ugotowanego makaronu, 1 szklanka płatków zbożowych 1 kromka chleba, ok. ryżu lub innych zbóż lub ½ szklanki

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ugotowanego makaronu, 1 szklanka płatków zbożowych 1 kromka chleba, ok. ryżu lub innych zbóż lub ½ szklanki"

Transkrypt

1 ZBOŻA Jedz połowę w formie produktów pełnoziarnistych WARZYWA Jedz różnorodne warzywa OWOCE Skupiaj się na owocach MLEKO Sięgaj po produkty bogate w wapń MIĘSO i FASOLA Sięgaj po chude mięso Jedz dziennie co najmniej 100 g pełnoziarnistych produktów zbożowych, tj. chleba, ryżu, makaronu, krakersów Jedna porcja produktów zbożowych to m.in. 1 kromka chleba, ok. 1 szklanka płatków zbożowych lub ½ szklanki ugotowanego makaronu, ryżu lub innych zbóż Jedz więcej zielonych warzyw liściastych, takich jak brokuły, szpinak itd. Jedz więcej warzyw pomarańczowych, takich jak marchew i batat (słodki ziemniak) Jedz więcej suchych nasion fasoli, groszku, soczewicy i innych roślin strączkowych Jedz różnorodne owoce Wybieraj owoce świeże, mrożone, suszone lub z puszki Zachowaj umiar w piciu soków Wybieraj niskotłuszczowe lub odtłuszczone mleko i produkty mleczne Jeżeli nie chcesz lub nie możesz pić mleka, wybieraj bezlaktozowe produkty mleczne lub inne produkty bogate w wapń, takie jak produkty i napoje fortyfikowane w wapń Wybieraj chude lub niskotłuszczowe mięso i drób Można upiec, dusić lub przyrządzać na grillu Jedz różne produkty bogate w białko sięgaj częściej po ryby, fasolę, groszek, orzechy i nasiona W wypadku diety o wartości energetycznej 2000 należy dążyć do spożycia porcji/ilości produktów podanych niżej. Żeby się dowiedzieć, jakie ilości są dla ciebie odpowiednie, odwiedź MyPyramid.gov Jedz ok. 180 g codziennie Jedz 2½ szklanki dziennie Jedz 2 szklanki dziennie Jedz 3 szklanki dziennie Dla dzieci w wieku 2 8 lat zaleca się 2 szklanki Jedz 150 g codziennie Zachowaj równowagę między energią spożytą a wydatkami energetycznymi Spożywaj tyle kalorii, ile potrzebujesz Bądź aktywny fizycznie co najmniej przez 30 minut w większość dni tygodnia Co najmniej 60 minut aktywności fizycznej dziennie może zapobiegać rozwojowi otyłości Aby zapobiegać wystąpieniu efektu jojo po odchudzaniu, należy być aktywnym fizycznie co najmniej minut codziennie Dzieci i młodzież powinny być aktywne fizycznie przez 60 minut przez większość dni tygodnia Pamiętaj o ograniczeniach spożycia tłuszczu, cukru i soli (sodu) Głównym źródłem tłuszczu powinny być ryby, orzechy i oleje roślinne Ograniczaj spożycie tłuszczów stałych, takich jak margaryna, smalec, oraz wyrobów z nich zrobionych i nimi wzbogaconych Przeczytaj informację na etykietce, aby zmniejszyć do minimum spożycie tłuszczu nasyconego, izomerów trans i sodu Wybieraj produkty i napoje z małą zawartością dodanego cukru. Zwiększa on tylko wartość energetyczną napojów, a ma niewielki wpływ na wartość odżywczą

2 Nutrition Essentials and Diet Therapy Podstawy żywienia i dietoterapia Nancy J. Peckenpaugh Nancy J. Peckenpaugh, MSEd, RD, CDN, CDE Dietitian in Private Practice, Lifetime Nutrition Services, Ithaca, New York Dietitian, Office of Dr. Adam Law, Endocrinologist Consulting Dietitian, Dryden Family Medicine, Lakeside Nursing Home, and Medicaid Obstetrical & Maternal Services (MOMS) of Tompkins County 11t h E d i t i o n Redakcja wydania I polskiego Danuta Gajewska URBAN&PARTNER Elsevier Urban & Partner Wrocław

3 Tytuł oryginału: Nutrition Essentials and Diet Therapy, 11 th Edition Autorka: Nancy J. Peckenpaugh, MSEd, RD, CDN, CDE SAUNDERS ELSEVIER Copyright 2010 by Sauders, an imprint of Elsevier Inc. All rights reserved. Previous editions copyrighted 2007, 2003, 1999, 1995, 1991, 1984, 1979, 1972, 1966, 1960 This edition of Nutrition Essentials and Diet Therapy, 11 th edition by Nancy J. Peckenpaugh, MSEd, RD, CDN, CDE is published by arrangement with Elsevier Inc. Książka Nutrition Essentials and Diet Therapy, wyd. 11, autorka: Nancy J. Peckenpaugh, MSEd, RD, CDN, CDE, została opublikowana przez Elsevier Inc. ISBN Wszelkie prawa zastrzeżone, szczególnie prawo do przedruku i tłumaczenia na inne języki. Żadna część tej książki nie może być w jakiejkolwiek formie publikowana bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawnictwa. Dotyczy to również sporządzania fotokopii i mikrofilmów oraz przenoszenia danych do systemów komputerowych. Proporcjonalność Proporcjonalność przedstawiają różnej szerokości pasma piramidy. Szerokość sugeruje, ile produktów z danej grupy żywności należy spożywać. Jest to jedynie ogólna wskazówka, a nie dokładne ilości. Szczegóły podane są na stronie internetowej. Różnorodność Różnorodność symbolizuje na piramidzie: 6 kolorów przedstawiających 5 grup produktów spożywczych oraz oleje. Oznacza to, że dla zachowania dobrego stanu zdrowia powinny być spożywane produkty z każdej grupy. Stopniowa poprawa Stopniową poprawę wyraża slogan kroki do twojego zdrowia. Uświadamia on, jak niewiele trzeba zrobić, aby poprawić jakość diety oraz zmienić styl życia na co dzień. MIĘSO I FASOLA MLEKO Ze względu na stały postęp w naukach medycznych oraz odmienne nieraz opinie na temat leczenia, jak również możliwość wystąpienia błędu, prosimy, aby w trakcie podejmowania decyzji uważnie oceniać zamieszczone w książce informacje, zwłaszcza dotyczące podawania leków nowych lub rzadko stosowanych. Radzimy również zapoznać się z informacjami producenta leku. Pomoże to zmniejszyć ryzyko wystąpienia błędu lekarskiego. OLEJE Copyright for the Polish edition by Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2011 Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Objętość 50 ark. wyd. Nakład 1500 egz. Redakcja naukowa wydania I polskiego: dr inż. Danuta Gajewska Tłumaczenie z języka angielskiego: dr inż. Sa eed Bawa (rozdziały 5, 10, części początkowe, Słownik) dr inż. Danuta Gajewska (rozdziały 7, 15) prof. dr hab. Joanna Gromadzka-Ostrowska (rozdział 4) dr hab. Marzena Jeżewska-Zychowicz (rozdział 1) dr inż. Katarzyna Kozłowska (rozdział 14) dr inż. Lucyna Kozłowska (rozdział 9) dr inż. Ewa Lange (rozdział 6) dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak (rozdziały 8, 11, 12) prof. dr hab. Danuta Rosołowska-Huszcz (rozdziały 2, 3) dr inż. lek. med. Dariusz Włodarek (rozdział 13) Dyrektor Wydawnictwa: dr n. med. Andrzej Broniek Redaktor naczelny: lek. med. Edyta Błażejewska Redaktor prowadzący: Dorota Lis-Olszewska Redaktor tekstu: Lucyna Jachym Producent: Beata Poźniak Opracowanie skorowidza: lek. med. Anna Świderska Projekt okładki: Beata Poźniak ISBN Elsevier Urban & Partner ul. Kościuszki 29, Wrocław tel , faks Przygotowanie do druku: Pracownia Składu Komputerowego TYPO-GRAF Druk i oprawa: LCL, Łódź Anatomia MyPyramid Jedna porcja nie pasuje do wszystkiego Nowa piramida żywieniowa MyPyramid symbolizuje indywidualne podejście do prawidłowego żywienia i aktywności fizycznej. Piramidę opracowano w prosty sposób w celu przypomnienia konsumentom o dokonywaniu właściwego wyboru produktów spożywczych na co dzień Aktywność fizyczna Aktywność fizyczną przedstawiają schody i osoba chodząca po nich jako przypomnienie o znaczeniu aktywności w codziennym życiu. Zachowanie umiaru Umiar jest przedstawiony przez zwężenie każdej grupy produktów od dołu do szczytu piramidy. W podstawie piramidy znajdują się produkty z niewielką ilością tłuszczu stałego lub dodanego cukru, które trzeba częściej wybierać. W węższym obszarze piramidy są produkty zawierające więcej dodanego cukru i tłuszczu stałego. Im dana osoba jest bardziej aktywna, tym więcej takich produktów może spożywać. Personalizacja Personalizację przedstawia osoba chodząca po schodach, slogany reklamowe i adres strony internetowej. Rodzaj i ilość produktów, jakie powinny być spożywane codziennie, znajdują się na stronie internetowej: MyPyramid.gov ZBOŻA WARZYWA OWOCE

