. Każdy człowiek marzy o zdrowiu i urodzie. Pragnienie to nie zależy

Bardziej szczegółowo

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii

PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW. dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii PSYCHO-HORMONALNE PRZEJAWY PRZETRENOWANIA U WYCZYNOWYCH SPORTOWCÓW dr Zbigniew Obmiński Instytut Sportu Zakład Endokrynologii Chroniczne zmęczenie - objaw choroby lub przepracowania u zdrowych osób Zmęczenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady

SWOICH ŻYWICIELI. = wirusy = priony = bakterie pasoŝytnicze = grzyby. = robaki = kleszcze = owady Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL INTERNATIONAL--POLSKA 2006 ParaProteX OSOBISTY OCHRONIARZ www.calivita.com.pl PASOŻYTY ORGANIZMY ŻYJĄCE KOSZTEM SWOICH ŻYWICIELI Mikroparazyty = wirusy

Bardziej szczegółowo

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA MAREK FELBUR student WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA Jest to dowolna forma ruchu ciała lub jego części, spowodowana przez mięsień szkieletowy,

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA Jadwiga Wolszakiewicz Klinika Rehabilitacji Kardiologicznej i Elektrokardiologii Nieinwazyjnej Instytut Kardiologii w Warszawie Zdrowie seksualne jest odzwierciedleniem

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA

ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA ULOTKA DOŁĄCZONA DO OPAKOWANIA: INFORMACJA DLA PACJENTA Biosteron, 5 mg, tabletki Biosteron, 10 mg, tabletki Biosteron, 25 mg, tabletki (Dehydroepiandrosteronum) Należy

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Luteina, 50 mg, tabletki dopochwowe. Progesteronum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Luteina, 50 mg, tabletki dopochwowe. Progesteronum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Luteina, 50 mg, tabletki dopochwowe Progesteronum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Biosteron lekam, 25 mg, tabletki. (Dehydroepiandrosteronum)

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Biosteron lekam, 25 mg, tabletki. (Dehydroepiandrosteronum) ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Biosteron lekam, 25 mg, tabletki (Dehydroepiandrosteronum) Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zażyciem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl

Molekuły Miłości. Borys Palka Katarzyna Pyzik. www.agh.edu.pl Molekuły Miłości Borys Palka Katarzyna Pyzik www.agh.edu.pl Zakochanie Przyczyną Hormonalnych Zmian Grupa zakochanych, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet ) Grupa kontrolna, 24 osoby (12 mężczyzn, 12 kobiet)

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 g kremu zawiera 1,0 mg estriolu (Estriolum) Substancja pomocnicza o znanym działaniu: glikol propylenowy.

2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 g kremu zawiera 1,0 mg estriolu (Estriolum) Substancja pomocnicza o znanym działaniu: glikol propylenowy. CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO OEKOLP 1 mg/g, krem 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY 1 g kremu zawiera 1,0 mg estriolu (Estriolum) Substancja pomocnicza o znanym działaniu:

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować.

Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Wpływ hałasu lotniczego na zdrowie człowieka czyli jak żyć krócej i chorować. Hałas, w szczególności lotniczy, jest szkodliwy dla zdrowia; stały i uciążliwy hałas męczy nas psychicznie i fizycznie, pogarsza

Bardziej szczegółowo

RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym. Nowe mo liwoœci w walce ze stresem i chorobami cywilizacyjnymi

RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym. Nowe mo liwoœci w walce ze stresem i chorobami cywilizacyjnymi RHODIOLA ROSEA roœlina o dzia³aniu adaptogennym. Nowe mo liwoœci w walce ze stresem i chorobami cywilizacyjnymi Rhodiola rosea a plant of adaptogen activity. New possibilities of using Rhodiola rosea in

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

CIBA-GEIGY Sintrom 4

CIBA-GEIGY Sintrom 4 CIBA-GEIGY Sintrom 4 Sintrom 4 Substancja czynna: 3-[a-(4-nitrofenylo-)-0- -acetyloetylo]-4-hydroksykumaryna /=acenocoumarol/. Tabletki 4 mg. Sintrom działa szybko i jest wydalany w krótkim okresie czasu.

Bardziej szczegółowo

www.california-fitness.pl www.calivita.com

www.california-fitness.pl www.calivita.com DRIVERADE branica.pl SKONCENTROWANA OCHRONA AKTYWNEGO CZŁOWIEKA Unikalny zestaw składników uwzględniający potrzeby współczesnego człowieka Ekstrakt z guarany Witamina C Lecytyna Witamina E Cholina Selen

Bardziej szczegółowo

Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol SUBSTANCJE CZYNNE

Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol SUBSTANCJE CZYNNE SUBSTANCJE CZYNNE Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod

Bardziej szczegółowo

LECZENIE PRZEDWCZESNEGO DOJRZEWANIA PŁCIOWEGO U DZIECI

LECZENIE PRZEDWCZESNEGO DOJRZEWANIA PŁCIOWEGO U DZIECI Załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Nazwa programu: LECZENIE PRZEDWCZESNEGO DOJRZEWANIA PŁCIOWEGO U DZIECI ICD-10 E 22.8 Przedwczesne dojrzewanie płciowe

Bardziej szczegółowo

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII

FARMAKOTERAPIA W GERIATRII Interdyscyplinarne Spotkania Geriatryczne FARMAKOTERAPIA W GERIATRII mgr Teresa Niechwiadowicz-Czapka Instytut Pielęgniarstwa Zakład Podstaw Opieki Pielęgniarskiej Wchłanianie środków farmakologicznych

Bardziej szczegółowo

Korzyści ze stosowania HTZ

Korzyści ze stosowania HTZ Wprowadzenie do Rekomendacji Zarządu Głównego PTG w sprawie stosowania hormonalnej terapii zastępczej (Stan wiedzy na dzień 10.07.2004 r.- prof. dr hab. n. med. Tomasz Pertyński) Wyniki dużych randomizowanych

Bardziej szczegółowo

Terapia Hormonalna Wieku Menopauzalnego. Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny

Terapia Hormonalna Wieku Menopauzalnego. Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny Terapia Hormonalna Wieku Menopauzalnego Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny Rekomendacje PTG w sprawie stosowania HT HT nie może być stosowana u wszystkich kobiet w okresie

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV

FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV 1. Jednostka uczelniana odpowiedzialna za nauczanie przedmiotu: Zakład Farmakodynamiki 2. Kierownik Zakładu: Prof. dr hab. Włodzimierz Buczko 3. Osoba odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

icberry Rewolucyjne podejście w profilaktyce zdrowia intymnego kobiety. www.vision.sklep.pl

icberry Rewolucyjne podejście w profilaktyce zdrowia intymnego kobiety. www.vision.sklep.pl icberry Rewolucyjne podejście w profilaktyce zdrowia intymnego kobiety. www.vision.sklep.pl Aktualność. Problematyka Według danych Światowej Organizacji Zdrowia, na zapalenie pęcherza moczowego cierpi

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Rajter-Bąk dr Jacek Gajek

Małgorzata Rajter-Bąk dr Jacek Gajek SZKOLENIA PSYCHOLOGICZNO- ZDROWOTNE JAKO INWESTYCJA W KSZTAŁTOWANIE ŚWIADOMOŚCI PROZDROWOTNEJ KADRY MENEDŻERSKIEJ, CZYLI WPŁYW ZDROWIA KADRY ZARZĄDZAJĄCEJ NA WYNIK FINANSOWY ZARZĄDZANYCH PRZEDSIĘBIORSTW

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Aktywność fizyczna glukometr glukometr glukometr glukometr glukometr skrocona 8 str broszura aktywnosc fizyczna.indd 1 2013-05-09 14:12:46 AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji.

Uzależnienia. Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Uzależnienia Nabyta silna potrzeba zażywania jakiejś substancji. Termin uzależnienie jest stosowany głównie dla osób, które nadużywają narkotyków, alkoholu i papierosów. Używki Wszystkie używki stanowią

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

ANTYKONCEPCJA DORAŹNA OCTAN ULIPRYSTALU Stanisław Radowicki Konsultant Krajowy w dziedzinie położnictwa i ginekologii Warszawa 24 lutego 2015 r. Fizjologia cyklu miesiączkowego Okno płodności Cykl miesiączkowy

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Aktywności Fizycznej Seniorów

Regionalny Program Aktywności Fizycznej Seniorów Regionalny Program Aktywności Fizycznej Seniorów Koordynator programu: dr Gabriel Chęsy - Katedra i Zakład Fizjologii Collegium Medium im. L. Rydygiera w Bydgoszczy, Wojewódzka Przychodnia Sportowo Lekarska

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Aktywność fizyczna na receptę. Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl

Aktywność fizyczna na receptę. Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl Aktywność fizyczna na receptę Anna Plucik Mrożek Małgorzata Perl Cel prezentacji Podzielenie się zdobytą wiedzą i doświadczeniem Przedstawienie programów treningowych dla poszczególnych grup docelowych

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie suplementów w chorobie Alzheimera

Zastosowanie suplementów w chorobie Alzheimera Zastosowanie suplementów w chorobie Alzheimera Kliknij, aby edytować styl wzorca podtytułu Lek. med. Ewa Trębas -Pietraś Lublin 19.09.2008 branica.pl W 1906 roku niemiecki psychiatra Alois Alzheimer po

Bardziej szczegółowo

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich

w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie sposobu prowadzenia badań klinicznych z udziałem małoletnich (Dz. U. z dnia 1 maja 2004 r.) Na podstawie art. 37h ust. 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii experience makes the difference Magdalena Władysiuk, lek. med., MBA Cel terapii w onkologii/hematologii Kontrola rozwoju choroby Kontrola objawów

Bardziej szczegółowo

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r.

Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. Piotr Burda Biuro In formacji T oksykologicznej Szpital Praski Warszawa Konferencja SAMOLECZENIE A EDUKACJA ZDROWOTNA, POLITYKA ZDROWOTNA, ETYKA Kraków, 20.04.2009 r. - Obejmuje stosowanie przez pacjenta

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej

Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej Niniejsze opracowanie zostało przygotowane przez firmę Sequence HC Partners Sp. z o.o. Sequence HC Partners Sp. z o.o. nie ponosi odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej

6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dotyczącego produktu leczniczego DUOKOPT przeznaczone do wiadomości publicznej 6.2.1. Podsumowanie korzyści wynikających z leczenia Co to jest T2488? T2488

Bardziej szczegółowo

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe.

Ciśnienie tętnicze klucz do zdrowego serca. ciśnienia tętniczego składa się z dwóch odczytów ciśnienie skurczowe i rozkurczowe. Świadomość naszego zdrowia to oprócz odczuwania dolegliwości, wiedza na temat podstawowych parametrów pozwalających ocenić, czy nasz organizm funkcjonuje prawidłowo. Zapoznaj się z nimi i regularnie kontroluj

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 81 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 81 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 81 SECTIO D 2004 Zakład Pielęgniarstwa Położniczo Ginekologicznego Akademii Medycznej w Białymstoku * Department of Gynecology

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Multi-Sanostol Syrop

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. Multi-Sanostol Syrop ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA Multi-Sanostol Syrop Preparat wielowitaminowy dla dzieci. Należy przeczytać uważnie całą ulotkę, ponieważ zawiera ona ważne informacje dla pacjenta. Lek

Bardziej szczegółowo

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum

ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA. VICEBROL, 5 mg, tabletki. Vinpocetinum ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA VICEBROL, 5 mg, tabletki Vinpocetinum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby w razie potrzeby móc

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO. Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Bocheńska Lecznicza Sól Jodowo-Bromowa 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Produkt leczniczy zawiera sól jodowo-bromową, w tym jodki nie mniej

Bardziej szczegółowo

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku

Otyłość i choroby nerek. groźny problem XXI wieku Otyłość i choroby nerek groźny problem XXI wieku Dr Lucyna Kozłowska SGGW, Wydział Nauk o śywieniu Człowieka i Konsumpcji Katedra Dietetyki e-mail: lucyna_kozlowska@sggw.pl Nadwaga + otyłość 25% 27% Nadwaga

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique Omówienie rozpowszechnienia choroby Antykoncepcja służy do kontrolowania płodności, natomiast niektóre metody antykoncepcji

Bardziej szczegółowo