Kwartalnik, Styczeń-Marzec 2012, Vol. 6, No 1

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Kwartalnik, Styczeń-Marzec 2012, Vol. 6, No 1"

Transkrypt

1 Kwartalnik, Styczeń-Marzec 2012, Vol. 6, No 1 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu PULS UCZELNI ISSN Public Higher Medical Professional School in Opole High School's Pulse Nowy Komitet Redakcyjny i Rada Naukowa Pulsu Uczelni /-str. 2/ Warunki rekrutacji na rok akademicki 2012/2013 Publikacje naukowe, wyniki badań /- str. 4/ Z życia Uczelni... Konferencje naukowe i sprawozdania /- str. 22 /

2 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Opole, ul. Katowicka 68, Tel , fax Pielęgniarstwo Położnictwo Fizjoterapia Zdrowie Publiczne Kosmetologia

3 Puls Uczelni staje się recenzowanym czasopismem naukowo-informacyjnym dr n. med. Donata Kurpas Redaktor Naczelny mgr Bożena Ratajczak-Olszewska Z-ca Redaktora Naczelnego Szanowni Państwo, Pracownicy, Absolwenci i Studenci Wyższych Szkół Medycznych, Kolejny zeszyt Kwartalnika Puls Uczelni otwiera szósty rok wydawania naszego periodyku. Od aktualnego zeszytu Kwartalnik Puls Uczelni zostaje jednak przekształcony w recenzowane czasopismo naukowo-informacyjne, adresowane do studentów, absolwentów oraz pracowników wyższych szkół medycznych. Redakcja przyjmuje do druku prace w języku polskim lub angielskim. Publikowane będą one w następujących działach kwartalnika: Artykuły redakcyjne (Editorials), Prace poglądowe (Reviews), Prace oryginalne (Original papers), Prace kazuistyczne (Case reports/studies), Sprawozdania (Reports) ze zjazdów, kongresów, stażów krajowych i zagranicznych itp., Komunikaty (Announcements). Priorytet w druku mają prace oryginalne oraz publikacje w języku angielskim. Artykuły powinny spełniać standardy i wymagania określone przez International Committee of Medical Journal Editors. Naszą misją jest stworzenie platformy współpracy oraz wymiany informacji, myśli i doświadczeń z zakresu pielęgniarstwa, położnictwa, fizjoterapii, kosmetologii i zdrowia publicznego pomiędzy pracownikami, absolwentami i studentami wyższych szkół medycznym zachęcamy więc Państwa do nadsyłania manuskryptów przedstawiających założenia teoretyczne i wyniki aktualnie prowadzonych prac badawczych. Już w tym zeszycie przedstawiamy wyniki badań dotyczących wiedzy pielęgniarek na temat naturalnego karmienia niemowląt, oraz prace poglądowe, których autorami są pracownicy i absolwenci Państwowej Medycznej Wyższej Szkoły Zawodowej w Opolu omawiające rolę metaloproteinaz w powstawaniu tętniaków aorty brzusznej, wpływ osocza bogatopłytkowego na proces starzenia się skóry, historię cięcia cesarskiego, czy psychologiczne mechanizmy radzenia sobie pacjentów z chorobą przewlekłą. Zeszyt 1/2012 zawiera tradycyjnie już część informacyjną ze sprawozdaniami z konferencji naukowych naszej Uczelni organizowanych przez Instytuty: Fizjoterapii, Kosmetologii i Zdrowia Publicznego, z wyjazdu studentów do Plastynarium w Guben, jak również prezentację działalności klubu Honorowych Dawców Krwi. W części tej znajdziecie Państwo również informację na temat Nordic Walking, wypowiedzi studentów Instytutu Położnictwa i Kosmetologii o studiowaniu w naszej Uczelni, informację na temat naszej uczelni partnerskiej Afyon Kocatepe University w Turcji (opracowaną przez dr Pakize Özyürek, wizytującą naszą Uczelnię w maju 2012r.), kalejdoskop fotograficzny z ważnych wydarzeń, m.in. z rozdania dyplomów studentkom Instytutu Pielęgniarstwa, a także informacje na temat systemu Plagiat. Mamy nadzieję, że zeszyt ten spełni Państwa oczekiwania, a zawarte w nim artykuły zachęcą do nawiązania kontaktu z Zespołem Redakcyjnym!

4 Komitet Redakcyjny: Rada Naukowa: Redaktor Naczelny: dr n. med. Donata Kurpas Z-ca Redaktora Naczelnego: mgr Bożena Ratajczak-Olszewska Sekretarz Redakcji: mgr Natalia Ptak Członkowie: mgr Barbara Nogajska Doc. Jean Bauwens (Brussel, Belgium) Dr hab. n. med. Jerzy Błaszczuk (Wrocław, Opole) Dr n. med. Wojciech Guzikowski (Opole) Dr n. o k.f. Tomasz Halski (Opole) Prof. Hans-Joachim Hannich MD, PhD (Greifswald, Germany) Assoc. Prof. Wolfgang Hannöver (Greifswald, Germany) Dr n. med. Andrzej Kucharski (Opole) Dr hab. n. med Roman Kurzbauer (Opole) Dr n. med. Zbigniew Kuzyszyn (Opole) Prof. Marc Nyssen, MD, PhD (Brussel, Belgium) Patricia Owens MD, PhD (Liverpool, Great Britain) Prof. Zbigniew Rudkowski (Wrocław) Hogne Sandvik MD, PhD (Bergen, Norway) dr n. med. Lucyna Sochocka (Opole) Jaime Correia de Sousa MD, PhD (Matosinhos, Portugal) Loreta Strumylaite MD, PhD (Kaunas, Lithuania) Andrzej Szpakow MD, PhD (Grodno, Belarus) Assoc. Prof. Ulrich Wiesmann, MD, PhD (Greifswald, Germany) Dr n. med. Izabela Wróblewska (Opole) Redaktorzy językowi: Redaktor statystyczny: Joseph Church, Roanoke County, VA, USA Mgr Mirosława Grabowska Mgr Małgorzata Kochanowska Dr Dominik M. Marciniak (Wrocław) Redaktorzy tematyczni: Pielęgniarstwo - dr n. med. Lucyna Sochocka Położnictwo - dr n. med. Wojciech Guzikowski Fizjoterapia - dr n. o k.f. Tomasz Halski Zdrowie Publiczne - dr n. med. Zbigniew Kuzyszyn Kosmetologia - dr n. med. Izabela Wróblewska Historia medycyny dr hab. n. med. Janusz Kubicki PULS UCZELNI High School's Pulse PULS UCZELNI Czasopismo naukowo-informacyjne dla pracowników i studentów wyższych szkół medycznych. Kwartalnik, Styczeń-Marzec 2012, Vol. 6, No 1 ISSN Wydawca: Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Źródła finansowania: działalność statutowa PMWSZ w Opolu Adres redakcji: ul. Katowicka 68, Opole tel , fax Nakład: 200 egz. Osoba kontaktowa Sekretarz Redakcji Natalia Ptak, Tel , Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania i opracowywania redakcyjnego nadesłanych tekstów. Numer zamknięto: Wszelkie prawa zastrzeżone. Żaden fragment tego wydania, ani w całości, ani w części, nie może być powielany lub zapisywany w formie odtwarzalnej bez uzyskania wcześniejszej pisemnej zgody Wydawcy. Wydawca nie odpowiada za treść zamieszczanych reklam i ogłoszeń. Wydawca nie prowadzi subskrypcji. Kwartalnik dostępny jest on-line. Skład i druk: Drukarnia LITAR, Opole, ul. Popiełuszki 26, Na okładkach: Katarzyna Rajfur, studentka III roku fizjoterapii PMWSZ w Opolu, laureatka tytułu Prymus Opolszczyzny, przyznanego przez marszałka Województwa Opolskiego Autorka zdjęć: Katarzyna Krauze:

5 WSTĘP 1 CZĘŚĆ NAUKOWA Ewa Kopitza, Izabela Wróblewska WIEDZA STUDENTEK INSTYTUTU PIELĘGNIARSTWA PAŃSTWOWEJ MEDYCZNEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W OPOLU DOTYCZĄCA NATURALNEGO KARMIENIA NIEMOWLĄT 4 Jan Skóra, Artur Pupka, Piotr Barć, Tomasz Dawiskiba AKTYWNOŚĆ METALOPROTEINAZ W ŚCIANIE TĘTNIAKA AORTY BRZUSZNEJ 7 Monika Kurek OSOCZE BOGATOPŁYTKOWE A PROCES STARZENIA SIĘ SKÓRY 11 Joanna Kusz CHOROBA JAKO SYTUACJA STRESOWA I SPOSOBY RADZENIA SOBIE Z NIĄ 14 Janusz Kubicki HISTORIA CIĘCIA CESARSKIEGO 17 CZĘŚĆ INFORMACYJNA Konferencje naukowe - sprawozdania 22 Studenci o Uczelni 25 Współpraca międzynarodowa 26 Warto wiedzieć, warto znać 29 Polityka antyplagiatowa w PMWSZ w Opolu 30 W fotograficznym skrócie 30 Harmonogram wyborów 32

6 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace oryginalne - Original papers Copyright by PHMPS in Opole ISSN WIEDZA STUDENTEK INSTYTUTU PIELĘGNIARSTWA PAŃSTWOWEJ MEDYCZNEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W OPOLU DOTYCZĄCA NATURALNEGO KARMIENIA NIEMOWLĄT Knowledge of students from the Institute of nursery at the Public Higher Medical Professional School in Opole regarding natural feeding of infants EWA KOPITZA 1 A-F IZABELA WRÓBLEWSKA 1 A-F 1 Instytut Pielęgniarstwa, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Dyrektor Instytutu: dr n. med. Lucyna Sochocka A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp. W Polsce w 2011 r. weszły w życie nowe standardy opieki okołoporodowej. Zawarte tam wytyczne dotyczą postępowania okołoporodowego, w tym postępowania w laktacji. Z dokumentu wynika, że promocja karmienia piersią stała się obowiązkiem uregulowanym prawnie, który musi być udokumentowany, analizowany i rozliczany. W związku z powyższym bardzo ważna okazuje się kompetencja personelu medycznego i wyczerpująca wiedza na temat naturalnego żywienia niemowląt. Cel pracy. Zbadanie stanu wiedzy dotyczącej naturalnego karmienia niemowląt, posiadanej i rozpowszechnianej przez pielęgniarki - studentki PMWSZ w Opolu. Materiał i metody. Badanie przeprowadzono metodą ankietową w grudniu 2011 r. wśród 136 pielęgniarek studiujących w Państwowej Medycznej Wyższej Szkole Zawodowej w Opolu. Wyniki. Większość grupy badawczej miała lat (54%). Wśród nich największy odsetek stanowiły osoby z letnim stażem pracy (46%), pochodzące z miast (61%). Większość respondentek karmiła swoje dzieci piersią (85%), miała na ten temat wyczerpującą wiedzę (42%) i propagowała ten sposób żywienia wśród znajomych (99%). Wnioski. 1. Ankietowane niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania oraz stażu pracy karmiły swoje dzieci piersią. 2. Badane zdecydowanie zalecają karmienie piersią swoim podopiecznym. 3. Ankietowane pielęgniarki oceniają swoją wiedzę na temat laktacji na bardzo wysokim poziomie. Słowa kluczowe: karmienie piersią, pielęgniarki, laktacja Summary Introduction. From the year 2011 novel standards of perinatal care came in force in Poland. The guidelines involve perinatal procedures, including those that refer to the period of lactation. It follows that promoting breast-feeding has become compulsory, is controlled by law and must be documented, analysed and reported back. In this connection, competences of medical workers appear to be of great importance, similarly as thorough knowledge regarding the subject of natural breastfeeding of infants. Aim of research. Analysis of knowledge of average medical staff regarding natural breast-feeding of infants and dissemination of that knowledge. Data and methods. The research was conducted in December of 2011 and based on a specially designed questionnaire created by the authors. Interviewees were 136 nurses studying at the Public Higher Medical Professional School in Opole. Results. The majority of respondents were years old (54%), among them the highest percentage comprised of people having years of work experience (46%), born in cities (61%). The majority of interviewees breast-fed their children (85%), was thoroughly knowledgeable with respect to this subject and promoted such feeding method amongst their acquaintances. Conclusions. 1. Regardless of age, place of residence and work experience, the interviewees breast-fed their infants. 2. The respondents promote breast-feeding to people whom they take care of. 3. The nurses interviewed consider their own knowledge regarding the period of lactation as being on a very high level. Key words: breast-feeding, nurses, lactation : 4-6