4 Piramida Zdrowego Żywienia * Spis treści podziękowania XI recenzenci XII przedmowa do wykładowców XIII CECHY CHARAKTERYSTYCZNE KSIĄŻKI XVII przedmowa do studentów XVIII przedmowa do wydania i polskiego XXI Część 1 Nauka o żywieniu w zdrowiu i chorobie Rozdział 1 Żywienie w wymiarze społecznym 1 Nie zapominaj o ruchu! Rozdział 2 Rozdział 3 Rozdział 4 Węglowodany, białka i tłuszcze: makroskładniki energetyczne w zbilansowanych posiłkach 50 Mikroskładniki w zbilansowanych posiłkach: witaminy, minerały i fitozwiązki 82 Trawienie, wchłanianie oraz przemiana materii w zdrowiu i w chorobie 145 Część 2 Choroby ostre i przewlekłe Instytut Żywności i Żywienia 2009 * Piramida Zdrowego Żywienia została opracowana przez Instytut Żywności i Żywienia im. prof. dr. med. Aleksandra Szczygła (www.izz.waw.pl). Rozdział 5 Insulinooporność i zespół metaboliczny 189 Rozdział 6 Otyłość i redukcja masy ciała 207

5 x SPIS TREŚCI Rozdział 7 Choroby układu sercowo-naczyniowego 253 Rozdział 8 Cukrzyca 292 Podziękowania Rozdział 9 Choroby nerek 341 Rozdział 10 Znaczenie żywienia w prewencji i leczeniu chorób nowotworowych 370 Część 3 Problemy w promocji zdrowia i terapii chorób w różnych okresach życia Rozdział 11 Żywienie matki i niemowlęcia w zdrowiu i w chorobie 403 Rozdział 12 Problematyka wzrostu i rozwoju w promowaniu zdrowia 457 Rozdział 13 Żywienie osób dorosłych 508 Rozdział 14 Słownik 635 Skorowidz 665 Zagadnienia związane ze zdrowiem publicznym w kontekście żywienia w perspektywie krajowej i międzynarodowej 547 Rozdział 15 Opieka żywieniowa w systemie opieki zdrowotnej 584 Początki tego podręcznika to notatki spisane ręcznie przez jej pierwszego autora, Alberta Schackeltona. Dalsze prace nad książką, aż do jej ósmego wydania, są niemałą zasługą byłej współautorki, Charlotte Poleman, RD, dyplomowanej dietetyczki. W tym wydaniu wykorzystano też pomysły i wyniki prac współredaktorów Yvonne Alexopoulos oraz Danielle Frazier. Podziękowania należą się Cheryl Abbott, starszemu menedżerowi projektu, za rygorystyczną recenzję redakcyjną, oraz Lois Lasater, redaktorowi przygotowującemu tekst do druku. W powstaniu tego podręcznika nie bez znaczenia były też sugestie wielu recenzentów oraz uwzględnienie oczekiwań byłych studentów Uniwersytetu Stanowego Nowego Jorku w Cortland, a także opinie kolegów i czytelników. Szczególne słowa uznania kieruję do Sue McGinley, pierwszej dietetyczki, z którą współpracowałam i która wskazała mi najlepszy sposób udzielania ludziom porad żywieniowych przekazywanie informacji o tym, co powinni jeść, a nie o tym, czego nie powinni jeść. Niezwykle cenna była też współpraca z Ginny Huszagh, MSN, RD, CDN w Groton Nursing Facility, oraz jej poglądy dotyczące krótko- i długoterminowej opieki zdrowotnej. Dużo również nauczyłam się od wielu lekarzy, z którymi pracowałam. Specjalne słowa wdzięczności kieruję do dr. Petera Clarka, który wzbogacił moje rozważania na temat różnych kwestii związanych z żywieniem. Nadal uczę się sposobów leczenia cukrzycy dzięki współpracy z dr. Adamem Lawem i Anne Neirynk, NP, CDE. Dostosowanie potrzeb żywieniowych do różnych etapów życia jest szczególnie ważne w mojej pracy w Dryden Family Medicine. Wyjątkowe podziękowania należą się rodzinie i kolegom, których cierpliwość i poparcie przyczyniły się do ukończenia pracy nad książką.

