PARYŻ I PARYŻANIE D IA LOGI POLITYCZ NE. AGATA WESOŁOWSKA (Instytut Socjologii UMK)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PARYŻ I PARYŻANIE D IA LOGI POLITYCZ NE. AGATA WESOŁOWSKA (Instytut Socjologii UMK)"

Transkrypt

1 D IA LOGI POLITYCZ NE AGATA WESOŁOWSKA (Instytut Socjologii UMK) PARYŻ I PARYŻANIE ParyŜ. I noc. I Notre Dame. I wiatr. Na pustym placu sam odprawia modły do Madonny (...). K. I. Gałczyński T ytuł niniejszego artykułu jest zapoŝyczeniem z pracy Tomasza Gobana- Klasa 1, w której autor dokonał wielostronnej i dogłębnej, a przy tym niezwykle interesującej analizy ParyŜa oraz jego mieszańców. ParyŜ juŝ wielokrotnie był obiektem zainteresowań naukowych, zwłaszcza historyków, historyków kultury i sztuki 2. Wydaje się, Ŝe powinien stać się przedmiotem dociekań równieŝ socjologów, a w szczególności socjologów miasta. Doskonale moŝna tu bowiem obserwować zmiany, jakie zachodzą we współczesnych metropoliach, badać przebieg procesu industrializacji, mechanizmy kształtowania się wzorców stosunków społecznych, a takŝe szeroko pojęty urbanizm, czyli to, jakie są psychologiczno-społeczne aspekty 1 Wydanej w 1974 r. nakładem warszawskiej KsiąŜki i Wiedzy. 2 P. de Kock, Paryż i jego obyczaje, Warszawa 1843, t. 1-2; K. Lubczyński, Paryż - przewodnik literacko-historyczny, Instytut Polski, ParyŜ 1997 oraz Wydawnictwo UMCS, Lublin 2001; K. Pomian, Zbieracze i osobliwości, PIW, Warszawa 1996; K. śarski, Perspektywy architektury: Warszawa, Paryż, Damaszek, AgArt, Warszawa 2001.

2 12 Agata Wesołowska miejskiego, a dokładnie paryskiego stylu Ŝycia. Zamiarem moim było ukazanie, jaki jest ParyŜ i jego mieszkańcy w rzeczywistości; jak wygląda codzienne Ŝycie w jednym z najsłynniejszych miast świata, istnieją bowiem znaczne róŝnice w percepcji miasta przez jego stałych oraz sezonowych mieszkańców. Dla tych drugich ParyŜ stał się swoistym mitem, symbolem dobrobytu, odwiecznej elegancji i nieskazitelnego piękna, tymczasem nie moŝemy zapominać o powaŝnych problemach społecznych, jakie muszą dotyczyć i faktycznie dotykają tak wielkie i róŝnorodne miasto. Ponadto chciałabym przedstawić dysproporcje w pozornie jednakowym statusie społecznym paryŝanina. Interesuje mnie takŝe kwestia oddziaływania miasta na zamieszkujące je jednostki oraz relacja odwrotna: to, w jaki sposób paryŝanie w zbiorowej świadomości konstytuują swe miasto. Jakie cechy osobowościowe i społeczne pozwalają im zapewnić rozwój i ciągłą zmianę miejsca, w którym Ŝyją, a tym samym otaczającej ich społecznej rzeczywistości. Proponuję rozpocząć od zagadnień wkraczających w zakres zainteresowań poznawczych ekologii społecznej oraz proksemiki. Za Edwardem T. Hallem 3 rozwaŝmy przestrzeń miejską jako specyficzny twór kulturowy, w ramach którego dochodzi do interakcji pomiędzy działającymi indywiduami, przypisującymi jej znaczenie oraz przyjmującymi określone postawy emocjonalne 4. ZauwaŜmy, Ŝe jest to szczególne sprzęŝenie zwrotne, jako Ŝe struktura i charakter miasta bezpośrednio zaleŝą właśnie od jego mieszkańców. E. T. Hall dowodzi, Ŝe paryŝanie Ŝyją w zatłoczeniu, co zmniejsza ich fizyczny i psychiczny dystans wobec siebie. Zbyt ciasne mieszkania, zarezerwowane dla Ŝycia rodzinnego powodują, Ŝe paryŝanie chętnie spędzają czas na zewnątrz, poza domem: w restauracjach, kafejkach i bistrach. Zdaniem Halla nawet to, jakimi jeŝdŝą samochodami, informuje o wewnętrznych, charakterologicznych cechach paryŝan. Francuskie auta są niewielkie, funkcjonalne, a przy tym zróŝnicowane: od Pegueota po Renault, świadcząc o indywidualizmie swoich uŝytkowników. ParyŜ, podobnie jak cała Francja, przypomina gigantyczną rozgwiazdę. Do stolicy prowadzi szesnaście linii kolejowych i siedem autostrad. Mieszczą się tu dwa międzynarodowe porty lotnicze: Orly i lotnisko im. Ch. de 3 E. T. Hall, Ukryty wymiar, przeł. T. Hołówka, Warszawa K. Olechnicki, P. Załęcki, Słownik socjologiczny, Graffitti BC, Toruń 1998, s. 165.

3 Paryż i paryżanie 13 Gaulle'a kolejno z 24 i 17 milionami pasaŝerów rocznie. ChociaŜ w wyglądzie miasta przetrwały elementy szachownicy, charakterystycznej dla antycznego Rzymu 5, ParyŜ ma układ koncentryczny. Od centrum, zamkniętego murami obronnymi wzniesionymi przez Thiersa w latach , a później zburzonymi, rozchodzi się krąg suburbiów i dzielnic podmiejskich, takich jak: Sarcelles, Bobigny czy Parly 2. Dalej występują cztery strefy hodowli zwierząt i upraw; pierwsza z nich obejmuje owoce, warzywa i kwiaty; druga rośliny pastewne i bydło; kolejna zboŝa, ostatnią zaś tworzą tereny leśne. Dawne uporządkowanie przestrzeni miejskiej zakłóca dziś nieregularna, przypadkowa urbanizacja wzdłuŝ linii komunikacyjnych. Jej kształt T. Goban-Klas porównał do rękawiczki, w której stopniowo zaludniane są przestrzenie między palcami. Widzimy więc, Ŝe ParyŜ dawno przekroczył swe pierwotne granice. Czym zatem jest naprawdę? Czy traktować go jako tereny w odległości 12 km od Notre Dame, tradycyjnego serca miasta, włączając najbliŝszą strefę podmiejską i las w Boulogne? Czy teŝ jako aglomerację paryską, rozciągającą się na odległość km od słynnej świątyni? A moŝe jest to cały region paryski, obejmujący siedem ościennych departamentów, leŝący w promieniu 100 km od katedry? Byłby to olbrzymi obszar o jądrze w aglomeracji paryskiej i kilku mniejszych punktach koncentracji ludności. Tak więc obok ParyŜa-miasta z 2,2 mln mieszańców istnieje wielki ParyŜ z dziesięcioma ich milionami i wreszcie największy ParyŜ, czyli wspomniany region paryski. Intensywny rozwój miasta powoduje trudności z typologią mieszkańców poszczególnych kręgów przestrzennych. Implikuje to waŝkie pytanie, kogo właściwie nazwać paryŝaninem? Tradycyjnie rozumiany zespół miejski zajmuje powierzchnię 1830 km 2 i skupia 17% ludności kraju. Przyczyną tak wielkiej koncentracji jest scentralizowany system administracyjny, dzielący miasto na dwadzieścia departamentów, co wywołuje tzw. fenomen paryski występowanie ParyŜa i francuskiej pustyni. Z tym supermiastem nad Sekwaną mogą się równać jedynie aglomeracja lyońska i marsylska, liczące po około milionie mieszkańców. Podobną dysproporcję w rozmieszczeniu ludności, w Europie spotykamy tylko w Austrii i na Węgrzech. Przypuszcza się, Ŝe niedługo co czwarty mieszkaniec Francji będzie 5 Lutencja, miasto Parizjów na sekwańskiej wyspie Cite, w 52 roku została podbita przez Juliusza Cezara; w IV wieku cesarz Juliusz wzniósł tu łaźnie, arenę i forum.

4 14 Agata Wesołowska mieszkać w stolicy, nie dziwmy się zatem, Ŝe problemy ParyŜa uzyskały obecne rozmiary i rangę. Królewski (od czasów Ludwika XIV), a potem rządowy centralizm nadały ParyŜowi niezwykłe znaczenie i prestiŝ, które choć z zastrzeŝeniami, o jakich mowa będzie dalej posiada do dzisiaj. Będąc stolicą państwa juŝ za księcia Franków Chlodwiga I, ParyŜ stał się prawdziwą potęgą polityczną, administracyjną i gospodarczą. Kolejni władcy rozbudowywali i upiększali stolicę 6. Za Filipa Augusta wzniesiono Notre Dame i Luwr, za Ludwika Świętego kaplicę Saint-Chapelle. W XVI i XVII wieku wybudowano Pałac Luksemburski, Hotel Inwalidów i Lambert, Obserwatorium. Rokoko przyniosło siedzibę prezydenta Pałac Elizejski, zaś w drugiej połowie XVIII wieku w stylu Ludwika XVI zaprojektowano Panteon, gdzie spoczywają m. in.: Wolter, Rousseau, Hugo i Zola. Styl empire wzbogacił wygląd miasta o świątynię sławy La Madeleine, gmach Giełdy, łuki triumfalne na placach de l'etoile i du Carrousel oraz o kolumnę Wielkiej Armii z posągiem Napoleona na placu Vendome, odlaną z kul armatnich pochodzących z bitwy spod Austerlitz. Historyzm i eklektyzm to przede wszystkim trzystumetrowy, metalowy symbol ParyŜa wieŝa nazwana na cześć inŝyniera Gustawa Eiffela. W rzeczywistości autorem projektu tej konstrukcji był Maurice Koechlin, pracownik przedsiębiorstwa Eiffela. WieŜa waŝy 10,5 tys. ton, przy jej budowie zuŝyto 22,5 mln nitów. Posiada 16 filarów, 3 tarasy i 1671 stopni. Wzniesiono ją z okazji wystawy światowej w 1898 roku w fenomenalnie krótkim czasie nieco ponad dwóch lat. Początkowo wzbudzała wiele kontrowersji i wywoływała diametralnie róŝne opinie. Mawiano na przykład, Ŝe Maupassant odwiedzał restaurację na jednym z tarasów wieŝy tylko dlatego, Ŝe jej stamtąd nie było widać. Dzisiaj konstrukcja na Polu Marsowym stanowi architektoniczną wizytówkę miasta. Nowoczesne budownictwo ParyŜa reprezentują: Muzeum Sztuki Współczesnej, Hale Targowe, podziemne centrum handlowe Forum, gmach UNESCO, kompleks wystawowy im. G. Pompidou oraz dzielnica La Defense. Centrum Pompidou kojarzone bywa z rafinerią lub fabryką, poniewaŝ jego twórcy, Piano i Rogers, pozostawili instalację elektryczną i wentylacyjną oraz ruchome schody przypominające pełzającego węŝa, na zewnątrz budynku. La Defense zaś to dzielnica z metalu i szkła, powstała w latach i ciągle rozbudowywana. 6 Jedynie Karolingowie przenieśli stolicę kraju do Akwizgranu.

