prace poglądowe Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych Salivary Diagnostics in Systemic Diseases Ewa Ganowicz Streszczenie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "prace poglądowe Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych Salivary Diagnostics in Systemic Diseases Ewa Ganowicz Streszczenie"

Transkrypt

1 prace poglądowe Dent. Med. Probl. 2011, 48, 4, ISSN X Copyright by Wroclaw Medical University and Polish Dental Society Ewa Ganowicz Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych Salivary Diagnostics in Systemic Diseases Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia, Instytut Stomatologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny Streszczenie Obecnie coraz częściej podkreśla się rolę, jaką lekarze dentyści mogą i powinni pełnić we wczesnym rozpoznawaniu chorób ogólnoustrojowych, w tym chorób układu sercowo-naczyniowego czy chorób nowotworowych. Upowszechnienie nieinwazyjnych, szybkich i możliwych do przeprowadzenia w warunkach ambulatoryjnych testów przesiewowych, opartych na wykorzystaniu śliny, może ogromnie ułatwić wypełnianie tego zadania. Nie wszystkie biomarkery obecne w surowicy krwi można oceniać w ślinie. Ważne jest stężenie danej substancji w ślinie w porównaniu do stężenia we krwi oraz czułość i swoistość samego testu. W niektórych przypadkach miejscowe procesy patologiczne, takie jak zapalenie przyzębia, mogą silnie modyfikować stężenie biomarkerów w ślinie. W pracy przedstawiono przykłady chorób z różnych gałęzi medycyny, w których zidentyfikowano już biomarkery obecne w ślinie w stężeniu umożliwiającym ich kliniczne zastosowanie. Do najważniejszych z nich należą choroby nowotworowe, choroby układu sercowo-naczyniowego (m.in. zawał serca), choroby autoimmunologiczne (np. zespół Sjögrena), choroby zakaźne (infekcja wirusem HIV, Helicobacter pylori, Mycobacterium tuberculosis), astma, czy choroby endokrynologiczne (m.in. cukrzyca i zespół Cushinga). Badania śliny można także wykorzystać w celu określenia obecności substancji uzależniających (alkoholu, nikotyny, narkotyków), a także w medycynie sądowej. Niektóre z tych zastosowań są już wykorzystywane komercyjnie, większość jednak wymaga nadal dodatkowych badań (Dent. Med. Probl. 2011, 48, 4, ). Słowa kluczowe: ślina, diagnostyka, badania przesiewowe, biomarkery, choroby ogólnoustrojowe, choroby układu sercowo-naczyniowego, cukrzyca. Abstract For many patients, dentist is the only doctor they see for years. Thus dentists can play a significant role in early diagnosis of systemic diseases, such as cardioavascular diseases or cancer. This can be made much more simple with a non-invasive and fast diagnostic test based on saliva, that can be performed in the dental office. Not all of the biomarkers present in serum can be used in salivary diagnostics. One must take into consideration their concentration, which is often lower than in serum, as well as local pathological processes, such as periodontitis, that can affect this concentration in a significant way. This paper presents some examples of systemic diseases with salivary biomarkers already identified. The most important ones are cardiovascular diseases (i.e. myocardial infarction), autoimmunological diseases (Sjögren s syndrome), infectious diseases (HIV, Helicobacter pylori, Mycobacterium tuberculosis infection), asthma and endocrine diseases (diabetes, Cushing syndrome). Saliva can be also used for detection of stimulants, such as alcohol, nicotine, drugs, as well as in forensic medicine. Some of the tests are already commercially available, while many others still need further studies (Dent. Med. Probl. 2011, 48, 4, ). Key words: saliva, diagnosis, screening, biomarkers, systemic diseases, cardiovascular diseases, diabetes. Wraz z pojawianiem się bardzo czułych metod wykrywania biomarkerów w płynach ustrojowych rośnie znaczenie płynów innych niż krew w diagnostyce wielu chorób. Płynem szczególnie interesującym z punktu widzenia lekarza stomatologa jest ślina. Dotychczasowe badania nad wykorzystaniem śliny w diagnostyce koncentrują się wokół trzech głównych tematów: wczesnego wykrywania chorób, m.in. nowotworów złośliwych, infekcji wirusem HIV, a tak-

2 Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych 555 że określania stadium choroby oraz identyfikacji osób objętych podwyższonym ryzykiem zachorowania [1], monitorowania postępu choroby i reakcji na leczenie oraz ewentualnych nawrotów, a także personalizacji leczenia, np. w przypadku chorób nowotworowych [2], wykrywania obecności leków narkotycznych, alkoholu itp. Obecne lub potencjalne wykorzystanie śliny obejmuje m.in. badanie obecności i stężenia [3]: białek diagnostyka chorób przyzębia, chorób nowotworowych, próchnicy zębów [2], mucyn/glikoprotein diagnostyka nowotworów głowy i szyi oraz próchnicy, DNA genotypowanie, wykrywanie infekcji bakteryjnych, nowotworów głowy i szyi, badania sądowe, RNA identyfikacja infekcji wirusowych/bakteryjnych, diagnostyka nowotworów głowy i szyi, metabolitów diagnostyka chorób przyzębia, leków i ich metabolitów monitorowanie przebiegu leczenia, szybkie i nieinwazyjne wykrywanie obecności narkotyków (marihuana, kokaina) lub alkoholu, wirusów, bakterii np. monitorowanie reaktywacji wirusa Epsteina-Barr (mononukleoza), przeciwciał identyfikacja osób zainfekowanych wirusami HIV oraz HAV, HBV i HCV [4], elektrolitów, hormonów na przykład stężenie kortyzolu jako miernik stresu w badaniach psychologicznych [5], enzymów np. α-amylaza i podjednostka II kinazy białkowej AMP-zależnej jako wskaźniki komponenty współczulnej reakcji na stres u dzieci [5], elementów morfotycznych krwi np. liczba leukocytów obojętnochłonnych w ślinie może być wskaźnikiem skutecznego przeszczepienia szpiku kostnego [3], ph śliny m.in. w diagnostyce refluksu żołądkowo-przełykowego i astmy [6]. Wykorzystanie w badaniach śliny nie ogranicza się tylko do chorób jamy ustnej. Obecnie coraz częściej podkreśla się rolę, jaką lekarze dentyści mogą i powinni pełnić we wczesnym rozpoznawaniu chorób ogólnoustrojowych, w tym chorób układu sercowo-naczyniowego. Diagnostyka śliny doskonale wpisuje się w ten kierunek. Upowszechnienie nieinwazyjnych, szybkich i możliwych do przeprowadzenia w warunkach ambulatoryjnych testów przesiewowych, opartych na wykorzystaniu śliny, może w przyszłości znacznie ułatwić wczesną, wszechstronną diagnostykę w gabinetach stomatologicznych. We wcześniejszej pracy [7] opisano szczegółowo zalety diagnostyki śliny, mechanizmy przenikania związków organicznych z surowicy krwi do śliny oraz wykorzystanie nowych technologii w celu ich wykrywania, także poza laboratorium, np. w gabinecie stomatologicznym, a także aspekty etyczne takiej diagnostyki. Celem niniejszej pracy było przedstawienie aktualnego stanu wiedzy na temat możliwości zastosowania badań śliny w diagnostyce wybranych chorób ogólnoustrojowych i w medycynie sądowej. Diagnostyka chorób nowotworowych Nowotwory złośliwe są dziś drugą po chorobach układu krążenia przyczyną zgonów w Polsce. Początkowo bezobjawowy przebieg oraz silna zależność między rokowaniem a etapem rozpoznania choroby sprawiają, że ogromnego znaczenia nabiera ich wczesna diagnostyka [2]. Np. 5-letnie przeżycie w przypadku raka jajnika rozpoznanego w stadium I wynosi 93%, podczas gdy w stadium III jest to jedynie 37%, a w stadium IV 10% [8]. Ślina może służyć m.in. do badania przesiewowego w kierunku takich nowotworów jak: rak sutka (CA15-3 i receptor dla EGF) oraz rak jajnika (CA 125 i kompleks glikoproteinowy). Zhang et al. [9] opisali zastosowanie ośmiu biomarkerów mrna i jednego biomarkera białkowego, które pozwalają na wykrycie raka sutka z czułością wynoszącą 83% i swoistością wynoszącą 97%. Na podstawie badania śliny można oceniać powodzenie zabiegu przeszczepienia szpiku, ponieważ w ślinie osób po takim zabiegu są obecne neutrofile (wykrywalne 2 3 dni wcześniej niż we krwi obwodowej), a ich liczba może wskazywać na przyjęcie się przeszczepu, a zarazem uniknięcie takich powikłań jak mucositis [3]. Diagnostyka chorób układu sercowo-naczyniowego Obecnie diagnostyka ostrego zawału serca opiera się na badaniu klinicznym, badaniu elektrokardiograficznym oraz ocenie stężenia biomarkerów w surowicy mioglobiny, CK-MB, kinazy kreatyny (CK) oraz sercowych troponin TnT i TnI. Biomarkery te są uwalniane w różnym czasie, dzięki czemu pozwalają określić, ile czasu upłynęło od powstania niedrożności. Wykorzystanie śliny do szybkiego badania może korzystnie wpłynąć na przyspieszenie rozpoznania ostrego zawału serca, co poprawia rokowanie i skuteczność leczenia [10]. Obecnie są wykorzystywane m.in. badania białka C-reaktywnego (CRP), IL-1β, mieloperoksy-