6 xii RECENZENCI PRZEDMOWA DO WYKŁADOWCÓW xiii Recenzenci Przedmowa do wykładowców Thelma B. Baker, PhD Associate Professor and Interim Chairman Department of Nutritional Sciences Howard University Washington, DC Bethany Derricott, MSN, RN Assistant Professor of Nursing Kent State University Twinsburg, Ohio Adjunct Faculty Chamberlain College of Nursing Columbus, Ohio Suzanne M. Elbon, MS, PhD, MEd Instructional Designer Ciber Inc. Decatur, Georgia Christine A. Hartney, MS, RD, CNSC, LDN Advanced Practice Dietitian Rush University Medical Center Department of Food and Nutrition Services Chicago, Illinois Debra A. Indorato, RD, LDN, CLT Associate Director Food and Nutrition Services, Sentar Norfolk General Hospital Norfolk, Virginia Owner Approach Nutrition Food Allergy Management Virginia Beach, Virginia Alisa Montgomery, RN, MSN Nursing Faculty and Clinical/Curriculum Coordinator Piedmont Community College Roxboro, North Carolina Anita K. Reed, RN, MSN Clinical Instructor St. Elizabeth School of Nursing Lafayette, Indiana Karen S. Ward, PhD, RN, COI Professor and Associate Director for Online Programs Middle Tennessee State University Murfreesboro, Tennessee Janet E. Willis, RN, BSN, MS Professor of Nursing Mathematics, Science, and Allied Health (MSAH) Division Harrisburg Area Community College Harrisburg, Pennsylvania układ książki Nauka o żywieniu człowieka ciągle się rozwija. Nowe badania pogłębiają naszą wiedzę o zależności funkcjonowania komórek od składników pokarmowych dostarczanych z żywnością, a także zmieniają stare przekonania i zmuszają do aktualizacji wiedzy, co pomaga w opracowaniu właściwej polityki żywieniowej. Zmiany biopsychosocjalne trwale wpływają na sposób żywienia człowieka. Niedobory składników pokarmowych, które kiedyś z dobrym rezultatem eliminowano w USA, mogą jednak wystąpić u osób z niskim dochodem. Jednocześnie wśród niektórych konsumentów nadal panuje pogląd o istnieniu cudownych leków na wszelkie dolegliwości. Mimo że w Internecie można znaleźć dużo informacji o wskazaniach i zaleceniach żywieniowych, nierzetelna wiedza zaczerpnięta z tego źródła może stanowić zagrożenie dla ludzi, a także może wpływać na podejmowanie błędnych decyzji przez niektórych pracowników opieki zdrowotnej. Zbyt mało czasu, jaki poświęca się pracownikom opieki zdrowotnej w zakresie edukacji żywieniowej stanowi potencjalne zagrożenie świadczenia właściwych usług zdrowotnych. Celem podręcznika Podstawy żywienia i dietoterapia jest przekazanie aktualnej wiedzy o żywieniu człowieka, opartej na najnowszych wynikach badań naukowych. W obecnym, jedenastym wydaniu tej książki kładzie się nacisk na przygotowanie pracowników opieki zdrowotnej do udzielania różnym osobom właściwych porad żywieniowych. Wiedzę na temat makroskładników pokarmowych, tj. węglowodanów, białka i tłuszczu, zawarto w jednym rozdziale. Takie ujęcie najlepiej umożliwia dokonanie trafnego wyboru produktów spożywczych, ponieważ na ogół zawierają one więcej niż jeden makroskładnik pokarmowy. Podejście to wykorzystuje się także w rozdziale o witaminach, składnikach mineralnych i substancjach fitochemicznych. Oba rozdziały podzielono jednak na mniejsze części z myślą o nauczycielach, którzy wolą tradycyjne podejście i każdy ze składników pokarmowych traktują jako temat oddzielny. Książka składa się z trzech części i 15 rozdziałów, tak aby spełnić kryteria programu nauczania. Część 1: Nauka o żywieniu w zdrowiu i chorobie została zmodyfikowana. Zawiera informacje o roli członków zespołu opieki zdrowotnej i o sposobach przekazywania studentom wiedzy z zakresu udzielania porad żywieniowych. W rozdziale drugim przedstawiono szczegółowo klasyfikację węglowodanów i rolę aminokwasów oraz peptydów jako źródła białka. Rozdział czwarty: Trawienie, wchłanianie oraz przemiana materii w zdrowiu i w chorobie został umieszczony po rozdziale o makro- i mikroskładnikach pokarmowych, co pozwala zrozumieć, jak zaburzenia trawienia i wchłaniania wpływają na funkcję komórek oraz na stan zdrowia. Znaczenie wody dla zdrowia przesunięto także do rozdziału 4, ponie-

7 wykładowców xiv PRZEDMOWA DO WYKŁADOWCÓW PRZEDMOWA DO WYKŁADOWCÓW xv Charakterystyka waż bierze ona udział we wszystkich procesach związanych z trawieniem i wykorzystaniem składników pokarmowych. Dodatkowo wykorzystuje się slajdy z PowerPointa jako materiały pomocnicze w edukacji studentów w zakresie nabywania umiejętności identyfikowania źródeł makroskładników pokarmowych. Nowym elementem slajdów z PowerPointa są przykładowe obliczenia dotyczące osiągania celów stawianych makroskładnikom pokarmowym z użyciem listy wymienników. Część 2: Choroby ostre i przewlekłe została rozszerzona o zagadnienia roli pracowników opieki zdrowotnej w identyfikowaniu osób należących do grupy wysokiego ryzyka wystąpienia insulinooporności i zespołu metabolicznego oraz strategie zmniejszenia częstości zachorowań na choroby przewlekłe, takie jak cukrzyca. Opisano także zastosowanie i implikacje chirurgii bariatrycznej w redukcji masy ciała. Część 3: Problemy w promocji zdrowia i terapii chorób w różnych okresach życia obejmuje szersze omówienie prewencji otyłości, począwszy od życia płodowego. Wprowadzono strategie pomagające szpitalom w opracowaniu protokołów popierania karmienia niemowląt piersią. Zwiększono nacisk na profilaktykę chorób przewlekłych u dzieci i młodzieży od najmłodszych lat. Omówiono szeroko krótko- i długofalową opiekę zdrowotną nad chorymi, łącznie z prewencją, a także leczeniem odleżyn. Materiały pomocnicze yksiążka ta jest kolejną pozycją popularnej serii LPN Threads series. yramki Uwarunkowania kulturowe występują w każdym rozdziale i obejmują różne scenariusze mające na celu przedstawienie wpływu czynników biopsychosocjalnych na sposób żywienia i stan odżywienia. y Fakty i mity odnoszą się do powszechnie błędnego rozumienia informacji o żywieniu. ywskazówki dydaktyczne dostarczają praktycznych informacji o poradach. ypytania sprawdzające i ćwiczenia praktyczne znajdują się na końcu każdego rozdziału, aby studenci/czytelnicy mieli okazję sprawdzenia nabytej wiedzy oraz dyskutowania o ważnych problemach. ystudium przypadku pomaga w zastosowaniu teorii w praktycznych warunkach klinicznych. ypytania do studium przypadku mają pomagać studentom w nauce. yzagadnienia są przedstawione według zawartego wykazu, co wprowadza studentów/czytelników w odpowiedni temat. ycele pomagają studentom/czytelnikom w skupieniu się na istotnych informacjach. ywprowadzone terminy (na początku każdego rozdziału) podkreślają terminologię związaną z tematem poszczególnych rozdziałów. yzastosowanie kolorów porządkuje najistotniejsze treści. Materiały pomocnicze dla wykładowców i studentów można znaleźć na stronie internetowej: Materiały dla wykładowców są tak opracowane, aby pomóc w prezentacji treści zawartych w podręczniku i obejmują następujące elementy: yinstrukcję yodpowiedzi do pytań sprawdzających i ćwiczeń praktycznych yodpowiedzi do pytań do studium przypadku ydwa klipy wideo: (1) węglowodany zawarte w produktach pochodzenia roślinnego oraz (2) zawartość białka i tłuszczu w produktach spożywczych Cele ybank testów egzaminacyjnych zawierający ponad 225 pytań i odpowiedzi yslajdy z PowerPointa: ponad 600 slajdów zawierających więcej niż 100 obrazów; slajdy z symbolem medycznym są przeznaczone głównie dla studentów pielęgniarstwa i uniwersytetu medycznego, a z symbolem FYI odnoszą się do nowych badań, które mogą zainteresować słuchaczy, ale nie ma pytań egzaminacyjnych z tego zakresu yzestaw kolorowych obrazów elektronicznych Materiały dla studentów dostarczają dodatkowych narzędzi do uczenia się i obejmują: ypytania y50 pytań wielokrotnego wyboru napisanych w formacie NCLEX z odpowiedziami ułatwiającymi przygotowanie się do egzaminu. ytabela składu i wartości odżywczych żywności yszczegółowa lista umożliwiająca poszukiwanie wartości odżywczej ponad 5000 produktów zawartych w programie do analizy diety Nutritrac Nutrition Analysis, wersja 5.0. W tabelach przedstawiono żywność w 18 grupach produktów spożywczych w porządku alfabetycznym. yprogram komputerowy Nutritrac Nutrition Analysis, w wersji 5.0 dostępny on-line! yz bazą danych zawierających ponad 5000 produktów w 18 grupach: żywność dla dzieci, produkty pieczone, napoje, chleb/zboża i makaron, produkty śniadaniowe/zboża, produkty mleczne i jaja, tłuszcze i oleje, owoce i warzywa, mięso i fasola, orzechy i nasiona, dania mrożone i produkty pakowane, produkty podawane w restauracjach fast food, produkty podawane w innych restauracjach, ryby i owoce morza, przekąski i słodycze, zupy, suplementy, polewy i sosy. ylistę ponad 150 różnych czynności związanych z codziennym życiem, sportem, rekreacją i pracą wraz ze szczegółowymi wydatkami energetycznymi. ypunkt profil w programie pozwala użytkownikom na kontrolowane spożycie energii i składników pokarmowych oraz oszacowanie wydatków energetycznych dla nieograniczonej liczby osób, a planner redukcji masy ciała pomaga w monitorowaniu i dokonaniu korzystnych zmian stylu życia. Poza produktami i aktywnością nowy program zawiera inne elementy, łącznie z kalkulatorem do wyznaczania należnej masy ciała, kalkulatorem do oszacowania dziennego zapotrzebowania na energię z użyciem wzoru Harrisa Benedicta oraz listą wymienników do planowania posiłków. Podczas pisania podręcznika kierowano się przeświadczeniem, że w XXI wieku żywienie będzie miało zastosowanie w różnych dyscyplinach opieki zdrowotnej. Nie wszyscy biorą leki, nie wszyscy muszą poddawać się operacjom czy innym zabiegom, wszyscy jednak potrzebują zdrowego odżywiania. Jest to jeden z najważniejszych czynników sprzyjających zachowaniu zdrowia u osób zdrowych, a także wspomagających leczenie chorób u pacjentów. Dzięki leczeniu żywieniowemu można zaoszczędzić pieniądze przeznaczone na opiekę zdrowotną, a jednocześnie poprawić jakość życia pacjentów. Jak wspomniano wcześniej, celem napisania podręcznika było zgromadzenie najważniejszych informacji o żywieniu, z myślą o pracownikach opieki zdrowotnej. Jestem zainteresowana opinią czytelników o osiągnięciu założonych celów tego podręcznika oraz o informacjach, jak poprawić kolejne wydania. Proszę kierować sugestie do wydawnictwa Saunders Elsevier. Nancy J. Peckenpaugh, MSed, RD, CDN, CDE