5 Paryż i paryżanie 15 Jej symbol to Wielki Łuk, zaprojektowany przez duńskiego architekta, Otto von Spreckelsena. Dzięki swej oryginalności, te dwa obiekty są chętniej odwiedzane przez turystów niŝ wieŝa Eiffela, co dowodzi, Ŝe od ParyŜa oczekuje się, poza tradycją i historią, takŝe innowacji oraz awangardy. Jak wspomniałam, we Francji występuje dominacja największego miasta stolica rozwija się kosztem miast średnich, co jest moŝliwe dzięki względnej jednolitości politycznej i ekonomicznej kraju. ParyŜ najpełniej odzwierciedla kulturę i charakter całej Francji. Uzyskując prymat nad innymi, wiodące miasto stara się przyciągnąć osoby najbardziej utalentowane i przedsiębiorcze. Skupia więc ParyŜ ośrodki najwyŝszych władz państwowych, będąc jednocześnie siedzibą organizacji międzynarodowych: UNESCO, Biura Czasu, Biura Miar i Wag, Federacji Lotniczej. To olbrzymie centrum handlowo-usługowe koncentruje 17% osób zatrudnionych w przemyśle i 23% w usługach; połowa wszystkich francuskich przedsiębiorstw, 70% towarzystw ubezpieczeniowych i 95% banków ma tu swoje przedstawicielstwa. Główne sektory paryskiego przemysłu to produkcja: samochodów (Renault, Citroen, Pegueot), samolotów, przemysł poligraficzny, chemiczny, kosmetyczny, perfumeryjny 7, spoŝywczy: młynarski i cukierniczy (ze słynnym, lekkim ciastem, liczącym nawet ponad tysiąc warstw). Jest teŝ ParyŜ prawdziwym centrum nauki, sztuki i kultury. W 1972 roku, po reformie średniowiecznej jeszcze Sorbony, wyodrębniono trzynaście uniwersytetów, na których w roku 1990 studiowało łącznie 307 tys. osób. Światowe znaczenie mają: College de France, Szkoła Nauk Politycznych, Instytut Pasteura, Instytut Wzornictwa Przemysłowego czy teŝ Instytut Świata Arabskiego. Istnieje tu 97 muzeów (w tym Luwr, Sztuki Współczesnej, Muzeum Człowieka, d'orsay, Picassa, Rodina), 300 galerii sztuki, 200 kabaretów (z najsłynniejszym Moulin Rouge), 93 teatry, 336 kin i załoŝony w 1653 roku ogród zoobotaniczny. Nie zaskakuje więc olbrzymia popularność ParyŜa wśród francuskich i zagranicznych turystów, głównie Niemców, Holendrów i Brytyjczyków. Z 22 mln $ corocznych wpływów z turystyki, ParyŜ dostarcza pokaźnej ich części. W 1450 hotelach co roku przebywa około 2,5 mln osób. Okazuje się jednak, Ŝe paryska kultura i sztuka, jak całe zresztą miasto, 7 Rozkwit francuskiej perfumerii datuje się na okres panowania Katarzyny Medycejskiej, zaś masowe wytwarzanie perfum rozpoczął w 1714 r. Farin produkcją wody kolońskiej.

6 16 Agata Wesołowska nie mają demokratycznego charakteru i nie realizują zasady społecznego egalitaryzmu. Zachował się, a moŝe nawet utrwalił, podział ParyŜa na departamenty tradycyjnie kojarzone z luksusem bądź nędzą. ParyŜ to miejsce o janusowym obliczu, gdzie dystansom przestrzennym towarzyszą róŝnice społeczne. Niwelacja rozbieŝności poprzez tworzenie i rozpowszechnianiu mitu o szczęściu oraz zadowoleniu społeczeństwa konsumpcyjnego jest pozorna. Nadal funkcjonuje reguła pochodząca z czasów fin de siecle'u: zamoŝni na zachodzie, ubodzy na wschodzie miasta. Dzielnica Łacińska ciągle jest dzielnicą studentów, Montparnasse i Montmartre 8 artystów, Marais - rzemieślników, a Sentier kupców. Do dzisiaj okręg 16. nazywany jest burŝuazyjnym, zaś okręgi: 13., 19. i 20. to departamenty robotnicze. PowyŜsza sytuacja wynika z kilkusetletniej prawidłowości, Ŝe wiek i ceny nieruchomości są odwrotnie proporcjonalne do odległości od centrum miasta. ChociaŜ istnieją wyjątki, jak luksusowa podmiejska dzielnica biurokracji Parly 2 regułę tę moŝemy uznać za powszechnie obowiązującą. Niezwykle trudno jest przedstawić, opisać i poddać analizie rzeczywisty obraz ParyŜa, trzeba mu bowiem odebrać część magii i romantycznego uroku; wskazać, Ŝe choć wspaniały, ParyŜ zaczyna przypominać inne europejskie i światowe stolice. NaleŜy podwaŝyć zasadność podtrzymywanego myślenia grupowego, zburzyć stereotyp funkcjonujący tak w świadomości obcokrajowców, jaki i samych paryŝan. Ci ostatni, dumni ze swojego miasta, coraz bardziej oddalali się od prowincji, czyli wszystkiego, co ParyŜem nie było. W rezultacie stolica stała się obca i niezrozumiała dla pozostałych Francuzów. Obecnie podejmowane są próby dekosmopolityzacji i decentralizacji ParyŜa w celu przywrócenia mu dawnej roli, jaką jest reprezentowanie całego państwa i narodu. Na efekty tych działań trzeba jednak poczekać. UtoŜsamiany z niekwestionowanym pięknem, szykiem, elitarną kulturą i sztuką, modą i gastronomią, współczesny ParyŜ coraz mniej przypomina ten dawny. Montparnasse i Montmartre, gdzie swoje pracownie mieli Utrillo, van Gogh czy Picasso, gdzie narodził się kubizm, fowizm i nadrealizm, zostały zdominowane przez tanią sztukę ulicy. Wielkich artystów zastąpili portreciści-amatorzy i połykacze ognia. Od kilkudziesięciu lat podwaŝa się 8 To właśnie uliczki Montmartre'u przemierza Amelia Poulain z filmu Jeana-Paula Jeunet'a.

7 Paryż i paryżanie 17 równieŝ pozycję ParyŜa w dziedzinie mody. W roku 1980 Observer odmówił mu prawa do miana światowej stolicy krawiectwa, gdyŝ to właśnie w Londynie wylansowano długość mini, a następnie maxi. Rzeczywiście, ParyŜ staje się importerem, a nie eksporterem nowych trendów. Rolę haute couture zaczęła pełnić pop-kultura z Mekką w Nowym Jorku, Mediolanie i Tokio. ParyŜ długo walczył z globalizacją i amerykanizacją, w znacznej mierze jednak uległ ich przemoŝnym wpływom. JuŜ w latach 60- tych i 70-tych paryŝanie od rodzimej sztuki woleli Hair czy Jesus Christ Super Star. W pobliŝu Łuku Triumfalnego znajdował się ekskluzywny pub Sir Winston Churchill oraz liczne bary z fast-foodami. W hipermarketach moŝna kupić paczkowane francuskie ciasto czy perfumy. Coraz bardziej zasadne staje się pytanie, jakie juŝ w 1964 r. sformułował prof. Etiemble w ksiąŝce pod tym samym tytułem: Czy mówisz po frangielsku?. Przed ParyŜem i jego mieszkańcami stoją liczne, a przy tym naglące problemy. Cztery kwestie wydają się szczególnie istotne, a mianowicie: komunikacja, praca, odpoczynek i rekreacja połączona z rozrywką. Pisma Harakiri i L'Express ujęły to lapidarnie: metro boulot tele dodo, czyli metro robota telewizor spanko. Bez wątpienia jest to określenie hiperboliczne, wręcz groteskowe, faktem pozostaje jednak, Ŝe nawet krótki pobyt w ParyŜu moŝe być męczący. Przeludnienie (około 890 osób na km 2 przy średniej krajowej 105 osób), monstrualne korki, brak terenów zielonych (przeciętnie na mieszkańca przypada zaledwie 1 m 2 zieleni) i niewysublimowana rozrywka przed ekranem telewizora lub komputera to integralne elementy paryskiej rzeczywistości. ParyŜanie usiłują więc, zwłaszcza w soboty i niedziele, choć na krótko zapomnieć o coraz mniej przyjaznym mieście. Zakładając na wstępie, Ŝe ewolucja samego ParyŜa niewątpliwie zmieniła jego mieszkańców, przyjrzyjmy się efektom tej metamorfozy. Z pewnością paryŝanie nadal łączą cechy typowo mieszczańskie, nawet nieco filisterskie, z własnościami tradycyjnie ludowymi, chłopskimi 9. Realizm, rozwaga, ostroŝność i umiar znalazły więc specyficzne połączenie z idealizmem, fantazją, humorem, sentymentalnością oraz indywidualizmem. Nerwowy paryŝanin nie jest moŝe tak bezpośredni i jowialny jak przeciętny Francuz, charakteryzuje go precyzja wypowiedzi i przenikliwość umysłu, celuje w 9 G. Dobiecki, Krótki kurs o wyjątkowości Francji, Magazyn Rzeczpospolitej, , s. 23.

8 18 Agata Wesołowska trafnych ripostach, bywa ironiczny, lecz obce są mu wyrachowanie i cynizm. śyczmy mu, aby takim pozostał, a ParyŜowi aby św. Genowefa, patronka miasta nadal pobrzękiwała pękiem kluczy, przypiętym u pasa, którym otwiera przyszłość miastu i jego mieszkańcom.