3 556 E. Ganowicz dazy i mioglobiny. Ich obecność w ślinie wykrywa się za pomocą wysoce swoistych przeciwciał [1]. Stężenie enzymu sercowego mioglobiny w ślinie koreluje z jej stężeniem w surowicy. Największe znaczenie diagnostyczne ma badanie przeprowadzone w czasie do 24 godzin od wystąpienia bólu zawałowego. CK-MB i TnI są doskonałymi markerami surowiczymi ostrego zawału serca, jednak jak dotąd nie znalazły zastosowania w badaniach śliny. Białko C-reaktywne oraz TNF-α są markerami, których stężenie w surowicy i w ślinie w krótkim czasie zwiększa się u osób, u których doszło do zawału serca. Podobny wzrost stężenia w ciągu 24 godzin od wystąpienia bólu w klatce piersiowej wykazują metaloproteinaza MMP-9 i mieloperoksydaza białka związane z niszczeniem tkanek. Oderwanie płytki miażdżycowej powoduje także uwolnienie cząsteczek adhezyjnych, występujących na komórkach śródbłonka naczyń, takich jak rozpuszczalny ligand CD40 oraz ICAM-1. Jednak dotychczasowe dane dotyczące stężenia tych cząsteczek w ślinie nie są jednoznaczne, a temat ten wymaga dalszych badań [1]. Podobnie jak w innych chorobach, także w przypadku zawału serca szczególnie korzystne jest jednoczesne określanie stężenia kilku biomarkerów. Dodatkowo kilkakrotne powtarzanie badania pozwala na ocenę dynamiki zmian i określenie faz zawału serca. Kliniczne wykorzystanie biomarkerów obecnych w ślinie wymaga znajomości potencjalnych czynników modyfikujących ich stężenie. Wiele markerów stanu zapalnego, w tym na przykład CRP, metaloproteinazy i IL-1β, jest podwyższonych np. w przebiegu zapalenia dziąseł i przyzębia. Stężenie α2-makroglobuliny i CRP jest zaburzone po urazach, a α2-makroglobuliny także w zespole nefrotycznym. Zmiany stężenia MMP i TIMP mogą zależeć od infekcji, na przykład wirusem HIV lub bakteriami patogennymi dla przyzębia. Leczenie zapalenia przyzębia również modyfikuje ich wartość, ponadto nieswoisty wpływ na stężenie biomarkerów ma zmiana szybkości wydzielania śliny, związana np. z odwodnieniem lub stosowaniem określonych leków [1]. Mimo obserwowanych znamiennych statystycznie różnic w stężeniu poszczególnych biomarkerów w ślinie między osobami zdrowymi a pacjentami, którzy przeszli zawał serca potwierdzony w inny sposób, praktyczne zastosowanie śliny w diagnostyce wymaga jeszcze wielu badań. Diagnostyka chorób autoimmunologicznych Choroby autoimmunologiczne dotykają około 5 8% populacji [3]. Wczesne etapy tych chorób są często bezobjawowe lub też objawy są nieswoiste, co opóźnia podjęcie diagnostyki. Ślina wydaje się idealnym materiałem do diagnostyki jednej z najczęstszych chorób autoimmunologicznych zespołu Sjögrena, obejmującego m.in. upośledzenie funkcji wydzielniczej gruczołów ślinowych i łzowych, i uznawanego za stan przednowotworowy ze względu na podwyższone ryzyko rozwoju chłoniaka B-MALT. Obecnie diagnostyka tego zespołu opiera się na kryteriach klinicznych oraz badaniu histopatologicznym. Objawy są początkowo nieswoiste, dlatego choroba może pozostać niezdiagnozowana przez wiele miesięcy lub nawet lata [11]. Biomarkery surowicze, takie jak autoprzeciwciała, nie są dostatecznie czułe i swoiste i nie zawsze umożliwiają postawienie jednoznacznego rozpoznania. Zmiany obserwowane w ślinie chorych z zespołem Sjögrena (SS) są odzwierciedleniem uszkodzenia gruczołów ślinowych oraz występującej reakcji immunologicznej [11]. Ślina chorych osób zawiera znacznie więcej składników nieorganicznych oraz wykazuje wyższe stężenie białka całkowitego (na przykład ślina mieszana chorych zawiera 1,38 ± 0,37 mg/ml białka, podczas gdy ślina osób zdrowych 0,95 ± 0,52 mg/ml). Różnica dotyczy także stężenia całkowitego RNA (odpowiednio 10,9 ± 5,4 μg/ml i 6,6 ± 3,6 μg/ml). W ślinie mogą ponadto występować charakterystyczne autoprzeciwciała anty-ro (SSA) i anty-la (SSB), chociaż w niektórych przypadkach mimo obecności tych przeciwciał w surowicy badanie śliny daje wyniki ujemne. Obserwowano również podwyższone stężenie laktoferyny, beta- 2-mikroglobuliny, lizozymu C, cystatyny C przy spadku stężenia amylazy ślinowej i anhydrazy węglowej VI [12, 13]. Inni autorzy stwierdzili jednak wzrost stężenia amylazy ślinowej, a spadek stężenia cystatyny i lizozymu [11]. Konieczne są więc dalsze badania, które pozwolą na jednoznaczne określenie, które biomarkery mogą znaleźć zastosowanie w diagnostyce zespołu Sjögrena. W przebiegu niektórych chorób przydatne mogą być także nieswoiste ślinowe biomarkery chorób autoimmunologicznych, np. białko C-reaktywne w przebiegu choroby Hashimoto [14]. Diagnostyka chorób zakaźnych Badania śliny można wykorzystywać m.in. w diagnostyce chorób zakaźnych. Większość prowadzonych badań dotyczy dwóch grup wirusów: HIV oraz wirusów zapalenia wątroby. Duże znaczenie ma to, że ślina nie jest materiałem zakaźnym. Dostępne są już komercyjne zestawy do wykrywania przeciwciał skierowanych przeciwko