8 CECHY CHARAKTERYSTYCZNE KSIĄŻKI xvii Cechy charakterystyczne książki Jedenaste wydanie podręcznika Podstawy żywienia i dietoterapia zawiera kilka elementów nauczania podobnych do umieszczonych w innych publikacjach Elsevier wykorzystanych do programów dla pielęgniarek zwanych Licensed Practical Nursing (LPN). Te przyjazne dla użytkownika spisy wątków są przeznaczone do eliminowania problemów w procesie nauczania, zwłaszcza że na rynku jest wiele różnorodnych książek do wyboru, a programy LPN trwają bardzo krótko. Walory edukacyjne książki: ypodręcznik jest napisany w sposób przystępny, a jego układ jest przyjazny czytelnikowi pomaga szybko zapoznać się z treścią i zawartością książki. ywprowadzone na początku każdego rozdziału pojęcia porządkują terminologię odnoszącą się do danego rozdziału. ypytania sprawdzające i ćwiczenia praktyczne znajdują się pod koniec każdego rozdziału, tak aby studenci/czytelnicy mieli okazję sprawdzenia swojej wiedzy oraz omówienia ważnych problemów. ystudium przypadku pomaga studentom/czytelnikom w zastosowaniu teorii w praktycznych warunkach klinicznych. ykażdy rozdział kończy się listą piśmiennictwa. ysłownik jest alfabetyczną listą terminów pojawiających się w podręczniku.