9 DIA LOG I POLITY CZ NE JANUSZ GRYGIEŃĆ (Katedra Politologii UMK) JANA JAKUBA ROUSSEAU KONCEPCJA WOLI POWSZECHNEJ. CZYM JEST, PO CO JEST I DLACZEGO NIE DZIAŁA JAK POWINNA? C o to jest wola powszechna? Tak na dobrą sprawę nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie. Wielu interpretatorów spiera się o jej charakter i istotę. W zasadzie wszystkie nieporozumienia wypływają z faktu, iŝ Umowa społeczna, w której Rousseau opisuje tę konstrukcję, jest napisana w sposób nieprecyzyjny, wiele pojęć (w tym samo pojęcie woli powszechnej) jest uŝywane w róŝnych kontekstach, często zasadniczo od siebie odbiegających (a niekiedy nawet sprzecznych), co z kolei nakazuje interpretować ją na kilka róŝnych sposobów. PrzewaŜnie Rousseau pisząc o woli powszechnej ma na myśli jej ujęcie racjonalistyczne, czyli traktuje ją jako wolę rozumną (cokolwiek by to nie znaczyło), wyraŝającą dobro wspólne danej społeczności, niekiedy jednak stosuje do niej ujęcie empiryczne, traktując jako faktyczną wolę wyraŝaną przez daną wspólnotę w głosowaniu, która nie zawsze musi być toŝsama z jej uświadomionym dobrem. Choć nie jest wykluczonym by te dwa ujęcia mogły się na siebie nakładać (np. w momencie, gdy lud rzeczywiście wyraŝa poprzez swe decyzje wolę powszechną w ujęciu racjonalistycznym), to powszechnie przyjmuje się, iŝ daje Rousseau prymat ujęciu pierwszemu, drugie zaś postrzegając jako potencjalne wynaturzenie dobra wspólnego. We wszystkich dyskusjach na temat woli powszechnej, nikt nie podwaŝa faktu, iŝ wola powszechna jest kluczowym zagadnieniem, jeśli chodzi o rousseauowską analizę systemów politycznych oraz jego

10 20 Janusz Grygieńć remedium na wszystkie bolączki ustrojów niewłaściwych. Koncepcja woli powszechnej bowiem jest wprowadzona jako (jedyne) narzędzie wskazujące, jak naleŝy postrzegać dobro danej społeczności, którą wola powszechna wyraŝa. Wszystkie instytucje społeczne mają być tak, według Rousseau, skonstruowane, by pozwalały woli powszechnej się ujawnić. Potencjalnie wyrazić się moŝe ona w kaŝdym głosowaniu, gdyŝ jest uświadomionym interesem danej, uświadomionej społeczności. Pojawia się wtedy, gdy konkretna ustawa w optymalnym stopniu realizuje interes społeczny. Po czym poznać, Ŝe to a nie inne rozwiązanie jest dla danej społeczności najlepsze? Nie wiem i moŝna odnieść wraŝenie, Ŝe Rousseau takŝe do końca nie wiedział. Nie przedstawia bowiem nigdzie sposobu na sprawdzenie, czy w danym przypadku ustawa jest zgodna z wolą powszechną (poza enigmatycznym sformułowaniem mówiącym, Ŝe wola powszechna pozostaje po wypośrodkowaniu najbardziej skrajnych decyzji nie podając jednocześnie Ŝadnego kryterium wartościowania 1 ). Wydaje się, iŝ dla Rousseau wola powszechna jest mniej więcej tym, czym zasłona niewiedzy dla Johna Rawlsa (choć dla Rawlsa zasłona niewiedzy jest narzędziem jednorazowego uŝytku, tzn. przydaje się tylko w momencie ustalenia zasad sprawiedliwości, podczas gdy dla Rousseau wola powszechna obowiązuje zawsze i w kaŝdych warunkach 2 ). Pozwala dostrzec czego tak naprawdę chcą ludzie, kiedy nie myślą tylko i wyłącznie o sobie, ale kiedy przy podejmowaniu jakiejkolwiek decyzji biorą mają na uwadze dobro całej społeczności, której są członkami, gdyŝ jedynie wola powszechna moŝe kierować siłami państwa odpowiednio do celu jego załoŝenia, którym jest dobro wspólne. JeŜeli bowiem sprzeczność interesów prywatnych uczyniła tworzenie społeczeństw niezbędnym, to obopólny interes uczynił owo tworzenie 1 A wydaje się jednocześnie, Ŝe przecieŝ nawet najbardziej skrajna, jednostkowa koncepcja rozwiązania danego problemu moŝe okazać się akurat tą zgodną z wolą powszechną. 2 Muszę przyznać, iŝ nie jest dla mnie do końca jasne (przy czym pocieszam się tym, Ŝe nie tylko dla mnie), czy wola powszechna Ŝyje własnym Ŝyciem, tzn. czy jest według Rousseau świat niezaleŝny od naszego, w którym egzystują sobie zawsze poprawne recepty na rozwiązywanie społecznych problemów i zawsze prawdziwe nasze dąŝenia. Faktem jest, Ŝe Rousseau pisze, iŝ wola powszechna jest zawsze stała, niezmienna i czysta (J. J. Rousseau, Umowa społeczna, Wydawnictwo ANTYK, Kęty 2002, s. 82). Wydaje się więc to wielce prawdopodobne. Interesujące jest podejście do tego problemu Ferrero, który pisze, iŝ wola powszechna jest absolutem, ma charakter religijny. MoŜe być odkryta tylko przez umysł, znajdujący się w stanie łaski, mówiąc językiem religijnym. A stan łaski politycznej, potrzebny dla poznania woli powszechnej, polega na uwolnieniu się od woli poszczególnej (...) (Ferrero, Pouvoir, cyt. za: A. Peretiatkowicz, Jan Jakub Rousseau. Filozof demokracji społecznej, Księgarnia Zdzisława Gustowskiego w Poznaniu, Poznań 1949, s. 187).

11 Jana Jakuba Rousseau koncepcja woli powszechnej moŝliwym (...). OtóŜ społeczeństwo powinno być rządzone tylko według swojego interesu 3. Wola powszechna, jako wyraz interesu wspólnotowego, przysługuje obywatelom, wola partykularna zaś jednostkom 4. Rousseau wierzy w powszechność ludzkich pragnień, uwaŝa realne interesy kaŝdego człowieka nie tylko za dające się pogodzić z interesami jego ziomków, ale za identyczne (w ostatecznym rozrachunku) z nimi. Gdyby ludzie myśleli i działali jako członkowie całości, a nie jako odrębne jednostki szukające korzyści kosztem innych, szukaliby oni i znaleźli swoje największe dobro, posunięcie naprzód własnej sprawy 5. Dlatego teŝ nie stanowi dla niego Ŝadnego problemu przyznanie, iŝ w kaŝdej sprawie, nad którą debatują ludzie, jest rozwiązanie, które zadowoli wszystkich 6. Wola powszechna jest właśnie takim idealnym rozwiązaniem wszystkich państwowych problemów, w którym prymat wziąć powinny najbardziej ogólne, pozbawione jakichkolwiek przejawów indywidualizmu, dąŝenia. Jeśli wyzbędziemy się nabytych z czasem, sztucznych pragnień, które zrodziły się w nas dopiero na pewnym etapie rozwoju, a których większość opiera się (a przynajmniej odwołuje się do) własności prywatnej, zdobędziemy tym samym moŝliwość dotarcia do tego, co w nas najbardziej bliskie naszej prawdziwej naturze. Wola powszechna jest bowiem tym (musi tym być), czego chcą wszyscy obywatele (choć nie zawsze muszą być świadomi tego, czego chcą). Jak pisze Rousseau, wola powszechna jest zawsze słuszna i zmierza zawsze ku korzyści ogólnej (...). Pragniemy zawsze swego dobra, ale nie zawsze je widzimy 7. Według Rousseau wszyscy ludzie chcą tego samego, gdyŝ są tacy sami 8. Naturalnie, kaŝdy, kto choć raz widział debatę parlamentarną wie, Ŝe nie koniecznie musi 3 J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s Cz. Porębski, Umowa społeczna. Renesans idei, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999, s A. Peretiatkowicz, Jan Jakub Rousseau. Filozof demokracji społecznej, dz. cyt., s Przy czym naleŝy tu zauwaŝyć, Ŝe błędnym byłoby uniwersalistyczne pojmowanie woli powszechnej. Istnieje ona bowiem tylko i wyłącznie tylko w tych społecznościach, które interes wspólny posiadają. Rousseau odnosi wolę powszechną nie do całej ludzkości, a w kaŝdym razie niekoniecznie do całej ludzkości (...) (TamŜe, s. 179). Jest to oczywiste, gdyŝ wola powszechna jest właśnie interesem wspólnym, a nie te same rozwiązania muszą leŝeć w interesie całej ludzkości; patrz takŝe: przypis 9. 7 J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s Choć jednocześnie zakochany w sobie Rousseau pisze: Czuję moje serce i znam ludzi. Nie jestem podobny Ŝadnemu z tych, których widziałem; śmiem wierzyć, iŝ nie jestem podobny Ŝadnemu z istniejących. Jeśli nie jestem lepszy, w kaŝdym razie jestem inny (J. J. Rousseau, Wyznania, cyt. za: G. L. Seidler, Przedmarksowska myśl polityczna, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1974, s. 542). Tak więc mamy tu najwidoczniej do czynienia z ewenementem na skalę globalną.

12 22 Janusz Grygieńć tak być. Rousseau takŝe wiedział, jak Ŝycie polityczne wygląda w praktyce. Co, jego zdaniem, wpływa na niekorzystny bieg rzeczy nie zezwalający woli powszechnej na dojście do głosu? Rousseau pisze, iŝ przeszkodą w podejmowaniu jednolitych, zawsze poprawnych decyzji jest egoizm kaŝdego z nas, który nam nakazuje dawać priorytet interesowi własnemu przed interesem całej wspólnoty. W momencie, kiedy przy podejmowaniu uchwały zaczynamy myśleć tylko o naszej korzyści, nie ma moŝliwości aby doszło do uchwalenia ustawy wyraŝającej wolę powszechną. Króluje wówczas wola jednostkowa. W tym miejscu wypadałoby powiedzieć, iŝ nie zawsze, według Rousseau, jednomyślność stanowi o tym, iŝ realizowana jest wola powszechna 9 (wiąŝe się z tym, szeroko dyskutowany w powiązaniu z myślą Rousseau, problem relacji między wolą powszechną i wolą większości ), dlatego naleŝy zrozumieć, Ŝe upowszechnia wolę nie liczba głosów, ale interes wspólny, który je łączy 10. Jak pisze Antoni Peretiatkowicz, wola powszechna nie oznacza woli faktycznej ludzi w znaczeniu empirycznym, tylko wolę racjonalną, wolę istotną, która w pewnych okolicznościach moŝe nie być uświadomiona. JeŜeli naród chce czegoś złego, to nie zdaje sobie sprawy ze swej woli istotnej, woli racjonalnej, woli powszechnej 11. MoŜe się zdarzyć, iŝ ludzie zostaną oszukani przez kogoś i wówczas, chociaŝ jednomyślność podjętej decyzji wskazywałaby na zgodność z wolą powszechną, to jednak nie będzie to decyzja dla danej społeczności najlepsza. Ustawy bowiem, słuŝąc interesowi partykularnemu, będą wówczas podwaŝały równość, potrzebę której Rousseau aksjomatycznie przyjmował (choć naturalnie równość ta stanowiła jednocześnie warunek konieczny dalszego odkrywania woli powszechnej, więc nie była jedynie aksjomatem, ale i narzędziem). Jak pisze Rousseau, pragniemy zawsze 9 W niektórych przypadkach, a chodzi tu mianowicie o róŝne społeczności, wola powszechna nie musi stanowić tego samego. Jest to w miarę oczywiste, tak jak róŝne mogą być interesy tych społeczności. Wola tych społeczności poszczególnych ma zawsze dwa aspekty: dla członków stowarzyszenia jest wolą powszechną, dla wielkiej społeczności wolą poszczególną, która teŝ często z pierwszego punktu widzenia będąc słuszną, z drugiego nią nie jest. (...) Uchwała moŝe być poŝyteczna dla małej społeczności, a bardzo szkodliwa dla duŝej (J. J. Rousseau, Ekonomia polityczna, [w:] Trzy rozprawy z filozofii społecznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków 1956, s. 291). 10 J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s s. 28; jak ten sam autor pisze, Rousseau wyraźnie stwierdza moŝliwość takiej sytuacji, iŝ naród (...) swego dobra nie widzi. Wówczas >wola powszechna< nie istnieje w jego świadomości empirycznej, a jednak nie ginie, tylko Ŝyje dalej (...). Rozumienie zatem woli powszechnej w znaczeniu empirycznym stanowiłoby błędną przesłankę (A. Peretiatkowicz, Jan Jakub Rousseau. Filozof demokracji społecznej, dz. cyt., s. 184).

13 Jana Jakuba Rousseau koncepcja woli powszechnej swego dobra, ale nie zawsze je widzimy; nie demoralizuje się nigdy ludu, ale często się go oszukuje i wówczas dopiero wydaje się, Ŝe lud chce czegoś złego 12. MoŜe się zdarzyć, iŝ wszyscy przy podejmowaniu danej decyzji będą kierować się interesem prywatnym (jeszcze nie jest najgorzej jeśli będzie to ich interes), co wcale nie przeszkodzi podjęciu jednolitej decyzji. Tego typu decyzja nie będzie wyrazem woli powszechnej lecz jednostkowej, będzie tylko sumą woli prywatnych 13. Naturalnie pojawia się tutaj zasadnicze pytanie: czym jest realizacja interesu wspólnego jeśli nie korzyścią, jaką z danej decyzji odnoszą wszyscy członkowie danej społeczności, czym jeśli nie sumą korzyści indywidualnych? Jeśli ma tu decydującym być rozróŝnienie między interesem doraźnym i długofalowym, to trzeba wziąć pod uwagę fakt, Ŝe racjonalne jednostki (a Rousseau musi zakładać racjonalność człowieka, gdyŝ jest ona gwarantem tego, iŝ w odpowiednich warunkach ludzie są w stanie dojść do porozumienia odkrywając dobro wspólnoty 14 ) i tak podejmą decyzje przyjmujące rozwiązania perspektywiczne. Rousseau pisze, iŝ jeŝeli nie jest wykluczone, aby wola prywatna pokrywała się w pewnym punkcie z wolą powszechną, niemoŝliwe jest w kaŝdym razie, aby zgodność ta była trwała i stała; bo wola prywatna dąŝy z natury swej do prerogatyw, a wola powszechna do równości 15. Naturalnie, stopień jednomyślności moŝe z jednej strony świadczyć o tym, Ŝe bardziej przewaŝa wola powszechna 16, w końcu wola najbardziej ogólna jest najsłuszniejsza 17. JednakŜe z drugiej strony, 12 J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s TamŜe, s. 29. W tym kontekście, sprzeczne z domniemanymi poglądami Rousseau na wolę powszechną będą prezentowane przez Pierre a Manenta, który pisze, iŝ wola powszechna to jedynie zasada i miejsce utoŝsamienia jednostkowej woli konkretnej z kaŝdą inną wolą jednostkową (P. Manent, Intelektualna historia liberalizmu, Wydawnictwo ARCANA, Kraków 1994, s. 112). 14 ChociaŜ skoro wszyscy ludzie są jednostkami w pełni racjonalnymi, zagroŝenie woli powszechnej przez interes partykularny nie powinno mieć miejsca. Wówczas bowiem nie byłyby potrzebne moralizatorskie zabiegi Rousseau. Ludzie doskonale potrafiliby dokonać wyboru opcji najlepszej dla całej wspólnoty (choćby za sprawą egoizmu, który przede wszystkim nakazywałby bronić swoje interesy na równi z interesami innych ludzi). 15 J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s. 26. W tym miejscu pojawia się pytanie, dlaczego racjonalność człowieka miałaby go popychać w kierunku woli powszechnej, a nie korzyści (ale zarazem i zasadniczego ryzyka) związanych z przyzwoleniem na ustalanie prerogatyw. Stwierdzenia typu: Nie zaleŝy od Ŝadnej woli godzenie się na rzeczy sprzeczne z dobrem istoty chcącej (TamŜe, s. 27) nie tylko nic nie mówią, ale takŝe czynią całą konstrukcję woli powszechnej jedynie coraz bardziej mglistą. 16 TamŜe, s TenŜe, Ekonomia polityczna, [w:] Trzy rozprawy..., dz. cyt., s. 291.

14 24 Janusz Grygieńć człowiek moŝe ulec zniewoleniu (w znaczeniu tak psychicznym jak i fizycznym), jak juŝ wcześniej wspominałem, i być przymuszonym do głosowania wbrew swoim zapatrywaniom. MoŜemy być na przykład (i zazwyczaj to jest główne źródło zniewolenia naszej woli) omamieni przez nasz prywatny interes. Jak pisze sam Rousseau, gdyby przewaŝyła moja opinia prywatna, zrobiłbym co innego, aniŝeli chciałem, wtedy właśnie nie byłbym wolnym 18. Jest to naprawdę jedyne w swoim rodzaju ujęcie problematyki wolnej woli, skoro znajduje się ona nie bezpośrednio w nas, ale gdzieś na zewnątrz, zupełnie jakby była od nas w pewnym stopniu niezaleŝna. Czy moŝna tu w dalszym ciągu mówić o jakiejkolwiek woli? Pozostawiam to kaŝdemu do indywidualnego rozpatrzenia. Warto by w tym momencie zadać kolejne pytanie, na które, muszę przyznać, nie znam odpowiedzi, a mianowicie: jak rozpoznać, kiedy tak naprawdę dokonuje się wola powszechna? Najprościej byłoby, gdybyśmy mieli wgląd w umysły innych osób, ale skoro nie mamy, to naprawdę nie mam pojęcia, jak moŝliwym jest kontrolowanie pod tym kątem ustawodawstwa. W zasadzie nie istnieje Ŝaden sposób na ustalenie, Ŝe wola powszechna w ogóle istnieje, Ŝe zawsze znaleźć moŝna rozwiązanie najlepsze dla danej społeczności, rozwiązanie, które usatysfakcjonuje wszystkich. Swobodnie moŝna stwierdzić, Ŝe teoria woli powszechnej Rousseau jest hipotezą, której sprawdzić się nie da. Na szczęście jest tylko jeden moment, według Rousseau, kiedy ustawa z natury swojej wymaga zgody jednomyślnej: jest nią umowa społeczna. Zrzeszenie społeczne bowiem jest aktem najzupełniej dobrowolnym, poniewaŝ kaŝdy człowiek rodzi się wolnym i panem samego siebie, nikt pod Ŝadnym pozorem nie moŝe zrobić z niego poddanego bez jego przyzwolenia 19. JednakŜe nie naleŝy traktować tego warunku jako ostatecznego, gdyŝ w przypadku, gdy jakaś mniejszość opowie się przeciw tej pierwszej z umów nie powoduje to utraty waŝności samej umowy, a tylko przeszkadza zaliczeniu ich do grona uczestników; są to cudzoziemcy między obywatelami. Skoro państwo zostało juŝ utworzone, stały pobyt w nim równa się wyraŝonej zgodzie 20. Tak więc, o ile przy zawieraniu umowy społecznej wola powszechna jest warunkiem koniecznym, to naleŝy zastanowić się nad tym, czy w warunkach przedspołecznych (o których wspomnę później) moŝliwym jest by ktokolwiek woli powszechnej mógłby się przeciwstawić. Nie występują wówczas bowiem jeszcze Ŝadne z 18 TamŜe, s TamŜe, s TamŜe, s. 83.

15 Jana Jakuba Rousseau koncepcja woli powszechnej czynników, których działanie wolę powszechną moŝe zagłuszać (przede wszystkim nie ma jeszcze własności prywatnej, tak więc i interes partykularny jest nieporównywalnie mniejszą przeszkodą w dojściu do woli powszechnej w porównaniu z późniejszymi etapami społecznego rozwoju). We wszystkich innych przypadkach obowiązku zgodności ustawy z wolą powszechną nie ma, tzn. jak najlepiej dla danej społeczności lokalnej byłoby, gdyby taka zgodność zaistniała, jednak jej niezaistnienie (ciekawe, jak to sprawdzić) nie czyni tych aktów niewaŝnymi, lecz po prostu szkodliwymi dla konkretnych ludzi. śeby jednak to wszystko nie wydawało się zbyt proste, Rousseau uwaŝa, Ŝe moŝe zaistnieć sytuacja, kiedy wola powszechna będzie wyraŝana przez pewną część społeczności i wcale nie musi być to większość. Skoro wola powszechna utoŝsamiona jest z interesem ogółu danej społeczności, to w interesie tejŝe społeczności będzie dopuszczenie woli do głosu w trakcie podejmowania uchwał. Głównym zadaniem wszelkich instytucji państwowych będzie zatem umoŝliwienie obywatelom porzucenia wszelkich barier przeszkadzających w wyraŝeniu woli. Niezbędne tu jest Zgromadzenie Ludowe jako instytucja, poprzez którą wola powszechna się wyraŝa. Rousseau był zdeklarowanym przeciwnikiem wszelkich form przedstawicielstwa. Jedynymi uprawnionymi do podejmowania uchwał są dla niego wszyscy obywatele. Gdyby lud dostatecznie uświadomiony obradował, a obywatele wcześniej nie porozumiewali się między sobą, to z wielkiej liczby róŝnic 21 wynikałaby zawsze wola powszechna i obrady byłyby zawsze odpowiednie. Kiedy jednak powstają intrygi, zrzeszenia partykularne ze szkodą dla ogółu (...) wówczas moŝna powiedzieć, Ŝe ilość głosujących nie wynosi tyle, ile jest ludzi, tylko ile jest zrzeszeń (...). Wreszcie, jeŝeli jedno z tych zrzeszeń staje się tak wielkie, Ŝe bierze górę nad wszystkimi innymi, wynikiem jest nie suma małych róŝnic, ale jedna róŝnica; wówczas nie istnieje wola powszechna i opinia zwycięska jest tylko opinią prywatną 22. Jeśli wola całego społeczeństwa wyznaczać ma kierunek rozwoju prawodawstwa, któremu podlegają wszyscy obywatele 21 Tutaj pojawia się szeroko dyskutowany problem w konstrukcji woli powszechnej. WiąŜe się to ze stwierdzeniem Rousseau, który pisze: Odejmijmy od tych samych woli plusy i minusy, które się nawzajem znoszą, a pozostanie jako wynik tych róŝnic wola powszechna (TenŜe, Umowa społeczna, dz. cyt., s. 29). Kilku interpretatorów dopatruje się w tym fragmencie sposobu na dokładne wyliczenie woli powszechnej (tzw. metoda plus-minus), jednak przy tak nieprecyzyjnym sformułowaniu, nawet gdyby przyjąć, Ŝe Rousseau to właśnie chciał w tym miejscu powiedzieć, czego wyŝej wspomniani interpretatorzy się dopatrują, nie istnieje Ŝaden sposób, by odtworzyć dokładnie sposób, w jaki chciał to czynić. 22 J. J. Rousseau, Ekonomia polityczna, dz. cyt., s. 29.