7 Ewa Kopitza - Wiedza studentek wydziału pielęgniarstwa PMWSZ w Opolu dotycząca naturalnego karmienia niemowląt 5 Wstęp Specyficzność gatunkowa naturalnego pokarmu decyduje o tym, że mleko kobiece jest najlepszym pożywieniem dla ludzkiego noworodka [1]. Jeszcze do niedawna karmienie piersią było powszechną metodą odżywiania niemowląt, która zakodowana była w społeczeństwach i przekazywana z pokolenia na pokolenie. Wraz ze wzrostem uprzemysłowienia i zaangażowania kobiet w życie społeczne oraz koniecznością podjęcia przez nie pracy sytuacja ta zaczęła się zmieniać i procent karmiących piersią kobiet malał. Brak odpowiedniej oświaty zdrowotnej i szybko rozwijający się przemysł sztucznych mieszanek mlekozastępczych doprowadziły do powstania mody na karmienie sztuczne, co nie jest korzystne dla populacji [2,3]. Aby przywrócić prawidłowy sposób żywienia dzieci Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) i Fundusz Narodów Zjednoczonych na Rzecz Dzieci (UNICEF) stworzyły inicjatywę Szpitala Przyjaznego Dziecku, której podstawę stanowi tzw. 10 kroków do udanego karmienia piersią. Obowiązująca od 2002 r. na całym świecie Globalna Strategia Żywienia Niemowląt i Małych Dzieci zaleca wszystkim krajom reorganizację placówek ochrony zdrowia, które sprawują opiekę nad matką i dzieckiem tak, aby ich przedstawiciele stworzyli sprzyjające warunki dla promowania wiedzy o prawidłowym, naturalnym żywieniu dzieci [2,4]. Powodem coraz mniejszej liczby kobiet decydujących się na naturalne karmienie może być zbyt mała wiedza jaką posiadają przyszłe matki. Dlatego personel medyczny, który obejmuje swoją opieką kobietę powinien edukować rodziców o korzyściach wynikających z karmienia piersią i pokierować całym procesem nauki. Cel pracy Zbadanie stanu wiedzy dotyczącej naturalnego karmienia niemowląt posiadanej i rozpowszechnianej przez pielęgniarki - studentki PMWSZ w Opolu. Materiał i metody Badanie zostało przeprowadzone w grudniu 2011 r., na podstawie autorskiej ankiety, wśród 136 pielęgniarek studiujących w Państwowej Medycznej Wyższej Szkole Zawodowej w Opolu. Większość grupy badawczej mieściła się w przedziale wiekowym lat (54%), osoby w przedziale wiekowym lat stanowiły 36%, osoby powyżej 51 roku życia - 7%, a zaledwie 3% to osoby przed 30 rokiem życia. Wśród ankietowanych największy odsetek stanowiły pielęgniarki ze stażem pracy w przedziale lat (46%) oraz lat (39%). Były to osoby pochodzące głównie z miast (61%). Tereny wiejskie zamieszkiwało 39% ankietowanych. Wyniki Zdecydowana większość (85%) respondentek karmiła swoje dzieci piersią, średni czas karmienia wynosił do 6 miesięcy (22%). Badane uważały, że słusznie zrobiły karmiąc swoje dziecko naturalnie (83%), tylko 6 osób (4%) miało odmienne zdanie w tej kwestii. Spośród ankietowanych 134 osoby (99%) polecają karmienie piersią swoim znajomym, a 42% deklaruje, że ma wystarczającą wiedzę na ten temat (Ryc.1). Spośród 136 ankietowanych 126 osób (93%) odpowiedziało, że naturalne karmienie jest najwłaściwszą metodą karmienia, 114 (84%) podało, że ten sposób odżywiania niemowląt pozwala nawiązać więź pomiędzy matką a dzieckiem, 111 (82%) zaznaczyło jednocześnie odpowiedź, że jest 45% Bardzo dobra 40% 35% 30% 41,91% Dobra 25% 20% 29,43% 27,20% Wystarczająca 15% Znikoma 10% 5% 0% 0,73% 0,73% Brak odpowiedzi Ryc. 1. Ocena własnej wiedzy ankietowanych na temat laktacji

8 6 Ewa Kopitza - Wiedza studentek wydziału pielęgniarstwa PMWSZ w Opolu dotycząca naturalnego karmienia niemowląt 92,65% 100% 90% 77,94% 83,82% 81,62% 80% 70% 60% 50% 40% 36,76% 41,91% 30% 20% 12,50% 10% 0% Ryc. 2. Zalety naturalnego karmienia niemowląt Pierś jest najwłaściwszą metodą karmienia Karmienie jest bardzo praktyczne i wygodne naturalnie pozwala nawiązać więź między matką a dzieckiem Dla zdrowia dziecka Chroni przed możliwością wystąpienia nowotworów Ze względów ekonomicznych Sprzyja utrzymaniu zgrabnej sylwetki to zachowanie sprzyjające zdrowiu dziecka, dla 106 (78%) jest to praktyczna i wygodna metoda, dla 57 (42%) ankietowanych znaczenie miał czynnik ekonomiczny, 50 (37%) kobiet traktowało karmienie piersią jako profilaktykę przeciwnowotworową, a według 17 (12%) studentek naturalne karmienie miało wpłynąć na poprawienie ich sylwetki (Ryc.2). Dyskusja Zdecydowana większość ankietowanych pielęgniarek karmiła swoje dzieci piersią. Wydaje się, że ten fakt oraz zdobyte w pracy zawodowej doświadczenie uzupełniają wiedzę teoretyczną i pozwalają tej grupie zawodowej uczestniczyć w promowaniu naturalnego żywienia niemowląt. Potwierdzają to badania, które wykazują, że wiek i długość stażu zawodowego mogą mieć wpływ na wyrobienie prawidłowych postaw sprzyjających propagowaniu karmienia piersią [2]. Natomiast miejsce zamieszkania nie miało wpływu na stan wiedzy respondentek. Największa statystycznie część z nich karmiła swoje dzieci co najmniej pół roku, co jest zgodne z zaleceniami WHO oraz UNICEF. Ankietowane panie w zdecydowanej większości były przekonane o słuszności wyboru tego sposobu żywienia niemowląt. Takiej wiedzy może brakować młodym matkom, które w okresie przedporodowym nie miały możliwości poznania zalet karmienia piersią. Być może dlatego dosyć łatwo poddają się w momencie pojawienia się najmniejszych problemów laktacyjnych i szybko przechodzą z naturalnego żywienia na sztuczne. Ze względu na wagę problemu edukacja dotycząca karmienia piersią powinna rozpoczynać się już wśród młodzieży gimnazjalnej i być kontynuowana w dalszym toku kształcenia [1,3]. Przeważająca grupa badanych korzystała z urlopu wychowawczego, a analiza danych potwierdza doniesienia literatury, że kobiety przebywające na tym urlopie karmią swoje dzieci dłużej, ponieważ mają możliwość spokojnego wypełniania obowiązków macierzyńskich [2,3]. Ankietowane pielęgniarki oceniły poziom swojej wiedzy dotyczącej laktacji jako dobry i bardzo dobry. Mają one zatem świadomość, że karmienie piersią to najwłaściwszy sposób odżywiania niemowląt, który wpływa przede wszystkim na zwiększenie odporności dziecka, a także - co istotne - na wzmocnienie więzi pomiędzy matką a dzieckiem. Wiedza ta pozwala ankietowanym zalecać karmienie piersią swoim podopiecznym. Wnioski 1. Ankietowane niezależnie od wieku, miejsca zamieszkania oraz stażu pracy karmiły swoje dzieci piersią. 2. Respondentki zdecydowanie zalecają karmienie piersią swoim podopiecznym. 3. Ankietowane pielęgniarki oceniają poziom swojej wiedzy na temat laktacji jako bardzo wysoki. Piśmiennictwo 1. Nehring-Gugulska M. Warto karmić piersią. Warszawa: Wydawnictwo Optima; 2008: Muss K. Karmienie piersią-poradnictwo i promocja. Wrocław Wydawnictwo Med.-Pharm Polska; 2008: Ćwiek D. Szkoła rodzenia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2010: Palmer G. Polityka karmienia piersią Warszawa. Wydawnictwo Mamania; 2011: Adres do korespondencji: dr n. med. Izabela Wróblewska Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu ul. Katowicka 68, Opole tel Praca wpłynęła do Redakcji: Po recenzji: Zaakceptowano do druku:

9 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace poglądowe - Reviews Copyright by PHMPS in Opole ISSN AKTYWNOŚĆ METALOPROTEINAZ W ŚCIANIE TĘTNIAKA AORTY BRZUSZNEJ The activity of metalloproteinases in the wall of abdominal aortic aneurysm 1,2 A,E SKÓRA JAN PUPKA ARTUR 2 B BARĆ PIOTR 2 D DAWISKIBA TOMASZ 2 F 1 Instytut Pielęgniarstwa, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Dyrektor Instytutu: dr n. med. Lucyna Sochocka 2 Katedra i Klinika Chirurgii Naczyniowej, Ogólnej i Transplantacyjnej AM Wrocław Kierownik: Prof. dr. hab. Piotr Szyber A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Tętniaki aorty brzusznej (AAA, abdominal aortica neurysm) stanowią jedną z głównych przyczyn wykonywania zabiegów naczyniowych. W procesie destrukcji ściany naczynia i powstania tętniaka istotną rolę spełniają metaloproteinazy. Metaloproteazy macierzy posiadają zdolność trawienia kolagenu, fibronektyny, elastyny, lamininy. Wzrost aktywności metaloproteinaz powoduje destrukcję macierzy pozakomórkowej. W następstwie oddziaływania ciśnienia tętniczego na osłabioną ścianę aorty brzusznej dochodzi do jej dylatacji i powstania tętniaka. W wielu pracach doświadczalnych i klinicznych wykazano wzrost ekspresji genów dotyczących metaloproteinaz macierzy zewnątrzkomórkowej w ścianie tętniaków aorty brzusznej. Uzyskane wyniki służą do porównania z wynikami ekspresji genów metaloproteinaz w innych tkankach lub zdrowej aorty. Dokładne poznanie roli metaloproteinaz w patogenezie tętniaków aorty brzusznej może zostać wykorzystane w profilaktyce i leczeniu tętniaków aorty Słowa kluczowe: tętniak, aorta, kolagen, metaloproteinazy Summary The abdominal aortic aneurysms (AAA) constitute one of the main reasons for performing a vascular surgery. The metalloproteinases play an important role in the process of the aorta wall destruction and the aneurysm formation. The matrix metalloproteinases posses the ability to digest collagen, elastin, fibronectin and laminin. The increased activity of the matrix metalloproteinases causes the destruction of the extracellular matrix. In consequence of the blood pressure on the damaged wall of the abdominal aorta, it becomes dilated and the formation of the aneurysm occurs. In a series of experimental and clinical works an increased expression of genes for matrix metalloproteinases in the wall of abdominal aortic aneurysms has been demonstrated.. These results are used to compare with the results of metalloproteinase gene expression in other tissues or the healthy aorta. The precise knowledge of the role of MMPs in the pathogenesis of abdominal aortic aneurysms can be used in the prevention and treatment of aortic aneurysms. Key words: aneurysm, aorta, collagen, metalloproteinases Tętniaki aorty brzusznej (AAA, abdominal aortica neurysm) stanowią jedną z głównych przyczyn wykonywania zabiegów naczyniowych na poziomie aorty i tętnic biodrowych. Na podstawie dotychczasowych badań epidemiologicznych wykazano częstość występowania tętniaków aorty brzusznej od 4 do 10% w przypadku populacji osób w wieku powyżej 75 lat [1-3]. W obrazie histologicznym ściana tętniaka aorty brzusznej charakteryzuje się oznakami przewlekłego zapalenia, zmniejszeniem liczby komórek mięśni gładkich,destrukcją włókien elastyny i przebudową macierzy zewnątrzkomórkowej przez komórki zapalne: granulocyty, makrofagi [4-6]. Efektem tych procesów jest znaczna redukcja grubości warstwy środkowej ściany naczynia. Uwalniane przez granulocyty i makrofagi mediatory zapalenia, aktywne rodniki tlenowe, enzymy proteolityczne powodują stałe niszczenie ściany naczynia, skutkiem czego jest osłabienie na działanie sił związanych z ciśnieniem panującym w świetle aorty [7-9]. Wzmożonej produkcji cytokin zapalnych w tym VEGF towarzyszą procesy wytwórcze w postaci neowaskularyzacji warstwy zewnętrznej [8,9]. : 7-10