9 prawidłowemu funkcjonowaniu układu nerwowego i chronić przed chorobą serca (Bouckenooghe, Remacle i Reusens, 2006). Niedobór tauryny, razem z nadmiernym spożyciem sodu, związany jest z powstawaniem nadciśnienia i utratą białka w moczu (Mozaffari i wsp., 2006). Tauryna występuje w dużych ilościach w owocach 56 CZĘŚĆ 1 Nauka o żywieniu w zdrowiu i chorobie DO STUDENTÓW xix morza i może być związana z redukcją PRZEDMOWA ryzyka choroby serca występującą u osób spożywających ryby. W jednym z badań wykazano silniejsze właściwości chroniące przed chorobą serca suplementu złożonego z kwasów omega-3 i tauryny niż samych W rezultacie istnieją nieporozumienia co do jak najlepszego wykorzystania inforkwasów omega-3 (Elvevoll i wsp. 2008). macji dotyczącej węglowodanów, zamieszczonej na opakowaniach żywności, w celu Tauryna może kulturowe także zmniejszać objawy epilepsji ze na swoją rolę w cen- i obejmują Ramki Uwarunkowania występują wwzględu każdym rozdziale utrzymania optymalnego zdrowia i prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Ametralnym układzie nerwowym (Li i wsp., 2005). Wykazano też, że tauryna zmniejsza Towarzystwo Dietetyczne (American Dietetic Association) wyraża pogląd, różne scenariuszerykańskie mające na celu przedstawienie wpływu czynników biopsychosoinsulinooporność poziomie komórkowym (Nadhini i wsp., 2005) (rozdz. Istże całkowita ilość na węglowodanów przekształcana do glukozy we krwi jest 5). sumą nieją dane sugerujące, że tauryna pomaga blokować przeniesienie cukrzycy z matki cjalnych na sposób żywienia i stan odżywienia. wszystkich cukrów i skrobi, ale tylko połowy błonnika powyżej 5 g i połowy alkorycina 2-5 Ogólna(Kim ilość kwasów tłuszczowych nasyconych, jednonienasyconych i wielonienasyconych na potomstwo i wsp., 2007). holi cukrowych. Wytyczne Zespołu Kontroli Cukrzycy i jej Powikłań (Diabetes Con- xviii PRZEDMOWA DO STUDENTÓW Przedmowa do studentów w tłuszczu może być określona na podstawie wyglądu po schłodzeniu. Trzeba zauważyć, że zestalenie jest widoczne dnie naczynia z oliwą i olejem z awokado. trol and na Complications Trial) (rozdz. 8) mówią, że całkowita ilość węglowodanów jest Uwarunkowania kulturowe sumą węglowodanów pomniejszoną o wszystkie frakcje błonnika, jeżeli jest ich po- wyżej 5 g w porcji produktu. Inna metoda polega na odjęciu skrobi opornej od skrobi Wegetarianie są grupą zróżnicowaną. Wiele osób stosujących dietę wegańską zazwyczaj nie docałkowitej (Granfeldt, Wu i Björck, 2006). Spożycie węglowodanów dostępnych jest ŹRÓDŁA TŁUSZCZÓW I CHOLESTEROLU wierza medycynie zachodniej i skłonnych jest polegać na uzdrowicielach stosujących medycynę czynnikiem, który utrudnia ocenę efektu na podstawie zmian glikemii przy różnych alternatywną. Chociaż może to być praktyką pozytywną, istnieje jednak pewne niebezpieczeństwo. Tłuszcze znajdują się w wielu produktach żywnościowych zawierających białka, poziomach obciążenia glikemicznego. Znaczenie włókna nie jest całkowicie poznane Wielka ostrożność w stosowaniu żywności, ziół i suplementów może pomóc w utrzymaniu proa ponadto dodawane są podczas gotowania lub przyprawiania potraw. Ilość tłuszi jego wpływ na zdrowie pozostaje do wyjaśnienia (Livesey i wsp., 2008). zdrowotnych zachowań. ¾ czu W praktyce istnieje zgoda co do tego, że cukry zawarte w owocach są korzystne znajdująca się w ziarnach, warzywach i owocach jest na ogół znikoma. Wyjątek stanowią orzechy kokosowe, awokado i oliwki. Tłuszcze ekstrahowane ze źródeł dla zdrowia i że podstawę diety powinny stanowić owoce, warzywa i całe ziarna, roślinnych (takich jak kukurydza, krokosz farbierski, ziarna soiz i minimalną oliwki) są o zwykle aby zapewnić odpowiednie spożycie błonnika, a także mleko ilością Wskazówki dydaktyczne dostarczają praktycznych informacji poradach oraz Fakty i mity w płynnej postaci i nie są szkodliwe dla zdrowia oprócz przypadków, kiedy są uwocukrów dodanych (ze źródeł zewnętrznych). analogiach. dornione (tzn. wodór jest dodawany docukru, płynnych olejów celu wyprodukowania Mit Fenyloalanina występująca w zamienniku aspartamie, jestwtrucizną. tłuszczów stałych nazywanych także kwasami tłuszczowymi trans lub transtłuszo Fakt Fenyloalanina jest aminokwasem niezbędnym (egzogennym), uczestniczącym w budowie czami). Tłuszcze, które są stałe (naturalnie znajdują się głównie w produktach zwiewskazówka dydaktyczna białek. Niektóre osoby defektem metabolicznym, w którym nadmiar fenyloalaniny może rzęcych, takich jak rodzą masłosięi zczerwone mięso), nazywane są tłuszczami nasyconymi. Błonnik pokarmowy bywa porównywany do skręconego naszyjnika zezzłotego łańcucha. Tak jak powodować opóźnienie umysłowe (rozdz. 4). W celu wykrycia tego defektu metabolicznego, nazlipidy obejmują wszystkie rodzaje tłuszczów i związki nimi związane. Chotrudno taki naszyjnik, tak układ trawienny człowieka polisawanego fenyloketonurią (PKU), u niemowląt przeprowadzane sąmoże rutynowe testyłańcucha po urodzeniu. lesterolrozplątać jest związkiem związanym z tłuszczem, którynienie jestrozplątać źródłem energii. Wycharydowego. Krowy mogą trawić błonnik, ponieważ ich żołądek, tak jak u wszystkich przeżuwaczy, stępuje tylko w tłuszczach zwierzęcych, ponieważ jest syntetyzowany w wątrobie, składa sięinnych z czterech komór. ¾ a także tkankach zwierząt. Tłuszcze ze źródeł roślinnych nie zawierają cholesterolu. Ważne jest, aby sobie uświadomić, że oleje mineralne nie są uważane za tłuszcz pokarmowy, ponieważ nie mogą być trawione i wykorzystywane przez orindeks GLIKEMICZNY Fakty i mity odnoszą się dojako powszechnie błędnego o żywieganizm. Stosowane środki przeczyszczające, nigdyrozumienia nie powinny byćinformacji używane blisko pory posiłku, ponieważ mogą negatywnie wpływać na wchłanianie witamin Indeks glikemiczny oznacza wpływ pokarmu na stężenie glukozy we krwi. Węglowoniu, przedstawia się tu informacje pomocne w zrozumieniu nauki o żywieniu. rozpuszczalnych w tłuszczach. dany najsilniej wpływają na stężenie glukozy we krwi. Z węglowodanów te, które są w postaci płynnej, tak jak węglowodany zawarte w sokach owocowych, napojach gafakty i mity zowanych czy też w mleku, mają wyższy indeks glikemiczny niż te, które są w postaci 186 CZĘŚĆstałej, zwłaszcza o wysokiej zawartości błonnika, takie jak warzywa i rośliny strączko1 Nauka o żywieniu a zdrowie i choroba Mit Olej rycynowy powinien być stosowany jako środek przeczyszczający. we. Pełne ziarna mają niższy indeks glikemiczny niż produkty z białej mąki. Całe owoce mają niższy indeks glikemiczny niż równoważne ilości soków owocowych. Ładunek Fakt Olej rycynowy może zaburzać wchłanianie ważnych składników pokarmowych i nie powinien Pracownicy powinnistwierdzono, być wyczuleni na mogące się pojawić proglikemiczny jest pojęciem nowszym, które informuje, jak szybko pokarm podnosi stębyć stosowany jakosłużby środekzdrowia przeczyszczający. że może być toksyczny dla komórek blemy, takie trudności przełykaniem konsekwencje operacji chirurgicznych żenie glukozy we krwi, a także jaką całkowitą ilość węglowodanów zawiera. spojówki oka i jak powodować ichz obumieranie (Saidczy i wsp., 2007). żołądka lub jelit. Powinni także uważać na oznaki złego wchłaniania składników odniski indeks glikemiczny, będący wynikiem obniżenia związanego z posiłkiem żywczych, takie jak chroniczna biegunka czy utrata masy ciała. Problemy trawienwzrostu stężenia glukozy we krwi, nazywanego postprandialnym wzrostem stężene i innedydaktyczna związane z przewodem praktyczne pokarmowym, np.znajdują chroniczne zaparcia, mogą być nia glukozy we krwi, wpływa korzystnie na zdrowie. Diety zawierające duże ilości Pytania sprawdzające i ćwiczenia się pod koniec każdego Wskazówka O przynajmniej częściowo rozwiązaneodpowiedź przez właściwe żywienie. błonnika obniżają postprandialną glukozy i insuliny oraz poprawiają rozdziału, tak aby studenci mogli sprawdzić nabytą wiedzę oraz omówić ważne Pielęgniarki i inni pracownicy służby zdrowia mogą, z racji możliwości oceny Tłuszcz ryb morskich zawiera wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i z tego powodu nie ulega profil lipidowy krwi (zob. rozdz. 7). Mogą one także leczyć cukrzycę (zob. rozdz. 8), ryzyka wwdanej rodzinie, rolę w prewencji alkoholizmu, także, zestaleniu zimnych wodach odgrywać arktycznych. ważną Można sobie wyobrazić, co by oznaczało dla atych ryb, ułatwiając wykorzystanie insuliny przez komórki (Riccardi, Rivellese i Giacco, 2008). problemy. w ramach terapeutycznych, pomagać osobom cierpiącym naa chorobę algdyby tłuszczzespołów ich ciała składał się z kwasów nasyconych kwasy uległyby zestaleniu, ryby utonęły. Postprandialny efekt jednego posiłku może wpływać na stężenie glukozy we krwi Studium przypadku studentom w zastosowaniu w praktycznych Ryby z zimnych wód arktycznych muszą być informacji bogate wdrugiego kwasy omega-3, żebyteorii przeżyć. koholową (wpomaga rozdz. 1 znajduje sięwięc więcej na temat koordynacji zespołów po następnym posiłku. Jest to nazywane efektem posiłku i może być spoterapeutycznych). Przygotowanie i stosowanie diety musi być zawsze indywidualne. wodowane fermentacją pokarmu o wysokiej zawartości błonnika w jelicie grubym warunkach klinicznych. (Brighenti i wsp., 2006). W jedenastym wydaniu podręcznika Podstawy żywienia i dietoterapia skupiono się na najważniejszych zagadnieniach dotyczących roli żywienia w opiece zdrowotnej. Wydanie to przedstawia wiedzę na temat żywienia opartą na badaniach naukowych w sposób zwięzły i praktyczny, z punktu wiedzenia opieki zdrowotnej. Podręcznik jest napisany w sposób przystępny, a jego układ jest przyjazny użytkownikowi. Z łatwością może on odnaleźć w tekście najważniejsze informacje. Zagadnienia są podane na początku każdego rozdziału, co uświadamia studentom zawarte w nich treści. Cele pomagają studentom/czytelnikom w skupieniu się na istotnych informacjach. Wprowadzone terminy pojawiające się na początku każdego rozdziału odnoszą się do terminologii związanej z tematyką poszczególnych rozdziałów. Otyłość i redukcja masy ciała ROZDZIAŁ 6 Otyłość i redukcja masy ciała 207 rozdział 6 O Zagadnienia Powikłania zdrowotne nadwagi i otyłości Prawidłowa i należna masa ciała Ocena oraz klasyfikacja nadwagi i otyłości Przyczyny i teorie rozwoju otyłości Przegląd popularnych diet redukujących masę ciała Efekty chirurgii bariatrycznej Znaczenie aktywności fizycznej w redukcji masy ciała Rola pielęgniarki/pielęgniarza i innych specjalistów opieki zdrowotnej w zapobieganiu i leczeniu otyłości Cele Po zapoznaniu się z tym rozdziałem student/czytelnik powinien umieć: Opisać otyłość oraz omówić założenia jej zapobiegania i leczenia Rozpoznać prawidłowe zalecenia redukcji masy ciała Powiązać znaczenie aktywności fizycznej z prawidłową redukcją masy ciała Nadwaga Należna masa ciała Niedoczynność tarczycy Niedowaga Obrzęk plamki ślepej (papilledema) Oczopląs Opasanie żołądka Operacja bariatryczna Otyłość Otyłość I stopnia Otyłość II stopnia Otyłość III stopnia Otyłość metaboliczna Otyłość typu gruszka [gynoidalna przyp. tłum.] Otyłość typu jabłko [androidalna przyp. tłum.] Pożądana masa ciała Prawidłowa masa ciała Przełączenie dwunastnicze (DS duodenal switch) Rabdomioliza Sprzężone dieny kwasu linolowego (CLA) FUNKCJE WĘGLOWODANÓW 1. Co jest celem trawienia? Węglowodany, w postaci cukrów i skrobi, są, ogólnie biorąc, łatwo przekształcane 2. to jest wchłanianie? jakiej części ciała zachodzi? do Co energii potrzebnej Wdo aktywności fizycznej i podstawowych procesów ży3. W jakiej formie wchłaniane są wszystkie węglowodany, wszystkie białka i wszystkie tłuszcze? 4. Nazwij enzymy biorące udział w trawieniu maltozy i sacharozy. 5. Dlaczego przy zapaleniu uchyłków jelita należy stosować dietę niskobłonnikową, a nie wysokobłonnikową? 6. Dlaczego w schorzeniach pęcherzyka żółciowego stosowana jest dieta niskotłuszczowa? 7. Przedyskutujcie sprawę spożywania i nadużywania alkoholu przez studentów. Zastosowanie praktyczne Proszę naszkicować proces trawienia posiłku składającego się z kanapki pieczywa pełnoziarnistego z szynką, szklanki niskotłuszczowego mleka i jabłka. Proszę opisać zachodzące procesy mechaniczne i chemiczne oraz nazwać enzymy biorące w nich udział. Wprowadzone terminy Adipocytokiny Adiponektyna Asteriksje Bezdech śródsenny Białko C-reaktywne (CRP) Bilans energii Cholecystektomia Ćwiczenia aerobowe Dehydroepiandrosteron (DHEA) Dopamina Gastrojejunostomia Glikokortykoidy Grelina Gotowy do spożycia posiłek (MRE meal ready to eat) Hemeralopia Inkretyny Interleukina 6 (IL-6) Kortyzol Kamica żółciowa Lektyna Lipogenny Lipoliza Mielopatia Pytania sprawdzające i ćwiczenia praktyczne Studium przypadku A.J. wpadł w odwiedziny do swojej babci. Martwił się o nią, gdyż niedawno, po ciężkim ataku zapalenia uchyłków, wykonano u niej kolostomię. Wiedział, że jest jej coraz trudniej robić zakupy samodzielnie, więc przyniósł trochę produktów spożywczych ze sobą. Upewnił się najpierw, że w pieczywie nie ma orzechów czy nasion. Kupił też kilka puszek ulubionej, pieczonej fasolki babci. Powiedział jej, że to dlatego, że tak bardzo ją kocha, ale nie wspomniał, że martwi się, gdy myśli o jej gotowaniu na gazowym palniku, bo puszka fasolki może być przecież podgrzana w mikrofalówce. Zastosowanie krytycznego myślenia 1. Dlaczego babcia nie powinna jeść orzechów i nasion? 2. Jakie inne, alternatywne produkty mogłaby bezpiecznie jeść? 3. Dlaczego powinno się jeść pieczoną fasolę w przypadku wystąpienia uchyłków jelita? 4. Jakie problemy może wywołać dieta wysokobłonnikowa po kolostomii? O O