16 26 Janusz Grygieńć razem i kaŝdy z osobna to tylko całe społeczeństwo jest w stanie wyrazić ją w sposób doskonały. Dlatego teŝ bardzo istotnym jest, by w danym społeczeństwie, któremu na tryumfie woli powszechnej zaleŝy, nie istniały Ŝadne pomniejsze ugrupowania ludzi posiadających jakieś wspólne interesy. Głos bowiem ich interesów zagłuszał będzie głosy pojedynczych obywateli, a w interesie całej społeczności i wszystkich obywateli jest, by kaŝda jednostka mogła wyrazić to, czego naprawdę chce i dać wyraz temu, co naprawdę myśli. W przeciwnym wypadku osoby zainteresowane stanowią jedną stronę, a ogół drugą stronę (...). Śmiesznym byłoby wówczas odwoływać się do wyraźnej decyzji woli powszechnej, która moŝe być tylko wnioskiem jednej strony, która zatem dla innej strony jest tylko wolą obcą, (...) skłonną w tym przypadku do niesprawiedliwości i naraŝoną na błędy 23. W związku z powyŝszym, Rousseau szczególny nacisk kładzie na powszechność prawa. Nie dopuszcza moŝliwości istnienia jakichkolwiek przywilejów (warto tutaj przypomnieć sobie anty-arystokratyczne nastroje ówczesnej Europy), gdyŝ te właśnie przywileje skutecznie niszczyłyby warunki, w których wola powszechna miałaby się ujawniać. Przywileje byłyby bowiem ukonstytuowaniem prymatu interesu prywatnego niektórych grup społecznych, a to właśnie Rousseau postrzegał za główną przyczynę wszelkich problemów ustawodawstwa (moŝna powiedzieć, Ŝe to właśnie główny powód istnienia rozróŝnienia na sprawiedliwość formalną i materialną, zróŝnicowania, które stanowi wyraz sprzeczności prawodawstwa z wolą obywateli), bowiem, dopóki pewna liczba zjednoczonych ludzi uwaŝa się za jedno ciało, mają oni jedną wolę, dąŝącą do zachowania wspólnego bytu. Wtedy wszystkie spręŝyny państwa są silne i proste, zasady jego jasne i przejrzyste; nie prowadzi ono ciemnych i sprzecznych interesów; dobro ogólne ujawnia się wszędzie jako oczywiste i wymaga tylko zdrowego rozsądku, aby je dostrzec 24. W chwili, gdy tworzą się w społeczności wewnętrzne podziały, nie ma juŝ interesu wspólnego, gdyŝ nikt nie dostrzega juŝ wspólnoty. Rousseau dostrzegał w powszechności prawa główny czynnik pozwalający na spoŝytkowanie ludzkiego egoizmu dla dobra ogółu. Ludzki egoizm miałby bowiem stanowić gwarancję tego, iŝ przy uchwalaniu prawa kaŝdy z obywateli, chcąc zabezpieczyć się przed naruszeniem praw, jakie uwaŝa, Ŝe mu przysługują, będzie jednocześnie zabezpieczał prawa innych (moŝna tu dostrzec analogię z zasadą 23 TamŜe, s TamŜe, s. 81.

17 Jana Jakuba Rousseau koncepcja woli powszechnej maximinu u Rawlsa polegającą na maksymalnej minimalizacji wszelkiego ryzyka). Jak pisze Rousseau, pominąwszy (...) dobro osobiste, pragnie on [człowiek J. G.] dobra powszechnego dla własnej korzyści nie mniej od innych 25, gdyŝ w takich warunkach kaŝdy, nakładając pewne warunki działania na innych, nakłada je równocześnie takŝe na siebie. Peretiatkowicz pisze, iŝ dla Rousseau ustawy, czyli akty woli powszechnej, muszą się odnosić do wszystkich, muszą nakładać na kaŝdego obywatela równe obowiązki. Wówczas rządzący i rządzeni będą identyczni i dane psychologiczne, mianowicie egoizm ludzki, są gwarancją, Ŝe ustawy będą skierowane ku dobru ogólnemu, gdyŝ Ŝaden rozsądny człowiek nie zechce szkodzić sobie samemu 26. MoŜna więc stwierdzić, iŝ równość postulował Rousseau w sensie absolutnym. Na koniec warto zadać sobie pytanie, które powinno było być postawione duŝo wcześniej. Dokąd według Jana Jakuba zmierza wola powszechna? Gdzie leŝy to dobro, które jest jej celem? Naturalnie nie chodzi tu o cel pojedynczej ustawy, ale raczej o ideę, ku której kaŝdy z nas, według Rousseau, chce zmierzać (nawet jeśli tego nie wie). Jean-Jacques daje obraz pełnej natury człowieka 27 i to w niej (a raczej w jej przemianach) upatruje powodów ludzkiego nieszczęścia. Poczynając od pierwszej pracy, nagrodzonej przez Akademię w Dijon odpowiedzi na pytanie: Czy odrodzenie nauk i sztuk przyczyniło się do naprawy obyczajów? 28, Rousseau, przy odwołaniu się do stanu przedspołecznego, kreśli teorię metamorfozy, jaka dokonała się w człowieku w toku jego rozwoju, a która diametralnie przemieniła go oddalając od jego istoty. To właśnie oddalenie się jest powodem zniewolenia człowieka ( człowiek urodził się wolny, a wszędzie jest w okowach 29 ). Przede wszystkim, jak pisze o idach Rousseau Stanisław Kowalczyk, człowiek ze swej natury ma być aspołeczny, dlatego poszukuje samotności (...). Człowiek ze swej 25 TenŜe, Umowa społeczna, dz. cyt., s A. Peretiatkowicz, Jan Jakub Rousseau. Filozof demokracji społecznej, dz. cyt., s Przy czym naleŝy zaznaczyć, iŝ nie pozostaje to w sprzeczności z faktem, iŝ Rousseau jednocześnie podkreśla niemoŝność dotarcia do tzw. prawdy. Jak pisze Stanisław Kowalczyk, za waŝne uznał konkretne problemy, a nie spekulatywne idee. Źródłem prawdy jest samo Ŝycie, a nie refleksja spekulatywna (S. Kowalczyk, Liberalizm i jego filozofia, Wydawnictwo Unia Katowice, Katowice 1995, s. 42). Choć na dzień dzisiejszy moŝna by dopatrzyć się przejawów antyesencjalizmu (uŝywając dzisiejszej terminologii) w zderzeniu z esencjalnym wątkiem natury ludzkiej, to trzeba jednocześnie pamiętać o powszechności konstrukcji idei człowieka w czasach oświeceniowych. Szczerze mówiąc, nie wiem do końca jak pogodzić moŝna jedno z drugim. 28 J. J. Rousseau, Rozprawa o naukach i sztukach, [w:] Trzy rozprawy..., dz. cyt. 29 TenŜe, Umowa społeczna, dz. cyt., s. 11.

18 28 Janusz Grygieńć natury jest dobry, zło jest konsekwencją relacji społecznych 30. Źródłem wszelkiego zła jest nierówność. Jak pisze Rousseau, poŝerająca kaŝdego ambicja, nieugaszona Ŝądza poprawienia swej sytuacji w porównaniu z sytuacją sąsiada, nie tyle z prawdziwej potrzeby, ile by wznieść się ponad niego, wpaja wszystkim ludziom nikczemną skłonność do szkodzenia sobie wzajemnie, cichą zawiść, niebezpieczną tym bardziej, Ŝe chcąc zadać cios moŝliwie bezkarnie, maskuje się często jako Ŝyczliwość. Słowem, z jednej strony rywalizacja i konkurencja, z drugiej sprzeczność interesów i zawsze to ukryte pragnienie korzyści własnej ze szkodą dla drugich; wszystkie te klęski to pierwszy skutek własności i nieodstępny ciąg dalszy nierówności w jej pierwszych początkach 31. W stanie przedspołecznym człowiek Ŝył sobie bardzo beztrosko i szczęśliwie. Przypominało to egzystencję zwierzęcą. Reagował na podstawowe bodźce. Chciał spać spał, chciał jeść jadł. Natura ludzka nie była w gruncie rzeczy lepsza, lecz ludzie znajdowali bezpieczeństwo w łatwości, z jaką wzajemnie się mogli przenikać; i korzyść ta, której wartości my juŝ nie umiemy ocenić, chroniła ich od mnóstwa występków 32. Człowiek po prostu nie był zawistny, bo do kogo i o co miałby kryć urazę? Wszystko było bardzo proste i nieskomplikowane, a sam człowiek bezgranicznie szczery, bo w końcu co miałby i po co przed kimkolwiek ukrywać? Niestety całą tę sielankę przerywa pewien niekorzystny obrót rzeczy, który sprawił, Ŝe ludzie doszli do tego kresu, kiedy przeszkody, utrudniające ich zachowanie w stanie natury biorą górę, przez swój opór, nad siłami stosowanymi przez jednostkę do przetrwania w tym czasie. Wówczas ten stan pierwotny nie moŝe nadal istnieć i ród ludzki zginąłby, gdyby nie zmienił swego sposobu Ŝycia 33. Wtedy zaczęły się problemy. Społeczeństwo zamknęło jednostkę w mentalnym więzieniu, do którego, jako z natury wolny, nie umie się przystosować. Człowiek dla Rousseau to z jednej strony dziecko natury, z drugiej zaś zdegenerowane dziecko kultury 34. Uwięziony w świecie pozorów, sztucznie wytworzonych pragnień, w świecie, w którym Ŝycie jego nabiera zupełnie nowego wymiaru. Owo społeczeństwo odrzucające naturę nie unicestwiło natury. Pozostaje z nią w trwałym konflikcie, z którego rodzi się zło i występki, powodujące 30 S. Kowalczyk, Liberalizm i jego filozofia, dz. cyt., s J. J. Rousseau, Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi [w:] Trzy rozprawy..., dz. cyt., s TenŜe, Rozprawa o naukach i sztukach, dz. cyt., s TenŜe, Umowa społeczna, dz. cyt., s Z. Drozdowicz, Główne nurty nowożytnej filozofii francuskiej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 1991, s. 74.

19 Jana Jakuba Rousseau koncepcja woli powszechnej ludzkie cierpienia 35. Ludzie, zajęci walką z innymi i z samymi sobą, zapomnieli o tym, co waŝne, na co naleŝy bardziej spoŝytkować swą energię bardziej niŝ na pogonie za realizacją swych sztucznych pragnień. Pomagają w zachowaniu takiego stanu rzeczy wszelkie przejawy sztuki i nauki. Rousseau pyta artystów, naukowców i filozofów: Gdybyście nas nie nauczyli Ŝadnej (...) rzeczy, czy bylibyśmy przez to mniej liczni, gorzej rządzeni, (...) czy kraj nasz mniej byłby kwitnący lub my bardziej występni? Przestańcie więc w siebie wmawiać, Ŝe to, co tworzycie jest aŝ tak waŝne. (...) ci nędzni deklamatorzy (...) uśmiechają się pogardliwie na dźwięk starych słów ojczyzna, religia 36, zdolności swe poświęcając niszczeniu i poniŝaniu wszystkiego, co święte wśród ludzi 37. Rozwój nauk i sztuk, nieodzowny dla rozwoju społecznego, nie przyczynił się do niczego pozytywnego. Sprawił, Ŝe ludzie zaczęli wątpić we wszystko i Ŝycie swe oprzeć musieli na nadaniu prymatu stosunkom międzyludzkim. Zaczęli Ŝyć dla innych ludzi (ale niestety nie chodzi tu o filantropię, ale o powielanie wzorców) bardziej niŝ dla samych siebie, bardziej niŝ dla państwa, czyli wspólnoty utoŝsamiającej wspólny interes i dobro ogólne. Społeczeństwo dokonuje przede wszystkim uniformizacji 38, ukazuje nam nasze miejsce w szeregu, to czego powinniśmy od siebie wymagać, a przede wszystkim czego wymagają od nas inni. Człowiek został uwięziony w róŝnego typu społecznych konwenansach. Wpoił sobie do głowy poczucie winy z powodu odbiegania od społecznego ideału. Porównywanie się oto główne nieszczęście i główny grzech pierworodny człowieka Ŝyjącego w naszych społeczeństwach. Nieszczęście: człowiek, który się porównuje, jest niezmiennie nieszczęśliwy istnieć będzie zawsze ktoś bogatszy, a jeśli ja jestem najbogatszy, to nie będę 35 J. Starobinski, Jean-Jacques Rousseau. Przejrzystość i przeszkoda oraz siedem esejów o Rousseau, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000, s Jednocześnie trzeba jednak zaznaczyć, iŝ religia dla Rousseau nie miała wymiaru uniwersalnego, była religią państwową, której głównym zadaniem miało być wpajanie cech niezbędnych kaŝdemu obywatelowi. WyróŜnił on bowiem trzy rodzaje religii. Pierwsza religia człowieka, jest czystą i prostą religią Ewangelii, prawdziwym teizmem, który moŝna nazwać boskim prawem naturalnym (s. 102). Druga religia, która miała działać w słuŝbie państwa. posiada swoje własne dogmaty, własne ceremonie, własny kult zewnętrzny, ustanowiony prawem, a poza jednym narodem, który ją wyznaje, wszystko jest dla niej niewierne, obce, barbarzyńskie (TamŜe). Trzecia nadaje ludziom dwa systemy prawodawcze, dwie głowy, dwie ojczyzny, poddaje ich powinnościom sprzecznym i nie pozwala im być jednocześnie poboŝnymi i obywatelami (TamŜe). Rousseau najwyŝej ceni sobie ten drugi rodzaj religii, która umacnia w człowieku jeden system wartościowania, system pomocny państwu w spełnianiu swej roli. 37 J. J. Rousseau, Rozprawa o naukach i sztukach, dz. cyt., s B. Baczko, Rousseau: samotność i wspólnota, PWN, Warszawa 1964, s. 32.

20 30 Janusz Grygieńć najpiękniejszy i najinteligentniejszy. Grzech: człowiek, który się porównuje jest zawsze zepsuty lub znajduje się na granicy zepsucia, (...) jego zewnętrze nie będzie nigdy zgadzać się z jego wnętrzem, a jego Ŝycie pozostanie oszustwem. (...) człowiek, który się porównuje, to człowiek, który w stosunkach z innymi myśli wyłącznie o sobie, a w swoich stosunkach ze sobą myśli wyłącznie o innych 39. Po tak pięknym opisie tego stanu przez Pierre a Manenta naleŝałoby juŝ zamilknąć. Trzeba by jednak teraz powrócić do pytania, które tak długi cytat sprowokowało, a mianowicie, w jaki sposób Rousseau wyobraŝał sobie naprawę tego stanu. Czy jest ona w ogóle moŝliwa? Czy nie oznaczałaby ona powrotu do stanu przedspołecznego? A jeśli tak, to czy jest to moŝliwe? Według Rousseau nie jest, ale moŝna sytuację nieco naprawić, tak by egzystencja opierała się na jak największej równości, umowa zasadnicza, zamiast niszczyć wolność naturalną, przeciwnie, stawia w miejsce pochodzącej z natury nierówności fizycznej między ludźmi równość moralną i prawowitą i Ŝe wszyscy, pozostając nierównymi co do siły lub umysłu, stają się równymi przez układ i przez prawo 40. Jak pisze Bronisław Baczko, kiedy lud pozostawi się samemu sobie, to w prostocie swych obyczajów jest on najbliŝszy naturze 41. Tak więc, o ile społeczeństwo przyniosło jednostce ból i zwątpienie, to sama instytucja umowy społecznej jest w stanie zniwelować, według Rousseau, te negatywne efekty poprzez ustanowienie potencjalnej równości. Jak pisze Rousseau, ten, kto podejmuje się organizowania ludu, powinien czuć się na siłach zmienić, Ŝe tak powiem, naturę ludzką; przekształcić kaŝdą jednostkę, stanowiącą samą przez się w zupełnie samoistną całość, w część większej całości, od której owa jednostka otrzymuje poniekąd swoje Ŝycie i swój byt; zmienić ustrój człowieka, aby go wzmocnić. (...) Słowem, powinien on odebrać człowiekowi jego własne siły, aby mu udzielić sił cudzych, z których nie mógłby korzystać bez pomocy drugiego 42. Tak więc jednostka, która do tej pory czerpała przyjemność ze swej przejrzystości, a która utraciła ją bezpowrotnie wraz z załoŝeniem społeczeństwa, moŝe zbliŝyć się ku swej naturze Ŝyjąc we wspólnocie, w której współŝycie obywateli będzie harmonijne i nie naraŝone na sprzeczności interesów, niepodzielone. Człowiek jako obywatel będzie stanowił jedność poprzez równość wraz z innymi współobywatelami. 39 P. Manent, Intelektualna historia liberalizmu, dz. cyt., s J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s B. Baczko, Hiob, mój przyjaciel. Obietnice szczęścia i nieuchronność zła, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001, s J. J. Rousseau, Umowa społeczna, dz. cyt., s. 37.

21 Jana Jakuba Rousseau koncepcja woli powszechnej Równość praw, ale równieŝ i równość pragnień 43. Tutaj właśnie niezbędna jest wola powszechna, która zbliŝa do siebie wszystkich poprzez uzewnętrznienie czegoś, co im wszystkim jest wspólne, czyli interesu, który zaspokoić ma najbardziej bliskie ich naturze, ich istocie, dąŝenia. Wola powszechna stanowi jeden z najbardziej zawiłych wątków rozwaŝań Jana Jakuba Rousseau. Problemem przede wszystkim jest fakt, Ŝe tak istotna konstrukcja stanowi dla niego nie osobny przedmiot rozwaŝań, ale jedynie narzędzie, którym posługuje się w celu scharakteryzowania idealnego ustroju społecznego. Rousseau nie przedstawia niegdzie spójnej, jednolitej wykładni tego, jak wolę powszechną naleŝy interpretować. Zdaje się, iŝ za najwaŝniejszą w zrozumieniu jej istoty uznał rolę intuicji, jako środka pozwalającego na ujrzenie tej idealnej jednomyślności wszystkich ludzi danej społeczności, na wyczucie tej spójności ludzkich dąŝeń i szczęścia, jakie człowiek moŝe czerpać z uniformizacji swego sposobu myślenia. Rousseau w woli powszechnej widział sposób na zapewnienie człowiekowi spokoju wewnętrznego poprzez znalezienie mu miejsca jego przynaleŝności i zakończenia jego bolesnej tułaczki po świecie stworzonym przez naukowców, filozofów, artystów świecie niepewności. Dlatego teŝ Rousseau tak duŝy nacisk kładzie na potrzebę kierowania się swoimi emocjami, na negację moŝliwości rozumowych człowieka. Zdaje się, iŝ chce on czytelnikowi swych dzieł powiedzieć, iŝ tego stanu powszechnej szczęśliwości poprzez jedność nie da się zrozumieć. Ten stan po prostu trzeba poczuć. 43 Podobnego zdania jest takŝe Mac Iver, który uwaŝa, iŝ Rousseau proklamował zwierzchnictwo elementu powszechnego w człowieku (the common in man), nie zaś zwierzchnictwo przeciętnego człowieka (the common man), jak to niektórzy utrzymują. Dla Rousseau interesy prywatne były interesami powierzchownymi (...). Dla Rousseau element powszechny nie jest wspólną miarą, ale wspólnym mianownikiem, całością, do której my wszyscy naleŝymy (A. Peretiatkowicz, Jan Jakub Rousseau. Filozof demokracji społecznej, dz. cyt., s. 186).

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com

Raport o kursie. Strona 0. www.oczyszczanieumyslu.pl www.czystyumysl.com Raport o kursie Strona 0 Raport o kursie Marcin Tereszkiewicz Raport o kursie Strona 1 Oczyszczanie Umysłu Oczyść swój umysł aby myśleć pozytywnie i przyciągać to czego chcesz Raport o kursie Strona 2

Bardziej szczegółowo

Problem wolnej woli z perspektywy nauk biologicznych

Problem wolnej woli z perspektywy nauk biologicznych Problem wolnej woli z perspektywy nauk biologicznych Konspekt 1. Wprowadzenie 1a) Co to jest wolna wola?: Teza 1: Wolna wola jest to zdolność podmiotu do samodzielnego wyboru oraz realizacji załoŝonych

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Magia sprzedaŝy? Czy rzeczywiście sprzedaŝ to alchemiczne sztuczki i magiczne zagrania?

Magia sprzedaŝy? Czy rzeczywiście sprzedaŝ to alchemiczne sztuczki i magiczne zagrania? Anna Madziewicz Magia sprzedaŝy? Czy rzeczywiście sprzedaŝ to alchemiczne sztuczki i magiczne zagrania? Co to jest sprzedaŝ? ...... Zaspokajanie potrzeb klienta naszym produktem Ludzie nie znoszą jak im

Bardziej szczegółowo

HIERARCHIA WARTOŚCI HARCERZY STARSZYCH I INSTRUKTORÓW W KONTEKŚCIE PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZONEJ WŚRÓD ZUCHÓW.

HIERARCHIA WARTOŚCI HARCERZY STARSZYCH I INSTRUKTORÓW W KONTEKŚCIE PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZONEJ WŚRÓD ZUCHÓW. phm. Agnieszka Trzebuchowska HIERARCHIA WARTOŚCI HARCERZY STARSZYCH I INSTRUKTORÓW W KONTEKŚCIE PRACY WYCHOWAWCZEJ PROWADZONEJ WŚRÓD ZUCHÓW. ( FRAGMENTY PRACY MAGISTERSKIEJ ) Włocławek, luty 2002. Zuchy

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

Oprogramowanie dla biznesu Numer 11 (69) Listopad 2009 JAK SZYBKO I SKUTECZNIE ZAMKNĄĆ ROK?

Oprogramowanie dla biznesu Numer 11 (69) Listopad 2009 JAK SZYBKO I SKUTECZNIE ZAMKNĄĆ ROK? Oprogramowanie dla biznesu Numer 11 (69) Listopad 2009 JAK SZYBKO I SKUTECZNIE ZAMKNĄĆ ROK? CZY TO MOśLIWE, ABY PRZEZ PROCES ZAMKNIĘCIA ROKU W DUśEJ FIRMIE LEASINGOWEJ PRZEJŚĆ SZYBKO I BEZBOLEŚNIE? MY

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa

Marian Chwastniewski. Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa Marian Chwastniewski Stowarzyszenie Twórcze i Edukacyjne Wyspa WYSPA ODKRYĆ A WYSPA ZAGADEK Laboratorium ma na celu wdroŝenie autorskiego programu pedagogicznego WYSPA rozwijającego postawy twórcze i badawcze

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

YATENGA - ARCHITEKTURA

YATENGA - ARCHITEKTURA Yatenga zakłada powstanie jednej z największych i może najciekawszych na świece realizacji stosujących techniki alternatywne (low-tech), czyli glinę, słomę i materiały naturalne oraz recyklingowane. YATENGA.

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Ustawa. z dnia 2009 r.

Ustawa. z dnia 2009 r. Projekt Ustawa z dnia 2009 r. o zmianie ustawy - Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, ustawy - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA (NR 100) (Dz. U. z dnia 27 września 1955 r.) W Imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej RADA PAŃSTWA POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ

KONWENCJA (NR 100) (Dz. U. z dnia 27 września 1955 r.) W Imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej RADA PAŃSTWA POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ Dz.U.55.38.238 KONWENCJA (NR 100) dotycząca jednakowego wynagrodzenia dla pracujących męŝczyzn i kobiet za pracę jednakowej wartości, przyjęta w Genewie dnia 29 czerwca 1951 r. (Dz. U. z dnia 27 września

Bardziej szczegółowo

W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec

W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec W związku z duŝym zainteresowaniem noworocznym treningiem rozwoju osobistego postanowiliśmy zorganizować II edycję treningu: Start:1 marzec Trening rozwoju osobistego przez Internet Chcesz zmienić swoje

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ANKIET SATYSFAKCJI KLIENTA

ANALIZA ANKIET SATYSFAKCJI KLIENTA Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ANALIZA ANKIET SATYSFAKCJI KLIENTA OCENIAJĄCYCH JAKOŚĆ OBSŁUGI KLIENTA ORAZ STOPIEŃ ZADOWOLENIA Z

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA- język angielski Kl. I mgr Beata Swoboda

KRYTERIA OCENIANIA- język angielski Kl. I mgr Beata Swoboda KRYTERIA OCENIANIA- język angielski Kl. I mgr Beata Swoboda OCENA celujący bardzo dobry dobry KRYTERIA OCENY Uczeń wykazuje ogólną wiedzę przekraczającą wymagania oceny bardzo dobrej, wykonuje nieobowiązkowe

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Materiały wykładowe (fragmenty)

Materiały wykładowe (fragmenty) Materiały wykładowe (fragmenty) 1 Robert Susmaga Instytut Informatyki ul. Piotrowo 2 Poznań kontakt mail owy Robert.Susmaga@CS.PUT.Poznan.PL kontakt osobisty Centrum Wykładowe, blok informatyki, pok. 7

Bardziej szczegółowo

PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU. 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej?

PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU. 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej? PYTANIA DOTYCZĄCE NADZORU 1. Dlaczego w nadzorze pedagogicznym pojawiło się nowe zadanie - prowadzenie ewaluacji wewnętrznej? W rozporządzeniu z dnia 7 października 2009 w sprawie sprawowania nadzoru pedagogicznego

Bardziej szczegółowo

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ

BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ BOśE NAKAZY - DZIESIĘĆ PRZYKAZAŃ W Biblii znajdujemy nakazy i Ŝądania. Zawierają one to, co wierzący nazywają wolą BoŜą. Najbardziej znanym ich zbiorem jest Dziesięć przykazań (Wj 34, 28). Znajdujemy go

Bardziej szczegółowo

S T A T U T STOWARZYSZENIA WYśSZEJ UśYTECZNOŚCI MALTA.POZNAN.EU. Rozdział 1.

S T A T U T STOWARZYSZENIA WYśSZEJ UśYTECZNOŚCI MALTA.POZNAN.EU. Rozdział 1. S T A T U T STOWARZYSZENIA WYśSZEJ UśYTECZNOŚCI MALTA.POZNAN.EU Rozdział 1. WSTĘP, CELE I ZADANIA 1. Stowarzyszenie WyŜszej UŜyteczności MALTA.POZNAN.EU powołuje się w celu: - działania na rzecz rozwoju

Bardziej szczegółowo

Popyt rynkowy. Wyprowadzenie funkcji popytu z funkcji uŝyteczności

Popyt rynkowy. Wyprowadzenie funkcji popytu z funkcji uŝyteczności Popyt rynkowy Wyprowadzenie funkcji popytu z funkcji uŝyteczności Zadanie 1 (*) Jak zwykle w tego typu zadaniach darujmy sobie tworzenie sztucznych przykładów i będziemy analizować wybór między dwoma dobrami

Bardziej szczegółowo

Świadectwa pracy po 21 marca 2013 r.

Świadectwa pracy po 21 marca 2013 r. Świadectwa pracy po 21 marca 2013 r. Praktyczny poradnik W publikacji m.in.: Jakie nowe obowiązki będzie miał pracodawca co do wypełniania świadectw pracy w marcu 2013 r. W jaki sposób wydawać świadectwo

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE GIMNAZJUM NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak 1. Ucznia ocenia nauczyciel wiedzy o społeczeństwie, wspólnie z uczniami.

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX

śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX Raport Pepsi MAX śycie NA MAKSA W OPINII POLAKÓW RAPORT PEPSI MAX Co dla Polaków oznacza maksyma Ŝycie na MAXa? Większość kojarzy ją z intensywnością i tempem Ŝycia oraz wielością doznań. Dla jednych związana

Bardziej szczegółowo

Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR

Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR Badania ankietowe w procesie tworzenia LPR podstawowe załoŝenia, najczęstsze problemy Adam Stańczyk Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego we Włocławku - Oddział w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ANKIETY EWALUACYJNEJ

WYNIKI ANKIETY EWALUACYJNEJ WYNIKI ANKIETY EWALUACYJNEJ W 2006 r. Fundacja Pomorski Dom Nadziei przeprowadziła cykl zajęć edukacyjnych Profilaktyka HIV/AIDS-młodzieŜ 2006 w Zespole Szkół Ogólnokształcących Nr 1 w Pruszczu Gdańskim

Bardziej szczegółowo

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek Granice w procesie wychowania Iwona Janeczek Czym są granice? w świecie fizycznym są to płoty, szlabany, żywopłoty; informują o tym gdzie zaczyna się moja własność; w świecie duchowym są równie rzeczywiste,

Bardziej szczegółowo

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015

PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki. obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 PYTANIA I STOPIEŃ egzamin licencjacki obowiązują od roku akademickiego 2014/2015 1. Wymień układy, których współdziałanie jest niezbędne do wykonania ruchu. 2. Scharakteryzuj łańcuch biokinematyczny kończyny

Bardziej szczegółowo

Raport z badań: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie.

Raport z badań: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie. Raport z badań: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie. Ewa Kucharczyk Akademia Górniczo - Hutnicza II rok, WH W ankiecie zatytułowanej: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie wzięło udział dokładnie 100

Bardziej szczegółowo

Wrocląw 80/97/2010 SOLIDARNOŚĆ: REAKTYWACJA 3 listopada 2010, na terenie wystawy Solidarny Wrocław na temat dziedzictwa Solidarności rozmawiali prof. Adam Chmielewski, dr Dariusz Gawin, prof. Jan Waszkiewicz,

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

70 lat później Jak Polacy oceniają stosunki polsko-niemieckie i niemiecką politykę europejską?

70 lat później Jak Polacy oceniają stosunki polsko-niemieckie i niemiecką politykę europejską? 70 lat później Jak Polacy oceniają stosunki polsko-niemieckie i niemiecką politykę europejską? Komunikat z badań 1 września mija siedemdziesiąta rocznica wybuchu II wojny światowej. Kilkadziesiąt lat po

Bardziej szczegółowo

SYSTEM STOPNI HARCERSKICH

SYSTEM STOPNI HARCERSKICH SYSTEM STOPNI HARCERSKICH wprowadzono rozkazem Naczelnika ZHP nr L.4/93 z dnia 23.04.1993 r. wersja elektroniczna http://www.zhp.org.pl V-06-1993/04/23 2 Rola stopnia w metodzie harcerskiej V-06-1993/04/23

Bardziej szczegółowo

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Wstęp Zdrowie to pozytywny stan samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niedomaganie (Światowa Organizacja Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów

Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów Holistyczny model kształcenia przyrodniczego humanistów Marek Kaczmarzyk Pracownia Dydaktyki Biologii Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytet Śląski Przekaz pozagenetyczny - gatunkowa przypadłośd

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

Z czym kojarzy się Kraków?

Z czym kojarzy się Kraków? IMAS International Wrocław Z czym kojarzy się Kraków? Wrocław, maj 2007 Sprawdziliśmy, z czym Polakom kojarzy się Kraków. Wyniki badania mogą posłuŝyć osobom zajmującym się promocją i wizerunkiem miasta,

Bardziej szczegółowo

Wniosek o zmianę imienia i nazwiska

Wniosek o zmianę imienia i nazwiska Wniosek o zmianę imienia i nazwiska Informacje ogólne Kto moŝe wnioskować Zmiana imienia lub nazwiska moŝe nastąpić na wniosek kaŝdego obywatela polskiego oraz cudzoziemca nie posiadającego obywatelstwa

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI PROMOCJI I WSPIERANIA TWÓRCZOŚCI CONVIVO. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI PROMOCJI I WSPIERANIA TWÓRCZOŚCI CONVIVO. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI PROMOCJI I WSPIERANIA TWÓRCZOŚCI CONVIVO Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą FUNDACJA PROMOCJI I WSPIERANIA TWÓRCZOŚCI CONVIVO, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez Krzysztofa

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

wypowiedzi inferencyjnych

wypowiedzi inferencyjnych Wnioskowania Pojęcie wnioskowania Wnioskowanie jest to proces myślowy, w którym na podstawie mniej lub bardziej stanowczego uznania pewnych zdań zwanych przesłankami dochodzimy do uznania innego zdania

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora uchwalone przez Radę w dniu 26 czerwca

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago

Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago Model koncentryczny BCD (Central Business District) Burgessa 1924 - Chicago ETAPY Etap I Centrum gospodarcze, pierwotnie przemysłowe (CBD) przekształca się w miasto strefa przemysłowa toŝsama z miastem

Bardziej szczegółowo

Artykuł 25 MIĘDZYNARODOWY PAKT PRAW GOSPODARCZYCH, SOCJALNYCH I KULTURALNYCH. Oto prawa człowieka

Artykuł 25 MIĘDZYNARODOWY PAKT PRAW GOSPODARCZYCH, SOCJALNYCH I KULTURALNYCH. Oto prawa człowieka Oto prawa człowieka w dokumentach ratyfikowanych przez Polskę (patrz Art. 91 Konstytucji R.P.) POWSZECHNA DEKLARACJA PRAW CZŁOWIEKA (Paryż, 10 grudnia 1948 r.) Artykuł 25 1. Każda osoba ma prawo do poziomu

Bardziej szczegółowo

E-450. Jak wybrać aparat cyfrowy? 20 lat fotografii Gazety Wyborczej OLYMPUS. lustrzanka na miarę GUY GANGON WADEMEKUM KUPUJĄCEGO

E-450. Jak wybrać aparat cyfrowy? 20 lat fotografii Gazety Wyborczej OLYMPUS. lustrzanka na miarę GUY GANGON WADEMEKUM KUPUJĄCEGO miesięcznik wszystkich fotografujących numer 6/2009 INDEX 250597 CENA 14,90z³ (w tym 7% VAT) 20 lat fotografii Gazety Wyborczej PREZENTACJE GUY GANGON OLYMPUS E-450 lustrzanka na miarę WADEMEKUM KUPUJĄCEGO

Bardziej szczegółowo

alność poznawcza człowieka Kierunek myślenia Metoda

alność poznawcza człowieka Kierunek myślenia Metoda Kierunek myślenia Działalno alność poznawcza człowieka Zmiana perspektywy Źródła a poznania Cechy wiedzy potocznej vs cechy nauki Zastanówmy się nie tylko nad tym co wiemy, ale W JAKI SPOSÓB POZNAJEMY?

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

Dorota Sosulska pedagog szkolny

Dorota Sosulska pedagog szkolny Czasem zapominamy o prostych potrzebach, które dzieci komunikują nam na co dzień. Zapraszam więc wszystkich dorosłych do zatrzymania się w biegu, pochylenia się nad swoimi pociechami i usłyszenia, co mają

Bardziej szczegółowo

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych.

technologii informacyjnych kształtowanie , procesów informacyjnych kreowanie metod dostosowania odpowiednich do tego celu środków technicznych. Informatyka Coraz częściej informatykę utoŝsamia się z pojęciem technologii informacyjnych. Za naukową podstawę informatyki uwaŝa się teorię informacji i jej związki z naukami technicznymi, np. elektroniką,

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 10

Bioetyka teologiczna cz. 10 Bioetyka teologiczna cz. 10 Transplantacje Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Transplantacja zastąpienie chorego (zniszczonego lub wadliwie działającego) organu przez Organ lub

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Warszawa

Warszawa, dnia kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Warszawa Warszawa, dnia kwietnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny Warszawa W n i o s e k Na podstawie art. 122 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wnoszę o zbadanie zgodności z Konstytucją ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA MILAN CLUB POLONIA

STATUT STOWARZYSZENIA MILAN CLUB POLONIA STATUT STOWARZYSZENIA MILAN CLUB POLONIA ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 Stowarzyszenie MILAN CLUB POLONIA, zwane dalej "Stowarzyszeniem" działa na mocy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA O PRAWACH POLITYCZNYCH KOBIET Z DNIA 31 MARCA 1953 R. (Dz. U. z dnia 18 kwietnia 1955 r.) W Imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej

KONWENCJA O PRAWACH POLITYCZNYCH KOBIET Z DNIA 31 MARCA 1953 R. (Dz. U. z dnia 18 kwietnia 1955 r.) W Imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej Dz.U.55.16.86 KONWENCJA O PRAWACH POLITYCZNYCH KOBIET Z DNIA 31 MARCA 1953 R. (Dz. U. z dnia 18 kwietnia 1955 r.) W Imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej RADA PAŃSTWA POLSKIEJ RZECZYPOSPOLITEJ LUDOWEJ

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos

Bardziej szczegółowo

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu

Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Strategia społecznej odpowiedzialności biznesu Od 10 lat działamy na rynku, starając się utrzymywać wysoką pozycję, zarówno na polu ogólnopolskim, jak i lokalnym. Współpracujemy z najlepszymi producentami,

Bardziej szczegółowo

Francja, Paryż - La Defense, futurystyczna dzielnica

Francja, Paryż - La Defense, futurystyczna dzielnica La Défense to nowoczesna dzielnica biurowo-wystawienniczo-mieszkalno-handlowa w aglomeracji paryskiej, we Francji, znajdująca się formalnie na terenie trzech gmin Nanterre, Courbevoie i Puteaux w departamencie

Bardziej szczegółowo

RZUT OKIEM NA PRACE PILOTA I PRZEWODNIKA WE FRANCJI. Anna Derecki

RZUT OKIEM NA PRACE PILOTA I PRZEWODNIKA WE FRANCJI. Anna Derecki RZUT OKIEM NA PRACE PILOTA I PRZEWODNIKA WE FRANCJI Anna Derecki Motto: Przewodnik / pilot to prawdziwie zawody niestety sezonowe, niestety zagrożone MOJE WYSTĄPIENIE : 4 CZĘŚCI I. Praca pilota we Francji

Bardziej szczegółowo

N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9. Nasze Długi - główne wyniki badań. Próba badawcza

N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9. Nasze Długi - główne wyniki badań. Próba badawcza N AS Z E DŁUGI A. D. 2009 N a s z e D ł u g i A. D. 2 0 0 9 Nasze Długi - główne wyniki badań 45% Polaków ma obecnie większe problemy finansowe, niŝ przed kryzysem 77% społeczeństwa uwaŝa, Ŝe osoby, które

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

Temat: Telewizja to wróg, czy przyjaciel?

Temat: Telewizja to wróg, czy przyjaciel? Zestaw zdającego egzaminu Pytania rozluźniające: Zestaw 1 1. tétel 1/2. oldal 1. Nie miałeś (miałaś) wczoraj kłopotu z zaśnięciem? 2. Co dziś jadłeś (jadłaś) na śniadanie? 3. Były dziś korki na mieście

Bardziej szczegółowo

Średni gracze lepsi od lidera Wyniki ubezpieczycieli komunikacyjnych w 2008 r.

Średni gracze lepsi od lidera Wyniki ubezpieczycieli komunikacyjnych w 2008 r. Nr 73 (2220) 2009-04-15 Średni gracze lepsi od lidera Wyniki ubezpieczycieli komunikacyjnych w 2008 r. W 2008 r. ubezpieczyciele działający w tym segmencie zebrali 12,22 mld zł składki przypisanej brutto,

Bardziej szczegółowo

Jak tworzyć kapitał społeczny? Dr hab. Anna Giza-Poleszczuk Instytut Socjologii UW Pracownia Kapitału Społecznego

Jak tworzyć kapitał społeczny? Dr hab. Anna Giza-Poleszczuk Instytut Socjologii UW Pracownia Kapitału Społecznego Jak tworzyć kapitał społeczny? Dr hab. Anna Giza-Poleszczuk Instytut Socjologii UW Pracownia Kapitału Społecznego O czym będzie mowa? Zagadka społeczeństwa Dylematy współdziałania Czym jest kapitał społeczny

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Analiza wraŝliwości Banków Spółdzielczych na dokapitalizowanie w kontekście wzrostu akcji

Bardziej szczegółowo

Trader VIC SPIS TREŚCI

Trader VIC SPIS TREŚCI Trader VIC Victor Sperandeo SPIS TREŚCI Przedmowa Wstęp Podziękowania CZĘŚĆ I. ZDOBYWANIE WIEDZY OD PODSTAW Wprowadzenie: Tajemnica Gamboni 1. Od hazardzisty do mistrza rynku: kształtowanie profesjonalnego,,,,,,,,,spekulanta

Bardziej szczegółowo

Miasto - arena nieuniknionych konfliktów i koniecznych kooperacji

Miasto - arena nieuniknionych konfliktów i koniecznych kooperacji Krzysztof Martyniak Instytut Socjologii Uniwersytet Warszawski...Życie miejskie przyciąga i odstrasza. Jest pełne uroków i strachów. Obiecuje i grozi. Podnieca i męczy. Upaja wolnością nigdzie indziej

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN

ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN ŚWIATOWY PLAN DZIAŁAŃ NA RZECZ ZASOBÓW GENETYCZNYCH ZWIERZĄT oraz DEKLARACJA z INTERLAKEN GLOBAL PLAN OF ACTION FOR ANIMAL GENETIC RESOURCES and the INTERLAKEN DECLARATION przyjęte przez Międzynarodową

Bardziej szczegółowo

LP JA - autoprezentacja JA - autoidentyfikacja MY ONI 1. SZKOŁA: nie było jakiejś fajnej paczki, było ze Ŝeśmy się spotykali w bramie rano i palili

LP JA - autoprezentacja JA - autoidentyfikacja MY ONI 1. SZKOŁA: nie było jakiejś fajnej paczki, było ze Ŝeśmy się spotykali w bramie rano i palili LP JA - autoprezentacja JA - autoidentyfikacja MY ONI 1. SZKOŁA: nie było jakiejś fajnej paczki, było ze Ŝeśmy się spotykali w bramie rano i palili papierosy a później wieczorem po szkole tez Ŝeśmy się

Bardziej szczegółowo

KANCELARIA ADWOKACKA Adw. Ignacy Chwesiuk ul. Krakowskie Przedmieście 70/7, 20-076 Lublin Telefon: 691 439 559

KANCELARIA ADWOKACKA Adw. Ignacy Chwesiuk ul. Krakowskie Przedmieście 70/7, 20-076 Lublin Telefon: 691 439 559 KATOLICKI UNIWERSYTET LUBELSKI JANA PAWŁA II Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji Katedra Prawa Konstytucyjnego Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin Telefon 81 4453751 KANCELARIA ADWOKACKA Adw.

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

UMIEJĘTNOŚCI PREZENTACYJNE

UMIEJĘTNOŚCI PREZENTACYJNE UMIEJĘTNOŚCI PREZENTACYJNE W największym skrócie prezentacja to pokaz. Dlatego pamiętaj, Ŝe prezentacja jest przedstawieniem, w którym grasz główną rolę. RóŜnica polega na tym, Ŝe celem twojego przedstawienia

Bardziej szczegółowo