10 8 Jan Skóra - Aktywność metaloproteinaz w ścianie tętniaka aorty brzusznej Wyniki badań przeprowadzonych w ostatnich latach wskazują, że w procesie destrukcji ściany naczynia istotną rolę spełniają enzymy proteolityczne, takie jak metaloproteinazy macierzy MMP (ang. Matrix Metalloproteinases) [10-12]. Wiele badań wskazuje na zwiększoną ekspresję MMP w pierwotnych układowych zapaleniach naczyń i tętniakach, zarówno o małej, średniej, jak i dużej średnicy tętnic [12-14]. Celem pracy jest przedstawienie roli metaloproteinaz oraz ich inhibitorów w patogenezie tętniaków aorty brzusznej. W wielu pracach wykazano wzrost ekspresji genów dla metaloproteinaz oraz ich wzmożoną aktywność enzymatyczną w macierzy zewnątrzkomórkowej tkanki łącznej, która jest tkanką podporową dla tętnic [12-15]. Efektem tego procesu jest znaczne zmniejszenie odporności tkanki łącznej na działanie sił fizycznych, jakim jest w przepadku tętnic ciśnienie krwi tętniczej. Stałe oddziaływanie ciśnienia tętniczego na zmienioną tkankę ściany aorty sprzyja jej dylatacji i stopniowemu zwiększaniu średnicy aorty brzusznej [12-15]. Metaloproteinazy (Metalloproteinases-MMPs) stanowią rodzinę metalozależych endopeptydaz degradujących macierz zewnątrzkomórkową. Metaloproteinazy uczestniczą w wielu fizjologicznych i patologicznych procesach dotyczących reakcji zapalnej w macierzy zewnątrzkomórkowej tkanki łącznej. Zwiększona aktywność metaloproteinaz zanotowana została w rozrostach nowotworów i ich przerzutach, w zawale serca oraz w tętniakach aorty [12-15]. W warunkach fizjolo gicznych odpowiedzialne są za prawidłowy skład tkanki łącznej. Ich stężenie wzrasta w chorobach związanych z zaburzenia mi w tworzeniu i degradacji macierzy tkanki łącznej, takich jak: reumatoidalne zapalenie stawów, miażdżyca, tętniaki, choro by skóry [12-14 ]. Macierz pozakomórkowa (ECM) tworzy rusztowanie dla komórek i stabilizuje struktury tkanek budujących narządy. Jej składowe uczestniczą w procesach proliferacji komórek, różnicowaniu i migracji. Spełnianie tych funkcji umożliwia stan dynamicznej równowagi między syntezą a degradacją zawartych w ECM cząsteczek. Metaloproteinazy macierzy posiadają zdolność trawienia kolagenu, fibronektyny elastyny, lamininy i innych proteoglikanów, odpowiadających za prawidłowy skład macierzy [15-20]. Ekspresja genów metaloproteinaz występuje w wielu komórkach: fibroblastach, miofibroblastach, makrofagach, komórkach endotelialnych. Wykazano, że komórki mięśni gładkich naczyń, monocyty oraz komórki śródbłonka naczyń produkują metaloproteinazy (MMPs), które uczestniczą w przebudowie macierzy pozakomórkowej ułatwiając w ten sposób migrację i infiltracje przez komórki żerne ściany aorty [21-23].W szeregu pracach doświadczalnych i klinicznych wykazano, że dominującą rolę w patogenezie tętniaka aorty pełni metaloproteinaza 2 i 9 [23,24]. W warunkach fizjologicznych stężenie MMPs jest regulowane przez naturalne niespecyficzne inhibitory protez: alfa2- makroglobulina i alfa1-antyproteaza oraz specyficzne tkankowe inhibitory metaloproteinaz. Inhibitory produkowane są przez komórki tkanki łącznej. Tkankowe inhibitory proteinaz obecne są w przestrzeniach międzykomórkowych, w osoczu krwi i w płynach ustrojowych [15,16,23,24]. Głównym inhibitorem MMPs jest glikoproteina - TIMP-l. Drugim jest nieglikozylowana proteina, wytwarzana przez fibroblasty i komórki endotelialne - TIMP-2 [13,15,24]. Ekspresja TIMP-1 jest regulowana przez interleukinę i czynnik martwicy nowotworów (TNF-α). Nie wykazano wpływu cytokin na TIMP-2 [13,14,24]. Zmiany ekspresji lub aktywności poszczególnych metaloproteinaz oraz ich inhibitorów powodują zachwianie równowagi pomiędzy degradacją a syntezą składników macierzy zewnątrzkomórkowej. Metaloproteinazy macierzy są enzymami, które uczestniczą w rozkładzie białek strukturalnych tkanki łącznej (macierzy) [13,14,24]. W przypadku niskiej aktywności inhibitorów a wzmożonej aktywności metaloproteaz dochodzi do niekontrolowanej destrukcji macierzy pozakomórkowej przez proteolizę kolagenu i elastyny w obrębie błony wewnętrznej, prowadząc do osłabienia ściany naczynia i jej ścieńczenia [7,25]. W następstwie działania sił mechanicznych na osłabioną ścianę dochodzi do jej dylatacji uwypuklenia. W konsekwencji prowadzi to do powstania tętniaka [24,26,27 ]. Badania ostatnich lat wskazują na udział przedstawionych enzymów i ich inhibitorów w etiopatogenezie tętniaków aorty brzusznej [24-28]. W szeregu pracach doświadczalnych i klinicznych analizuje się ekspresję genów dotyczących metaloproteinaz macierzy zewnątrzkomórkowej w ścianie tętniaków aorty brzusznej.uzyskane wyniki służą do porównania z wynikami ekspresji genów metaloproteinaz w innych tkankach lub zdrowej aorty uzyskanej od dawców narządów [24-28]. Integralność strukturalna aorty oparta jest się na równowadze między syntezą i degradacją białek macierzy pozakomórkowej. Procesy enzymatyczne zachodzące w macierzy pozakomórkowej są wykładnią ścisłego oddziaływania pomiędzy metaloproteinazami a ich tkankowymi inhibitorami [10,11]. W patogenezie tętniaków aorty brzusznej (AAA) bardzo ważną rolę odgrywają metaloproteinazy macierzy pozakomórkowej, których aktywność powoduje osłabienie ściany naczynia. W wielu badaniach wykazano, że w degradacji cząsteczek protein znaczącą rolę odgrywa MMP-2 i MMP-9. Podwyższone stężenia MMP-2 i MMP-9 zaobserwowano w tętniakach, zarówno na poziomie mrna, jak i białka [22-25]. W badaniach stwierdzono wielokrotny wzrost mrna dla MMP-2 i MMP-9 w tętniakach w porównaniu do zdrowej aorty [16,17]. W pracach doświadczalnych wykazano, że wzmożona ekspresja genu MMP-2 i MMP-9 jest bezwzględnym warunkiem do wywołania tętniaka aorty u zwierząt doświadczalnych [27,28]. Dodatkowo do zwiększanej ekspresji MMP-2 i MMP-9 wykazano wzrost aktywności innych metaloproteinaz.

11 Jan Skóra - Aktywność metaloproteinaz w ścianie tętniaka aorty brzusznej 9 W wielu pracach obserwowano także wzrost ekspresji tkankowych inhibitorów metaloproteinaz w ścianie tętniaka [15-18]. Dane z piśmiennictwa przedstawiają znamienny znaczny wzrost ekspresji i aktywności proteolitycznej metaloproteinaz MMP9 w ścianie tętniaka w porównaniu do wyników uzyskanych w przypadkach zdrowej aorty brzusznej, obserwowanych w grupie dawców narządów. Należy podkreślić, że procesowi wzmożonej aktywności MMP-2 i MMP-9 nie towarzyszy wzrost ekspresji ich biologicznego inhibitora TIMP-1 w ścianie tętniaków aorty. Naszym zdaniem ta zaobserwowana i obecna we wszystkich przypadkach dysproporcja w ekspresji genów doprowadza do degradacji macierzy [21,25,27]. Efektem klinicznym zaobserwowanego zjawiska nierównowagi w ekspresji genów pomiędzy metaloproteinazami a ich inhibitorami jest osłabienie ściany aorty i stworzenie warunków do powstania tętniaka [14,24,25,27]. Rola MMP i ich inhibitorów w patogenezie tętniaków aorty nie jest jeszcze do końca określona.z tego powodu prace doświadczalne i kliniczne dotyczące zmian aktywności MMP w macierzy pozakomórkowej stanowią poważny krok w wyjaśnianiu natury wielu procesów leżących u podstaw destrukcji i zmian zapalnych tętnic [10,13,14,20]. Przedstawione wyniki i teorie wymagają dalszych badań. Wynika to z faktu, że ekspresji genów metaloproteinaz występującej w warunkach in vitro, niekoniecznie towarzyszą analogiczne procesy zachodzących in vivo. Badania jednoznacznie dowodzą, że destrukcja składników macierzy pozakomórkowej w warunkach in vivo nie wynika z aktywności proteolitycznej pojedynczego enzymu [10,22,25,28]. Dlatego ustalenie roli i udziału MMP w poszczególnych etapach powstawania tętniaka aorty sprawia wiele trudności. Wydaje się jednak, że współoddziaływanie następujących czynników, takich jak: predyspozycje genetyczne, infekcje śródbłonka, miejscowe zaburzenia hemodynamiczne, fragmentacja białek ściany tętnicy sprzyja nadmiernej adhezji komórek zapalnych do ściany aorty [18-21,25,28]. Komórki zapalne uwalniając cytokiny aktywują proteazy, w tym metaloproteinazy [8-10]. Wynikiem zmian aktywności enzymatycznej w macierzy pozakomórkowej jest przebudowa i osłabienie ściany aorty. Z tego względu układ MMP /TIMP należy traktować jako mechanizm nie tylko efektorowy, ale również regulujący odpowiedź komórek na reakcję zapalną w obrębie naczyń tętniczych.. Wykazany w pracach klinicznych udział metaloproteinaz w patogenezie tętniaka aorty brzusznej stanowi przesłankę do prób farmakologicznego leczenia tętniaków aorty brzusznej o małej średnicy (poniżej 45mm) [28-30]. W tym celu wykorzystuję się antybiotyki z grupy tetracyklin, które wykazują bardzo duże właściwości hamujące aktywność metaloproteinaz w tkance łącznej. Dotychczasowe wyniki zastosowana tetracykin w ograniczeniu ekspansji tętniaka aorty brzusznej są pozytywne, ale wymagają dalszych badań klinicznych [28-30]. Piśmiennictwo 1. Jamrozik K, Norman PE, Spencer CA, et al. Screening for abdominal aortic aneurysm: lessons from a populationbased study. Med J Aust 2000: 173: Blanchard JF. Epidemiology of abdominal aortic aneurysms. Epidemiol Rev 1999: 21: Gillum RF. Epidemiology of aortic aneurysm in the United States. J Clin Epidemiol 1995: 48: Wasseff M, Baxter BT, Chisholm RL, Dalman RL, Fillinger MF, Heinecke J. Pathogenesis of abdominal aortic aneurysm: a multidisciplinary research program supported by the National Heart,Lung and Blood Institute. J Vasc Surg 2001: 34: Ailawadi G, Eliason JL, Upchurch GR Jr, Arbor A. Current concepts in the pathogenesis of abdominal aortic aneurysm. J Vasc Surg 2003: 38: Sandrord RM, Bown MJ, London NJ, Sayers RD. The genetic basis of abdominal aortic aneurysms: a review. Eur J Vasc Endovasc Surg 2007: 33(4): Thompson RW, Geraghty PJ, Lee JK. Abdominal aortic aneurysms:basic mechanisms and clinical implications. Curr Probl Surg 2002: 39: Charo IF, Ransohoff RM. The role of chemokines and chemokinesreceptors in inflammation. N Engl J Med 2006: 354: Yajima N, Masuda M, Miyazaki M, Nakajima N, Chien S, Shyy J. Oxidative stress is involved in the development of experimental abdominal aortic aneurysm: a study of the transcription profile with complementary DNA microarray. J Vasc Surg 2002: 36: Thompson AR, Drenos F, Hafez H, Humphries SE. Candidate gene association studies in abdominal aortic aneurysm disease: a review and meta-analysis. Eur J Vasc Endovasc Surg 2008 Jan: 35(1): Kadaoglou NP, Lapis CD. Matrix metalloproteinases: contribution to pathogenesis, diagnosis, survelliance and treatment of abdominal aortic aneurysms. Curr Med Res Opin 2004: 20: Knox JB, Sukhova GK, Whittemore AD, Libby P. Evidence for altered balance between matrix metalloproteinases and their inhibitors in human aortic diseases. Circulation 1997: 95: Bogaczewicz J, Dudek W, Zubilewicz T, Wroński J, Przywara S, Chodorowska G, Krasowska D. Rola metaloproteaz macierzy i ich tkankowych inhibitorów w angiogenezie. Pol Merkuriusz Lek 2006 Jul: 21(121): Bogaczewicz J, Sysa-Jędrzejowska A, Woźniacka A. Rola metaloproteinaz macierzy w pierwotnych układowych zapaleniach naczyń. Pol Merkuriusz Lek 2008 Feb: 24(140): Tamarina NA, McMillan WD, Shively VP, Pearce WH. Expression of matrix metalloproteinases and their inhibitors in aneurysm and normal aorta. Surgery 1997: 122: Elmore JR, Keister BF, Franklin DP, Youkey JR, Carey DJ. Expression of matrix metalloproteinases and TIMPs in human abdominal aortic aneurysms. Ann Vasc Surg 1998: 12:

12 10 Jan Skóra - Aktywność metaloproteinaz w ścianie tętniaka aorty brzusznej 17. Tung WS, Lee JK, Thompson RW. Simultaneous analysis of 1176 gene products in normal human aorta and abdominal aortic aneurysms using a membrane-based complementary DNA expression array. J Vasc Surg 2000: 34: Pan JH, Lindholt JS, Sukhova GK, Baugh JA, Henneberg EW, Bucala R, et al. Macrophage migration inhibitory factor is associated with aneurysmal expansion. J Vasc Surg 2003 Mar: 37(3): Skóra J, Janczak D, Barć P, Stępiński P, Pawłowski S, Szyber P. Examination of elastase concentration in the wall of abdominal aortic aneurysms. Pol Merkuriusz Lek 2000 Aug: 9(50): Pupka A, Skóra J, Kałuza G, Szyber P. The detection of Chlamydia pneumoniae in aneurysm of abdominal aorta and in normal aortic wall of organ donors. Folia Microbiol (Praha) 2004: 49(1): Galis ZS, Khatri JJ. Matrix metalloproteinases in vascular remodeling and atherogenesis: the good, the bad, and the ugly. Circ Res 2002: 90(3): Keeling WB, Armstrong PA, Stone PA, Bandyk DF, Shames ML. An overview of matrix metalloproteinases in the pathogenesis and treatment of abdominal aortic aneurysms. J Vasc Endovascular Surg 2005: 39(6): Jones GT, Phillips VL, Harris EL, Rossaak JI, VanRij AM. Functional matrix metalloproteinase-9 polymorphism (C-1562T) associated with abdominal aortic aneurysm. J Vasc Surg 2003: 38(6): Wang X, Trompt G, Cole CW, Verloes A, SakalihasanN, Yoons S et al. Analysis of coding sequences for tissue inhibitor of metalloproteinases 1 (TIMP1) and 2 (TIMP2) in patients with aneurysms. Matrix Biol 1999: 18(2): CHoke E, Cockerill G, Wilson WR, Sayed S, Dawson J, Loftus I et al. A review of biological factors implicated in abdominal aortic aneurysm rupture. Eur J Vasc Endovasc Surg 2005: 30(3): Urbonavicius S, Urbonaviciene G, Honoré B, Henneberg EW, Vorum H, Lindholt JS. Potential circulating biomarkers for abdominal aortic aneurysm expansion and rupture- -a systematic review. Eur J Vasc Endovasc Surg 2008 Sep: 36(3): : discussion Lesauskaite V, Epistolato MC, Castagnini M, Urbonavicius S, Tanganelli P. Expression of matrix metalloproteinases, their tissue inhibitors, and osteopontin in the wall of thoracic and abdominal aortas with dilatative pathology. Hum Pathol 2006 Aug: 37(8): Liao S, Miralles M, Kelley BJ, Curci JA, Borhani M, Thompson RW. Suppression of experimental abdominal aorticaneurysms in the rat by treatment with angiotensin-converting enzyme inhibitors. J Vasc Surg 2001: 33: Dodd BR, Spence RA. Doxycycline inhibition of abdominal aortic aneurysm growth: a systematic review of the literature. Curr Vasc Pharmacol 2011: 9(4): Golledge J, Norman PE.. Current status of medical management for abdominal aortic aneurysm. Atherosclerosis 2011 Jul: 217(1): Adres do korespondencji: Dr hab. n. med. Jan Skóra Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu ul. Katowicka 68, Opole Tel Praca wpłynęła do Redakcji: Po recenzji: Zaakceptowano do druku:

13 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace poglądowe - Reviews Copyright by PHMPS in Opole ISSN OSOCZE BOGATOPŁYTKOWE, A PROCES STARZENIA SIĘ SKÓRY MONIKA KUREK 1 B,D,E,F A rich plasma vs. the aging process 1 Instytut Kosmetologii, zastępca Dyrektora Instytutu Kosmetologii, Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Dyrektor Instytutu: dr n. med. Izabela Wróblewska A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Organizm człowieka ma ogromne zdolności regeneracyjne, dlatego od kilku lat w medycynie estetycznej trwają intensywne badania nad zastosowaniem przeszczepów własnych komórek w celu odmłodzenia skóry. Własny materiał jest zawsze najbezpieczniejszy, a elementy składowe stanowiące o właściwościach skóry,takie jak: kolagen, elastyna czy kwas hialuronowy tworzą bardzo skomplikowane wzajemnie łączące się struktury. PRP - to zabieg z grupy zabiegów biostymulacyjnych. Biostymulacja w ostrzykiwaniu krwią opiera się głównie na wykorzystaniu czynników wzrostu uwalnianych z trombocytów, a wpływających bezpośrednio na procesy regeneracyjne skóry. Dzięki zastosowaniu osocza bogatopłytkowego możemy uniknąć powikłań powstających podczas używania innych wolumetrycznch wypełniaczy syntetycznych, a dzięki wykorzystaniu czynników wzrostu z własnej krwi dłużej cieszyć się młodością. Słowa kluczowe: starzenie się skóry, PRP, osocze bogatopłytkowe, białka krwi, czynnik wzrostu, biostymulacja Summary The human body has enormous regenerative abilities. Therefore, for the last several years, there has been an intensive research going on in the field of esthetic medicine on the use of our own cell transplantations in order to rejuvenate the skin. The material is always the safest and the components forming the properties of the skin, such as collagen, elastin and hyaluronic acid, form very complicated and mutualy connected structures. PRP is a procedure which belongs to a group of biostimulating treatments. Biostimulation in injecting the blood is mainly based on the use of growth factors released from thrombocytes and affecting the skin regeneration process directly. By the use of rich plasma and the growth factors from our own blood, we can avoid complications arising during the process of using other synthetic and volumetric fillers and enjoy longer youth. Keywords: skin aging process, PRP, rich plasma, blood proteins, growth factor, biostimulation Wprowadzenie Celem niniejszej pracy jest analiza zastosowania osocza bogatopłytkowego, pozyskanego z naszej krwi i podanego w formie iniekcji badź zabiegu mezoterpaii igłowej lub standardowej maski, do uruchomienia kaskady zjawisk regeneracyjnych zachodzacych w tkance skórnej oraz bezpośrednio wpływających na spowolnienie procesu starzenia się. Aktualny stan wiedzy Proces starzenia się jest nieodzownym elementem naszego życia. Stąd ze względu na zmiany zachodzące w skórze oraz skutki działania czynników zewnętrznych bardzo ważna jest codzienna, prawidłowo dobrana pielęgnacja. Wraz z upływem lat struktura naszej skóry ulega ciągłym zmianom. Zachodzące w niej procesy polegają głównie na zmianach w strukturze warstwy brodawkowej skóry. Następują zmiany degeneracyjne i dochodzi do zaniku elastycznych włókien odpowiedzialnych za elastolizę. Jednocześnie w wyniku metaloproteinazy-1, będącej efektem nadmiernego działania promieni słonecznych oraz palenia tytoniu, następuje degradacja w postaci niszczenia włókien kolagenowych [1]. O procesie starzenia się decydują: czynniki genetyczne, ogólny stan zdrowia, status hormonalny, czynniki środowiskowe, zwłaszcza promieniowanie słoneczne oraz styl życia, na który składa się: dieta, stres i niko- : 11-13

14 12 Monika Kurek - Osocze bogatopłytkowe, a proces starzenia się skóry tynizm. Starzenie się skóry to głównie zespół zmian zachodzących w skórze każdego z nas w miarę upływu czasu oraz wskutek działania czynników zewnętrznych. Dotyczy to skóry całego ciała, ze zróżnicowaniem zmian w obrębie twarzy i reszty ciała. Wyróżniamy dwa główne czynniki sprawcze - zewnątrzpochodne i wewnątrzpochodne powodujące starzenie się skóry. Starzenie wewnątrzpochodne to proces fizjologiczny, który rozpoczyna się już po 25 r.ż. Uwarunkowane jest rodzajem skóry, fototypem i mimiką. Może być uwarunkowane również hormonalnie i wtedy mówimy o starzeniu się po 50 roku życia. Związane jest ono przede wszystkim ze zmiejszonym stężeniem estrogenów, hormonu wzrostu oraz DHEA. Starzenie zewnątrzpochodne głównie predysponowane jest przez promniowanie UV, warunki klimatyczne, zanieczyszczenie powietrza, styl życia (alkohol, papierosy, chroniczne przemęcznie) [2,3]. Prawdziwie rewolucyjny trend w medycynie estetycznej to PRP (platelet-rich-plasma) czyli osocze bogatopłytkowe zawierające czynniki wzrostu z krwi, dzięki którym można stworzyć indywidualny eliksir młodości. Czynniki wzrostu zawarte w osoczu pobudzają komórki skóry do odbudowy, dzięki czemu odzyskuje ona młodzieńczą witalność. Skóra staje się gładsza, bardziej elastyczna, widocznie młodsza. Regeneracja z użyciem komórek autologicznych (ACR) to biostymulacja komórek skóry właściwej poprzez zastosowanie techniki iniekcji, wykorzystującej bioaktywne osocze bogatopłytkowe (PRP) pacjenta, które zawiera także leukocyty. Celem iniekcji jest stymulacja, regeneracja starzejących się i uszkodzonych komórek tkanki skórnej i podskórnej oraz wytwarzanie nowej tkanki skóry [4]. Osocze bogatopłytkowe to koncentrat autologicznych płytek ludzkiej krwi w niewielkiej ilości osocza, w którym stężenie wynosi płytek na mm 3. Oznacza to dwu- lub trzykrotność normalnego stężenia w pełnej krwi przy ph 6,5-6,7 (ph krwi pełnej =7,0-7,2). Osocze to nazywa się także autologicznym żelem płytkowym, osoczem bogatym w czynniki wzrostu (PRGF) lub autologicznym koncentratem płytkowym. PRP to także koncentrat podstawowych białkowych czynników wzrostu, które - jak już udowodniono - są aktywnie wydzielane przez płytki podczas procesu gojenia ran. PRP zawiera trzy białka krwi, znane jako cząsteczki adhezyjne: fibrynę, fibronektynę i witronektynę. Ponieważ wszystkie elementy składowe otrzymywane w PRP charakteryzują się pochodzeniem autologicznym, ryzyko miejscowej reakcji immunologicznej zostało wykluczone. Leukocyty i aktywowane płytki krwi zaczynają wydzielać białka sygnalizacyjne (chemokiny), które stymulują migrację makrofagów z tkanki łącznej. Makrofagi muszą oczyścić teren, co umożliwia rozpoczęcie procesu odbudowy tkanki. Rozpad alfaziarnistości aktywowanych trombocytów powoduje uwalnianie czynników wzrostu. Stymulują one migrację i proliferację niezróżnicowanych komórek mezenchymalnych. Następnie te komórki macierzyste stają się komórkami czynnościowymi, pełniącymi określone funkcje. Leukocyty także wydzielają czynnik wzrostu (VEGF), który stymuluje tworzenie się nowych naczyń krwionośnych (angiogenezę). Cząsteczki adhezyjne, polipeptydy, enzymy, witaminy, a także oligoelementy wyizolowane w osoczu pełnią kluczową rolę w aktywacji i różnicowaniu komórek macierzystych. Cząsteczki te są niezbędne do utrzymania wysokiego poziomu metabolizmu w związku z aktywowanymi komórkami [5]. Reakcją organizmu na proces starzenia się są działania regenerujące. Kaskada gojenia, obserwowana w przypadku każdego uszkodzenia skóry, wskazuje, że określone składniki osocza krwi, takie jak: trombocyty i leukocyty, odgrywają istotną rolę we wszystkich fazach regeneracji tkanki. Zabieg jest wykonywany w Polsce od grudnia Jednakże od 10 lat metoda ta funkcjonuje w medycynie, m.in. w chirurgii plastycznej, ortopedii, kardiologii, okulistyce, stomatologii. Stosowana była i jest powszechnie w przypadku ciężkich oparzeń. W medycynie estetycznej obecna jest od 3 lat, głównie w Europie - w krajach takich jak Francja, Włochy, Wielka Brytania, a także w Japonii. Regeneris, bo pod taką nazwą wystepuje zestaw do wykonania zabiegu z wykorzystaniem osocza bogatopłytkowego, jest produktem w 100% biokompatybilnym. Działa poprzez aktywację płytek krwi zawartych w osoczu bogatopłytkowym i przyczynia się do produkcji specyficznych czynników wzrostu, które pobudzają procesy regeneracji tkanek, wspomagają proces angiogenezy, aktywują mezenchymalne komórki macierzyste, pobudzają fibroblasty do tworzenia nowego kolagenu. Przystępując do wykonywania zabiegu pobiera się jest krew od pacjenta. W zależności od celu zabiegu (mezoterapia, maska, wypełnienie) - od 1 do 3 probówek (każda ok. 7 ml). Krew pobierana jest próżniowo, tj. z zastosowaniem specjalnego zestawu z igłą motylkową, lekarz nie ma bezpośredniego kontaktu z krwią. Następnie krew zostaje odwirowana w probówce laboratoryjnej, w której znajduje się specjalny żel separujący czerwone krwinki od osocza bogatopłytkowego. Osocze jest zagęszczane 2-4 krotnie, w efekcie otrzymujemy od 3-4 ml osocza. Zabieg występuje w 3 wersjach, tzn. otrzymana krew" może mieć 3 procedury przygotowania i podania, w zależności od tego, jakie są cele terapeutyczne: mezoterapia, wypełnienie, maska. Gotowy produkt wstrzykuje się pacjentowi na zasadzie klasycznej mezoterapii, bądź liniowo wzdłuż fałdu lub zmarszczki. Preparat przygotowuje się podobnie jak do mezoterapii, lecz wylewa się go na papierową maskę, którą następnie aplikuje się na skórę. Po zabiegu osiągamy przyspieszony proces gojenia, idealny po zabiegach z zakresu medycyny estetycznej, peelingach wysokostężonych czy laseroterapii. Zabieg Regeneris znajduje zastosowanie w przypadku skór wymagających rewitalizacji (skóra zmęczona, z brakiem napięcia skóry, niejednolitym kolorytem, skóra wysuszona), a także z oznakami starzenia się

15 Monika Kurek - Osocze bogatopłytkowe, a proces starzenia się skóry 13 (fałdy, zmarszczki, zapadnięta skóra, zmniejszona gęstość skóry), po zabiegach medycyny estetycznej (regeneracja skóry, przyspieszenie gojenia), z łysieniem typu męskiego, dla osób poszukujących produktów naturalnych oraz z ryzykiem wystąpienia alergii. Regeneris nie daje tylko prostego wypełnienia, ale pobudza komórki własnego organizmu do regeneracji i rekonstrukcji tkanek [6]. W wyniku zabiegu następują: rewitalizacja skóry, wygładzenie i ujednolicenie kolorytu skóry, poprawa elastyczności, napięcia i gęstości skóry, remodeling włókien kolagenowych, poprawa ukrwienia skóry, wygładzenie zmarszczek i fałd wolumetryczna terapia biostymulująca komórki skóry, przyspieszenie procesów gojenia po zabiegach medycyny estetycznej. Jak każdy zabieg w medycynie estetycznej posiada on przeciwwskazania, a są nimi: zespoły dysfunkcji płytek, krytyczna małopłytkowość, niedobór fibrynogenu, niestabilność hemodynamiczna, posocznica, zakażenia ostre i przewlekłe,przewlekłe schorzenia wątroby, terapia antykoagulacyjna (w odniesieniu do wypełniaczy), zażywanie aspiryny. Możliwe powikłania po zabiegu najcześciej związane są z iniekcją i sprowadzają się do: możliwości powstawania zakrzepów, urazów (uszkodzenia) nerwów, powstawania krwiaków/ siniaków oraz zakażeń wtórnych. Zakończenie Podawanie osocza bogato płytkowego w skórę uruchamia proces, którego zadaniem jest stymulowanie komórek macierzystych do namnażania oraz pobudzanie fibroblastów do wytwarzania nowego kolagenu, co ma doprowadzić do regeneracji i odnowy skóry, jej nawilżenia i odmłodzenia [7]. Proces starzenia się naszej skóry związany jest bowiem ze spowolnieniem odnowy komórek naszego ciała i ich zmniejszoną zdolnością do regeneracji skóry. Zabieg z użyciem osocza bogatopłytkowego przeprowadzany w gabinecie medycyny estetycznej to proces szybki i prosty. Iniekcje PRP+ Trombiny w ramach terapii wypełniaczami działają inaczej niż znane wypełniacze farmaceutyczne ze stabilizowanego kwasu hialuronowego (pochodzącego z fermentacji bakteryjnej). Wstrzykiwanie PRP w zmarszczki uruchamia inne procesy. Nie chodzi tu o wypełnienie zmarszczek, ale o stymulowanie fibroblastów do wytwarzania nowego kolagenu (3 i 4). Biostymulacja ma doprowadzić do regeneracji naskórka, nawilżenia i odmłodzenia skóry [8]. Osocze bogatopłytkowe daje nową, przełomową szansę dla medycyny estetycznej, wykorzystującą autologiczne komórki krwi. Istnieje wiele dowodów skuteczności tej metody. Zabieg daje dobry stosunek ceny do jakości wykonanego zabiegu, co sprzyja dużemu zaufaniu pacjenta. Zwiększona prolioferacja komórek skóry oraz migracja mezynchemalnych komórek macierzytych powoduje wzrost syntezy kolagenu oraz powstanie nowych naczyń krwionośnych. Najbardziej spektakulanym efektem terapii osoczem bogatopłytkowym w walce z naturalnym procesem starzenia się skóry jest wprost proporcjonalna zależność między koncentracją czynników wzrostu a dynamiką procesu regeneracji tkanek. Piśmiennictwo 1. Marie-Claude M. Kosmetologia i farmakologia skóry. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie; Adamski Z, Kaszuba A, editors. Dermatologia dla kosmetologów. Wrocław: Elsevier Urban & Partner; Callan A. Zdrowa skóra. Kraków: Wydawnictwo Medycyna Praktyczna; Lown JA, Ivey JG. Evaluation of a solid phase red cell adherence technique for platelet antibody screening. Transfus Med 1991; 1(3): Bielecki T, Gazdzik TS, Arendt J et al. Antbacterial effect of autologous platelet gel enrich with growth factors and other active substances. In vitro study. J Bo Surg Br 2007; 89: Regeneris. Osocze bogatopłytkowe [cyt ]. Dostępny na URL: regeneris.pl 7. Kłak R. Osocze bogatopłytkowe nowe możliwości terapii autologicznej w medycynie estetycznej. VI Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Sekcji Dermatologów Estetycznych, 9-11 grudnia 2010 Łódź. Dermatol Estet 2010; 11/12: Surowiak P, Olszański R. Osocze bogatopłytkowe immunohistochemiczna analiza wpływu na fibroblasty i analiza skuteczności klinicznej. VI Konferencja Naukowo-Szkoleniowa Sekcji Dermatologów Estetycznych, 9-11 grudnia 2010 Łódź. Dermatol Estet 2010; 11/12: Adres do korespondencji: Mgr Monika Kurek Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu ul. Katowicka Opole tel. kom tel secretariat: Praca wpłynęła do Redakcji: Po recenzji: Zaakceptowano do druku:

16 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace poglądowe - Reviews Copyright by PHMPS in Opole ISSN CHOROBA JAKO SYTUACJA STRESOWA I SPOSOBY RADZENIA SOBIE Z NIĄ A disease as a stressful situation and the ways how people cope with it JOANNA KUSZ 1 B,D, E,F 1 Studentka studiów magisterskich na kierunku Pielęgniarstwo, Wydział Nauk o Zdrowiu; Dziekan: prof. dr hab. Bernard Panaszek, Akademia Medyczna im. Piastów Śląskich we Wrocławiu A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie Wstęp. Choroba stanowi źródło silnego stresu psychologicznego. Przewlekłe działanie stresora może skutkować poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi, m.in.: zaburzeniami rytmu serca, czy wahaniami poziomu cukru. Wiele chorób cywilizacyjnych, takich jak: astma oskrzelowa lub POChP jest bezpośrednio związanych z działaniem stresu. Dlatego konieczne jest poszerzenie wśród personelu medycznego świadomości dotyczącej tego istotnego problemu zdrowotnego oraz umiejętności w zakresie modyfikowania wadliwych postaw pacjentów. Stan wiedzy. Radzenie sobie w sytuacji pojawienia się zaburzenia jest formą aktywności wobec zaistniałego zagrożenia. Szczególnym wyzwaniem dla pacjenta jest umiejętność poradzenia sobie z konsekwencjami strat wynikających z pogorszenia stanu zdrowia. Osoby, u których zdiagnozowano schorzenie przyjmują dwie odmienne postawy: sprzyjającą leczeniu albo niekorzystną dla niego. W pierwszej z nich dominuje chęć walki z chorobą i ogólna mobilizacja pacjenta. Natomiast w postawie niesprzyjającej leczeniu pojawia się złe nastawienie do procesu terapeutycznego oraz lęk. Wnioski. Istotny jest fakt, że na skutek oddziaływania na wiedzę, postawy i umiejętności pacjenta możliwa jest modyfikacja przyjętej przez niego postawy. Słowa kluczowe: choroba, przewlekły stres, radzenie sobie, postawa wobec choroby Summary Introduction. A disease constitutes a source of severe and psychological stress. Chronic stressor s activity might result in serious health consequences, namely cardiac arrhythmias or blood sugar levels fluctuations. Many diseases of today s civilization such as bronchial asthma or POChP are directly related to stress. Therefore, the hospital staff should be aware of this health problem, and be able to modify unfavorable patients attitudes. State of knowledge. Coping with the disorder is a form of an activity towards the imminent danger. A particular challenge for the patients is the ability to deal with the consequences of the loss related to the worsening state of their health. People, in whom the disorder has been diagnosed, take either a favorable or unfavorable attitude towards the treatment. The former is dominated by the desire to fight the disease and general mobilization of the patient. The latter is related to a negative attitude towards the therapeutic process and fear itself. Conclusions. It is important to remember that due to the impact on the patients knowledge, attitudes and skills, it is fairly possible to modify their condition. Key words: disease, chronic stress, coping with, attitude towards the illness/disease. Zdrowie to nie tylko brak choroby, ale przede wszystkim dobrostan psychiczny, fizyczny i społeczny. Przejawia się ono umiejętnością adaptacji do zmian zachodzących pod wpływem bodźców zewnętrznych oraz zdolnością do pełnienia ról społecznych [1, 2]. Znalezienie się w sytuacji choroby i konieczność podjęcia roli pacjenta jest związana z dużym stresem psychologicznym [1]. Selye określił sytuację stresową jako zespół niespecyficznych zmian zachodzących w organizmie na skutek zadziałania określonych bodźców. Opracował także określenie zespołu adaptacyjnego i wyróżnił trzy jego fazy: reakcję alarmową, stadium odporności i wyczerpania. Strelau w swojej definicji stresu podaje, że jest to stan, podczas którego jednostka doświadcza silnych negatywnych emocji, a biochemiczne i fizjologiczne reakcje organizmu przekraczają potencjał spoczynkowy [2, 3]. Czynnikami stresującymi mogą być obiektywne lub subiektywne zdarzenia i okoliczności. Wystąpienie stresu jest związane z pojawieniem się rozdźwięku : 15-16

17 Joanna Kusz - Choroba jako sytuacja stresowa i sposoby radzenia sobie z nią 15 pomiędzy stawianymi wymaganiami a możliwościami sprostania im [3]. Stresory podzielono na trzy rodzaje: te występujące w codziennym życiu, rzadziej spotykane oraz - zdarzające się najrzadziej - o rozmiarach katastrof [2,3]. Jednak nie tylko choroba jest stresorem, ale również przewlekle występujący stres może wywołać chorobę. Istnieje ryzyko załamania zdrowia w wyniku wyczerpania zasobów odpornościowych, które organizm będzie długotrwale wydatkował na radzenie sobie. Stres jest połączony przyczynowo-skutkowo z sytuacjami chorobowymi w 80-90% [3]. Nawet po zaprzestaniu działania bodźca organizm przez pewien czas pozostaje w stanie mobilizacji. Jeżeli kolejny stresor pojawi się przed osiągnięciem stanu równowagi, może dojść do wyczerpania rezerw hormonalnych, immunologicznych, zapasów witamin oraz tłumienia działania neuroprzekaźników. Taka sytuacja skutkuje rozpoczęciem procesu chorobowego [2,3]. Fizjologiczne skutki przewlekłego stresu to: wzrost ciśnienia krwi, zaburzenia rytmu serca, wahania poziomu cukru, czy owrzodzenia błon śluzowych[3].wśród chorób cywilizacyjnych bezpośrednio związanych ze stresem wymienia się m.in.: nadciśnienie, cukrzycę, astmę oskrzelową oraz POChP [2,3]. Radzenie sobie to specyficzna forma aktywności wobec choroby, jako źródła stresu. Definicja Lazarusa i Folkman opisująca to zagadnienie brzmi: to stale zmieniające się poznawcze i behawioralne wysiłki mające na celu uporanie się z określonymi zewnętrznymi i wewnętrznymi wymaganiami, ocenianymi przez osobę jako obciążające lub przekraczające jej zasoby [2]. Z kolei nieefektywne radzenie sobie jest określane jako stan niedostatecznej skuteczności strategii i niemożności sprostania wymaganiom [4]. W zależności od rodzaju nabytych przez jednostkę doświadczeń w sytuacji choroby dochodzi do akceptacji i wejścia w rolę chorego, albo zaprzeczenia i odrzucenia roli pacjenta. Przystosowanie do sytuacji chorobowej jest wieloetapowe. Rozpoczyna się od doświadczania oraz interpretowania objawów w kontekście własnych ograniczeń i potrzeb. Później następuje poszukiwanie pomocy wśród bliskich oraz poprzez dostępne źródła, a w końcu kontakt z personelem medycznym i wejście w rolę pacjenta. Wtedy też zaczyna się etap zdrowienia i rehabilitacji [1]. Głównym problemem jest radzenie sobie z konsekwencjami strat, zmianami z tym związanymi i zagrożeniami, jakie mogą pojawić się w przyszłości. Podstawowe aspekty to: utrata zdolności do prawidłowego funkcjonowania ( związana z osłabieniem fizycznym); utrata roli społecznej (powiązana z wycofaniem się z dotychczas pełnionych funkcji w życiu zawodowym i rodzinnym); utrata kontaktów interpersonalnych, powodowana objawami, terapią lub unikaniem przez innych widoku bólu [1, 4]. Choroba będąca zawsze sytuacją stresową wywołuje różne reakcje. Każdy z nas wypracowuje sobie pewne mechanizmy służące mu do radzenia sobie w trudnych okolicznościach. To jak szybko i w jakim stopniu uporamy się z nieprzyjemnym zdarzeniem, zależy w dużym stopniu od posiadanych przez nas zasobów osobistych i zewnętrznych. Do zasobów wewnętrznych zaliczamy: cechy osobowości, temperament i wiedzę. Zasoby zewnętrzne to: wsparcie innych osób oraz materialne zasoby chorego [2,3,5]. Ludzie przyjmują odmienne postawy wobec choroby w zależności od stopnia udziału w tym procesie czynników poznawczych, przeżywanych emocji oraz prezentowanych zachowań. Definicja zaczerpnięta z koncepcji Wrześniowskiego określa postawę wobec choroby jako stosunek pacjenta do faktu zachorowania, leczenia i rehabilitacji. Zgodnie z nią istnieją dwie odmienne reakcje: sprzyjająca leczeniu oraz niekorzystna dla niego [5]. Postawę sprzyjającą leczeniu przyjmują osoby posiadające rzetelne informacje na temat swojego stanu zdrowia, a jednocześnie akceptujące diagnozę i sposób leczenia. Pacjenci tacy posiadają silną motywację do walki z procesem chorobowym i chętnie współpracują z personelem medycznym. Mimo zróżnicowania doznań emocjonalnych nie obserwuje się u nich lęku uniemożliwiającego działanie. Drugim rodzajem reakcji jest postawa niekorzystna dla procesu leczenia. Wyróżniamy tutaj dwa podtypy. W pierwszym z nich dominuje lęk, powodujący złe nastawienie do rozpoznania i pesymistyczne podejście do leczenia. Pacjenci reagujący w ten sposób domagają się szczególnej opieki ze strony swojej rodziny i zespołu terapeutycznego. Chorzy prezentujący drugi podtyp selekcjonują docierające do nich informacje w taki sposób, aby zmniejszyć lęk. Próbują zminimalizować znaczenie choroby, a ich oczekiwania względem przyszłości są wygórowane. Nadmiernie optymistycznie oceniają swoją sytuację i możliwości. Często podejmują ryzykowne działania, aby utwierdzić się w przekonaniu o małej szkodliwości choroby jaką u nich rozpoznano. Pacjenci zaliczający się do tej grupy osób niechętnie i w małym stopniu podejmują współpracę z personelem medycznym [2,5]. Zgodnie z przytaczaną koncepcją podejście pacjenta do choroby oraz leczenia może ulec modyfikacji poprzez oddziaływanie na jeden z komponentów postawy: wiedzę, emocje lub zachowanie [5].

18 16 Joanna Kusz - Choroba jako sytuacja stresowa i sposoby radzenia sobie z nią Piśmiennictwo 1. Talarska D, Wieczorkowska Tobis K, Szałkiewicz E. Opieka nad osobami przewlekle chorymi, w wieku podeszłym i niesamodzielnymi. Podręcznik dla opiekunów medycznych. Warszawa: PZWL; Heszen I, Sęk H. Psychologia zdrowia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; Huber L. Style adaptacyjne do sytuacji stresowych w różnych grupach wiekowych, a choroby cywilizacyjne XXI wieku. Probl Hig Epidemiol 2010; 91(2): Kózka M, Płaszewska- Żywko L, editors. Diagnozy i interwencje pielęgniarskie. Podręcznik dla studiów medycznych. Warszawa: PZWL; Jakubowska Winiecka A, Włodarczyk D. Psychologia w praktyce medycznej. Warszawa PZWL; Adres do korespondencji: Joanna Kusz ul. Powstańców Śl Przyszowice tel Praca wpłynęła do Redakcji: Po recenzji: Zaakceptowano do druku:

19 Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Prace poglądowe - Reviews Copyright by PHMPS in Opole ISSN HISTORIA CIĘCIA CESARSKIEGO History of cesarean section 1 B,D, E,F 1 JANUSZ KUBICKI Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu, Instytut Położnictwa Dyrektor Instytutu: dr n. med. Wojciech Guzikowski A- przygotowanie projektu badania (study design), B- zbieranie danych (data collection), C- analiza statystyczna (statistical analysis), D- interpretacja danych (data interpretation), E- przygotowanie maszynopisu (manuscript preparation), F- opracowanie piśmiennictwa (literature search), G- pozyskanie funduszy (funds collection) Streszczenie W artykule przedstawiono historię cięcia cesarskiego od czasów starożytnych do XXI w. Zwrócono uwagę na ewolucję technik operacyjnych i postępowania okołoporodowego na przestrzeni dziejów, co spowodowało obniżenie śmiertelności z 100 % do minimum. Omówiono pierwsze udokumentowane cięcie cesarskie wykonane w Polsce. Na zakończenie zestawiono aktualne wskazania do cięcia cesarskiego rekomendowane przez Polskie Towarzystwo Ginekologiczne. Rozszerzenie tych wskazań spowodowało, że cięcie cesarskie jest najczęściej wykonywanym zabiegiem położniczym w Europie i na świecie (około 30 % wszystkim porodów). Słowa kluczowe: cięcie cesarskie, historia, wskazania, śmiertelność Summary This study contains the cesarean section history since the ancient times until the 21 st century. The consideration was taken into the evolution of the surgical techniques and the perinatal procedures within the centuries, which led to the mortality reduction from 100 per cent to a minimum. The presentation discusses the first evidence of the cesarean section performed and documented in Poland. Finally, the article presents current indications for the cesarean section recommended by the Polish Gynecological Society. Expanding the indications has resulted in the fact that the procedure is now the most commonly used among other obstetrical ones performed in Europe and the rest of the world (approximately 30% of all child-births). Key words: cesarean section, history, indications, child birth mortality. Przedstawiając historię cięcia cesarskiego już na wstępie należy podkreślić, że najwięcej kontrowersji budzi sama nazwa cięcia cesarskiego [1]. Według historyków (Historia naturalna) nazwa ta pochodzi podobnież jeszcze z czasów rzymskich, kiedy to pierwszy z cezarów rzymskich został wydobyty z łona matki cięciem cesarskim. Natomiast wg Pliniusza łaciński wyraz caesar pochodzi od słowa caedere, tzn. ciąć, pruć, stąd dzieci w ten sposób urodzone często nazywano wyprutkami [2,3]. Według mitologii greckiej bóg Apollo miał wydobyć cięciem cesarskim brzusznym swego boga lekarza Asklepiosa z łona swej zmarłej kochanki Koronis.W słynnych baśniach braci Grimm hrabia Burghard otrzymał przydomek Ingenitus ponieważ został wydobyty cięciem brzusznym ze zwłok swojej matki. Również w Makbecie William Szekspir uczynił rozwiązanie cięciem brzusznym elementem dramatu. Otóż Makbet zdaje się na przepowiednię trzech czarownic, że.. nikt zrodzony przez kobietę nie może go zabić Tymczasem Macduf zabija Makbeta ponieważ przedwcześnie z łona matki był wydobyty. Wracając do historii, to cięcie cesarskie wg papirusów wykonywane było już w starożytnym Egipcie o czym świadczą: papirus ginekologiczny z Kahun (2000 lat p.n.e.) oraz papirus Ebersa z XVI wieku p.n.e. Formalne zapisy znajdujemy w wielu innych dokumentach świata starożytnego, np. w Kodeksie Hammurabiego z Babilonu ( p.n.e.), czy w jednym z podstawowych tekstów rabinicznych Miszna, zawierającym prawne reguły postępowania oparte na Torze (II w. p.n.e.-vi w. n.e.) [4] Do historii przeszło tzw. Lex Regia (prawo królewskie) króla rzymskiego Numy Pompiliusa ( p.n.e.), które zabraniało pochowania kobiety zmarłej podczas porodu bez wydobycia z jej łona dziecka (sectio post mortem). Lex Regia przekształciło się z czasem w Lex Cesarea, w którym używano już medycznego pojęcia cięcie cesarskie [5]. : 17-19

20 18 Janusz Kubicki - Historia cięcia cesarskiego W tym miejscu należy podkreślić, że jedno z najsłynniejszych cieć cesarskich post mortem dotyczy polskiej królowej Anny Austriaczki, pierwszej żony króla Zygmunta III Wazy [6]. Była ona kobietą wątłej budowy, garbatą i kulejącą. Po czterech porodach siłami natury (w tym przyszłego króla Władysława IV Wazy) podczas kolejnej, piątej ciąży wystąpiły u niej burzliwe objawy zatrucia ciążowego ze znacznymi obrzękami całego ciała i dusznościami. Opiekujący się nią przybyły z Wenecji medyk Jan Chrzciciel Gemma, kiedy stwierdził zgon królowej 10 lutego 1598 roku na Zamku Królewskim w Warszawie, rozciął brzuch zmarłej i wydobył żywego noworodka płci męskiej (królewicza Krzysztofa, który zmarł po 30 minutach). Wiele wybitnych postaci dziejowych zostało urodzonych drogą cięcia cesarskiego. Jednym z pierwszych miał być wielki wódz rzymski Scypion Afrykański wydobyty z łona matki Aurelii w 234 r. p.n.e. Cięciem cesarskim urodzić się miał również Juliusz Cezar w 102 r. p.n.e. Jest to jednak mało prawdopodobnie, ponieważ jego matka zmarła w roku 54 p.n.e., dziesięć lat przed śmiercią syna (a w tamtych czasach cięcie cesarskie było śmiertelne dla matek). Kolejni urodzeni w ten sposób to podobno: - Manius Manillus - wódz rzymski, zdobywca Kartaginy; - admirał z Genui, Andrea Doria; - Edward VI, król angielski, syn króla Henryka VIII Tudora i jego trzeciej żony Joanny Seymour (1537). Rzekomo cięcie cesarskie wykonano u niej jeszcze za życia, tuż przed jej śmiercią. W naukowym piśmiennictwie [1,6] przyjmuje się, że pierwsze cięcie cesarskie na żywej kobiecie, swojej żonie, dokonał w 1500 r. niejaki Jakub Nufer, szwajcarski weterynarz. Ponieważ później ta kobieta rodziła jeszcze pięć razy - bez żadnych komplikacji - prawdziwość tej operacji jest wątpliwa. Natomiast nie udokumentowane w piśmiennictwie pierwsze rozwiązanie cięciem cesarskim na żywej kobiecie przypisać należy chirurgowi Jeremiaszowi Trautmannowi w Wittenberdze ( 1610 r.) [7]. Śmiertelność matek poddanych cesarskiemu cięciu wynosiła w owych czasach 100 %. W roku 1876 włoski położnik Eduardo Porro ( ) z Pawii koło Mediolanu wykonał po raz pierwszy cięcie cesarskie z następowym usunięciem trzonu macicy i wszyciem kikuta szyjki macicy w powłoki brzuszne (słynne cięcie cesarskie metodą Porro).Ten pionierski zabieg operacyjny, który wprawdzie pozbawiał kobiety możliwości dalszych porodów i powodował powstawanie przetok w powłokach brzusznych zmniejszył jednak umieralność okołoporodową po cięciach cesarskich o połowę. Kolejne etapy rozwoju technik operacyjnych to wprowadzenie cięcia cesarskiego pozaotrzewnowego przez Fritza Franka z Kolonii (1901) i Wilhelma Latzko z Wiednia (1908). Cięcie cesarskie pozaotrzewnowe w dobie dzisiejszej stosuje się zwłaszcza w przypadkach porodów septycznych. Wreszcie A. Duhrsen ( ) z Berlina zaproponował cięcie cesarskie, tzw. pochwowe, wykonywane obecnie w przypadkach zwłaszcza małych obumarłych płodów. W Polsce, to pierwsze cięcie cesarskie na żywej kobiecie miał wykonać w Krakowie w 1870 r. Maurycy Madurowicz u 26-letniej pierwiastki, u której stwierdził przeszkodę porodową z powodu dużego guza miednicy mniejszej. Operowana zmarła w trzeciej dobie pooperacyjnej z powodu rozlanego zapalenia otrzewnej. Według Waszyńskiego [6] jednak pierwsze cięcie cesarskie w Polsce na żywej kobiecie wykonał Franciszek Dybek w Warszawie w 1821 r. u 22-letniej ciężarnej z krzywicą kręgosłupa. Operację tę wykonał na łóżku, bez znieczulenia i bez zastosowania zasad antyseptyki. Było to przed wprowadzeniem do chirurgii chloroformu przez Jamesa Simpsona (1847) oraz mgły karbolowej przez Józefa Listera (1867). Położnica zmarła w szóstej dobie pooperacyjnej również z powodu rozlanego zapalenia otrzewnej. W tym miejscu należy podkreślić, że zarówno Maurycy Madurowicz, jak również Franciszek Dybek, po wydobyciu dziecka nie zszywali macicy, zamykając tylko powłoki brzuszne. Obniżenie w dobie współczesnej śmiertelności po cięciach cesarskich do minimum możemy zawdzięczać kolejnym kamieniom milowym, wybitnym luminarzom położnictwa, ginekologii i chirurgii, których działania spowodowały: - przesunięcie cięcia cesarskiego z części skurczowej macicy (trzonu macicy) do dolnego odcinka, tj. zaniechanie tzw. cięcia klasycznego, co groziło często pęknięciem macicy przy kolejnych ciążach (Max Singer z Lipska r.); - ulepszenie techniki szycia mięśnia macicy po cięciu cesarskim (Ferdynand Kehrer z Heidelbergu 1887r.); - wprowadzenie zasad aseptyki przez Ignacego Semmelweisa (1847) i antyseptyki przez Józefa Listera (1867); - zastosowanie nowoczesnego znieczulenia do cięcia cesarskiego (zewnątrzoponowego). W tym miejscu należy przypomnieć, że pionierem znieczulenia okołoporodowego był James Simpsonz Edynburga ( ), który jako pierwszy zastosował chloroform. Po znieczuleniu chloroformem ósmego porodu długowiecznej angielskiej królowej Victorii otrzymał tytuł lordowski z sentencją Victor Dolores (zwycięzca bólu); - profilaktyczną okołooperacyjną antybiotykoterapię. Według aktualnych rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego istnieją następujące wskazania do cięcia cesarskiego [8]: I. Wskazania położnicze: - nieprawidłowa budowa miednicy kostnej; - nieprawidłowe wstawianie się główki płodu do wchodu macicy; - położenia miednicowe u pierwiastek; - położenia poprzeczne i skośne; - zagrażająca zamartwica wewnątrzmaciczna płodu; - brak postępu porodowego;

Osocze bogatopłytkowe w ginekologii estetycznej

Osocze bogatopłytkowe w ginekologii estetycznej Osocze bogatopłytkowe w ginekologii estetycznej Michał Barwijuk 1. Centralny Szpital Kliniczny MSW, Warszawa Klinika Położnictwa, Chorób Kobiecych i Ginekologii Onkologicznej 2. NZOZ Medifem, Warszawa

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING

ZASTOSOWANIE MD-TISSUE W TERAPII ANTI-AGING Starzenie się skóry jest rezultatem wpływu wielu czynników biologicznych, biochemicznych i genetycznych na indywidualne jednostki. Jednocześnie wpływ czynników zewnętrznych chemicznych i fizycznych determinują

Bardziej szczegółowo

OSOCZE BOGATOPŁYTKOWE. PRP (Platelet Rich Plasma)

OSOCZE BOGATOPŁYTKOWE. PRP (Platelet Rich Plasma) OSOCZE BOGATOPŁYTKOWE PRP (Platelet Rich Plasma) Przełomowa technologia PRP z wykorzystaniem osocza bogatopłytkowego stosowana jest w różnych dziedzinach medycyny i budzi coraz większe zainteresowanie

Bardziej szczegółowo

w rozumieniu studentów uczelni o profilu medycznym

w rozumieniu studentów uczelni o profilu medycznym Państwowa Medyczna Wyższa Szkoła Zawodowa w Opolu Copyright by PMWSZ w Opolu ISSN 2080-2021 e-issn 2449-9021 Prace oryginalne Original papers DOI: 10.5604/2081-2021.1170713 Zdrowy styl życia w rozumieniu

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. med. Romuald OLSZAŃSKI Wystąpienia oraz prezentacje na konferencjach i kongresach 2006 r. 2013r.

prof. dr hab. med. Romuald OLSZAŃSKI Wystąpienia oraz prezentacje na konferencjach i kongresach 2006 r. 2013r. Wystąpienia oraz prezentacje na konferencjach i kongresach 2006 r. 2013r. Romuald OLSZAŃSKI Peeling czy izotretynoina w leczeniu trądziku doświadczenia własne 9. AKADEMIA DERMATOLOGII I ALERGOLOGII USTKA

Bardziej szczegółowo

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI ACOUSTIC WAVE THEAPY X-WAVE TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomagające uzyskać gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki włóknienia nerek

Wskaźniki włóknienia nerek Wskaźniki włóknienia nerek u dzieci z przewlekłą chorobą nerek leczonych zachowawczo Kinga Musiał, Danuta Zwolińska Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich

Bardziej szczegółowo

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI

TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI TERAPIA FALAMI AKUSTYCZNYMI zaawansowane, nieinwazyjne leczenie cellulitu pomaga osiągnąć gładką skórę w miejscach, gdzie zazwyczaj występują wgłębienia potwierdzona naukowo metoda zabiegów estetycznych

Bardziej szczegółowo

Active SERUM 3 KROKI KOMPLEKSOWEJ PIELĘGNACJI SKÓRY

Active SERUM 3 KROKI KOMPLEKSOWEJ PIELĘGNACJI SKÓRY L biotica Active SERUM efektywne serum o działaniu przeciwzmarszczkowym i liftingującym, z wysoką zawartością składników aktywnych, ukierunkowane na zatrzymanie procesu starzenia się skóry, intensywną

Bardziej szczegółowo

Pielęgnacja cery dojrzałej 60+

Pielęgnacja cery dojrzałej 60+ Przyczyny starzenia się skóry oraz sposób pielęgnacji cery dojrzałej. Pielęgnacja cery dojrzałej 60+ JAK DBAĆ O SKÓRĘ PO SZEŚĆDZIESIĄTCE! Eliza Modzelewska 1 S t r o n a Przyczyny starzenia się sko ry

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Aktualnym trendem w medycynie estetycznej jest odchodzenie od inwazyjnych metod chirurgicznych i zastąpienie ich metodami mniej inwazyjnymi.

Aktualnym trendem w medycynie estetycznej jest odchodzenie od inwazyjnych metod chirurgicznych i zastąpienie ich metodami mniej inwazyjnymi. Aktualnym trendem w medycynie estetycznej jest odchodzenie od inwazyjnych metod chirurgicznych i zastąpienie ich metodami mniej inwazyjnymi. Wstrzykiwanie niezwierzęcegożelu na bazie kwasu hialuronowego

Bardziej szczegółowo

Nici PDO Genesis powstały, aby możliwe było odzyskanie młodości bez użycia skalpela.

Nici PDO Genesis powstały, aby możliwe było odzyskanie młodości bez użycia skalpela. Nici PDO Genesis powstały, aby możliwe było odzyskanie młodości bez użycia skalpela. Nici Genesis pozwalają na wykonanie bezoperacyjnego liftingu twarzy i zabiegów konturowania twarzy i ciała oraz wygładzania

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Temat pracy: Algorytm wdrażania inwazyjnych i nieinwazyjnych metod odmładzających skórę twarzy

Temat pracy: Algorytm wdrażania inwazyjnych i nieinwazyjnych metod odmładzających skórę twarzy KRAKOWSKA WYŻSZA SZKOŁA PROMOCJI ZDROWIA z siedzibą w Krakowie Monika Ciesiółkiewicz PRACA DYPLOMOWA Temat pracy: Algorytm wdrażania inwazyjnych i nieinwazyjnych metod odmładzających skórę twarzy PROMOTOR

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii

Uniwersytet Łódzki, Instytut Biochemii Życie jest procesem chemicznym. Jego podstawą są dwa rodzaje cząsteczek kwasy nukleinowe, jako nośniki informacji oraz białka, które tę informację wyrażają w postaci struktury i funkcji komórek. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1959/press.html?print=1

Bardziej szczegółowo

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE Czynniki socjodemograficzne wpływające na poziom wiedzy dotyczącej dróg szerzenia się zakażenia w kontaktach niezwiązanych z procedurami medycznymi wśród pacjentów z WZW typu C Kamil Barański 1, Ewelina

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie żelu bogatopłytkowego PRP w medycynie

Zastosowanie żelu bogatopłytkowego PRP w medycynie Zastosowanie żelu bogatopłytkowego PRP w medycynie dr n.med. Marcin Drygalski PRP koncentrat autologicznych płytek ludzkiej krwi w niewielkiej ilości osocza, w którym stężenie wynosi 1 mln płytek na mm

Bardziej szczegółowo

2013-07-03. Co nam daje bank mleka ludzkiego? Historia. Banki mleka na świecie. Maria Wilińska

2013-07-03. Co nam daje bank mleka ludzkiego? Historia. Banki mleka na świecie. Maria Wilińska Co nam daje bank mleka ludzkiego? MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO-SZKOLENIOWA "NEONATUS 2013" 24-25 maja 2013 r. Maria Wilińska Historia 2013-05-24 2 Banki mleka na świecie 2013-05-24 3 1 Banki mleka

Bardziej szczegółowo

Najlepsza technologia Anti-Age. Beauty Derm Instytut

Najlepsza technologia Anti-Age. Beauty Derm Instytut Najlepsza technologia Anti-Age Beauty Derm Instytut Zmień siebie z Hyalax Kwas hialuronowy jest naturalnym składnikiem naszej skóry. Determinuje wygląd i funkcjonowanie skóry. W trakcie naszego życia

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

Fale radiowe w kosmetyce

Fale radiowe w kosmetyce Fale radiowe w kosmetyce Działanie kosmetyczne fal radiowych polega na termolizie (diatermii) przy pomocy prądu szybkozmiennego o wysokim napięciu. Zmiana energii powoduje wytwarzanie ciepła, które rozgrzewa

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu. DTS MG Co., Ltd.

Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu. DTS MG Co., Ltd. Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu DTS MG Co., Ltd. Objawy starzenia się skóry szyi i dekoltu Podwójny podbródek Głębokie zmarszczki Pigmentacja Fotostarzenie Odwodnienie i suchość Powody starzenia się okolic

Bardziej szczegółowo

Państwo i Społeczeństwo

Państwo i Społeczeństwo Państwo i Społeczeństwo ROK XII 2012 nr 2 POD REDAKCJĄ FILIPA GOŁKOWSKIEGO I STANISŁAWA KWIATKOWSKIEGO Kraków 2012 Państwo i Społeczeństwo czasopismo Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Bardziej szczegółowo

Karboksyterapia Fenix

Karboksyterapia Fenix Karboksyterapia Fenix Medical Device CE, FDA Czym jest karboksyterapia? Jedyna terapia działająca ogólnorozwojowo, umożliwiająca efekt synergiczny. Karboksyterapia to obecnie najskuteczniejsza metoda redukująca

Bardziej szczegółowo

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych

dystrybucji serotypów powodujących zakażenia inwazyjne w poszczególnych grupach wiekowych zapadalność na IChP w poszczególnych grupach wiekowych Warszawa, 15.06.2015 Rekomendacje Pediatrycznego Zespołu Ekspertów ds. Programu Szczepień Ochronnych (PZEdsPSO) dotyczące realizacji szczepień obowiązkowych, skoniugowaną szczepionką przeciwko pneumokokom;

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

Inteligentna technologia przeciwzmarszczkowa

Inteligentna technologia przeciwzmarszczkowa Inteligentna technologia przeciwzmarszczkowa 2 przeciw oznakom starzenia Inteligentna koncepcja pielęgnacji skóry: możesz pozytywnie wpłynąć na przyszłość skóry. Innowacyjna technologia pielęgnacji skóry

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

*ampułka wystarczy na ostrzyknięcie skóry twarzy, szyi, dekoltu. Jeśli zostanie preparatu, na życzenie klientki można wykonać mezoterpię skóry dłoni

*ampułka wystarczy na ostrzyknięcie skóry twarzy, szyi, dekoltu. Jeśli zostanie preparatu, na życzenie klientki można wykonać mezoterpię skóry dłoni BOGATA OFERTA KOKTAJLI DO MEZOTERAPII IGŁOWEJ Każda z ampułek ma swoje konkretne działanie: liftingujące, nawilżające, przeciwzmarszczkowe, modelujące sylwetkę. Produkty te wykonane w sposób szczególny,

Bardziej szczegółowo

Fizjologia, biochemia

Fizjologia, biochemia 50 Fizjologia, biochemia sportu Krioterapia powoduje lepszą krążeniową i metaboliczną tolerancję oraz opóźnia narastanie zmęczenia w trakcie wykonywania pracy mięśniowej przez zawodników sportów wytrzymałościowych.

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

ZAPOTRZEBOWANIE NA NIEINWAZYJNĄ TERAPIĘ PROTÉGÉ INTIMA TO PRZEŁOMOWY, NIECHIRURGICZNEGO OBKURCZANIA SEKSUALNEJ.

ZAPOTRZEBOWANIE NA NIEINWAZYJNĄ TERAPIĘ PROTÉGÉ INTIMA TO PRZEŁOMOWY, NIECHIRURGICZNEGO OBKURCZANIA SEKSUALNEJ. ZAPOTRZEBOWANIE NA PROTÉGÉ INTIMA TO PRZEŁOMOWY, NIEINWAZYJNY SYSTEM dedykowany DO PRZEPROWADZANIA NIECHIRURGICZNEGO OBKURCZANIA i ujędrniania WARG SROMOWYCH ORAZ DO ZWIĘKSZENIA SATYSFAKCJI SEKSUALNEJ.

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: trening zdrowotny

Specjalizacja: trening zdrowotny Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS w Cyklu Kształcenia 2014-2016 Katedra Fizjoterapii Jednostka Organizacyjna: Zakład Fizjoterapii Klinicznej i Praktyk Zawodowych Kierunek: Fizjoterapia

Bardziej szczegółowo

Specjalizacja: trening zdrowotny

Specjalizacja: trening zdrowotny Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU Kształcenia 2014-2016 Katedra Fizjoterapii Jednostka Organizacyjna: Rodzaj studiów i profil : Nazwa przedmiotu: Tryb studiów Rok Zakład

Bardziej szczegółowo

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10

M1_W04 M1_W10 K_W 01 M1_W01 M1_W02 M1_W10 K_W 02 M1_W05 M1_W03 K_W 03 M1_W08 M1_W11, M1_W12 M1_W01 M1_W02 M1_W03 M1_W07 M1_W10 M1_W01 M1_W07 M1_W10 TABELA ODNIESIENIA EFEKTÓW KIERUNKOWYCH DO EFEKTÓW OBSZAROWYCH KIERUNEK FIZJOTERAPIA POZIOM KSZTAŁCENIA - studia i stopnia PROFIL KSZTAŁCENIA - praktyczny OBSZAR KSZTAŁCENIA - obszar nauk medycznych, nauk

Bardziej szczegółowo

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię

Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E. Omega-3. Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Olej rybi z olejem z rokitnika i witaminą E Wyjątkowa formuła wykorzystująca starożytną mądrość chińską i nowoczesną technologię Dlaczego kwasy tłuszczowe są tak ważne? Kwasy tłuszczowe należą do grupy

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński

3 Zespół czerwonego ucha opis, diagnostyka i leczenie Antoni Prusiński. 4 Zawroty głowy w aspekcie medycyny ratunkowej Antoni Prusiński VERTIGOPROFIL VOL. 3/Nr 3(11)/2009 Redaktor naczelny: Prof. dr hab. n. med. Antoni Prusiński Zastępca redaktora naczelnego: Dr n. med. Tomasz Berkowicz 2 XXXVI Międzynarodowy Kongres Towarzystwa Neurootologicznego

Bardziej szczegółowo

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3

Samokształcenie (Sk) Zajęcia praktyczne (W) (Ć) (L) (S) (Zp) laboratoryjne III 30 35 15 3 Kod przedmiotu: IOZRM-L-3k23-2012-S Pozycja planu: B23 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność - Jednostka

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 17 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 17 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 17 SECTIO D 2004 Centrum Opieki Medycznej w Jarosławiu* Zakład Pielęgniarstwa Ginekologiczno - Położniczego Wydziału

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ I IMMUNOLOGII KLINICZNEJ WIEKU ROZOJOWEGO AM W WARSZAWIE.

ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ I IMMUNOLOGII KLINICZNEJ WIEKU ROZOJOWEGO AM W WARSZAWIE. ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ I IMMUNOLOGII KLINICZNEJ WIEKU ROZOJOWEGO AKADEMII MEDYCZNEJ W WARSZAWIE. ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATOTORYJNEJ WYDZIAŁU NAUKI O ZDROWIU AKADEMII MEDYCZNEJ W WARSZAWIE Przykładowe

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online Serdecznie zapraszam na kurs Kosmetyka online. Dzięki niemu wygodnie poznasz tajniki profesjonalnej kosmetyki. Kurs składa się z kilkunastu lekcji. Przerobienie

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA Załącznik nr 9 do Zarządzenia Rektora ATH Nr 514/2011/2012z dnia 14 grudnia 2011 r. Druk DNiSS nr PK_IIIF OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA NAZWA PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA: Pielęgniarstwo specjalistyczne - Psychiatria

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Yasumi Hydrating nowa linia kosmetyków nawilżających

Yasumi Hydrating nowa linia kosmetyków nawilżających Yasumi Hydrating nowa linia kosmetyków nawilżających FACIAL TONER - nawilżający tonik do twarzy Delikatny tonik przeznaczony do każdego rodzaju cery. Zawiera naturalną betainę, która chroni błonę komórkową

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA

BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA BROSZURA INFORMACYJNA DLA PACJENTA Zastosowanie produktu BOTOX /Vistabel 4 jednostki Allergan/0,1 ml toksyna botulinowa typu A w leczeniu zmarszczek pionowych gładzizny czoła Spis treści Co to są zmarszczki

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. dr n. med. Adam Borzęcki

KARTA PRZEDMIOTU. dr n. med. Adam Borzęcki KARTA PRZEDMIOTU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku PWSZSand/KO/S/A/13, PWSZSand/KO/N/A/13, polskim Dermatologia angielskim Dermatology 1. USYTUOWANIE PRZEDMIOTU W SYSTEMIE STUDIÓW 1.1. Kierunek

Bardziej szczegółowo

Klinika Ortopedii Dziecięcej Katedry Ortopedii Dziecięcej UM w Lublinie

Klinika Ortopedii Dziecięcej Katedry Ortopedii Dziecięcej UM w Lublinie 1 Szymon Skwarcz Klinika Ortopedii Dziecięcej Katedry Ortopedii Dziecięcej UM w Lublinie Wpływ aktywowanego autologicznego osocza bogatopłytkowego (PRP) oraz fosforanu trójwapniowego hydroksyapatytu na

Bardziej szczegółowo

KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) Strona 1 z 5. 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Geriatria

KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) Strona 1 z 5. 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Geriatria KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Geriatria 2. Kod modułu 23-CHW 3. Karta modułu ważna od roku akademickiego 213214 4. Wydział Wydział Opieki Zdrowotnej

Bardziej szczegółowo

KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) Strona 1 z 5. 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Kardiologia

KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) Strona 1 z 5. 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Kardiologia KARTA MODUŁU (PRZEDMIOTU) 1.Nazwa modułu Fizjoterapia w chorobach narządów wewnętrznych: Kardiologia 2. Kod modułu 23-CHW 3. Karta modułu ważna od roku akademickiego 213214 4. Wydział Wydział Opieki Zdrowotnej

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

Już dziś odkryj z nami swoje piękno!

Już dziś odkryj z nami swoje piękno! Zespół Salonu Kosmetycznego Teresa przygotował dla wszystkich stałych i nowych Klientek i Klientów najskuteczniejsze zabiegi pielęgnacyjne, które są obecne na rynku kosmetologicznym w atrakcyjnych pakietach

Bardziej szczegółowo

ANEKS I. Strona 1 z 5

ANEKS I. Strona 1 z 5 ANEKS I WYKAZ NAZW, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC WETERYNARYJNYCH PRODUKTÓW LECZNICZYCH, GATUNKI ZWIERZĄT, DROGA PODANIA, PODMIOT ODPOWIEDZIALNY POSIADAJĄCY POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 317 SECTIO D 2005 Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie Academy of Physical Education, Krakow URSZULA MIĄZEK, MARIA

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report

Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Is there a relationship between age and side dominance of tubal ectopic pregnancies? A preliminary report Czy istnieje zależność pomiędzy wiekiem i stroną, po której umiejscawia się ciąża ektopowa jajowodowa?

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Q.Light - profesjonalna fototerapia

Q.Light - profesjonalna fototerapia Q.Light - profesjonalna fototerapia Urządzenie Q.Light 70 NT IR pozwala na prowadzenie skutecznej terapii w szerokim zakresie stosowania właściwemu dla światła spolaryzowanego. Q.Light 70 NT IR jest bardzo

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Farmakologia

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Farmakologia S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod AF modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Farmakologia Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

1.2 Cele i efekty kształcenia Kierunek kosmetologia studia magisterskie - II stopnia

1.2 Cele i efekty kształcenia Kierunek kosmetologia studia magisterskie - II stopnia 1.2 Cele i efekty kształcenia Kierunek kosmetologia studia magisterskie - II stopnia Efekty kształcenia WSZKIPZ Cel kształcenia Wybrane przedmioty Formy kształcenia Posiada rozszerzoną wiedzę w zakresie

Bardziej szczegółowo

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro Koło Naukowe Immunolgii kolo_immunologii@biol.uw.edu.pl kolo_immunologii.kn@uw.edu.pl CEL I PRZEDMIOT PROJEKTU Celem doświadczenia

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu

SYLABUS. Nazwa przedmiotu/modułu. Farmakologia Kliniczna. Wydział Lekarski I. Nazwa kierunku studiów. Lekarski. Język przedmiotu Nazwa przedmiotu/modułu Wydział Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Forma studiów Język przedmiotu Wydział Lekarski I Lekarski Jednolite magisterskie stacjonarne polski SYLABUS Farmakologia Kliniczna

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online

PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online PROGRAM KURSU KOSMETYKA DLA KAŻDEGO Online Serdecznie zapraszam na kurs Kosmetyka online! Dzięki niemu wygodnie poznasz tajniki profesjonalnej kosmetyki. Dowiesz się, jak prawidłowo dbać o cerę i czym

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Badanie przesiewowe na obecność. tętniaka aorty brzusznej (AAA).

Badanie przesiewowe na obecność. tętniaka aorty brzusznej (AAA). Polish translation of Abdominal aortic aneurysm screening: Things you need to know Badanie przesiewowe na obecność tętniaka aorty brzusznej (AAA) Co powinieneś wiedzieć Dla kogo przeznaczona jest ta ulotka?

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Procedury (za)często wykonywane na OIT Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Anna Dylczyk-Sommer Sopot, Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii 17-18 kwietnia 2015 Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia ciąży

Standardy prowadzenia ciąży Standardy prowadzenia ciąży Gdańsk 2015 Redaktor prowadzący: Olga Strzelec Redakcja: Joanna Fiuk, Olga Strzelec Korekta: Joanna Fiuk, Olga Strzelec Projekt okładki: Andrzej Owsiany Skład: Iwona Łytkowska

Bardziej szczegółowo

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego

Informacja prasowa. Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Informacja prasowa Ruszył drugi cykl spotkań edukacyjnych dla chorych na szpiczaka mnogiego Warszawa, 28 października Chorzy na szpiczaka mnogiego w Polsce oraz ich bliscy mają możliwość uczestniczenia

Bardziej szczegółowo

OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH NA TEMAT DODATKÓW DO ŻYWNOŚCI

OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH NA TEMAT DODATKÓW DO ŻYWNOŚCI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 1055 1059 Aneta Kościołek 1, Magdalena Hartman 2, Katarzyna Spiołek 1, Justyna Kania 1, Katarzyna Pawłowska-Góral 1 OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12.6 Specjalność: - 1. PRZEDMIOT NAZWA

Bardziej szczegółowo

Orthogen GmbH. Department of Radiology and Microtherapy University of Witten/Herdecke, Germany

Orthogen GmbH. Department of Radiology and Microtherapy University of Witten/Herdecke, Germany Orthogen GmbH Biologiczne podstawy stosowania metody Irap IL-1 IL-1 IL-1Ra Podstawy działania Irap IL-1 Ra! TGF-β! PDGF! IGF! HGF! Przygotowywanie autologicznej kondycjonowanej surowicy (ACS) proces Irap

Bardziej szczegółowo

Biorad K R Ó T K I E W P R O WA D Z E N I E

Biorad K R Ó T K I E W P R O WA D Z E N I E K R Ó T K I E W P R O WA D Z E N I E Odpowiednio dawkowane ciepło może zmienić kształt włókien kolagenu. Na skutek ciepła kolagen przechodzi denaturację, powodującą obkurczenie i skrócenie włókien kolagenowych,

Bardziej szczegółowo

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania 1. Czym są komórki? Budulec naszego organizmu i jego narządów Jednostki, których funkcjonowanie jest uzależnione wyłącznie od narządów Najmniejsze jednostki budulcowe i funkcyjne w ludzkim organizmie 2.

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY EVALUATION OF LIFE SATISFACTION AND PSYCHOLOGICAL WELL-BEING OF PATIENTS BEFORE SURGERY AORTIC ANEURYSM Emilia

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Edyta Barnaś dr n. med. Edyta Barnaś

dr n. med. Edyta Barnaś dr n. med. Edyta Barnaś (1) Nazwa przedmiotu Opieka specjalistyczna w ginekologii (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa () Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

www.california-fitness.pl www.calivita.com

www.california-fitness.pl www.calivita.com DRIVERADE branica.pl SKONCENTROWANA OCHRONA AKTYWNEGO CZŁOWIEKA Unikalny zestaw składników uwzględniający potrzeby współczesnego człowieka Ekstrakt z guarany Witamina C Lecytyna Witamina E Cholina Selen

Bardziej szczegółowo

Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów

Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów Strona 1 z 1 STANDARDOWA PROCEDURA OPERACYJNA Tytuł: Zasady autologicznej terapii komórkowej w leczeniu schorzeń ortopedycznych u psów SOP obowiązuje od: 05.06.2014 Data ważności: 31.10.2014 Zastępuje

Bardziej szczegółowo

I. ZałoŜenia programowo-organizacyjne praktyk

I. ZałoŜenia programowo-organizacyjne praktyk Program praktyki z Chirurgii i pielęgniarstwa chirurgicznego w Karkonoskiej Państwowej Szkole WyŜszej w Jeleniej Górze dla studentów studiów stacjonarnych I i II roku - 2 i 3 sem. Kierunek: pielęgniarstwo

Bardziej szczegółowo

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ

dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ dr hab. prof. AWF Agnieszka Zembroń-Łacny DOPING GENOWY 3 CIEMNA STRONA TERAPII GENOWEJ KOMÓRKI SATELITARNE (ang. stem cells) potencjał regeneracyjny mięśni HIPERTROFIA MIĘŚNI University College London,

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

PATOLOGIA OGÓLNA DLA ODDZIAŁU STOMATOLOGII. Procesy naprawcze

PATOLOGIA OGÓLNA DLA ODDZIAŁU STOMATOLOGII. Procesy naprawcze PATOLOGIA OGÓLNA DLA ODDZIAŁU STOMATOLOGII Procesy naprawcze Możliwości naprawcze uszkodzonych tkanek ustroju! Regeneracja (odrost, odnowa)! Organizacja (naprawa, gojenie) Regeneracja komórek, tkanek,

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia

Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia Magdalena Cedzyńska Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów CO-I Spotkanie współorganizatorów Programu Prewencji Pierwotnej Nowotworów 5 maja 2008, Centrum Onkologii-Instytut

Bardziej szczegółowo

Nawilżanie, to absolutna podstawa codziennej pielęgnacji, odpowiednio nawilżona skóra wolniej się starzeje i zachowuje zdrowy, promienny wygląd.

Nawilżanie, to absolutna podstawa codziennej pielęgnacji, odpowiednio nawilżona skóra wolniej się starzeje i zachowuje zdrowy, promienny wygląd. Nawilżanie, to absolutna podstawa codziennej pielęgnacji, odpowiednio nawilżona skóra wolniej się starzeje i zachowuje zdrowy, promienny wygląd. www.lakon-maski.pl Od wielu lat zajmujemy się dystrybucją

Bardziej szczegółowo