10 xx PRZEDMOWA DO STUDENTÓW ystudenci mają dostęp online do nowego programu komputerowego Nutritrac Nutrition Analysis, wersja 5.0. Ten innowacyjny program można znaleźć na stronie internetowej: Zasoby dla studentów z tej strony internetowej obejmują następujące elementy: ybazę danych zawierającą 5000 produktów w 18 grupach: żywność dla dzieci, produkty pieczone, napoje, chleb/zboża i makaron, produkty śniadaniowe/zboża, produkty mleczne i jaja, tłuszcze i oleje, owoce i warzywa, mięso i fasola, orzechy i nasiona, dania mrożone i produkty pakowane, produkty podawane w restauracjach fast food, produkty podawane w innych restauracjach, ryby i owoce morza, przekąski i słodycze, zupy, suplementy, polewy i sosy. ylistę ponad 150 różnych czynności związanych z codziennym życiem, sportem, rekreacją i pracą wraz ze szczegółowymi wydatkami energetycznymi. ypunkt profil w programie pozwala użytkownikom na kontrolowane spożycie składników pokarmowych i energetycznych oraz oszacowanie wydatków energetycznych dla nieograniczonej liczby osób, a planner redukcji masy ciała pomaga w monitorowaniu i dokonaniu korzystnych zmian stylu życia. Poza produktami i czynnościami nowy program zawiera inne elementy, łącznie z kalkulatorem do wyznaczania należnej masy ciała, kalkulatorem do oszacowania dziennego zapotrzebowania na energię z użyciem wzoru Harrisa Benedicta oraz listą wymienników do planowania posiłków. Na stronie internetowej Evolve można też znaleźć dodatkowe materiały pomocnicze: ypytania y50 pytań wielokrotnego wyboru napisanych w formacie NCLEX, umożliwiających uzyskanie natychmiastowej odpowiedzi, co pomaga studentom w przygotowaniu się do egzaminu. ytabelę składu i wartości odżywczych żywności yszczegółowa lista umożliwiająca poszukiwanie wartości odżywczej ponad 5000 produktów zawartych w programie do analizy diety Nutritrac Nutrition Analysis, wersja 5.0. Tabela została wydzielona i produkty przedstawiono w 18 grupach w porządku alfabetycznym. Dziękujemy za korzystanie z tego wydania podręcznika Podstawy żywienia i dietoterapia. W celu aktualizowania wiedzy o zdrowiu proszę odwiedzać naszą stronę internetową: Przedmowa do wydania I polskiego Nauka o żywieniu człowieka, zarówno zdrowego jak i chorego, jest niezwykle skomplikowanym zagadnieniem. Strategie żywienia ulegają ciągłym modyfikacjom, zmieniają się poglądy na temat prewencji różnych chorób na poziomie populacji oraz standardy postępowania terapeutycznego w odniesieniu do pacjentów indywidualnych. Zmienia się także, nabierając coraz większego znaczenia, podejście do pacjenta, w którym odpowiednia dieta stanowi główną, a czasami jedyną formę leczenia wielu chorób. Jedenasta edycja książki Podstawy żywienia i dietoterapia stanowi kompendium wiedzy dotyczącej żywienia człowieka w ujęciu holistycznym, począwszy od aspektów socjologicznych, poprzez metabolizm makroskładników pokarmowych, witamin, składników mineralnych i fitozwiązków, aż po czynniki związane z odrębnością postępowania w żywieniu szczególnych grup populacyjnych oraz osób w różnych stanach chorobowych. Należy podkreślić, że prezentowana książka oparta jest na współczesnej literaturze naukowej i stanowi doskonałe źródło informacji niezbędnych pracownikom służby zdrowia w opiece nad pacjentem, zarówno krótko-, jak długoterminowej, w stanach ostrych i przewlekłych. Skierowana jest zatem do wszystkich osób, które zajmują się żywieniem ludzi zdrowych i chorych, a zwłaszcza do dietetyków, lekarzy, pielęgniarek, żywieniowców oraz pozostałych członków personelu medycznego. Książka podzielona jest na trzy części: 1. Nauka o żywieniu w zdrowiu i chorobie, w której omówiono między innymi zadania członków zespołu terapeutycznego sprawującego opiekę nad pacjentem, rolę poszczególnych makroskładników pokarmowych oraz wody w żywieniu, konsekwencje zdrowotne zaburzeń trawienia i wchłaniania; 2. Choroby ostre i przewlekłe, w której opisano rolę zespołu terapeutycznego w identyfikowaniu grup wysokiego ryzyka wystąpienia insulinooporności oraz zespołu metabolicznego, co może przyczynić się do skutecznej prewencji chorób przewlekłych, w tym cukrzycy typu 2; 3. Problemy w promocji zdrowia i terapii chorób w różnych okresach życia, w której omówiono problematykę profilaktyki otyłości i innych chorób przewlekłych wieku dziecięcego począwszy od wieku płodowego, strategie na rzecz wspierania karmienia piersią w warunkach szpitalnych oraz problemy związane z opieką krótko- i długoterminową w zakładach opieki medycznej. Mimo że książka bazuje na amerykańskich zaleceniach żywieniowych, w tym także na piramidzie żywieniowej MyPyramid, wiele z nich zostało zaakceptowanych i jest propagowanych przez europejskie towarzystwa naukowe, jak np. dieta DASH w leczeniu nadciśnienia tętniczego, czy dieta TLC w zapobieganiu hipercholesterolemii. Specyfika amerykańskiej opieki medycznej, zwłaszcza w opiece długoterminowej sprawia, że nie wszystkie standardy mogą być zastosowane w sposób bezpośredni, ale jeśli są dobre i sprawdzone, to może warto z nich korzystać. Na podkreślenie zasługuje prosta, logiczna struktura poszczególnych rozdziałów, zawierających oprócz podstawowych treści również ciekawe opisy przypad-