4 Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych 557 wirusowi HIV w ślinie, m.in. OraQuick Advance rapid HIV-1/2, który może być też wykorzystywany do oceny obecności przeciwciał w pełnej krwi pobranej z palca. Jednak czułość testu OraQuick jest mniejsza w przypadku zastosowania śliny niż w przypadku badania pełnej krwi. Najbardziej czułą metodą pozostaje badanie surowicy [15]. Badanie śliny można więc zalecać w tych przypadkach, kiedy nie ma możliwości lub pacjent nie wyraża zgody na badanie krwi albo surowicy. Inni autorzy opisują jednak wyższą czułość i swoistość badań opartych na technice ELISA [3]. W jamie ustnej można wykryć bakterie Mycobacterium tuberculosis, wywołujące gruźlicę jest to jednak możliwe tylko w aktywnej, ostrej fazie choroby. Do zapewnienia odpowiedniej czułości nie wystarczy także hodowla, jest konieczne zastosowanie testu opartego na metodzie PCR [3]. Inną chorobą, w rozpoznaniu której mogą pomóc badania śliny, jest malaria. Tradycyjnie w diagnostyce malarii wykorzystuje się mikroskopową ocenę erytrocytów, ale badanie to daje wyniki fałszywie ujemne na wczesnych stadiach choroby, dlatego opracowano testy diagnostyczne wykorzystujące technikę PCR, które można przeprowadzać na próbkach krwi i które pozwalają na wykrywanie infekcji z większą czułością. Jednak konieczność pobierania krwi powoduje, że wielu pacjentów nie poddaje się badaniom kontrolnym po zakończeniu terapii [16]. Badania śliny mogą także być pomocne w diagnostyce innych chorób tropikalnych, takich jak denga [17]. Choroby te zasadniczo nie występują w Polsce, ale pojedyncze przypadki zdarzają się u osób podróżujących do krajów tropikalnych, a ich diagnostyka może być utrudniona ze względu na rzadki kontakt lekarzy z tymi jednostkami chorobowymi. W diagnostyce z użyciem śliny można wykorzystywać DNA lub RNA wirusów oraz przeciwciała klasy IgM i IgG, co pozwala także na obserwowanie zjawiska serokonwersji i odróżnianie infekcji pierwotnej od nawrotów choroby. W przypadku dengi wirus DENV może utrzymywać się w ślinie na etapie, kiedy nie jest już wykrywany we krwi, nawet do 14 dni po pojawieniu się gorączki [17]. Diagnostyka astmy Badanie śliny jest prostą i nieinwazyjną metodą oceny obecności stanu zapalnego u pacjentów z astmą [18]. W tym celu ocenia się stężenie leukotrienów cysteinylowych (CysLT): LTC4, LTD4 i LTE4. Metoda ta jest także przydatna do monitorowania leczenia astmy wykazano, że stosowanie inhibitora 5-lipooksygenazy, zileutonu, powoduje skuteczną inhibicję CysLT w ślinie. Badania śliny w endokrynologii Endokrynologia jest jedną z dziedzin, w których intensywnie rozwija się diagnostyka wykorzystująca ślinę jako materiał biologiczny. Stężenie wielu hormonów ulega znacznym wahaniom w zależności od pory doby lub innych czynników, zatem szczególnie ważne są metody badań pozwalające na kilkakrotne, nieinwazyjne pobieranie materiału. W przypadku jednokrotnego badania należy podczas interpretacji wyniku uwzględniać te dobowe wahania, jak również inne czynniki, na przykład płeć, wiek, palenie tytoniu itp. Badania śliny wykorzystuje się m.in. do oceny stężenia hormonów steroidowych, w tym ich prekursorów (siarczan dehydroepiandrosteronu, DHEA-S) i metabolitów, oraz hormonów płciowych (testosteronu, estrogenu) [19]. Badania śliny mogą także przyczynić się do wcześniejszego rozpoznawania cukrzycy, zarówno 1, jak i 2 typu. Szczególnie w cukrzycy typu drugiego odpowiednio wczesne postawienie diagnozy pozwala często na wyleczenie tylko przez zmiany stylu życia i diety, bez konieczności farmakoterapii [8]. U chorych na cukrzycę obserwuje się często zmniejszone wydzielanie śliny. Poza tym w diagnostyce można wykorzystać stężenie wolnych rodników i podwyższony potencjał antyoksydacyjny śliny (TAS total antioxidant status). U chorych na cukrzycę stwierdzono wzrost stężenia antyoksydantów, takich jak peroksydaza i dysmutaza ponadtlenkowa [20]. Inną jednostką chorobową, w której badania śliny przynoszą obiecujące rezultaty, jest zespół Cushinga. Charakterystyczną cechą tego zespołu jest duże stężenie kortyzolu w surowicy w godzinach nocnych. Jednak konieczność pobrania krwi w nocy jest sytuacją na tyle stresującą, że prowadzi do psychogennego wzrostu stężenia kortyzolu, na skutek czego wyniki nie są powtarzalne i wiarygodne. Pobranie śliny jest znacznie lepiej tolerowane przez pacjentów, a wyniki badania śliny wykazują 100% swoistość i 86% czułość w rozpoznawaniu tego zespołu. Porównanie wyniku badania ze średnią wartością u zdrowych osób pozwala także na wykrycie choroby na etapie przedklinicznym. Metodę tę można więc uznać za metodę pierwszego wyboru w badaniach przesiewowych w kierunku zespołu Cushinga [21]. Diagnostyka chorób układu pokarmowego Refluks żołądkowo-przełykowy dotyka nawet do 40% mieszkańców krajów wysoko uprzemysłowionych. Niezdiagnozowany refluks może wywoływać przewlekle utrzymujące się nadżerki w jamie

5 558 E. Ganowicz ustnej, erozję zębów lub przewlekły kaszel o niewyjaśnionej przyczynie, zwłaszcza w nocy [22]. Tymczasem w około 50% przypadków refluksowi nie towarzyszy zapalenie przełyku ani inne zmiany widoczne w badaniu endoskopowym [23]. Najbardziej czułym i swoistym badaniem pozwalającym na rozpoznanie refluksu żołądkowo- -przełykowego jest 24-godzinne monitorowanie ph w przełyku. Jest ono jednak źle tolerowane przez pacjentów. Badanie odczynu śliny jest znacznie wygodniejszą metodą oceny ph górnego odcinka przewodu pokarmowego. Należy przy tym pamiętać, że ph śliny zależy nie tylko od obecności refluksu, ale też od diety oraz od zdolności buforowych śliny. Mimo to u pacjentów cierpiących na refluks żoładkowo-przełykowy ph jest niższe (średnio 6,91) niż u zdrowej grupy kontrolnej (średnio 7,43). W tej grupie chorych stwierdza się ponadto w ślinie mniejsze stężenie jonów Na + oraz większe stężenie nieorganicznych fosforanów, a także większą pojemność buforową śliny, co można interpretować jako adaptację do powtarzającej się ekspozycji na kwas żołądkowy [24]. Należy jednak zaznaczyć, że nocny spadek ph śliny obserwuje się także u zdrowych osób. Bardziej kwasowy odczyn śliny przy mniejszej pojemności buforowej charakteryzuje osoby palące tytoń [23]. Od wielu lat jest znana korelacja między infekcją Helicobacter pylori a występowaniem choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz raka żołądka. H. pylori kolonizuje nie tylko błonę śluzową żołądka, jego obecność stwierdza się także w jamie ustnej. Nie zostało do końca wyjaśnione, czy należy do naturalnej flory jamy ustnej, czy trafia tam w rezultacie spożycia zanieczyszczonych pokarmów lub na skutek refluksu żołądkowo-przełykowego [25]. Obecność H. pylori w jamie ustnej koreluje jednak ze współwystępowaniem zapalenia błony śluzowej żołądka. Występowanie H. pylori w jamie ustnej nie tylko ułatwia diagnostykę (eliminuje konieczność pobierania próbki błony śluzowej przez sondę żołądkową albo przynajmniej ułatwia pobranie jej na podstawie obecnego stanu choroby określanego na podstawie badania metodą PCR), ale może także świadczyć o podwyższonym ryzyku reinfekcji po leczeniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz ryzyku rozwoju raka lub chłoniaka MALT [26]. Badania śliny a substancje uzależniające Badania śliny można także wykorzystywać do oceny obecności substancji uzależniających i niedozwolonych w organizmie pacjenta. Dla przykładu półilościowe badanie obecności kotyniny metabolitu nikotyny, o okresie półtrwania godzin w ślinie (NicAlert ) jest czułym wskaźnikiem palenia tytoniu. Chociaż nie dorównuje pod względem swoistości badaniu CO w wydychanym powietrzu, to pozwala wykryć palenie w okresie dłuższym niż kilka godzin przed badaniem (okres półtrwania CO wynosi 2 3 godz.) i lepiej różnicuje jednorazowego papierosa od okresowego palenia [27]. Ponadto CO w wydychanym powietrzu może także pochodzić ze źródeł środowiskowych (spaliny, palenie bierne). Stężenie amfetaminy w ślinie odpowiada stężeniu w surowicy. Obecność amfetaminy można wykrywać także w moczu, należy jednak pamiętać, że zarówno w moczu, jak i w ślinie jej stężenie zależy od odczynu [3]. W ślinie można także wykryć metabolity lub substancje czynne barbituranów, beznodiazepin, marihuany, kokainy, heroiny, morfiny czy kodeiny (stężenie większe niż w osoczu). Badania śliny w neurologii, psychologii i psychiatrii Najnowsze badania sugerują, że ślina może być pomocna w diagnozowaniu zaburzeń neurologicznych, takich jak choroba Alzheimera. Rozpoznanie tej choroby jest czasochłonnym procesem, obejmującym badanie kliniczne, psychologiczne i badania obrazowe oraz różnicowanie z innymi chorobami neurodegeneracyjnymi. Wykorzystanie biomarkerów obecnych w ślinie znacznie uprościłoby proces diagnostyczny i mogłoby pozwolić na rozpoznawanie choroby jeszcze w stadium przedklinicznym, a także na monitorowanie przebiegu choroby i reakcji na leczenie. Stwierdzono, że w ślinie można znaleźć zarówno amyloid-β, odkładający się w mózgu chorych, jak i białko prekursorowe amyloidu (APP), a ich stężenie koreluje ze stężeniem w płynie mózgowo- -rdzeniowym. Także aktywność i stężenie ślinowej acetylocholinesterazy koreluje z występowaniem choroby Alzheimera [28]. Możliwość nieinwazyjnego pobrania materiału do badania może być szczególnie przydatna w przypadku diagnostyki neonatologicznej chorób układu nerwowego. Ostatnio stwierdzono na przykład, że w ślinie obecne jest białko S100B, będące markerem uszkodzenia mózgu. Stwierdzenie podwyższonego stężenia tego białka w płynach ustrojowych może pozwolić na rozpoznanie okołoporodowego uszkodzenia centralnego układu nerwowego, przy czym u noworodka szczególnie korzystne jest uniknięcie pobierania krwi [29]. Ślina jako materiał diagnostyczny jest także coraz powszechniej wykorzystywana w badaniach

6 Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych 559 naukowych. Brak konieczności wkłucia może ułatwiać gromadzenie grupy badanej. Badania śliny wykorzystuje się także do oceny reakcji na stres. Reakcja na sytuacje stresowe znajduje się pod kontrolą dwóch głównych systemów, neuroendokrynnego układu podwzgórze-przysadka-nadnercze (HPA) i układu sympatyczno-nadnerczowego (SAM) autonomicznego systemu nerwowego [30]. W badaniach wykorzystuje się m.in. markery neuroendokrynne, w tym α-amylazę ślinową i kortyzol (oś HPA). Wykorzystanie do badania śliny zamiast surowicy pozwala uniknąć efektu gwałtownego wzrostu stężenia kortyzolu na skutek ostrego stresu [31]. Ślinę wykorzystuje się również w badaniach nad wydzielaniem melatoniny, której stężenie reguluje rytm snu i czuwania [32]. Zaburzenia wydzielania melatoniny obserwuje się m.in. w zespole Smitha-Magenisa (SMS). W diagnostyce różnicowej jest konieczne kilkakrotne badanie stężenia melatoniny o różnych porach doby, do czego doskonale nadaje się ślina [33]. Przewlekły stres jest nie tylko problemem samym w sobie, ale także czynnikiem ryzyka wielu poważnych chorób, takich jak nadciśnienie tętnicze i inne choroby układu sercowo-naczyniowego. Badania wykazują, że podwyższona aktywność kortyzolu w ślinie koreluje z większym stopniem zwapnień ścian tętnic wieńcowych u osób bez wcześniejszego wywiadu lub objawów ze strony układu krążenia. Badanie stężenia kortyzolu w ślinie może więc pozwolić na identyfikację osób zagrożonych rozwojem miażdżycy naczyń tętniczych [31]. Szczególnym obszarem zastosowań badania śliny jest identyfikacja osób, które są zagrożone niepowodzeniem prób zerwania z nałogiem. Możliwość przewidywania takich trudności może być przydatna w praktyce klinicznej. Skuteczność zerwania z nałogiem zależy m.in. od reakcji pacjenta na sytuacje stresowe jaką jest niewątpliwie próba rzucenia palenia tytoniu. Można więc także w tego typu ocenie wykorzystać markery neuroendokrynne [34]. Palenie tytoniu wywiera bezpośredni i pośredni wpływ na działanie gruczołów nadnerczowych. Wydaje się, że zmiany stężenia kortyzolu po zaprzestaniu palenia pozwolą przewidzieć szybki powrót do nałogu. Badania śliny w medycynie sądowej Innym zastosowaniem badań śliny jest medycyna sądowa, gdzie wykorzystuje się materiał pozostawiony w miejscu zbrodni, m.in. do profilowania DNA. Jednak aby było możliwe wykorzystanie tak pozyskanej śliny jako materiału dowodowego, jest konieczne określenie, kiedy znalazła się ona w miejscu zbrodni. Ułatwia to m.in. poszukiwania świadków przestępstwa, ale też pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy dawca mógł mieć związek z jego popełnieniem [35]. Ocenia się tu dwa aspekty czas, jaki upłynął od pozostawienia materiału (na przykład na podstawie degradacji biomarkerów, takich jak RNA) oraz porę doby, w której znalazł się on w miejscu zbrodni. W ostatnim okresie diagnostyka wykorzystująca ślinę jako materiał biologiczny szybko się rozwija. Wynika to m.in. z usprawnień technologicznych, pozwalających na wykrywanie nawet niewielkich ilości biomarkerów, a także na przeprowadzanie badań poza laboratorium. W większości przypadków praktyczne wykorzystanie tych metod wymaga jednak nadal pełnej oceny wahań biomarkerów w stanie zdrowia i choroby na dużych grupach osób, określenia ich swoistości i czułości w diagnostyce chorób oraz czynników, które mogą ograniczać ich przydatność kliniczną. Piśmiennictwo [1] Miller C.S., Foley J.D., Bailey A.L., Campell C.L., Humphries R.L., Christodoulides N., Floriano P.N., Simmons G., Bhagwandin B., Jacobson J.W., Redding S.W., Ebersole J.L., McDevitt J.T.: Current developments in salivary diagnostics. Biomark. Med. 2010, 4, [2] Rusling J.F., Kumar C.V., Gutkind J.S., Patel V.: Measurement of biomarker proteins for point-of-care early detection and monitoring of cancer. Analyst 2010, 135, [3] Pink R., Simek J., Vondrakowa J., Faber E., Michl P., Pazdera J., Indrak K.: Saliva as a diagnostic medium. Biomed. Pap. Med. Fac. Univ. Palacky Olomouc Czech Repub. 2009, 153, [4] Wong D.T.: Saliva the body s mirror. Dimen. Dent. Hyg. 2006, 4, [5] Sivakumar T., Hand A.R., Mednieks M.: Secretory proteins in the saliva of children. J. Oral. Sci. 2009, 51, [6] Hosokawa K., Omata M., Sato K., Maeda M.: Lab. Chip. 2006, 6, [7] Ganowicz E.: Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób jamy ustnej. Dent. Med. Probl. 2011, 48, praca w druku. [8] Lee Y.H., Wong D.T.: Saliva: An emerging biofluid for early detection of diseases. Am. J. Dent. 2009, 22, [9] Zhang L., Xiao H., Karlan S., Zhou H., Gross J., Elashoff D., Akin D., Yan X., Chia D., Karlan B., Wong D.T.: Discovery and preclinical validation of salivary transcriptomic and proteomic biomarkers for the non-invasive detection of breast cancer. PLoS ONE 2010, 5, e15573.

7 560 E. Ganowicz [10] Wilper A.P., Woolhandler S., Lasser K.E., McCormick D., Cutrona S.L., Bor D.H., Himmelstein D.U.: Waits to see an emergency department physician: U.S. trends and predictors, Health Aff. 2008, 27, [11] Hu S., Wang J., Meijer J., Ieong S., Xie Y., Yu T., Zhou H., Henry S., Vissink A., Pijpe J., Kallenberg C., Elashoff D., Loo J.A., Wong D.T.: Salivary proteomic and genomic biomarkers for primary Sjögren s syndrome. Arthritis Rheum. 2007, 56, [12] Busamia B., Gonzalez-Moles M.A., Mazzeo M., Linares J., Demarchi M., Gobbi C., Albiero E., Finkelberg A.: Assessing the determination of salivary electrolytes and anti-ro and anti-la antibodies for the diagnosis of Sjögren s Syndrome (SS). Med. Oral Patol. Oral Cir. Bucal 2010, 15, [13] Ryo O.H., Atkinson J.C., Hoehn G.T., Illei G.G., Hart T.C.: Identification of parotid salivary biomarkers in Sjogren s syndrome by surface-enhanced laser desorption/ionization time-of-flight mass spectrometry and twodimensional difference gel electrophoresis. Rheumatol. (Oxford) 2006, 45, [14] Rao N.L., Shetty S., Upadhyaya K., Prasad R.M., Lobo E.C., Kedilaya H.P., Prasad G.: Salivary C-reactive protein in Hashimoto s thyroiditis and subacute thyroiditis. Int. J. Inflam. 2010, [15] Pavie J., Rachline A., Loze B., Niedbalski L., Delaugerre C., Laforgerie E., Plantier J.C., Rozenbaum W., Chevret S., Molina J.M., Simon F.: Sensitivity of five rapid HIV tests on oral fluid of finger-stick whole blood: a real-time comparison in a healthcare setting. PLoS ONE 2010, 5, e [16] Buppan P., Putaporntip C., Pattanawong U., Seethamchai S., Jongwutiwes S.: Comparative detection of Plasmodium vivax and Plasmodium falciparum DNA in saliva and urine samples from symptomatic malaria patients in a low endemic area. Malaria J. 2010, 9, [17] Poloni T.R., Oliveira A.S., Alfonso H.L., Galvao L.R., Amarilla A.A., Poloni D.F., Figueiredo L.T., Aquino V.H.: Detection of dengue virus in saliva and urine by real time RT-PCR. Virol. J. 2010, 7, [18] Ono E., Taniguchi M., Higashi N., Mita H., Yamaguchi H., Tatsuno S., Fukutomi Y., Tanimoto H., Sekiya K., Oshikata C., Tsubarai T., Tsurikisawa N., Otomo M., Maeda Y., Hasegawa M., Miyazaki E., Kumamoto T., Akiyama K.: Increase in salivary cysteinyl-leukotriene concentration in patients with aspirinintolerant asthma. Allergy Int. 2011, 60, [19] Whetzel C.A., Klein L.C.: Measuring DHEA-S in saliva: time of day differences and positive correlations between two different types of collection methods. BMC Res. Notes 2010, 3, 204. [20] Reznick A.Z., Shehadeh N., Shafir Y., Nagler R.M.: Free radicals related effects and antioxidants in saliva and serum of adolescents with type 1 diabetes mellitus. Arch. Oral Biol. 2006, 51, [21] Sakihara S., Kageyama K., Oki Y., Doi M., Iwasaki Y., Takayasu S., Moriyama T., Terui K., Nigawara T., Hirata Y., Hashimoto K., Suda T.: Evaluation of plasma, salivary, and urinary cortisol levels for diagnosis of Cushing s syndrome. Endocrine J. 2010, 57, [22] Tarnowski W., Bielecki K.: Refluks żołądkowo-przełykowy. Post. Nauk Med. 2001, 2, [23] Watanabe M., Sano H., Tomita K., Yamasaki A., Kurai J., Hasegawa Y., Igishi T., Okazaki R., Tohda Y., Burioka N., Shimizu E.: A nocturnal decline of salivary ph associated with airway hyperresponsiveness in asthma. J. Med. Invest. 2010, 57, [24] Bouchoucha M., Callais F., Renard P., Ekindjian O.G., Cuqnenc P.H., Barbier J.P.: Relationship between acid neutralization capacity of saliva and gastroesophageal reflux. Arch. Physiol. Biochem. 1997, 105, [25] Rasmussen L.T, de Labio R.W., Gatti L.L., Silva L.C., Queiroz V.F., Smith M.A., Payao S.L.: Helicobacter pylori detection in gastric biopsies, saliva and dental plaque of Brazilian dyspeptic patients. Mem. Inst. Oswaldo Cruz. 2010, 105, [26] Medina M.L., Medina M.G., Martin G.T., Picon S.O., Bancalari A., Merino L.A.: Molecular detection of Helicobacter pylori in oral samples from patients suffering digestive pathologies. Med. Oral Patol. Oral Cir. Bucal 2010, 15, [27] Marrone G.F., Paulpillai M., Evans R.J., Singleton E.G., Meishman S.J.: Breath carbon monoxide and semiquantitative saliva cotinine as biomarkers for smoking. Hum. Psychopharmacol. 2010, 25, [28] Bermejo-Pareja F., Antequera D., Vargas T., Molina J.A., Carro E.: Saliva levels of Abeta1-42 as potential biomarker of Alzheimer s disease: a pilot study. BMC Neurol. 2010, 10, [29] Gazzolo D., Michetti F.: Perinatal S100B protein assessment in human unconventional biological fluids: a minireview and new perspectives. Cardiovasc. Psychiatry Neurol. 2010, [30] Marques A.H., Silverman M.N., Sternberg E.M.: Evaluation of stress systems by applying noninvasive methodologies: measurements of neuroimmune biomarkers in the sweat, heart rate variability and salivary cortisol. Neuroimmunomodulation 2010, 17, [31] Hamer M., O Donnell K., Lahiri A., Steptoe A.: Salivary cortisol responses to mental stress are associated with coronary artery calcification in healthy men and women. Eur. Heart J. 2010, 31, [32] Sletten T.L., Vincenzi S., Redman J.R., Lockley S.W., Rajaratnam S.M.W.: Timing of sleep and its relationship with the endogenous melatonin rhythm. Front. Neurol. 2010, 1, [33] Chik C.L., Rollag M.D., Duncan W.C., Smith C.M.: Diagnostic utility of daytime salivary melatonin levels in Smith-Magenis syndrome. Am. J. Med. Genet. A 2010, 152A, [34] Duskova M., Simunkova K., Hill M., Fruskovicova H., Hoskovcova P., Kralikova E., Starka L.: Higher levels of salivary α-amylase predict failure of cessation efforts in male smokers. Physiol. Res. 2010, 59, [35] Ackermann K., Ballantyne K.N., Kayser M.: Estimating trace deposition time with circadian biomarkers: a prospective and versatile tool for crime scene reconstruction. Int. J. Legal Med. 2010, 124,

8 Wykorzystanie śliny w diagnostyce chorób ogólnoustrojowych 561 Adres do korespondencji: Ewa Ganowicz Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia IS WUM ul. Miodowa Warszawa tel./faks: Praca wpłynęła do Redakcji: r. Po recenzji: r. Zaakceptowano do druku: r. Received: Revised: Accepted:

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa wprowadzenie CZĘŚĆ PIERWSZA: Czym jest prokalcytonina? PCT w diagnostyce i monitowaniu sepsy PCT w diagnostyce zapalenia dolnych dróg oddechowych Interpretacje

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA.

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA. UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA Małgorzata Biskup Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na reumatoidalne zapalenie

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

Noworodek z wrodzoną wadą metabolizmu - analiza przypadku klinicznego

Noworodek z wrodzoną wadą metabolizmu - analiza przypadku klinicznego Noworodek z wrodzoną wadą metabolizmu - analiza przypadku klinicznego Marcin Kalisiak Klinika Neonatologii i Intensywnej Terapii Noworodka Kierownik Kliniki: prof. Ewa Helwich 1 Plan prezentacji co to

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Wirus zapalenia wątroby typu B

Wirus zapalenia wątroby typu B Wirus zapalenia wątroby typu B Kliniczne następstwa zakażenia odsetek procentowy wyzdrowienie przewlekłe zakażenie Noworodki: 10% 90% Dzieci 1 5 lat: 70% 30% Dzieci starsze oraz 90% 5% - 10% Dorośli Choroby

Bardziej szczegółowo

Oferta dla Partnerów. Medical & Business Solutions

Oferta dla Partnerów. Medical & Business Solutions Oferta dla Partnerów Medical & Business Solutions SELEGNOSTIC CZUŁE SZYBKIE NOWOCZESNE PROSTE PRECYZYJNE KARDIOLOGIA CHOROBY ZAKAŹNE PODSTAWOWA OPIEKA GINEKOLOGIA NARKOTYKI KARDIOLOGIA D-dimer Test Cardiac

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych ŻYWIENIE KLINICZNE I OPIEKA METABOLICZNA WIEDZA

Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych ŻYWIENIE KLINICZNE I OPIEKA METABOLICZNA WIEDZA Załącznik nr 8 do zarządzenia nr 68 Rektora UJ z 18 czerwca 2015 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych ŻYWIENIE KLINICZNE I OPIEKA METABOLICZNA Nazwa studiów: ŻYWIENIE KLINICZNE

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska

WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska WYKŁAD 3 Agnieszka Zembroń-Łacny, Anna Kasperska Narodowego Programu Zdrowia na lata 2007-2015: zjednoczenie wysiłków społeczeństwa i administracji publicznej prowadzące do zmniejszenia nierówności i poprawy

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 20/2014 z dnia 7 stycznia 2014 r. o projekcie programu Program skutecznego zwalczania infekcji poprzez szybkie

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek

Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Diagnostyka i monitorowanie cukrzycy i chorób nerek Business Development Manager Konferencja naukowo-szkoleniowa Ryn Badania laboratoryjne w chorobach nerek Wyzwaniem dla współczesnej medycyny jest badanie

Bardziej szczegółowo

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ

KATEDRA CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ I SZCZĘKOWO- TWARZOWEJ ZAKŁAD CHIRURGII STOMATOLOGICZNEJ DLA STUDENTÓW III ROKU ODDZIAŁU STOMATOLOGII SEMESTR VI (LETNI) 1. Zapoznanie z organizacją Katedry, w szczególności z organizacją Zakładu Chirurgii Stomatologicznej. Powiązania chirurgii stomatologicznej

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Choroby błony śluzowej

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Choroby błony śluzowej Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Nazwa modułu Rok studiów 4 Semestr studiów 8 Liczba przypisanych punktów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - 2006 1. UZASADNIENIE POTRZEBY PROGRAMU Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Umieralność z tego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, r.

Warszawa, r. Klinika Chorób Wewnętrznych i Diabetologii Warszawski Uniwersytet Medyczny SP CSK ul. Banacha 1a, 02-097 Warszawa Tel. 599 25 83; fax: 599 25 82 Kierownik: dr hab. n. med. Leszek Czupryniak Warszawa, 24.08.2016r.

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Pytania z zakresu ginekologii i opieki ginekologicznej

Pytania z zakresu ginekologii i opieki ginekologicznej Pytania z zakresu ginekologii i opieki ginekologicznej - 2017 1. Proszę wymienić zagrożenia zdrowotne dla kobiety jakie mogą wystąpić w okresie okołomenopauzalnym. 2. Proszę omówić rolę położnej w opiece

Bardziej szczegółowo

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa

Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa ROZPOZNAWANIE: PET - CT W ONKOLOGII poszukiwanie ognisk choroby - wczesne wykrywanie różnicowanie zmian łagodnych

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY TYPU C PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ HCV

WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY TYPU C PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ HCV WIRUSOWE ZAPALENIE WĄTROBY TYPU C PROGRAM PROFILAKTYKI ZAKAŻEŃ HCV Wątroba to największy i bardzo ważny narząd! Produkuje najważniejsze białka Produkuje żółć - bardzo istotny czynnik w procesie trawienia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Jednym z pierwszych i podstawowych zadań lekarza jest prawidłowa i rzetelna ocena ryzyka oraz rokowania pacjenta. Ma

Bardziej szczegółowo

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N 25.8 Inne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Propedeutyka onkologii S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Nazwa modułu Propedeutyka onkologii Obowiązkowy Lekarsko-Stomatologiczny

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

WZW co to jest? Wirusowe Zapalenie Wątroby (WZW) to bardzo groźna i jedna z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie.

WZW co to jest? Wirusowe Zapalenie Wątroby (WZW) to bardzo groźna i jedna z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie. WZW co to jest? Wirusowe Zapalenie Wątroby (WZW) to bardzo groźna i jedna z najczęstszych chorób zakaźnych na świecie. Ma zasięg globalny. Wywołana jest zakażeniem wirusowym czynnikami sprawczymi zarówno

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Zaliczenie procedur medycznych

Zaliczenie procedur medycznych Załącznik nr 2 do Indeksu wykonanych zabiegów i procedur medycznych Zaliczenie procedur medycznych wykonanych przez lekarza w czasie staży specjalizacyjnych i kierunkowych realizowanych w ramach specjalizacji

Bardziej szczegółowo

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ

PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ PAMIĘTAJ O ZDROWIU! ZBADAJ SIĘ Przewodnik po programach profilaktycznych finansowanych przez NFZ Lepiej zapobiegać niż leczyć Program profilaktyki chorób układu krążenia Choroby układu krążenia są główną

Bardziej szczegółowo

NIETOLERANCJA A ALERGIA POKARMOWA

NIETOLERANCJA A ALERGIA POKARMOWA NIETOLERANCJA A ALERGIA POKARMOWA Nietolerancja i alergia pokarmowa to dwie mylone ze sobą reakcje organizmu na pokarmy, które dla zdrowych osób są nieszkodliwe. Nietolerancja pokarmowa w objawach przypomina

Bardziej szczegółowo

2. Praktyczne aspekty komunikacji: pielęgniarka pacjent Józef Skrzypczak Pytania sprawdzające Piśmiennictwo... 35

2. Praktyczne aspekty komunikacji: pielęgniarka pacjent Józef Skrzypczak Pytania sprawdzające Piśmiennictwo... 35 SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I Zagadnienia ogólne... 15 1. Reakcje pacjenta wynikające z hospitalizacji Bogusław Stelcer... 17 1.1. Pacjent w szpitalu... 17 1.2. Specyfika leczenia szpitalnego... 21 1.3. Stres szpitalny

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

AIDS AIDS jest nabytym zespołem upośledzenia odporności, którego skrót (AIDS) wywodzi się od pierwszych liter nazwy angielskiej: (A)cquired (I)mmune

AIDS AIDS jest nabytym zespołem upośledzenia odporności, którego skrót (AIDS) wywodzi się od pierwszych liter nazwy angielskiej: (A)cquired (I)mmune AIDS AIDS jest nabytym zespołem upośledzenia odporności, którego skrót (AIDS) wywodzi się od pierwszych liter nazwy angielskiej: (A)cquired (I)mmune (D)eficiency (S)yndrome. Przyczyny zakażenia AIDS Czynnikiem

Bardziej szczegółowo

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia

Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji. Ocena informacji o metodzie leczenia Praktykowanie EBM Krok 1 Krok 2 Krok 3 Krok 4 Zadanie pytania klinicznego (PICO) Wyszukanie i selekcja wiarygodnej informacji Ocena informacji o metodzie leczenia Podjęcie decyzji klinicznej na podstawie

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych

WIEDZA. wskazuje lokalizacje przebiegu procesów komórkowych Załącznik nr 7 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Medycyna Molekularna w Praktyce Klinicznej Typ studiów:

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka molekularna w OIT

Diagnostyka molekularna w OIT Diagnostyka molekularna w OIT B A R B A R A A D A M I K K A T E D R A I K L I N I K A A N E S T E Z J O L O G I I I I N T E N S Y W N E J T E R A P I I U N I W E R S Y T E T M E D Y C Z N Y W E W R O C

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

ZOSTAŃ DAWCĄ SZPIKU KOSTNEGO! Wygraj dla kogoś ŻYCIE!

ZOSTAŃ DAWCĄ SZPIKU KOSTNEGO! Wygraj dla kogoś ŻYCIE! ZOSTAŃ DAWCĄ SZPIKU KOSTNEGO! Wygraj dla kogoś ŻYCIE! Ty też możesz podarować komuś szansę na nowe życie! Dzieląc się cząstką siebie możemy dokonać wielkich czynów możemy pomóc wygrać komuś życie! Co godzinę

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów W 2014 roku, z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Stomatologii Dziecięcej i firmy Colgate powołany został Polski Oddział Sojuszu

Bardziej szczegółowo

i uczestnika programu o udzieleniu i otrzymaniu danego świadczenia.

i uczestnika programu o udzieleniu i otrzymaniu danego świadczenia. Załącznik nr 19 Zestawienie stawek jednostkowych dla Ogólnopolskiego programu nowotworów głowy i szyi Stawki jednostkowe określone poniżej dotyczą świadczeń zdrowotnych, które będą udzielane w ramach wdrażania

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii

prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii Z okazji II Światowego Dnia Zdrowia Jamy Ustnej chciałabym zwrócić Państwa uwagę na niezwykle ważny problem, który jest przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta

Aneks III. Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Aneks III Zmiany w odpowiednich punktach charakterystyki produktu leczniczego i ulotkach dla pacjenta Uwaga: Konieczna może być późniejsza aktualizacja zmian w charakterystyce produktu leczniczego i ulotce

Bardziej szczegółowo

Co to jest termografia?

Co to jest termografia? Co to jest termografia? Słowo Termografia Pochodzi od dwóch słów "termo" czyli ciepło i "grafia" rysować, opisywać więc termografia to opisywanie przy pomocy temperatury zmian zachodzących w naszym organiźmie

Bardziej szczegółowo

INTESTA jedyny. oryginalny maślan sodu w chronionej patentem matrycy trójglicerydowej

INTESTA jedyny. oryginalny maślan sodu w chronionej patentem matrycy trójglicerydowej INTESTA jedyny oryginalny maślan sodu w chronionej patentem matrycy trójglicerydowej Dlaczego INTESTA? kwas masłowy jest podstawowym materiałem energetycznym dla nabłonka przewodu pokarmowego, zastosowanie,

Bardziej szczegółowo

Aktywność sportowa po zawale serca

Aktywność sportowa po zawale serca Aktywność sportowa po zawale serca Czy i jaki wysiłek fizyczny jest zalecany? O prozdrowotnych aspektach wysiłku fizycznego wiadomo już od dawna. Wysiłek fizyczny o charakterze aerobowym (dynamiczne ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza

Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza lek. Jacek Bujko 17 października 2014 Przykładowy pytań Diagnostyka chorób układy podwzgórze-przysadka-nadnercza W diagnostyce laboratoryjnej uszkodzenia podwzgórza można stwierdzić cechy niedoczynności

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n.med. Jarosław Drobnik prof. nadzw. PMWSZ Zakład Gerontologii, Katedra Zdrowia Publicznego WNoZ Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Dr hab. n.med. Jarosław Drobnik prof. nadzw. PMWSZ Zakład Gerontologii, Katedra Zdrowia Publicznego WNoZ Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Dr hab. n.med. Jarosław Drobnik prof. nadzw. PMWSZ Zakład Gerontologii, Katedra Zdrowia Publicznego WNoZ Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu HCV wirusowe zapalenie wątroby typem wirusa C (dawniej nie A /

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Kościółek Justyna Truszkowska Dominika Kl. II Ek

Kościółek Justyna Truszkowska Dominika Kl. II Ek Kościółek Justyna Truszkowska Dominika Kl. II Ek CZYM JEST RAK KRWI? Rak krwi - nowotwór, który atakuje system krwionośny oraz samą krew, szpik kostny i układ limfatyczny. Rozróżniamy wiele rodzajów raka

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Ostra niewydolność serca

Ostra niewydolność serca Ostra niewydolność serca Prof. dr hab. Jacek Gajek, FESC Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Niewydolność serca Niewydolność rzutu minutowego dla pokrycia zapotrzebowania na tlen tkanek i narządów organizmu.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE INHIBITORAMI TNF ALFA ŚWIADCZENIOBIORCÓW Z CIĘŻKĄ, AKTYWNĄ POSTACIĄ ZESZTYWNIAJĄCEGO ZAPALENIA STAWÓW KRĘGOSŁUPA (ZZSK) (ICD-10 M 45)

LECZENIE INHIBITORAMI TNF ALFA ŚWIADCZENIOBIORCÓW Z CIĘŻKĄ, AKTYWNĄ POSTACIĄ ZESZTYWNIAJĄCEGO ZAPALENIA STAWÓW KRĘGOSŁUPA (ZZSK) (ICD-10 M 45) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 615 Poz. 27 Załącznik B.36. LECZENIE INHIBITORAMI TNF ALFA ŚWIADCZENIOBIORCÓW Z CIĘŻKĄ, AKTYWNĄ POSTACIĄ ZESZTYWNIAJĄCEGO ZAPALENIA STAWÓW KRĘGOSŁUPA (ZZSK) (ICD-10 M

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6.

1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6. 1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6. Zachorowania na chłoniaka 7. Rozpoznanie i diagnostyka 8. Warto wiedzieć

Bardziej szczegółowo

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE Beata Brajer-Luftmann Katedra i Klinika Pulmonologii, Alergologii i Onkologii Pulmonologicznej UM w Poznaniu TPT 30.11.2013r. Najczęstszy nowotwór na świecie (ok. 1,2 mln zachorowań i ok. 1,1ml zgonów)

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Spis Treści. Przedmowa... 11

Spis Treści. Przedmowa... 11 Spis Treści Przedmowa................................................ 11 Rozdział 1 Wybrane zagadnienia z anatomii i fizjologii jamy ustnej Maria Anna Nowakowska.................................. 13 1.1.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ŻYWIENIE KLINICZNE

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ŻYWIENIE KLINICZNE 1. Ramowe treści kształcenia PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ŻYWIENIE KLINICZNE L.p. DATA TEMAT ZAJĘĆ LICZBA GODZIN: FORMA ZALI- CZENIA PUNKTY ECTS 1. 2. 22.09.2012 23.09.2012 20.10.2012 21.10.2012 Żywienie

Bardziej szczegółowo

EBM w farmakoterapii

EBM w farmakoterapii EBM w farmakoterapii Dr Przemysław Niewiński Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM Wrocław EBM Evidence Based Medicine (EBM) "praktyka medyczna

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku w sprawie wyrażenia zgody na realizację programu zdrowotnego w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie, dla mieszkańców Miasta

Bardziej szczegółowo

Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych

Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych Zasadnicze znaczenie dla opanowania epidemii chorób układu krążenia jest modyfikacja czynników ryzyka rozwoju miażdżycy tętnic

Bardziej szczegółowo

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego

Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Choroby układu oddechowego wśród mieszkańców powiatu ostrołęckiego Podczas akcji przebadano 4400 osób. Na badania rozszerzone skierowano ok. 950 osób. Do tej pory przebadano prawie 600 osób. W wyniku pogłębionych

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Onkologia - opis przedmiotu

Onkologia - opis przedmiotu Onkologia - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Onkologia Kod przedmiotu 12.0-WL-Lek-On Wydział Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu Kierunek Lekarski Profil praktyczny Rodzaj studiów jednolite

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

V LECZNICTWO STACJONARNE

V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE V LECZNICTWO STACJONARNE W 2004 r. na terenie województwa lubelskiego funkcjonowało 35 szpitali ogólnych, 3 szpitale psychiatryczne, 1 sanatorium przeciwgruźlicze oraz jeden zakład

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 30 marca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 30 marca 2010 r. Dziennik Ustaw Nr 64 5552 Poz. 403 403 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 30 marca 2010 r. w sprawie szkoleń osób, których czynności bezpośrednio wpływają na jakość komórek, tkanek lub narządów,

Bardziej szczegółowo

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ?

GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? GRYPA CO POWINIENEŚ WIEDZIEĆ NA TEN TEMAT? CZY WYKORZYSTAŁŚ WSZYSTKIE DOSTĘPNE ŚRODKI BY USTRZEC SIĘ PRZED GRYPĄ? ZDOBĄDŹ INFORMACJE! ZASZCZEP SIĘ! ZDOBĄDŹ OCHRONĘ! SZCZEPIONKA PRZECIW GRYPIE CZYM JEST

Bardziej szczegółowo

Propedeutyka medycyny z elementami interny

Propedeutyka medycyny z elementami interny Propedeutyka medycyny z elementami interny 1. Metryczka Nazwa Wydziału: Program kształcenia (kierunek studiów, poziom i profil kształcenia, forma studiów, np. Zdrowie publiczne I stopnia profil praktyczny,

Bardziej szczegółowo

Udary mózgu w przebiegu migotania przedsionków

Udary mózgu w przebiegu migotania przedsionków Udary mózgu w przebiegu migotania przedsionków Dr hab. med. Adam Kobayashi INSTYTUT PSYCHIATRII I NEUROLOGII, WARSZAWA Pacjenci z AF cechują się w pięciokrotnie większym ryzykiem udaru niedokrwiennego

Bardziej szczegółowo

Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec

Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec Czy to nawracające zakażenia układu oddechowego, czy może nierozpoznana astma oskrzelowa? Zbigniew Doniec Klinika Pneumonologii, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc OT w Rabce-Zdroju Epidemiologia Zakażenia

Bardziej szczegółowo

WYKAZ PROFILAKTYCZNYCH BILANSÓW BIOLOGICZNYCH DLA PUNKTU POBRAŃ

WYKAZ PROFILAKTYCZNYCH BILANSÓW BIOLOGICZNYCH DLA PUNKTU POBRAŃ WYKAZ PROFILAKTYCZNYCH BILANSÓW BIOLOGICZNYCH DLA PUNKTU POBRAŃ Pobranie materiału Zestaw do pobrania krwi zawiera: 3, 3 fioletowe i 1 szara oraz igłę (motylek), pochłaniacz wilgoci, watkę do dezynfekcji

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010

Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 Standardy leczenia wirusowych zapaleń wątroby typu C Rekomendacje Polskiej Grupy Ekspertów HCV - maj 2010 1. Leczeniem powinni być objęci chorzy z ostrym, przewlekłym zapaleniem wątroby oraz wyrównaną

Bardziej szczegółowo

Ostre infekcje u osób z cukrzycą

Ostre infekcje u osób z cukrzycą Ostre infekcje u osób z cukrzycą Sezon przeziębień w pełni. Wokół mamy mnóstwo zakatarzonych i kaszlących osób. Chorować nikt nie lubi, jednak ludzie przewlekle chorzy, jak diabetycy, są szczególnie podatni

Bardziej szczegółowo

u Czynniki ryzyka wystąpienia zakrzepicy? - przykłady cech osobniczych i stanów klinicznych - przykłady interwencji diagnostycznych i leczniczych

u Czynniki ryzyka wystąpienia zakrzepicy? - przykłady cech osobniczych i stanów klinicznych - przykłady interwencji diagnostycznych i leczniczych 1 TROMBOFILIA 2 Trombofilia = nadkrzepliwość u Genetycznie uwarunkowana lub nabyta skłonność do występowania zakrzepicy żylnej, rzadko tętniczej, spowodowana nieprawidłowościami hematologicznymi 3 4 5

Bardziej szczegółowo

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci.

Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. Testy dla kobiet w ciąży. Zakażenie HIV i AIDS u dzieci. dr n. med. Agnieszka Ołdakowska Klinika Chorób Zakaźnych Wieku Dziecięcego Warszawski Uniwersytet Medyczny Wojewódzki Szpital Zakaźny w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów)

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) ParoCheck Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) JAK POWSTAJE CHOROBA PRZYZĘBIA? Zapalenie przyzębia jest chorobą infekcyjną tkanek podtrzymujących ząb. Nawet w zdrowej

Bardziej szczegółowo