11 xxii PRZEDMOWA DO WYDANIA I POLSKIEGO ku, uwarunkowania kulturowe oraz wskazówki dydaktyczne i pytania sprawdzające. Mam nadzieję, że niniejsza książka przyczyni się do propagowania fachowej wiedzy z zakresu żywienia człowieka i dietetyki oraz zwróci uwagę na potrzebę tworzenia interdyscyplinarnych zespołów terapeutycznych, w których wszyscy członkowie są równie ważni, a najważniejszy jest pacjent. Danuta Gajewska

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska

Powszechne mity dotyczące diety. Zofia Kwiatkowska Powszechne mity dotyczące diety 1 Zofia Kwiatkowska Struktura prezentacji O Historia O Czym jest dieta? O Czym jest żywienie? O Zasady zdrowego żywienia O Najczęstsze mity dotyczące diety O Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak

Myślę co jem - profilaktyka otyłości i chorób dietozależnych wśród dzieci. Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 1. Cel główny Uczeń ocenia swój sposób żywienia Temat 2: Jak jem? Opracowanie: mgr Agnieszka Augustyniak 2. Cele szczegółowe Uczeń: ocenia wielkość porcji poszczególnych grup produktów spożywczych identyfikuje

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie)

NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA. (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) NOWA PIRAMIDA ZDROWEGO ŻYWIENIA (czyli podstawy zdrowego odżywiania postawione na głowie) Dlaczego stara piramida żywieniowa jest zła? Po pierwsze okazuje się, że węglowodany w ilości sugerowanej przez

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 11. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Samodzielna ocena swojego żywienia i aktywności fizycznej. Cele: zapoznanie ucznia z praktycznymi aspektami układania prawidłowo zbilansowanej

Bardziej szczegółowo

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny

Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Zaawansowana konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz dietetyczny Instrukcje: Proszę opisać w poniższym kwestionariuszu Pana/Pani przeciętną dietę. Proszę opisać 2 przykładowe dni tygodnia

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW

ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW ZDROWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PORADNIK DLA RODZICÓW I UCZNIÓW SPIS TREŚCI 1. Zasady zdrowego żywienia 2. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 3. Zapotrzebowanie energetyczne nastolatków 4. Zalecenia

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Spis treści 1. Co to dieta?... 2 2. Dlaczego ludzie przechodzą na dietę?... 3 3. Od czego zależy jaki rodzaj diety

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA ANETA SADOWSKA I PATRYCJA SZAFRAŃSKA HASŁO PORADNIKA Nie wystarczy jeść - należy się odżywiać - to mądre słowa. Nie należy wpychać w siebie wszystkiego co jest na stole, czy w

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa

PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA. Opis. - praca z materiałami drukowanymi, - pogadanka, - dyskusja problemowa PROGRAM ZAJĘĆ W RAMACH AKADEMII ZDROWEGO ŻYWIENIA Uwaga: Dopuszcza się modyfikację kolejności zaplanowanych tematów. Kolejne zajęcia Temat główny - Liczba godzin Metody prowadzenia zajęć: Opis 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Zdrowe żywienie w cukrzycy Dieta dla osób dieta 1200 kcal chorujących na dieta 1500 kcal cukrzycę typu 2* dieta 1800 kcal *bez mikroalbuminurii Zaproponowana

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach Instytut Ochrony Zdrowia Nazwa programu (kierunku) Pielęgniarstwo Poziom i forma studiów studia I stopnia stacjonarne Specjalność: Ścieżka dyplomowania: Nazwa

Bardziej szczegółowo

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo?

Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Co należy jeść, a czego lepiej unikać, by odżywiać się zdrowo? Według definicji zdrowe odżywianie to sposób jedzenia, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu jego zapewnienia

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20]

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20] Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH w zawodzie: Dietetyk 322[20] ETAP PRAKTYCZNY SESJA LETNIA 2012 Łomża, lipiec 2012 r. Strona 1 z 35 1. Treść zadania z załącznikami:

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gnieźnie Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek - Pielęgniarstwo Nazwa przedmiotu: Kierunek: Specjalność: Dietetyka Pielęgniarstwo Wymiar godzin: 45godzin Wykłady: 15godzin, Samokształcenie: 30godzin, Europejski System Transferu Punktów Karta opisu przedmiotu Kod: Rok

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia

Zasady zdrowego żywienia Zasady zdrowego żywienia Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Prawidłowe żywienie może w istotny sposób wpłynąć na wyniki leczenia cukrzycy. Odpowiedni wybór produktów żywieniowych zawsze, gdy tylko jest

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 LUCYNA NAROJEK C iągłość i zmiana w postępowaniu dietetycznym w wybranych schorzeniach Wydawnictwo SGGW Spis treści Wstęp... 7 1. Dieta w cukrzycy... 9 Era przedinsulinowa... 9 Ograniczenie węglowodanów

Bardziej szczegółowo

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010

... Dzienniczek Badań. Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... Dzienniczek Badań Centrum Promocji Zdrowia i Edukacji Ekologicznej Warszawa Bemowo 2010 ... lekarz prowadzący imię nazwisko wiek adres MASA CIAŁ A Masę ciała można ocenić na podstawie wskaźnika BMI

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Wyzwanie na Odchudzanie

Wyzwanie na Odchudzanie Wyzwanie na Odchudzanie Gratulacje! Dzisiejszy temat: DLACZEGO DIETY NIE DZIAŁAJĄ Statystyki otyłości i chorób w Polsce: 61,6% mężczyzn ma nadwagę lub otyłość. 50,3% kobiet ma nadwagę lub otyłość. Na przestrzeni

Bardziej szczegółowo

Wydział Lekarski, Zakład Higieny i Dietetyki UJCM. Zakład Higieny i Dietetyki. Podstawy żywienia człowieka

Wydział Lekarski, Zakład Higieny i Dietetyki UJCM. Zakład Higieny i Dietetyki. Podstawy żywienia człowieka Załącznik nr 4 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Sylabus modułu kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Wydział Lekarski,

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia CEL/76/11/09. zdrowego żywienia. Schemat postępowania w cukrzycy

Zasady zdrowego żywienia CEL/76/11/09. zdrowego żywienia. Schemat postępowania w cukrzycy CEL/76/11/09 Zasady zdrowego żywienia Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Prawidłowe żywienie może w istotny sposób wpłynąć na wyniki leczenia cukrzycy. Odpowiedni wybór produktów żywieniowych zawsze,

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH

WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego WITAMINY I MINERAŁY DLA OSÓB DIALIZOWANYCH Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany w oparciu o doniesienia naukowe oraz przyjęte

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r.

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY. 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY 26.10.2015r. ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY Żywienie, szczególnie zbiorowe, nie powinno być realizowane w sposób doraźny. Jest to istotny problem

Bardziej szczegółowo

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie?

Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Prawidłowe odżywianie. Czy marnujemy szansę na zdrowe żywienie? prof. dr hab. Lidia Wądołowska

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2 KARTA KURSU Nazwa Podstawy zdrowego żywienia Nazwa w j. ang. Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Mgr inż. Ewelina Trojanowska Zespół dydaktyczny Mgr inż. Ewelina Trojanowska Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego:

... data* DANE OSOBOWE. ... Telefon: * ... Imię i nazwisko: * ... Płeć: * ... Preferowane godziny kontaktu telefonicznego: DANE OSOBOWE........................ data*.................................................. Imię i nazwisko: *............................................... Telefon: *..................................................

Bardziej szczegółowo

Zakres oferowanych usług:

Zakres oferowanych usług: Zakres oferowanych usług: 1. Poradnictwo dietetyczne Porady dietetyczne obejmujące analizę dotychczasowego sposobu żywienia, pomiary antropometryczne, wskazówki i zalecenia żywieniowe. Dla osób zainteresowanych

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Indeks glikemiczny a produkty piekarskie. Dr inż. Małgorzata Wronkowska

Indeks glikemiczny a produkty piekarskie. Dr inż. Małgorzata Wronkowska Indeks glikemiczny a produkty piekarskie Dr inż. Małgorzata Wronkowska Według danych Urzędu Statystycznego za rok 2010 przeciętne miesięczne spożycie chleba na osobę w Polsce w ostatnich 10 latach spadło

Bardziej szczegółowo

Czym jest program Trzymaj

Czym jest program Trzymaj Trzymaj formę! Czym jest program Trzymaj formę"? "Trzymaj formę" " to inicjatywa propagująca zdrowy styl życia o unikalnym dwukierunkowym podejściu: promującym zbilansowane odżywianie połą łączone z regularną

Bardziej szczegółowo

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?!

Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Nowy asortyment sklepików szkolnych nie taki straszny, czyli dlaczego warto jeść zdrowo?! Rozporządzenie Z dniem 01.09.2015 roku weszło w życie nowe Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2015

Bardziej szczegółowo

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie

Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Wybieram zdrowie i zdrowe odżywianie Doktorze Zdrówko, co to znaczy być zdrowym? Być zdrowym, to nie tylko nie chorować, ale też czuć się dobrze, być radosnym i sprawnym fizycznie. Czy wiesz, co pomaga

Bardziej szczegółowo

Zasada trzecia. Zasada czwarta

Zasada trzecia. Zasada czwarta Zdrowe odżywianie jest podstawą zachowania zdrowego organizmu. Przestrzegając dziesięciu podstawowych zasad właściwego żywienia, wykorzystamy dostępne pożywienie w najbardziej efektywny dla naszego zdrowia

Bardziej szczegółowo

dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Wszechnica żywieniowa Warszawa, 21 października 2015 r.

dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Wszechnica żywieniowa Warszawa, 21 października 2015 r. Rozporządzenie Ministra Zdrowia dotyczące żywienia w stołówkach i asortymentu w sklepikach szkolnych szansą na poprawę sposobu żywienia i stanu zdrowia dzieci i młodzieży. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE

ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE ZDROWE ODŻYWIANIE = ZDROWE ŻYCIE RACJONALNIE = ZDROWO Zdrowa dieta jest jednym z najważniejszych elementów umożliwiających optymalny wzrost, rozwój i zdrowie. Ma przez to wpływ na fizyczną i umysłową

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (MS i TŻiŻCz z uz.)

Bardziej szczegółowo

Dietetyk Anna Jelonek : Dzień dobry :) już jesteśmy, zapraszamy do zadawania pytań.

Dietetyk Anna Jelonek : Dzień dobry :) już jesteśmy, zapraszamy do zadawania pytań. Czat z Anną Jelonek Dietetyk Anna Jelonek : Dzień dobry :) już jesteśmy, zapraszamy do zadawania pytań. Jaka jest różnica pomiędzy makaronami i ryżami białymi a brązowymi? Czy ma to wielkie znaczenie w

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia

Zasady zdrowego żywienia Metadane scenariusza Zasady zdrowego żywienia 1. Cele lekcji a) Wiadomości Uczeń: - zna zasady prawidłowego żywienia, - zna piramidę zdrowego żywienia, - zna zapotrzebowanie energetyczne dla osób w danym

Bardziej szczegółowo

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania.

Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. Podstawy diety i wspomagania w sporcie - przedmiotowe zasady oceniania. W czasie zajęć ocenie podlegają wyłącznie zaangażowanie i aktywność ucznia na zajęciach. Planowane są w semestrze: - 3 oceny z zadań

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

GDA. Prawidłowe odżywianie

GDA. Prawidłowe odżywianie GDA Prawidłowe odżywianie Co to jest GDA? Prawidłowe odżywianie jest jednym z warunków zachowania dobrego stanu zdrowia. Aby móc dopasować swój sposób odżywiania do stylu życia jaki prowadzimy, niezbędne

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach

Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach Zalecenia dotyczące żywienia dzieci w przedszkolach NORMY ŻYWIENIA DLA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM I SZKOLNYM W POLSCE OPRACOWANO W INSTYTUCIE ŻYWNOŚCI I ŻYWIENIA I ZATWIERDZONE ZOSTAŁY PRZEZ INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2

Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Zalecenia dietetyczne dla osób z cukrzycą typu 2 Odżywiaj się zdrowo Podstawowym zaleceniem zdrowotnym dla osób chorych na cukrzycę jest jedz zdrowo. Osoba

Bardziej szczegółowo

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia dr hab. inż., lek. med. DanUSZ WŁODAREK dr. hab. inż. Ew a LANGE dr. hab. inż. Lucyna KOZŁOWSKA dr inż. Dominika

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Podstawy dietetyki KOD WF/II/st/19

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Podstawy dietetyki KOD WF/II/st/19 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Podstawy dietetyki KOD WF/II/st/19 2. KIERUNEK: Wychowanie fizyczne 3. POZIOM STUDIÓW 1 : II stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II rok/iii semestr

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Instrukcje: W celu oceny prawidłowości zastosowania przez Pana/Panią zaleceń żywieniowych z poprzedniej konsultacji, proszę opisać w poniższym

Bardziej szczegółowo

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec

Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec Warsztaty nauczycieli Zespołu Szkół Zawodowych im. Króla Jana III Sobieskiego w Przeworsku w szkole partnerskiej Universita dei Sapori 10 14 marzec 2014 r. Realizacja komponentu ponadnarodowego W dniach

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo