Odmienność odbita w ekranach. Konstruowanie obrazu niepełnosprawności poprzez kampanie społeczne i telewizję

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Odmienność odbita w ekranach. Konstruowanie obrazu niepełnosprawności poprzez kampanie społeczne i telewizję"

Transkrypt

1 W poniższym artykule możliwie kompleksowo (na tyle, na ile pozwala jego forma) przedstawiony został obraz niepełnosprawności, jaki wyłania się z kampanii społecznych oraz mediów (głównie telewizji) w Polsce. Szczególnie zwrócono uwagę na występowanie regularnie powielanych przez środki masowego przekazu upraszczających, a niekiedy nawet krzywdzących stereotypów. Tego typu schematy poznawcze, wobec rosnącej roli mediów w kształtowaniu przestrzeni debaty publicznej, mogą szkodzić społecznemu odbiorowi osób niepełnosprawnych i w konsekwencji utrudniać ich integrację z otoczeniem. Tym bardziej warto je zdiagnozować w przestrzeni multimedialnej, co czyni autor w formie systematycznej analizy. Wykorzystany w artykule materiał pochodzi głównie z badań zrealizowanych przy pisaniu prac licencjackiej i magisterskiej. Całość zagadnienia osadzona jest w teoretycznych podstawach konstruktywizmu społecznego (Berger, Luckmann), analizy dyskursu (Foucault, van Dijk) oraz częściowo socjologii niepełnosprawności (Barnes, Ostrowska, Sikorska, Gąciarz, Woźniak), komunikologii oraz medioznawstwa (McQuail, McCombs, Show, Hall). Teoretyczne inspiracje zostały natomiast skonfrontowane z zawartością kilku polskich kampanii społecznych ( Niepełnosprawni normalna sprawa, Czy naprawdę jesteśmy inni?, Niepełnosprawny pełnosprawny w pracy ) oraz programów telewizyjnych ( W-skersi i program Anny Dymnej Spotkajmy się ) dotyczących niepełnosprawności. SŁOWA-KLUCZE niepełnosprawność, mass media, kampanie społeczne, stereotypy, konstruktywizm społeczny Paweł Rozmus Odmienność odbita w ekranach. Konstruowanie obrazu niepełnosprawności poprzez kampanie społeczne i telewizję ABSTRAKT Od lat zaufanie Polaków do mediów kształtuje się na stosunkowo wysokim poziomie (por. TNS OBOP 2002, 2003, 2008). Choć w różnych sondażach pojawiają się odmienne wskazania, które w ostatnich latach w dodatku nieco spadają, jak wynika z zeszłorocznego badania Instytutu Homo Homini (2010), ogólnie mediom publicznym ufa 42% badanych, kanałowi TVP INFO 70%, a Polskiemu Radiu 74% respondentów. Dane te, w połączeniu z wiedzą o znaczącej roli mediów we współczesnej rzeczywistości w stosunku do komunikacji, przekazywania informacji i w konsekwencji kształtowania postaw, skłoniły mnie do przyjrzenia się, jak media w Polsce prezentują niepełnosprawność. Bowiem, moim zdaniem, dbałość o pozytywny przekaz w odniesieniu do tych tematów może mieć bezpośrednie przełożenie na akceptację osób niepełnosprawnych w środowisku społecznym, a także ułatwić zrozumienie ich potrzeb. Wykorzystując głównie metodę analizy treści i zawartości, przeanalizowałem kampanie społeczne oraz audycje telewizyjne dotyczące niepełnosprawności. Badania nakierowane były zwłaszcza na poszukiwanie, jakie wątki są w tej tematyce eksponowane i jaki całościowy obraz trafia do odbiorców mediów. Wpływ mediów w teorii Serge Tchakhotine (1939 za: Goban Klas 1999: 54-56) jako jeden z pierwszych podkreślał oddziaływanie mediów masowych na postawy i zachowania ludzi, opisując model wszechmocy propagandy, zgodnie z któ nr 2, marzec 2012

2 rym uporczywe powtarzanie pewnych treści, powiązanych z ludzkimi popędami, jest w stanie wywołać, na mocy sugestii zbiorowej, reakcje zgodną z życzeniem nadawcy komunikatu. Na rolę analizy efektów wywoływanych przez komunikat kładł nacisk również Harold Lasswell (1948). Psycholog Kurt Levin (1947) w artykule Channels of Group Life; Social Planning and Action Research, opublikowanym w psychologicznym periodyku Human Relations, zauważył, że masowy przepływ informacji w różnych sytuacjach społecznych zazwyczaj nie ma charakteru równomiernego i nie w pełni dociera do adresatów. Bowiem płynący przekaz napotyka szereg bram (barier), gdzie odźwierni (przedstawiciele branży medialnej, jednostki lub instytucje: redaktorzy naczelni, wydawcy, producenci, właściciele) część z otrzymanych treści wpuszczają do obiegu, a część pomijają. Natomiast do odbiorcy znajdującego się na końcu tego łańcucha dociera komunikat już przefiltrowany, najczęściej opatrzony również komentarzem gatekeepera (Filiciak, Tarkowski 2009). Nie możemy zatem mówić o czymś takim, jak czysta informacja, tylko raczej o określonym konstrukcie rzeczywistości, w którym pewne wyselekcjonowane wieści zostają uwypuklone, a na inne w ogóle nie zwraca się uwagi. Jeśli jakieś kwestie nie pojawiają się w ogóle w dyskursie medialnym, zmniejsza się też zakres ich oddziaływania na społeczeństwo. Rola redaktorów nie ogranicza się tylko do wyboru tego, co ich zdaniem zaciekawi grupy, do których chcą trafić, bowiem przez ten dobór stymulują oni odbiorców pod kątem tego, co w danym momencie będzie się pojawiało w powszechnym dyskursie. Z tą koncepcją wiąże się stanowisko spopularyzowane przez McCombsa i Showa. Według założeń agenda-setting, media posiadają zdolność do tworzenia hierarchicznej struktury informacji przekazywanej publiczności. Odbiorcy uzyskując wiedzę o określonych zdarzeniach, jednocześnie nabierają przekonania, które z nich są istotne i wartościowe. Jednak paradoksalne jest to, że nie istnieją żadne obiektywne kryteria tego wartościowania, a wpływa na nie linia programowa i standardy podzielane w redakcjach. Dokonując selekcji tematów i jednocześnie dobierając określone środki wyrazu, dziennikarze poniekąd wpływają na stan społecznej wiedzy w danym momencie; zachodzi organizowanie i porządkowanie świata w umysłach odbiorców (McCombs i Show 1972). Prawidłowość tę zauważył już w latach dwudziestych XX wieku Walter Lippmann w książce Public Opinion (1997). Według niego świat to zbyt skomplikowany konglomerat zjawisk, aby ludzie mogli samodzielnie dokonywać prawidłowej jego percepcji oraz interpretacji, dlatego na własny użytek tworzą obrazy w głowach (uproszczone modele), a jednym z ich podstawowych źródeł są właśnie media. Fatalistyczna teza o tym, że tylko media wpływają na to, co ludzie dokładnie myślą, jest może nieco przerysowana, jednak pewne oddziaływanie na zakres, w którym ogniskują się w danym czasie zainteresowania audytorium, wydaje się mieć miejsce. Paweł Czarnecki w książce Etyka mediów pisze: jak głosi klasyczna teza B. Cohena, media nie decydują co ludzie myślą, ale decydują o czym myślą. Innymi słowy media są często jedynym źródłem, z którego czerpiemy dane pozwalające zbudować obraz współczesnego świata (Czarnecki 2008: 32). Również zwolennicy analizy dyskursu (Michael Foucault, Teun van Dijk) traktują media jako struktury wytwarzające pewien przymus tego, o czym i w jakiej formie się mówi. Przywołałem te teorie, aby odwołując się do klasyków, wykazać, że media poprzez określoną prezentację treści mogą wpływać na opinię publiczną, ponieważ dostarczają informacji, które ich odbiorcy na bieżąco wykorzystują do konstruowania swojego obrazu otaczającego świata. Należy zestawić to z wynikami badań CBOS dotyczących postaw społecznych wobec niepełnosprawnych. Według nich 66% respondentów dostrzega w swoim otoczeniu osoby niepełnosprawne, choć zna je słabo lub tylko z widzenia, a co piąty badany w ogóle się z nimi nie zetknął w swoim życiu (CBOS 2007: 3). Okazuje się zatem, że w tym kontekście dbałość o kształtowanie przez media obiektywnego przekazu dotyczącego niepełnosprawności jeszcze bardziej zyskuje na znaczeniu i rzeczywiście może mieć realny wpływ na społeczne postrzeganie oraz późniejsze traktowanie tej grupy osób. Z drugiej strony, jak zastrzega Tomasz Goban-Klas: 104 nr 2, marzec 2012

3 Efekt porządku dziennego jest wynikiem długotrwałego i kumulacyjnego oddziaływania środków masowych, w rezultacie odbiorcy niełatwo zmieniają hierarchię spraw publicznych pod wpływem krótkotrwałych zmian w prezentacji wydarzeń przez środki masowe. Po części tłumaczy to nikłe możliwości środków masowych, jako czynników szybkiej zmiany postaw, a tym samym ich niewielką doraźną skuteczność (1999: 268). Jednak w przypadku stale powtarzanych komunikatów o zbliżonej treści, zauważalne oddziaływanie powinno być wyraźniejsze. W tym miejscu warto krótko odwołać się również do założeń konstruktywizmu społecznego, zaproponowanych przez Petera Bergera i Thomasa Luckmana w książce The Social Contruction of Reality: A Treatise in the Sociology of Knowledge. Jak syntetyzuje to Anna Maj (2007): Główna ich teza dotyczy percepcji rzeczywistości, opartej o subiektywne doświadczenie komunikacyjne jednostki, która buduje swój koncept rzeczywistości społecznej na podstawie wielokrotnych aktów komunikacji. Interakcje oparte są o istniejący i wciąż redefiniowany system struktur społecznych, a tym samym są w swej istocie zinstytucjonalizowane. Dotyczy to nie tylko form wiedzy naukowej czy komunikacji politycznej, ale także tego, co społeczeństwo uważa za zdrowy rozsądek, common sense. Właściwie można więc mówić tu o nieustannej interpretacji rzeczywistości społecznej, która dokonywana jest przez wszystkich członków danego społeczeństwa. Może być to interpretacja w pełni świadoma, lecz najczęściej ma ona charakter przeciwny. Konstrukcja wspólnych sensów i pojęć (w tym także rozumienia i interpretowania niepełnosprawności) często odbywa się z wykorzystaniem mediów i właśnie w oparciu o dostarczane przez nie treści. Tym bardziej warto przyjrzeć się, jak są konstruowane przekazy dotyczące tematu niepełnosprawności i jak mogą one oddziaływać na społeczeństwo. Media a stereotypy o niepełnosprawności Tomasz Goban-Klas (1999: ), za DeFleurem i Dennisem, odwołuje się do teorii stereotypów, gdy w przekazach medialnych stale ukazywane są portrety różnych kategorii ludzi. Co więcej, są one zazwyczaj negatywne (pokazywanie większej ilości cech negatywnych niż pozytywnych w stosunku do dominujących grup społecznych) i podobne w różnych mediach, więc wzajemnie potwierdzają swoją trafność. Później stają się źródłem trwałych schematów, których publiczność mediów używa, reagując na jednostki z przedstawianej grupy i myśląc o nich, niezależnie od cech osobowych tych ludzi. Natomiast zgodnie z teorią akumulacji minimalnych efektów mediów tych samych autorów, media przekazując informacje, zajmują się danym tematem konsekwentnie przez dłuższy czas, ich przekazy wzajemnie potwierdzają określone, ogólne ujęcie tematu. Natomiast publiczność z czasem coraz bardziej uświadamia sobie te przekazy, wykazując zrozumienie danej sytuacji, oparte właśnie na interpretacjach faktów czerpanych z mediów. Z tego zrozumienia wynikają natomiast modyfikacje znaczeń, wierzeń i postaw jednostek. Dalej następuje akumulacja wierzeń jednostkowych i powolne upowszechnienie się nowych, znaczących norm w stosunku do danego tematu. Jak dodaje Agnieszka Pięta: ( ) od sposobu prezentowania problemów ludzi niepełnosprawnych przez środki masowego przekazu zależy jakość jednostkowych i społecznych opinii o nich, a także sądów i postaw. W zasadniczy sposób mogą one stymulować lub utrudniać proces leczniczej rehabilitacji, kształcenie (ogólne i zawodowe), zatrudnienie oraz aktywność osób niepełnosprawnych w ich życiu osobistym i zbiorowym (2002: 204). W tym artykule, na podstawie wykonanych empirycznych analiz zawartości (pozostających w duchu socjologii jakościowej), chcę przedstawić wizerunek osób niepełnosprawnych wyłaniający się z różnego typu przekazów medialnych. Istotnym dla mnie fundamentem były brytyjskie badania pt. Wizerunki niepełnosprawności i media, przeprowadzone na początku lat dziewięćdziesiątych pod kierunkiem Colina Barnesa z Uniwersytetu w Leeds. Ustalenia te odniosłem do wspomnianych kampanii i przekazów medialnych, starając się zweryfikować, na ile podejmowaneprzed nr 2, marzec 2012

4 sięwzięcia utwierdzają bądź obalają stereotypy zdiagnozowane wcześniej przez Barnesa. Pierwszy stereotyp to przedstawianie osoby niepełnosprawnej jako godnej pożałowania i patetycznej. Taka prezentacja, stymulując współczucie, nie tylko szybciej skłania do wspierania finansowego potrzebujących, ale przede wszystkim skupia uwagę publiczną jedynie na medycznych aspektach niepełnosprawności, pomijając jej wymiar społeczny. Czyni za to z niepełnosprawności sensację i egzotykę, dobrze sprzedającą się w mediach, utrwalając pogląd o konieczności litowania się nad ofiarami cierpienia. Kolejny obrazek dobrze znany ze środków masowego przekazu to osoba niepełnosprawna jako przedmiot przemocy. Chociaż są to zazwyczaj informacje o faktach dyskryminacji lub napaści, które rzeczywiście miały miejsce, ich zbyt częste uwypuklanie (zwłaszcza w prasie tabloidowej) może de facto jeszcze bardziej rozpowszechniać przemoc. Jak się wydaje, tego typu artykuły z założenia mają piętnować agresywne i negatywne zachowania, jednak w rzeczywistości pokazują, że niepełnosprawni to ludzie zupełnie bezbronni i całkowicie zależni od innych, co oczywiście nie do końca jest prawdziwe, a może być pod wieloma względami bardzo krzywdzące (Barnes 1997: 15-34). Zwłaszcza w filmach lub sztukach teatralnych, aby uwydatnić rys postaci negatywnych, przedstawia się osoby niepełnosprawne jako groźne i złe. To pojawiający się na ekranie lub scenie albo na kartach książek przestępcy, grzesznicy i inne czarne charaktery często poruszają się na wózku inwalidzkim, o kulach, posiadają zniekształcenia twarzy lub innych narządów, albo są chorzy psychicznie. Wszystko to świetnie podkreśla mroczny klimat opowieści, dobrze rysuje podział między pięknem i brzydotą oraz dobrem i złem. Jednak z drugiej strony, staje się jedną z niebezpieczniejszych barier na drodze integracji niepełnosprawnych ze społeczeństwem. Bowiem kojarzenie niepełnosprawności ze złem i niebezpieczeństwem potęguje nieufność i obawy oraz podkreśla piętnujący charakter ułomności. Może zatem stać się argumentem uzasadniającym konieczność izolacji niepełnosprawnych. Z tymi wcześniej wymienionymi związany jest także inny stereotyp traktowania osób niepełnosprawnych jako tworzących nastrój i osobliwość, gdzie pokazanie niepełnosprawności ma wzmacniać przekaz i wywoływane wrażenia, a także podkreślać specyficzną atmosferę. Odziera to takie osoby z człowieczeństwa, służy jedynie do szokowania i potęgowania zainteresowania, a w społeczeństwie dodatkowo umacnia się przekonanie, że niepełnosprawności można się bezkarnie przyglądać, jako intrygującemu wybrykowi natury. Równie częsty i chwytliwy w mediach jest wizerunek niepełnosprawnego jako super-kaleki, czyli osoby, która mimo niepełnosprawności na jednym polu, ponadprzeciętnie radzi sobie z inną formą aktywności. Takie imponujące przykłady są bardzo popularne i chętnie oglądane w programach informacyjnych i interwencyjnych. Chociaż oczywiście może to być bardzo dobry przykład i zachęta do podjęcia walki z trudnościami, może też okazać się równie kłopotliwy. Takie obrazy utrwalają często fałszywe, ale bardzo powszechne poglądy, że np. osoby niewidzące mają nadzwyczaj rozwinięte zmysły dotyku lub słuchu, a niesłyszący na pewno potrafią czytać z ruchu warg i tym podobne. Postępowanie takich super-osób jest generalnie jednak uznawane za niereprezentatywne dla reszty, więc nie wpływa to na zmianę krzywdzących opinii dotyczących całości. W kontekście produkcji telewizyjnych i kinowych Barnes przywołuje także stereotyp osoby niepełnosprawnej jako przedmiotu drwin. Chodzi tutaj o przedstawianie tych osób jako nieporadnych, śmiesznych, pakujących się w różne absurdalne sytuacje i kłopoty. Według badacza ma to miejsce najczęściej w tak zwanych komediach radykalnych (np. Latający Cyrk Monthy Pytona ) lub alternatywnych, gdzie bardzo często pojawia się kaleki humor. Niestety, wpisuje się to w powszechny od stuleci schemat wyśmiewania niepełnosprawnych. Inne uproszczenie to przedstawianie niepełnosprawnych jako jedynych i najgorszych wrogów samych siebie, czyli jako jednostki użalające się nad sobą i dobrowolnie trwające w marazmie i marginalizacji, zamiast myśleć pozytywnie i podejmować wyzwania. Następny schemat widzenia osób niepełnosprawnych jako ciężaru dla spo nr 2, marzec 2012

5 łeczeństwa bywa także grzechem samych kampanii społecznych i akcji dobroczynnych, ponieważ przedstawia się ludzi z ograniczeniami jako bezradnych, wymagających stałej troski, pomijając fakt, że przy odpowiednim, czasem niewielkim wsparciu, są oni zdolni do autonomicznego funkcjonowania. Dodatkowo ujawnia się w ramach tego stereotypu idea, że potrzeby niepełnosprawnych są zupełnie inne niż reszty ludzi, a konieczność ich finansowania nadwyręża budżet państwa. Wszystko to pogłębia izolację niepełnosprawnych, utrwalając opinię, że niepełnosprawnemu wystarczy jedynie renta, a w gruncie rzeczy nie może on i tak być w społeczeństwie przydatny, bo stale wymaga opieki. W delikatnej i intymnej sferze ludzkiej seksualności niepełnosprawni też są na straconej pozycji, jako seksualnie nienormalni. Przedstawia się ich i definiuje jako seksualnie martwych, niebędących w stanie realizować się w pełni na tej płaszczyźnie lub też, z drugiej strony, jako seksualnie wygłodzonych i zdegenerowanych. Niepełnosprawność fizyczna jest od razu utożsamiana z niepełnosprawnością seksualną lub brakiem umiejętności panowania nad swoimi popędami. Nie pozostaje to bez wpływu na relacje niepełnosprawnych z otoczeniem, utrudniając im stworzenie partnerskich związków. Nikt otwarcie nie przyznaje się do celowego wykluczania niepełnosprawnych z życia, ale wystarczy spojrzeć na główny nurt kultury masowej, aby dostrzec, że potwierdza się stereotyp osoby niepełnosprawnej jako niezdolnej do pełnego udziału w życiu społecznym. Rzadko takie osoby są pokazywane jako produktywni członkowie grup lub pełniący najzwyklejsze role społeczne (rodzica, nauczyciela, ucznia, studenta, itp.). Żaden producent artykułów niekierowanych wyłącznie do niepełnosprawnych nie pokazuje ich w swoich reklamach. Na koniec Colin Barnes wylicza przedstawienie niepełnosprawnego jako normalnego człowieka. Autor stwierdza, że taka prezentacja ma oczywiście olbrzymi wpływ na integrację z resztą społeczeństwa, ale z drugiej strony dodaje, że są to wyobrażenia nieoddające skomplikowania całego środowiska, będące raczej spojrzeniem sprawnych na niepełnosprawność niż rzeczywistym obrazem sytuacji. Zaprzecza to oczywistej potrzebie wypracowywania specjalnej polityki społecznej wobec niepełnosprawnych. Zdaniem autora, takie pojmowanie spraw może prowadzić do pomijania uszkodzeń i wypierania ich ze świadomości, zamiast uczyć społeczeństwo stawania wobec nich bez odrazy i uprzedzeń. Odczytując intencje profesora, można stwierdzić, że stosowanie wobec niepełnosprawnych pojęcia normalność nie może przysłaniać pewnych oczywistych odmienności wynikających z niepełnosprawności, a jednocześnie te różnice nie mogą stać się powodem do wypychania poza nawias społeczeństwa osób nimi dotkniętych. Jak walczyć ze stereotypami? Stereotypy są przyswajane przez ludzi w procesie wychowania, wraz z całym dziedzictwem i kulturą społeczeństwa, w którym żyją. Jednak myślenie kategoriami narzuconymi przez stereotyp nierzadko ma charakter podświadomy, dlatego całkowite jego wyeliminowanie jest niemożliwe, a wszelkie tego rodzaju próby przynoszą zazwyczaj skutek odwrotny do zamierzonego. Można jedynie próbować doprowadzić do weryfikacji i zmiany fałszywych przekonań. Moim zdaniem, mogą temu służyć właśnie świadomie kształtowane przekazy medialne (w formie kampanii społecznych czy programów telewizyjnych). Według ustaleń Renee Webber i Jenifer Crocker udowodnienie, że wielu członków danej zbiorowości posiada cechy niezgodne z panującym stereotypem, prowadzi do stopniowej zmiany poglądów (tzw. model buchalteryjny). Jeśli jednak zaprezentujemy zaledwie kilka wyjątków od stereotypu, spowoduje to wykształcenie rozumowania, że są to wyjątki potwierdzające regułę, więc główny stereotyp będzie nadal podzielany w niezmienionej formie (tzw. model wykształcenia stereotypu niższego rzędu). Również przedstawienie jednego, nawet bardzo spektakularnego faktu zaprzeczającego (tzw. model przekształceniowy), ma zbyt małą siłę przekonywania i nie odnosi żadnego rezultatu. Badania Mauzefera Sherifa 107 nr 2, marzec 2012

6 pozwoliły wysnuć wnioski, że częsty kontakt zantagonizowanych grup i łącząca je współzależność w dążeniu do wspólnego celu, a także nieformalny charakter relacji sprzyjają zmianie negatywnych lub wręcz wrogich przekonań i zachowań tzw. hipoteza kontaktu i współzależności (Aronson i in. 2007: ). Na tej podstawie można stwierdzić, że zmianie negatywnych poglądów dotyczących niepełnosprawnych może na pewno przysłużyć się szeroka aktywizacja tych osób, by włączały się w życie zbiorowości określanych mianem sprawnych. W ten sposób niepełnosprawni będą zaświadczać bezpośrednio o sobie samych jacy naprawdę są oraz co potrafią. Dodatkowo należy pokazywać (między innymi w kampaniach społecznych i mediach, które chcę tutaj analizować), że setki tysięcy niepełnosprawnych to ludzie żyjący jak każdy, czyli uczący się i pracujący, w miarę swoich możliwości. Pokazywanie niepełnosprawnych zdobywców medali na paraolimpiadzie lub wspinających się wysoko w górach niekoniecznie musi wpływać na poprawę postrzegania całej grupy, choć niewątpliwie jest również potrzebne, gdyż działa jako motywator do podejmowania wyzwań i pokonywania własnych słabości. Najwyższy zatem czas, by postawić otwierające pytanie: czy mass media rzeczywiście wykorzystują swój potencjał i możliwości wpływu by niwelować uproszczony obraz, czy może wręcz go powielają? Odpowiedź wyłoni się z przedstawionych dalej analiz materiału empirycznego. Metodyka realizacji analiz materiału badawczego Jedną z najlepszych i najczęściej stosowanych metod do badania przekazów medialnych jest ilościowa oraz jakościowa analiza zawartości/treści. Jak podkreślają Renate Mayntz, Kurt Holm i Peter Hubner, analiza treści to technika badawcza, która w sposób zobiektywizowany i systematyczny ustala i opisuje cechy językowe tekstów po to, aby na tej podstawie wnioskować o niejęzykowych własnościach ludzi i agregatów społecznych (Mayntz i in. 1985: 192). W dobie mediów elektronicznych te zobiektywizowane kryteria analizy wykorzystuje się nie tylko do artykułów prasowych. lecz powszechnie rozszerza także na zawartość zdjęć i filmów, w ramach nurtu socjologii wizualnej (Sztompka 2005). Największe polskie kampanie społeczne dotyczące niepełnosprawności, opisane w artykule, zostały dobrane subiektywnie i celowo, pod kątem tego, by ich przesłanie dotyczyło najważniejszych kwestii dotyczących integracji osób z niepełnosprawnością: postrzegania niepełnosprawności, związanych z nią odczuć społecznych, a także kwestii aktywności zawodowej niepełnosprawnych. Materiał do analizy pozyskałem od podmiotów odpowiedzialnych za kampanie i z Internetu. W przeprowadzonej jakościowej analizie zawartości (dotyczącej plakatów, zdjęć i wszys-tkich wykorzystywanych nośników) opartej o klucz kategoryzacyjny, zwracałem uwagę przede wszystkim na to: jaka niepełnosprawność jest w nich przedstawiona, czy osoby niepełnosprawne przedstawiane są jako aktywne czy pasywne, samotnie lub w towarzystwie oraz jaki jest ogólny przekaz danej kampanii, a także czy kampania obala lub utrwala scharakteryzowane wcześniej stereotypy. Jeśli chodzi o programy telewizyjne, szczegółowej analizie poddałem losowo wybrane odcinki z dwóch tytułów dotyczących niepełnosprawności (po 10% ze wszystkich wyemitowanych). Ich badanie również opierało się na samodzielnie skonstruowanym kluczu kategoryzacyjnym. W wymiarze jakościowym koncentrowałem się na takich elementach, jak: w jakich godzinach emitowany jest program; kto go prowadzi (osoby znane lub nie) i na ile program jest atrakcyjny dla widza zarówno pod kątem oprawy graficzno-dźwiękowej, dynamiki montażu oraz prowadzenia, jak i poruszanych tematów (czy są ciekawe i przydatne), a także czy zapraszani są goście (i jacy). Próbowałem też uchwycić, na ile program może wzbudzać postawę litości wobec niepełnosprawnych i utwierdzać stereotypowe pokazywanie takich osób (znowu w odniesieniu do klasyfikacji Barnesa). W tym celu analizowałem tembr głosu i sposób wypowiadania się prowadzących oraz gości, a także szerszy kontekst prezentowania informacji (skupianie się na wątkach sensacyjnych itp.). Z ilościowego punktu 108 nr 2, marzec 2012

7 widzenia zwracałem uwagę na czas trwania programu i poszczególnych jego części. Kampania społeczna Niepełnosprawni normalna sprawa Niepełnosprawni normalna sprawa to pierwsza ogólnopolska kampania społeczna dotycząca osób niepełnosprawnych i ich sytuacji. Kampania została przygotowana przez Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, we współpracy z agencją reklamową Upstairs Young&Rubicam Warszawa oraz przy wsparciu firmy Philip Morris Polska. Okres jej przeprowadzenia to miesiące od stycznia do czerwca 2000 roku. Wtedy w ogólnopolskiej prasie wysokonakładowej oraz na tysiącu bilbordów, znajdujących się w dwunastu miastach Polski, pojawiły się dwa rodzaje zdjęć/plakatów. W pierwszym etapie przedsięwzięcia był to tak zwany tryptyk Rzeźby, przedstawiający trzy uszkodzone posągi znane z warszawskich Łazienek. Miały one być metaforą niepełnosprawności: choć zniszczone nadal podziwiane, uszkodzone ale ciągle potrzebne. Na tych plakatach pojawiły się też fragmenty listów do Integracji, nadesłanych przez czytelników miesięcznika wydawanego przez fundację. Widoczny był też numer infolinii (działającej od lutego do czerwca 2000 r.), za pośrednictwem której zbierano informacje, wykorzystane potem do wydania specjalnego raportu, podsumowującego sytuację niepełnosprawnych w naszym kraju. Później pojawiły się znowu trzy zdjęcia: osoby niepełnosprawnej na wózku, niewidomej kobiety i chłopca z zespołem Downa, wykonane przez fotoreportera Krzysztofa Millera. Plakaty te opatrzone zostały stałym mottem pochodzącym z wiersza księdza Jana Twardowskiego, a cytat ten brzmiał: Nie widzieć, nie słyszeć, nie dotykać, nie wiedzieć. Kolejną częścią składową stał się projekt fotograficzny z udziałem najlepszych polskich fotografików, między innymi Marii Zbąskiej, Mikołaja Grynberga, Tomasza Gudzowatego, Władysława Lemma, Chrisa Niedenthala, Wojciecha Prażmowskiego, Macieja Skawińskiego, Andrzeja Świetlika. Zakończono go wystawą dziewięćdziesięciu dziewięciu fotografii, pod hasłem Widzieć, słyszeć, dotykać, wiedzieć pokazaną między innymi, w Warszawie, Krakowie, Gdyni, Szczecinie, Wrocławiu i Opolu. Przy wsparciu polskiej sekcji Międzynarodowej Komisji Prawników, Biura Rzecznika Praw Obywatelskich i Fundacji im. Stefana Batorego powstał wspominany już wcześniej raport, podsumowujący kampanię i przedstawiający, jak się żyje niepełnosprawnym, jakie przepisy prawne ich dotyczą i jakie mają głównie problemy. Został on oparty na infolinii, listach czytelników i ankiecie rozesłanej do instytucji publicznych (Integracja 2001: 15; zob. też: Wasilewski 2002: 211, 216; oraz Pięta 2002: 222). Cała ta akcja z pewnością świetnie wykorzystała element zaskoczenia i poniekąd mechanizm szokowania, aby zapaść w pamięć. Przykuwając uwagę, w jakimś sensie uświadomiła społeczeństwu, że obok może żyć ktoś niepełnosprawny, opuszczony i wyśmiewany. Zatem podstawowy cel zaakcentowania problemu i rozpoczęcia dyskusji został osiągnięty. Jednak trzeba się również zastanowić, jaki wizerunek niepełnosprawności można sobie pod jej wpływem zbudować. Na podstawie wizualnej analizy elementów składowych kampanii mogę stwierdzić, że jest to prezentacja zgodna ze stereotypowymi uproszczeniami. Zarówno w przypadku rzeźb, jak i fotografii, na pierwszy plan wysuwają się widoczne niedoskonałości, czyli w używając terminologii Goffmanowskiej, można powiedzieć, że kładziony jest nacisk na atrybuty dyskredytujące (Goffman 2007: 32-35). Poza faktem, że była to pierwsza tego rodzaju koncepcja, która miała na celu pokazanie niepełnosprawnych na bilbordach i zainicjowanie debaty o ich problemach, plakaty te nie przełamały schematów w zakresie społecznego postrzegania niepełnosprawności. Bo przecież w obiegowej opinii niepełnosprawny to właśnie ten, po którym od razu widać jego ułomności (tak jak na tych zdjęciach). I choć podpisy zachęcają, żeby przyjrzeć się, usłyszeć, dotknąć, wiedzieć, bo niepełnosprawni to normalna sprawa, jednak zniszczone rzeźby i smutne lub zamyślone, a może zagubione osoby na zdjęciach raczej nie wywołują w człowieku uczucia akceptacji, prędzej obcość, a może nawet odrazę nr 2, marzec 2012

8 Wszystkie postacie na bilbordach prezentują kilka niepełnosprawności (ruchu, wzroku i intelektualną), ale przedstawione są samotnie, w mrocznej scenerii i w taki sposób, że trudno jednoznacznie dostrzec i zrozumieć, czym właściwie się zajmują, co robią. Na jednym z plakatów mężczyzna wychodzi z pokoju, w którym przebywa inny mężczyzna na wózku inwalidzkim, co stwarza wrażenie, że celowo się od niego izoluje. Wszystko to raczej potęguje negatywne skojarzenia i wiele ze wspomnianych wcześniej stereotypów, pokazując głównych bohaterów jako obcych, innych, do niczego samodzielnie niezdolnych, żyjących we własnym innym świecie (Abramowska 2005: 194). Domyślam się, że autorom chodziło tutaj przede wszystkim o zasianie pewnego niepokoju w sercach odbiorców i skłonienie ich do refleksji, że wcale nie uważa się niepełnosprawności za normalność, a właśnie za coś jakby z innej rzeczywistości, natomiast zbyt często się o niej po prostu milczy, wypierając ją ze świata młodych, pięknych i bogatych. Cel ten został osiągnięty, bo spojrzenie na zdjęcia powoduje pewną konsternację i zakłopotanie, zmuszając do chwili zastanowienia. Wydaje się natomiast, że nie było w tym wypadku aż tak istotne pokazanie aktywności i społecznej przydatności osób z ograniczeniami. Tylko czy to aby na pewno służy samym obiektom kampanii, skoro główne hasło głosi, że niepełnosprawni, to normalna sprawa, a na załączonym zdjęciu przede wszystkim rzuca się w oczy, to, co potocznie mówiąc, nienormalne. Również załączone fragmenty listów budzą raczej współczucie i litość niż poczucie aprobaty i integracji. Bowiem mężczyzna pisze, że po wypadku stał się bardziej zdeterminowany do życia, ale najpierw zostawiła go żona, a jedna z matek stwierdza: córka jest dzieckiem bardzo uszkodzonym ( ) i byłoby łatwiej, gdyby ludzie postrzegali nas takimi, jakimi jesteśmy. Cytaty z listów i zdjęcia oraz całościowy przekaz nie są w stanie zaprzeczyć stereotypom kojarzonym z niepełnosprawnością, choć takie powinno być główne zadanie kampanii społecznej. Bowiem wyłaniający się wizerunek to właśnie osoby godne pożałowania, będące przedmiotem drwin, a także w pewnym sensie ciężarem dla społeczeństwa i niezdolne do pełnego udziału w jego życiu, bo odizolowane i opuszczone oraz trochę użalające się nad sobą (patrz cytat z plakatu: Marzenia istnieją i są obecne w moim życiu. Marzeniem największym jest mój powrót do zdrowia ). Jest do sytuacja dość paradoksalna, bo z jednej strony kampania alarmuje o rzeczywistym problemie i zostaje zauważona,, w dodatku przedstawia sytuację realną, a nie zmyśloną lub zafałszowaną. Jednak z drugiej strony, utrwala prezentację niepełnosprawnych jako odmiennych fizycznie, budzących smutne odczucia, odizolowanych. Kampania społeczna: Czy naprawdę jesteśmy inni? Kampania przeprowadzona w roku 2003 pod hasłem Czy naprawdę jesteśmy inni? została przygotowana przez Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, we współpracy z agencją reklamową Leo Burnett Warszawa. Była związana z Europejskim Rokiem Osób Niepełnosprawnych Środki wyrazu, jakie zostały wykorzystane, to bilbordy i citylighty (podświetlane uliczne nośniki). Użyto 1100 takich tablic, zlokalizowanych w różnych miastach Polski. Reprodukcje plakatów pojawiły się także w ogólnokrajowej prasie. Można było zobaczyć na nich piktogramy przedstawiające osoby niepełnosprawne w codziennych sytuacjach życiowych (gra na pianinie, prowadzenie samochodu, praca w biurze, wędkowanie, żeglowanie, spożywanie kolacji, zabawa z dzieckiem), a wszystko podpisane było hasłem tytułowym kampanii. Identyczny motyw został wykorzystany w spocie emitowanym przez kolejnego partnera akcji, którym była Telewizja Polska SA. We wszystkich trzech publicznych kanałach przez rok pojawiały się trzy spoty. Oprócz ruchomych piktogramów pokazywano także niewidomego ojca, który kąpie i układa do snu swojego syna, oraz sprzeczkę dwójki głuchoniemych narzeczonych. Na koniec filmików zawsze oczywiście pojawiało się pytanie: Czy naprawdę jesteśmy inni? Wśród stacji radiowych organizatorom partnerowało Polskie Radio SA i Radio Zet, a w eterze emitowano spot przygotowany przez Studio Zet. Czytany był on przez aktora Michała Żebrowskiego, który wyliczał w nim nazwiska znanych osób (m.in nr 2, marzec 2012

9 Beethoven, Ray Charles, Roosevelt czy Stevie Wonder), na koniec stawiając pytanie do słuchaczy, czy wiedzą, że były to osoby niepełnosprawne. Zastosowana przeze mnie analiza wizerunku nie jest w stanie dokonać rozbioru spotów radiowego i tego z piktogramami zgodnie z kryteriami, które wcześniej przyjąłem. Jednak jest pewne, iż w prostej formie odczytać można jasny komunikat, że niepełnosprawny jak każdy może uczestniczyć w życiu codziennym, a nawet zostać sławną gwiazdą lub na stałe zapisze się na kartach historii. Jednocześnie nie ma tutaj przesadnego eksponowania wyjątkowych cech osób niepełnosprawnych. Stawiając na prostotę, udało się uniknąć popadania w stereotyp super-kaleki. Natomiast w przedstawieniu kąpieli (w kolejnym spocie telewizyjnym), widzimy zupełnie codzienną sytuację. Syn jest radosny, ojciec myje go z troską i dokładnie. Dziecko bawiące się w wannie samolocikiem mówi nawet: popatrz się, jak leci, tato. Potem chłopiec zasypia w swoim łóżku, podczas gdy ojciec czyta mu bajkę o brzydkim kaczątku. I dopiero pod koniec filmiku odbiorca dowiaduje się, że mężczyzna jest niewidomy, a czyta brajlem. Wcześniej widać tylko, jak ojciec bez kłopotu wykonuje czynności: mycia głowy i wycierania dziecka. W mojej ocenie jest to bardzo dobra prezentacja, rzeczywiście podważająca listę stereotypów, do której cały czas się odnoszę. Niewidomy pokazany został jako ktoś zdolny do samodzielnej egzystencji, korzystający z narzędzi pozwalających mu przezwyciężać ograniczenia np. książek napisanych alfabetem Braille a, w dodatku potrafiący należycie zaopiekować się swoim kilkuletnim synem. Natomiast w ostatniej scenie ojciec i syn leżą razem na łóżku, uśmiechając się do siebie, więc widać tutaj aspekt troski, uczuć (które niepełnosprawny też odczuwa) i integracji z otoczeniem. Oczywiście jest to świat odrobinę wyidealizowany i wiadomo, że aby ruchy niewidomego były tak sprawne, jak w tym krótkim filmie, wymaga to lat treningu, a w niektórych przypadkach nie jest w ogóle możliwe. Jednak grającym aktorem był rzeczywiście niepełnosprawny amator wyłoniony w castingu, więc nie można postawić zarzutu zupełnego oderwania od rzeczywistości. Zaangażowanie autentycznych osób stanowi i bezpośrednią odpowiedź na potrzebę aktywizacji niepełnosprawnych. W formie krótkiego i jasnego przekazu obraz ten, moim zdaniem, sprawdza się doskonale, wykorzystując dodatkowo element zaskoczenia, przykuwa uwagę. Pokazane zostało to, co powinno być pokazane, w sposób niebudzący zastrzeżeń, a jednocześnie ciekawy. W ramach tej kampanii telewidzowie mogli zobaczyć jeszcze kłótnię dwóch głuchoniemych osób. Kobieta i mężczyzna wieczorową porą wracają przez miasto z jakiegoś spotkania towarzyskiego. Mężczyzna jest wzburzony, robi kobiecie wyrzuty, że cały czas rozmawiała z innym, wyraźnie jest o nią zazdrosny. Para zaczyna się impulsywnie sprzeczać, posługując się językiem migowym. Choć nie mówią, krzyczą do siebie, bardzo szybko wymieniając migowe znaki. Kobieta tłumaczy, że nic złego nie zrobiła, mężczyzna mówi (migając): Nie wierzę. Daj spokój. Mam dość. Jego dziewczyna wyraźnie smutnieje i odwraca się tyłem, a on dopiero, po chwili zdaje sobie sprawę, że ją zranił, próbując przeprosić dotyka jej ramion. I znowu można zobaczyć prozaiczną sytuację, która uświadamia odbiorcom, że także niepełnosprawny może iść na imprezę, być zakochany, głupio zazdrosny, smutny lub zdenerwowany, i jak każdego równie łatwo go zranić. Widać dzięki temu doskonale, że niepełnosprawni wcale nie są ludźmi z innego świata, mającymi odmienne potrzeby. Dodatkowo wydaje mi się, że taka scenka jest wyrazista, a jednocześnie nieprzerysowana i rzeczywiście może utwierdzać oglądającego ją sprawnego człowieka, że ta para kłóci się tak samo, jak on (umożliwiając identyfikację z niepełnosprawnym). Zatem w mojej ocenie cała ta część kampanii nie potwierdza utrwalonych stereotypów, wręcz pośrednio je podważa, bo skoro oni niepełnosprawni pracują, troszczą się o dzieci, czasem nawet kłócą się podobnie, to może i żyją podobnie jak my sprawni. Wynika z tego nieprzesadzony, rzeczywisty wizerunek niepełnosprawnego, który jest pełnowartościowym człowiekiem, a opanowując swoje ograniczenia (samodzielnie lub przy odrobinie pomocy), może w pełni funkcjonować w życiu społecznym nr 2, marzec 2012

10 Kampania Niepełnosprawni pełnosprawni w pracy Kampania prowadzona była w dwóch edycjach, w okresie od marca 2006 do lipca 2007 r.. Stanowiła jeden z elementów Działania 1.4 schemat b) SPO RZL, a w tym projektu Wsparcie zatrudnienia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy, realizowanego przez Państwowy Fundusz Osób Niepełnosprawnych, przy wsparciu środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Komponent pierwszy programu stanowiły subwencje wypłacane przez PFRON pracodawcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne (dofinansowanie wynagrodzeń, koszty szkoleń, pieniądze na przystosowanie stanowiska pracy). Analizowane przeze mnie przedsięwzięcie medialne (tak zwany komponent drugi) miało charakter informacyjny w kwestii dostępnych form wsparcia zatrudnienia osób niepełnosprawnych. Dodatkowym celem było utrwalenie pozytywnego obrazu osoby niepełnosprawnej jako pełnowartościowego pracownika, jednocześnie próba zmiany postaw pracodawców otwartego rynku pracy i ich pracowników wobec niepełnosprawnych. Wszystko to miało w założeniach przełożyć się na wzrost aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych (Prochenko 2007: 141). Kampania wykorzystywała takie nośniki, jak: spoty telewizyjne i radiowe, minutowe filmy instruktażowe, krótkie reportaże w telewizji i radiu, ogłoszenia prasowe, wkładki do prasy, a także plakaty na bilbordach, jak również artykuły sponsorowane w Internecie i informacje rozsyłane drogą ową. W ramach akcji zorganizowano cykl seminariów i wydano broszury informacyjne. Stworzona została także specjalna strona internetowa (www.pełnosprawniwpracy.pl), na której znaleźć można było informacje dotyczące zatrudnienia niepełnosprawnych i możliwości założenia własnej firmy, a także zamieszczane przez pracodawców oferty pracy. Za stronę techniczną całego projektu odpowiadały: agencja reklamowa CZTERYCZWARTE Sp. z o.o. kreacja i produkcja, oraz dom mediowy MindShare Polska Sp. z o.o. odpowiedzialny za zakup i planowanie mediów. Na bilbordach widoczni byli głównie bohaterowie spotów telewizyjnych, przy swoich stanowiskach pracy, zajęci, ale uśmiechnięci i zadowoleni, często w towarzystwie swoich współpracowników lub szefów. Pojawiały się też plakaty jedynie z tekstową informacją, jak niewiele osób niepełnosprawnych pracuje i ze stałym pytaniem: Czy wiesz, co możesz zyskać, zatrudniając niepełnosprawnego?. W pierwszym etapie, prowadzonym od marca do listopada 2006, przedstawiono cztery kreacje osób z różnymi niepełnosprawnościami. Byli to kolejno: pan Roman niepełnosprawny intelektualnie pracownik hotelowej pralni; niewidomy pan Krzysztof masażysta, a także poruszająca się na wózku pani Marta pracownica uczelni, i niesłyszący pan Roman operator maszyny produkcyjnej (Januszek 2006). Natomiast w odsłonie drugiej, która pojawiła się w okresie od marca do lipca 2007, w podstawowym spocie telewizyjnym widać było atrakcyjnego mężczyznę na wózku, ubranego w garnitur, który jest pokazany podczas różnych sytuacji swojego dnia pracy. Pracuje przy komputerze, potem prezentuje jakiś raport podczas spotkania (prawdopodobnie z zarządem firmy). Widać, że jego wystąpienie robi duże wrażenie na pozostałych zgromadzonych. Można też zobaczyć, jak mężczyzna gra w kosza, ogrywając swoich pełnosprawnych znajomych, i jak odnosi sukces z całym zespołem, w którym pracuje (otrzymując nagrodę). Jednak na koniec główny bohater spotu znajduje się w zaskakującej sytuacji, bo na ulicy zostaje ochlapany przez samochód. Następnie odjeżdża osowiały, wioząc na kolanach neseser z napisem: Podejmę każdą pracę. W pierwszych sekundach pod cały ten przekaz obrazkowy podłożona jest muzyka, a w jej rytm pojawiają się napisy, wyliczające ulgi przysługujące pracodawcy z tytułu zatrudnienia niepełnosprawnego, później słychać głos lektora, który mówi: Wiktor nie liczy na współczucie. Wie, jak dużo potrafi dać twojej firmie. Pod warunkiem, że dasz mu szansę. Sprawdź, dlaczego warto zatrudnić niepełnosprawnego na Początkowo zbudowany wizerunek osoby na wózku, która jest ambitna, zaangażowana w pracę i zintegrowana z zespołem pełnosprawnych osób, zostaje niejako skasowany, bo 112 nr 2, marzec 2012

11 w pamięć i tak najmocniej zapadają budzące współczucie ostatnie klatki filmu, na których bohater niemal żebrze o pracę. Dodatkową kontrowersją jest to, że do realizacji tego spotu został zatrudniony sprawny aktor, co niewątpliwie, gdy zostało ujawnione przez media, podważyło wiarygodność kampanii, która przecież w założeniu dotyczyła aktywizacji zawodowej niepełnosprawnych. Po raz kolejny okazało się, że nawet specjalnie przygotowana kampania w rzeczywistości utrwala stereotypy niepełnosprawnego jako osoby godnej pożałowania, wyobcowanej i nienadającej się do życia w społeczeństwie (bo praca ze sprawnym aktorem okazała się tańsza i bardziej efektywna). W ramach kampanii pojawiły się też filmy instruktażowe, w których siedząca na wózku inwalidzkim przedstawicielka Centralnego Ośrodka Informacji PFRON wypytuje przedstawicieli Biura Pełnomocnika Rządu do spraw Osób Niepełnosprawnych oraz Funduszu o zagadnienia związane z zatrudnianiem niepełnosprawnych. Jednak w tych miniprodukcjach widać zdenerwowanie uczestników i sztuczność sytuacji oraz niedbałość montażu. Niektóre informacje pojawiające się w tych quasi-wywiadach są bardzo ogólnikowe i przekazywane w sposób mechaniczny, chociaż główny motyw refundowania przez PFRON części kosztów związanych z zatrudnieniem osoby niepełnosprawnej został aż do przesady wyeksponowany (Stanisławski 2007). Może pojawić się uzasadniona wątpliwość, czy te recytacje wyuczonych formuł zostały w ogóle wysłuchane przez potencjalnych pracodawców, a jeśli nawet, to czy rzeczywiście pogłębiły ich wiedzę na ten temat. Pod względem analizy wizerunku osób niepełnosprawnych zdecydowanie bardziej interesujące są spoty przedstawiające pracownika głuchoniemego, osobę niewidomą, młodego chłopaka z lekkim upośledzeniem umysłowym i kobietę na wózku, a także reportaże dotyczące innych niepełnosprawnych (pojawiły się w drugiej odsłonie kampanii). W krótkich filmach z różnych miejsc pracy widzimy, czym te osoby się zajmują podczas wykonywania codziennych obowiązków, jak współpracują z pozostałymi pracownikami. Najpierw główni bohaterowie opowiadają o swojej niepełnosprawności oraz o tym jak trafili do danej pracy, a uzupełnienie stanowi wypowiedź ich pracodawcy, dlaczego jego firma zatrudnia niepełnosprawnych pracowników i jakie płyną z tego korzyści. Należy zaznaczyć, że pokazane zostały różne profesje, począwszy od dyrektora finansowego, dealera samochodów odpowiadającego za sprzedaż aut osobom niepełnosprawnym (młoda kobieta o kulach), aż po pracownika pralni lub operatora maszyny produkcyjnej, czy też pracownicę uczelni lub masażystę. Wszystkie stanowiska są dostosowane do ograniczeń osób z daną niepełnosprawnością, co daje czytelny przekaz, że dla każdego może znaleźć się miejsce pracy, niebędące ponad jego siły. Nie ma tutaj wzbudzania litości, nacisku na piętnujące odmienności, ani też zakrywania lub pomijania występujących niesprawności. Wydaje się, że takie pokazywanie rzeczywistych sytuacji jest o wiele bardziej przekonujące niż od początku wyreżyserowany film. Kiedy przedstawiamy rzeczywistą sytuację, znacznie wzrasta szansa, że będzie to wizerunek wolny od skrzywień czy krzywdzących uproszczeń, który łatwiej trafi do adresatów. Natomiast pozytywny, prawdziwy przykład o wiele skuteczniej wpływa na kształtowanie postaw społecznych niż sensacja i powtarzające się nawoływanie do litości. Program telewizyjny W-skersi Program ten, którego pomysłodawcą i współprowadzącym był poruszający się na wózku (chorujący na zanik mięśni) młody dziennikarz i działacz społeczny Bartłomiej Skrzynia Skrzyński z Wrocławia, pojawiał się na antenie telewizyjnej od roku 2003 (przez półtora roku), następnie powrócił w marcu 2008, ponownie zdjęty po półtora roku. Początkowo emitowany przez program 1 TVP raz w miesiącu (na przemian z Telerankiem ), potem dwa razy w miesiącu we wtorki około 13.40, później cotygodniowo w czwartki o 11.40, trwał około 15 minut. W-skersi na początku nie mieli stałej struktury. Jednak pojawiały się tam pewne cykliczne elementy. Nie zapraszano do programu gości, natomiast dominowały formy 113 nr 2, marzec 2012

12 felietonowe (80-90% całości programu), wprowadzane zapowiedziami prezenterskimi. W dwóch lub trzech średnio pięciominutowych reportażach, zawartych w programie, prezentowano sylwetki aktywnych niepełnosprawnych (sportowców, utalentowanych artystów lub społeczników), z czasem pojawił się kolejny element w-skers w pracy, gdzie można było zobaczyć dzień z życia pracujących osób z różnymi niepełnosprawnościami (wraz z opiniami ich pracodawców). Pokazywano także fundacje i organizacje działające na rzecz niepełnosprawnych oraz inne miejsca im przyjazne (publiczne instytucje czy miasta). W kilku odcinkach pojawił się również informator co, gdzie, kiedy, w którym raportowano o różnych wydarzeniach i imprezach o charakterze integracyjnym (co wielokrotnie podkreślano: nie tylko dla niepełnosprawnych). Spoglądając na całokształt programu, należy docenić wyraźnie pozytywny przekaz oraz atrakcyjnie dobrane do grupy docelowej (czyli młodzieży) środki wyrazu. Użyto bowiem dynamicznej muzyki, wielu ujęć połączonych żywym montażem, z wykorzystaniem różnych perspektyw spojrzenia kamery. Obrazy w reportażach również są dynamiczne, widać bohaterów w plenerze i w trakcie typowych czynności codziennych, czasem z uśmiechem na twarzy, w kontaktach z innymi osobami (współpracownikami lub rodziną), a także uśmiechnięte dzieci rehabilitowane nowatorskimi metodami oraz poprzez zabawę (np. w sali doświadczania światła lub za pomocą rozluźniającej kynoterapii z wykorzystaniem psów). Gospodarzami są ludzie młodzi: Bartłomiej Skrzyński (jego niepełnosprawność dodatkowo wydaje się uwiarygodniać, a także zarazem uatrakcyjniać przekaz, ponieważ na pewno lepiej rozumie on potrzeby i zainteresowania grupy, do której chce trafić) i towarzysząca mu sprawna kobieta (najpierw była to scenarzystka Maura Ładosz, później na pewien czas zastąpiona przez prezenterkę programu Kawa czy herbata Olę Rosiak). Często zmieniają oni ustawienie przed kamerą, a Bartłomiej czasem pokazywany jest także bez wózka (siedzący w fotelu, na pomoście, ławce, czy na huśtawce). Jeśli chodzi o sam sposób prezentowania niepełnosprawności, prowadzący konsekwentnie unikają stygmatyzującego języka (przynajmniej w pierwszych odcinkach serii) używając słowa w-skers (czytaj: wuskers) zamiast niepełnosprawny, podkreślają też często, że istotna jest aktywność, działanie i wychodzenie z domu, a ich propozycje kierowane są właśnie do wszystkich aktywnych bez względu na stan zdrowia. Dość pozytywnie należy ocenić również różnorodność poruszanych tematów i użyteczność pojawiających się informacji. Przedstawiają one niepełnosprawnych w różnorodnych kontekstach, naświetlając im dość szeroki potencjał możliwego działania. Jeśli chodzi o poziom interaktywności, zawsze na koniec odcinka zachęcano widzów do kontaktu (najpierw listownego, potem przez i stronę internetową) oraz informowania o lokalnych imprezach i wydarzeniach dotyczących niepełnosprawnych. Oglądając W-skersów, raczej trudno znaleźć przejawy postawy paternalistyczno-litującej wobec nich. Nie widać też wybitnej koncentracji na cechach fizycznych odróżniających te osoby od pozostałych, wręcz przeciwnie akcentuje się podobieństwo potrzeb i odczuć z osobami sprawnymi. Jednak z drugiej strony, niepełnosprawni i ich wszelkie osiągnięcia (praca, uprawianie sportu, posiadanie rodziny) przedstawiane są z perspektywy nadzwyczajnej ciekawostki (wartej pochwały i naśladowania), chociaż w przypadku osób sprawnych na te same aktywności raczej nie zwraca się szczególnej uwagi. W tym programie eksponuje się wysiłek niepełnosprawnych i ich walkę o każdy dzień życia. Chcąc pokazać osobę niepełnosprawną jako seksualnie normalną i społecznie funkcjonalną, w kilku odcinkach opowiedziano historie miłosne osób z różnymi niepełnosprawnościami (czasem dość dotkliwymi). Pojawia się wątpliwość, czy kilkukrotne wracanie do tego, że można pokochać osobę z niepełnosprawnością, nie wywołuje przeciwnego wrażenia, że jednak nie zdarza się to zbyt często? W tym miejscu 114 nr 2, marzec 2012

13 odsyłam do omówionego krótko powyżej modelu wykształcenia stereotypu niższego rzędu. W reportażach emitowanych w programie pojawia się też sporo obrazów pokazujących osoby, które zaakceptowały i pokonały swoją niepełnosprawność, co w sposób nie do końca zamierzony może utwierdzać stereotyp super-kaleki. Podsumowując obserwacje dotyczące programu W-skersi, na pewno warto docenić wykorzystanie nowoczesnych technik telewizyjnego wyrazu (oprawa muzyczno-graficzna, plenery, montaż), próby budowania nowego, niestygmatyzującego, a jednocześnie żywego i trafiającego do odbiorców języka. Poszukiwano też interesujących bohaterów i różnorodnych, przydatnych informacji. Jednocześnie nie sposób nie zauważyć, że autorom nie udało się wyjść poza schematyczne i już doskonale znane ujęcie niepełnosprawności, która właśnie najczęściej pokazywana jest przez pryzmat nielicznych niezmiernie aktywnych i wyjątkowych jednostek. Program Anny Dymnej Spotkajmy się Prowadzony przez Annę Dymną talk-show ukazuje się na antenie TVP od 2003 roku, 2 razy w miesiącu, w poniedziałki około i trwa około 30 minut. Tematy rozmów to: życie prywatne osób niepełnosprawnych, przebieg ich zmagań z chorobą, a także kwestie relacji z rodziną, znajomymi oraz otoczeniem, a w tym: miłości, akceptacji, samotności, szczęścia oraz wiary. Pod kątem analiz wizualnych w przypadku tego projektu nie ma zbyt wielkiego pola do popisu, ponieważ rozmowa odbywa się w jasno oświetlonym, białym wnętrzu pełnym kwiatów, gdzie stoją jedynie fotele dla prowadzącej i dla gościa. Wywołuje to pozytywne odczucia wizualne, ale nie sposób prognozować, czy ma to jakiś wpływ na całościową budowę medialnego wizerunku niepełnosprawności. W trakcie programu nie pojawiają się specyficzne dodatki graficzne i dźwiękowe, poza czołówką rozpoczynającą i kończącą każde wydanie. Jedynym elementem charakterystycznym jest wręczenie gościowi kamienia lub kryształu ( na szczęście lub jako wyraz wsparcia) zawsze na początku rozmowy. Ustawienie kamer też jest charakterystyczne dla sposobu telewizyjnego realizowania rozmów, czyli głównie kombinacja planów bliskiego i średniego, a czasem szerokiego. Jeśli chodzi o pojawiających się w programie gości, zapraszani byli bardzo różni ludzie (np. paraolimpijczycy, trzeźwy alkoholik, osoby na wózku i z różnymi niepełnosprawnościami, a także chorujące na wiele poważnych, ale także rzadko występujących chorób). Mimo relatywnie długiej obecności tego projektu na antenie telewizyjnej i wysokiej rozpoznawalności, należy zauważyć, iż jego tematyka nie wybiega poza już przeze mnie krytykowany i do pewnego stopnia tabloidowy schemat mówienia o niepełnosprawności w kategoriach ciekawostki i osobliwości, która czasem fascynuje, ale przede wszystkim zadziwia jest to jedna z form Barnesowskiego stereotypu osoby niepełnosprawnej tworzącej nastrój i osobliwość. Na przykład w odcinku z , zaczynając rozmowę z Oskarem Langnerem, który po wypadku w szkole złamał kręgosłup, jako jedno z pierwszych padło pytanie: Wszystko było normalnie, wspaniale i nagle To było 19 listopada 2004 roku o godzinie?. Później prowadząca dopytuje o szczegóły w rodzaju: czy poszkodowany mógł ruszać rękami i nogami (po wypadku, a później po operacji). Można powiedzieć, że język używany przez prowadzącą do pewnego stopnia pozostaje zgodny z tym stereotypem. Często szczegółowo omawiana jest anatomia schorzeń gości programu, poprzez doprecyzowywanie (dość wnikliwe), czym różnią się oni od osób zdrowych. Obowiązkowymi kwestiami (pojawiającymi się w każdym odcinku) są również sprawy uczuć i związków zapraszanych gości, którzy często przyjeżdżają ze swoimi partnerami. Dymna jest w tym zakresie dość dociekliwa, we wspomnianym na początku analiz odcinku jedną z odpowiedzi skomentowała ona następująco: Gdybym miała córeczkę, która zakochałaby się w chłopaku na wózku, to bym się o nią bała. Trudno formułować tutaj zarzut celowego stereotypizowania, aktorka zadaje po prostu pytania, na które wielu chciałoby poznać odpowiedź, ale nigdy nie mieli okazji (lub bali się) zapytać. Przez to próbuje przybliżać 115 nr 2, marzec 2012

14 różne schorzenia i niepełnosprawności, aby widzowie, mogąc się sporo dowiedzieć, niejako się z nimi oswoili. Zapewne stąd wynika wysoka rozpoznawalność i popularność tej telewizyjnej propozycji. Należy również dodać, że część z tych osób aktorka albo znała osobiście poprzez swoją działalność społeczną oraz charytatywną albo same one pisały listy z prośbą o pomoc i zaproszenie przed kamery, więc rozmowy te mają charakter zdecydowanie swobodny i nieformalny. Jednak w kontekście analizowania medialnego wizerunku niepełnosprawnych i szkodliwości wszechobecnych i utrwalanych przez lata stereotypów nie jestem do końca przekonany, czy taki sposób prowadzenia rozmowy może być usprawiedliwiony, nawet wziąwszy pod uwagę argumenty przytoczone na początku akapitu. Można by się zastanowić, czy taki sposób pokazywania niepełnosprawności nie jest współczesną (nieco zakamuflowaną i ucywilizowaną przez polityczną poprawność) wersją XIX-wiecznych statków szaleńców, na których można było oglądać (jak w zoo lub cyrku) osoby niepełnosprawne intelektualnie (Woźniak 2008: 41). Czasem dyskusja w tym programie (może bez świadomości jego autorów) przybiera znamiona medialnego ekshibicjonizmu i podglądactwa, za który ostro krytykuje się współczesne media. Podsumowanie Przeprowadzona przeze mnie analiza zawartości mediów pod kątem prezentowania niepełnosprawności ujawniła, że pomimo coraz częstszego pojawiania się tych zagadnień w dyskursie medialnym, są one często prezentowane w formie nadal utrwalającej powszechne stereotypy. W środkach masowego przekazu widuje się najczęściej osoby niepełnosprawne jako pokrzywdzone, potrzebujące litości lub pomocy, albo z naciskiem na egzotyczne ich cechy wzbudzające ciekawość lub też jako super-bohaterów, których należy podziwiać za to, że samodzielnie radzą sobie w życiu codziennym. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że taki sposób prezentowania osób niepełnosprawnych utrwala ich schematyczne (często negatywne) postrzeganie, utrudniając zrozumienie ich specyficznych potrzeb, akceptację oraz idącą za tym pełną integrację społeczną. Media rządzone ekonomicznymi kryteriami podnoszenia oglądalności bardziej niż poczuciem misji, nie wykorzystują potencjału do kształtowania postaw. Powielają za to wzbudzające emocje, uproszczone i sensacyjne sposoby naświetlania tematów, które są w stanie szybko (i najczęściej na krótko) przyciągnąć masowego widza. Zasmuca szczególnie fakt, że tego typu stereotypowe klisze pojawiają się nawet w kampaniach społecznych, których podstawowym zadaniem z zasady jest właśnie walka z uprzedzeniami i rozwój świadomości społecznej. Zwłaszcza w obliczu trudności jednoznacznego zbadania oddziaływania przekazów medialnych na późniejszy społeczny odbiór niepełnosprawności (trudno bez wątpliwości przeliczyć to na kwantyfikowalne wskaźniki), wydaje się być istotne poszukiwanie nowych sposobów na tworzenie przekazu jak najbardziej obiektywnego i wolnego od nadmiernych uproszczeń. Jedną z wiodących ku temu dróg jest niewątpliwie włączenie niepełnosprawności do głównego nurtu programów oglądanych przez masowego widza, w których temat ten powinien być wykorzystywany nie jako ogniskujący całą uwagę, ale jako tło różnego typu wydarzeń sportowych, podróżniczych, czy innych. Konkretnie mam na myśli pokazywanie, że różne konteksty życia są tak samo naturalne dla niepełnosprawnych jak dla pozostałych osób (bez domieszki sensacyjnego podziwu). Zmiany w tym zakresie niewątpliwie trzeba rozpocząć od opisania, jaki jest rzeczywisty wizerunek niepełnosprawności przedstawiany w mediach, i dalej wskazania, co i dlaczego należałoby zmienić. Temu zresztą, między innymi, służyć ma także ten artykuł. Jednak ze względu na rozległość tematu i przenikanie się wielu wątków z zakresu specyfiki materii społecznej i funkcjonowania mediów, publikacja wstępnie sygnalizuje najistotniejsze w tym wymiarze kwestie, a prezentacja empirycznych analiz z konieczności ma do pewnego stopnia charakter wycinkowy i syntetyczny nr 2, marzec 2012

15 Jednocześnie procedura badawcza zrealizowana na etapie wcześniejszych prac naukowych, których esencja jest tutaj zawarta, wydaje się uprawniać do utrzymania postawionych wniosków. Bibliografia Abramowska, Barbara Ewa Osoby niepełnosprawne w mediach i odbiorze społecznym. W: Danuta Gorajewska (red.), Społeczeństwo równych szans. Tendencje i kierunki zmian. Warszawa: Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, s Aronson, Elliot, Wilson Timothy, Akert Robin Psychologia Społeczna. Serce i Umysł. Tłum. Anna Bezwińska. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Barnes, Colin Wizerunki niepełnosprawności i media. Badanie sposobów przedstawiania osób niepełnosprawnych w środkach przekazu. Tłum. Mariusz D. Dastych. Warszawa, Ogólnopolski Sejmik Osób Niepełnosprawnych. CBOS Postawy wobec osób niepełnosprawnych (komunikat z badań) [online], Warszawa. Dostęp: 2007/K_169_07.PDF [ ]. Czarnecki, Paweł Etyka mediów. Warszawa: Centrum Doradztwa i Informacji "Difin". Filiciak Mirek, Tarkowski Alek Alfabet Nowej Kultury: G jak gatekeeper (albo gatekeepera brak) [online]. Dwutygodnik Strona Kultury. Dostęp: [ ]. Goban-Klas, Tomasz Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu. Warszawa Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN. Goffman Erving Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Integracja Raport Niepełnosprawni. Normalna sprawa. Warszawa: Fundacja Polska bez Barier, Stow. Przyjaciół Integracji. Homo Homini Zaufanie do mediów publicznych [online]. Dostęp: [ ]. Januszek, Halina Ocena skuteczności projektu Praca dla każdego niepełnosprawnego kampania medialna Raport z badań. Agencja Badań Rynku Opinia [online]. Dostęp: zwi.nsf/www/64b8205d5229a71cc12570ed00280ab6/$file/raport _z_badania_kampanii.pdf [ ]. Lasswell, Harold The structure and Function of Communication in Society. W: Lyman Bryson (red.) The Communication of Ideas. New York: Harper, s Levin, Kurt Frontiers in Group Dynamics: II. Channels of Group Life; Social Planning and Action Research. Human Relations 1, s Lippmann Walter Public Opinion. New York: Free Press Paperbacks. McCombs Maxwell E., Shaw Donald L The Agenda-Setting Function of Mass Media. Public Opinion Quarterly 36, s Maj, Anna Konstruktywizm społeczny jako ideologia społeczeństwa sieciowego [online]. Dostęp: 2009/03/31/konstruktywizm-spoleczny-jako-ideologia-spoleczenstwasieciowego/ [ ]. Mayntz Renate, Holm Kurt, Hubner Peter Wprowadzenie do metod socjologii empirycznej. Tłum. Wanda Lipnik, Warszawa: PWN. Pięta, Agnieszka Rola mediów w kształtowaniu postaw wobec niepełnosprawności. W: Lucyna Frąckiewicz (red.), Postawy wobec niepełnosprawności. Katowice: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, s Prochenko, Paweł Kampanie społeczne w Polsce podsumowanie ostatnich lat. W: Wasilewski P. (red.), Szlachetna Propaganda Dobro nr 2, marzec 2012

16 ci, czyli tom drugi o reklamie społecznej. Kraków: Agencja Wasilewski, s Pyzikowska, Anna Teoria agenda-setting i jej zastosowanie. W: Dobek-Ostrowska B. (red.), Nauka o komunikowaniu. Podstawowe orientacje teoretyczne, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s Stanisławski, Piotr Bohaterowie tylko jednego tematu. Integracja, 05/2007 [online]. Dostęp: [ ]. Sztompka, Piotr Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. TNS OBOP Raport z badań: zaufanie do instytucji (marzec 2002) [online]. Dostęp: TNS OBOP Raport z badań: Zaufanie do instytucji media (kwiecień 2003) [online]. Dostęp: [ ]. TNS OBOP Raporty z badań: Zaufanie Polaków do Instytucji (kwiecień 2008) oraz Źródła informacji o sprawach kraju i obiektywizm głównych stacji telewizyjnych. Wasilewski, Piotr Polskie kampanie społeczne w latach W: Dominika Maison, Piotr Wasilewski (red), Propaganda dobrych serc czyli rzecz o reklamie społecznej. Kraków: Agencja Wasilewski, s Woźniak, Zbigniew Niepełnosprawność i niepełnosprawni w polityce społecznej. Warszawa: Academica Wydawnictwo SWPS. -Hutniczej. W latach zaangażowany w prace zespołu badawczego, realizującego pod kierunkiem prof. Barbary Gąciarz badania Warunki życia i aktywność społeczna studentów niepełnosprawnych AGH. Postawy pracowników i studentów AGH wobec osób niepełnosprawnych. Współpracownik mediów studenckich oraz uczelnianych (m.in. Radio17, Biuletyn AGH, Krakowski Semestralnik Studentów Niepełnosprawnych ). Główne zainteresowania naukowe: oddziaływanie mediów masowych na społeczeństwo, a także problematyka niepełnosprawności i społeczny odbiór osób z niepełnosprawnością. Paweł Rozmus Doktorant w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek zespołu badawczego w projekcie Równe traktowanie standardem dobrego rządzenia (obszar: niepełnosprawność). W 2010 roku uzyskał tytuł magistra socjologii na Wydziale Humanistycznym Akademii Górniczo nr 2, marzec 2012

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Stereotypy były i są nadal chętnie przyswajane i wykorzystywane, ponieważ zwalniają z wysiłku myślenia (...), nakładają

Bardziej szczegółowo

Konferencja: EUROPEJSKIE TRENDY W ZAKRESIE DEINSTYTUCJONALIZACJI I WSPIERANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJ ZWIĄZANEJ Z OSOBAMI NIEPEŁNOSPRAWNYMI.

Konferencja: EUROPEJSKIE TRENDY W ZAKRESIE DEINSTYTUCJONALIZACJI I WSPIERANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJ ZWIĄZANEJ Z OSOBAMI NIEPEŁNOSPRAWNYMI. Konferencja: EUROPEJSKIE TRENDY W ZAKRESIE DEINSTYTUCJONALIZACJI I WSPIERANIA PRZEDSIĘBIORCZOŚCI SPOŁECZNEJ ZWIĄZANEJ Z OSOBAMI NIEPEŁNOSPRAWNYMI. Łódź 18-19 kwietnia 2011 Projekt ten realizowany jest

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1

Wizerunek organizacji pozarządowych. najważniejsze fakty 16% 24% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Wizerunek organizacji pozarządowych najważniejsze fakty 24% 16% 13% 37% Wizerunek organizacji pozarządowych 1 Kiedy Polacy słyszą organizacja pozarządowa to myślą 79% 77% zajmują się głównie pomaganiem

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ?

Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ? Scenariusz lekcji wychowawczej nr 1 ZAPOZNANIE Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ CO ROZUMIEMY PRZEZ INTEGRACJĘ? CELE DYDAKTYCZNO-WYCHOWAWCZE: Po przeprowadzonej lekcji uczniowie i uczennice: umieją określić pojęcie

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI [czas trwania wywiadu do 120 minut] Ogólne wskazówki odnośnie przeprowadzania wywiadu: Pytania

Bardziej szczegółowo

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2

Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 STOWARZYSZENIE SPOZA Raport ewaluacyjny projektu Poczuj, doświadcz - zrozum, zaakceptuj 2 Opracowanie: Ewelina Wildner Grudzień 2015 r. 1 Spis treści Cele ewaluacji... 3 Metodologia... 4 Wyniki ewaluacji...

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013.

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013. Polscy konsumenci a pochodzenie produktów.. Spis treści Wstęp 3 1. Jak często sprawdzacie Państwo skład produktu na etykiecie? 4 2. Jak często sprawdzacie Państwo informację o kraju wytworzenia produktu

Bardziej szczegółowo

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej.

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. AAC to w skrócie komunikacja alternatywna i wspomagająca. To wszystkie sposoby porozumiewania się, które są wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS

Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego. Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS Załącznik nr 3 wstępnej wersji produktu finalnego Program zajęć szkoleniowych i superwizji dla Asystentów Osoby Niepełnosprawnej w CAS I. Założenia podstawowego modułu szkoleniowego dla AON 2 II. Warsztat

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7

SPIS TREŚCI. Do Czytelnika... 7 SPIS TREŚCI Do Czytelnika.................................................. 7 Rozdział I. Wprowadzenie do analizy statystycznej.............. 11 1.1. Informacje ogólne..........................................

Bardziej szczegółowo

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO I. KONTROLI PODLEGAJĄ ZARÓWNO SPRA2WNOŚCI PRODUKTYWNE (MÓWIENIE I PISANIE), JAK I RECEPTYWNE (ROZUMIENIE I PISANIE TEKSTU CZYTANEGO I SŁUCHANEGO). 1a. Mówienie. Umiejętności

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

społeczno-zawodowej młodych osób z niepełnosprawnościami. Od niemal czterech lat

społeczno-zawodowej młodych osób z niepełnosprawnościami. Od niemal czterech lat Stowarzyszenie Twoje nowe możliwości od 2008 roku zajmuje się wyrównywaniem szans osób z niepełnosprawnościami w zdobywaniu wykształcenia. Pomysłodawcami byli Krzysztof Peda i Ariel Fecyk, którzy obecnie

Bardziej szczegółowo

Zasady projektowania plakatów outdoorowych

Zasady projektowania plakatów outdoorowych Zasady projektowania plakatów outdoorowych Dlaczego projektowanie plakatu jest ważne Wyzwania dla kreacji Przekazać pożądane treści za pomocą przekazu, z którym odbiorca ma kontakt przeciętnie przez ok.

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze

Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze Temat: Siedem lat doświadczeń konkursu Lodołamacze Spis treści 1. Trochę historii: jak wyglądała kwestia zatrudnienia osób niepełnosprawnych i dlaczego powstał Konkurs Lodołamacze 2. Czym jest nazwa Lodołamacze,

Bardziej szczegółowo

AdBranch BRANŻA TELEKOMUNIKACYJNA

AdBranch BRANŻA TELEKOMUNIKACYJNA AdBranch BRANŻA TELEKOMUNIKACYJNA Dlaczego radio? W roku 2014 na reklamodawcy z branży telekomunikacyjnej na reklamę w radio wydali blisko 150 mln złotych. Trzech największych reklamodawców to Orange,

Bardziej szczegółowo

Niepracujący niepełnosprawni: sytuacja zawodowa, ekonomiczna i psychospołeczna

Niepracujący niepełnosprawni: sytuacja zawodowa, ekonomiczna i psychospołeczna Niepracujący niepełnosprawni: sytuacja zawodowa, ekonomiczna i psychospołeczna dr Paweł Rydzewski Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Cele badania Diagnoza stopnia zdolności niepracujących

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI. realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości. nr. POKL.09.01.

PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI. realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości. nr. POKL.09.01. Mołodiatycze, 22.06.2012 PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości nr. POKL.09.01.02-06-090/11 Opracował: Zygmunt Krawiec 1 W ramach projektu

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI

DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI W ubiegłym roku działania Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Krajowego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Colorful B S. Autor: Alicja Wołk-Karaczewska. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-4-2

Colorful B S. Autor: Alicja Wołk-Karaczewska. Wydawca: Colorful Media. Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-4-2 Autor: Alicja Wołk-Karaczewska Wydawca: Korekta: Marlena Fiedorow ISBN: 83-919772-4-2 Copyright by COLORFUL MEDIA Poznań 2012 Okładka: Skład i łamanie: Colorful B S O OK Alicja Wołk-Karaczewska Cyberprzemoc

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w szkole integracyjnej.

Innowacyjność w szkole integracyjnej. Innowacyjność w szkole integracyjnej. Szkolne bariery w rozwoju innowacyjności. Lublin, 18 października 2010r. 1 2 Innowacyjność w szkole integracyjnej. Praca z młodzieżą słabo widzącą, słabo słyszącą,

Bardziej szczegółowo

W Mordorze na Domaniewskiej. Raport TNS Polska. W Mordorze na Domaniewskiej

W Mordorze na Domaniewskiej. Raport TNS Polska. W Mordorze na Domaniewskiej Raport TNS Polska Gdzie, z kim i po co rozmawialiśmy? Mordor na Domaniewskiej to biurowe zagłębie na warszawskim Mokotowie. Popularność tego miejsca urasta już do rangi symbolu pracy korporacyjnej. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki. Kraków, listopad 2012

Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki. Kraków, listopad 2012 Jak promować i informować o Funduszach Europejskich wskazówki Kraków, listopad 2012 JĘZYK FUNDUSZY EUROPEJSKICH dlaczego bywa niezrozumiały? SPECJALISTYCZNY Cechy charakterystyczne języka FE SKOMPLIKOWANY

Bardziej szczegółowo

RAPORT. Polskie firmy nie chcą iść na rękę klientom. Plany polskich przedsiębiorstw dotyczących przejścia na faktury elektroniczne

RAPORT. Polskie firmy nie chcą iść na rękę klientom. Plany polskich przedsiębiorstw dotyczących przejścia na faktury elektroniczne Polskie firmy nie chcą iść na rękę klientom RAPORT Plany polskich przedsiębiorstw dotyczących przejścia na faktury elektroniczne Zespół mailpro.pl MailPro Sp. z o.o. S t r o n a 1 Wstęp Od początku 2011

Bardziej szczegółowo

Raport specjalny. 5 edycji Akademii Produktywności za nami

Raport specjalny. 5 edycji Akademii Produktywności za nami Raport specjalny 5 edycji Akademii Produktywności za nami Za nami 5 edycji Akademii Produktywności. Wystartowaliśmy 22-go lutego. Regularnie, co tydzień lub dwa, spotykaliśmy się z kilkunastoma firmami,

Bardziej szczegółowo

czytanie Jak najwcześniej

czytanie Jak najwcześniej Każdy rodzic chce, by jego dzieci wyrosły na mądrych i kochających ludzi. Jedną z pierwszych inwestycji w rozwój dziecka jest niewątpliwie czytanie mu książek. Czytanie stymuluje rozwój mowy i usprawnia

Bardziej szczegółowo

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń:

OCENA CELUJĄCA. Słuchanie: Uczeń: Wymagania na poszczególne oceny z języka angielskiego dla uczniów Technikum Zawodowego, Zasadniczej Szkoły Zawodowej i Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych, Regionalnego Centrum Edukacji Zawodowej w

Bardziej szczegółowo

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra SCENARIUSZ 1 Temat zajęć: Zawody w zawody kobiety i mężczyźni w pracy - eliminowanie stereotypów związanych z płcią - zainteresowanie własną przyszłością w kontekście wyboru zawodu - kształcenie spostrzegawczości

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

InteractiveVision. agencja interaktywna. www.interactivevison.pl tel.: +48 510 069 9 9 3

InteractiveVision. agencja interaktywna. www.interactivevison.pl tel.: +48 510 069 9 9 3 InteractiveVision agencja interaktywna www.interactivevison.pl tel.: +48 510 069 9 9 3 WWW Agencja InteractiveVision zajmuje się tworzeniem stron internetowych oraz ich zarządzaniem dla klientów indywidualnych

Bardziej szczegółowo

Podnoszę swoje kwalifikacje

Podnoszę swoje kwalifikacje Podnoszę swoje kwalifikacje Dorota Marszałek Podejmując działania edukacyjne musisz brać pod uwagę fakt, iż współczesny rynek pracy wymaga ciągłego dokształcania i rozwoju od wszystkich poszukujących pracy,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 17 /2014/2015 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 24 lutego 2015 r.

Załącznik nr 2 do Uchwały nr 17 /2014/2015 Senatu Akademickiego Ignatianum z dnia 24 lutego 2015 r. Specjalnościowe efekty kształcenia dla kierunku DZIENNIKARSTWO I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Studia pierwszego stopnia profil praktyczny (Tabela efektów specjalnościowych i ich odniesień do efektów kierunkowych)

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością

Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Savoir-vivre wobec osób z niepełnosprawnością Redakcja: Konstancja Zofia Tanjga Rysunki: Katarzyna Pac-Raszewska Przygotowanie do druku: Adriana Herbut Wydawca i organizator kampanii Wybory samorządowe

Bardziej szczegółowo

Usłyszcie o nas! Reklama w służbie fundraisera

Usłyszcie o nas! Reklama w służbie fundraisera Usłyszcie o nas! Reklama w służbie fundraisera Michał Rżysko, Centrum Myśli Jana Pawła a II Kraków, 17.06.2011 Kryteria SMART Kampania jest projektem, powinna spełniać kryteria SMART S M A R T specific

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress

Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Dziennikarze technologiczni pod lupą ComPress Agencja Public Relations ComPress zrealizowała badanie mające na celu poznanie opinii dziennikarzy zajmujących się nowymi technologiami na temat preferowanych

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O PROWADZONYM ROZPOZNANIU RYNKU

INFORMACJA O PROWADZONYM ROZPOZNANIU RYNKU 1 Warszawa 22 stycznia 2015r. INFORMACJA O PROWADZONYM ROZPOZNANIU RYNKU W celu zbadania oferty rynkowej oraz oszacowania wartości zamówienia Kancelaria Prezesa Rady Ministrów zwraca się z uprzejmą prośbą

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

CELE SZKOLENIA POZNAJMY SIĘ!

CELE SZKOLENIA POZNAJMY SIĘ! Człowiek najlepsza inwestycja CELE SZKOLENIA JAK UCZĄ SIĘ DOROŚLI? Magdalena Bergmann Falenty, 14-16 listopada 2012 r. podniesienie świadomości czynników warunkujących uczenie się osoby dorosłej poznanie

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Autoprezentacja i wystąpienia publiczne - warsztaty z Maciejem Orłosiem

Autoprezentacja i wystąpienia publiczne - warsztaty z Maciejem Orłosiem Autoprezentacja i wystąpienia publiczne - warsztaty z Maciejem Orłosiem Opis Dwudniowe szkolenie prowadzone jest przez znakomitego eksperta, Pana Macieja Orłosia. Uczestnicząc w szkoleniu, mają Państwo

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Brandle.pl. Przykładowe opisy kampanii

Brandle.pl. Przykładowe opisy kampanii Brandle.pl Przykładowe opisy kampanii Opis kampanii to zestaw wytycznych dla wykonawców (agentów). Jest on najważniejszym elementem założeń, które tworzysz za pomocą kreatora kampanii. Poniżej stworzyliśmy

Bardziej szczegółowo

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować...

Mali czytelnicy. Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Mali czytelnicy. " Nikt nie rodzi się czytelnikiem, czytelnika trzeba wychować... Według rozporządzenia MENiS z dn. 26 lutego 2002 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego głównym celem

Bardziej szczegółowo

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze mgr Magdalena Szpunar Znaczenie analizy zawartości Najbardziej widocznym i dostępnym przejawem działania mediów są niesione przezeń przekazy Bodźcami

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO.

REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. REGULAMIN OCENIANIA UCZNIÓW KLAS I-III SP nr 36 W POZNANIU Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO. 1. W klasach I-III uczniowie są oceniani w sposób opisowy uwzględniający rozwój indywidualny ucznia i jest dostosowana

Bardziej szczegółowo

adres biura: kontakt: e-mail: www: Koalicja organizacji pozarządowych rozpoczyna 20 listopada 2015 roku akcję

adres biura: kontakt: e-mail: www: Koalicja organizacji pozarządowych rozpoczyna 20 listopada 2015 roku akcję b.pilitowski@ Koalicja organizacji pozarządowych rozpoczyna 20 listopada 2015 roku akcję społeczną Mam to w BIPie! w odpowiedzi na problem umieszczania na stronach internetowych instytucji publicznych

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

ŚWIAT CHORYCH NA SM RAPORT Z BADANIA ILOŚCIOWEGO

ŚWIAT CHORYCH NA SM RAPORT Z BADANIA ILOŚCIOWEGO ŚWIAT CHORYCH NA SM RAPORT Z BADANIA ILOŚCIOWEGO dla Warszawa, 16/11/2012 Niniejsze raport stanowi podsumowanie kampanii społecznej SM. Walcz o siebie. Raport przedstawia wyniki pre- i post- testu kampanii.

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2009 Redakcja: Wojciech Śliwerski Projekt okładki: Ewa Beniak-Haremska Korekta: Beata Bednarz Sylwia Kajdana ISBN ISBN 978-83-7850-377-4 978-83-7587-147-0

Bardziej szczegółowo

Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie

Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie Co tydzień w naszej Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży Pani Małgorzata Jarocka prowadzi zajęcia

Bardziej szczegółowo

Założenia programowe

Założenia programowe Założenia programowe Nauczanie języków obcych w szkole jest ograniczone czasowo (wymiarem godzin lekcyjnych) i tematycznie (programem nauczania) i z przyczyn oczywistych skupia się często na zagadnieniach

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Media a problemy społeczne. Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl

Media a problemy społeczne. Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl Media a problemy społeczne Lucjan Miś, lucjan.mis@uj.edu.pl Marek Szepski, mszepski@afm.edu.pl Problemy społeczne różne ujęcia Socjologowie przyjmujący założenie, że problemy społeczne to szczególne warunki

Bardziej szczegółowo

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce

Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Autor: Ewelina Brzyszcz Studentka II roku II stopnia Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Uniwersytet Jana Kochanowskiego Kielce Wraz z upowszechnieniem Internetu narodziło się nowe pokolenie. Świat

Bardziej szczegółowo

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych Jakie prawa mają osoby niepełnosprawne? W czym Rzecznik może pomóc? Jak się skontaktować? Infolinia Obywatelska 800 676 676 BROSZURA_RPO_A5_20120927_1050.indd

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania

MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania MNEMOTECHNIKI jako jedna z metod ułatwiających nabywanie przez dziecko umiejętności czytania i pisania dr Joanna Skibska Akademia Techniczno-Humanistyczna Bielsko-Biała Wiek a zdolności uczenia się dziecka

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis zadania

Szczegółowy opis zadania Szczegółowy opis zadania Przedmiot zamówienia: Przedmiotem zamówienia jest przygotowanie, produkcja i emisja w stacji radiowej o zasięgu ogólnopolskim i/lub w stacjach radiowych tworzących sieć radiową

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wprowadzenie. Rozdział 1. Badania w public relations

Spis treści: Wprowadzenie. Rozdział 1. Badania w public relations Badania w public relations. Wprowadzenie. Anna Miotk Książka to pierwsza na polskim rynku pozycja, która w sposób przekrojowy, a przy tym przystępny, prezentuje najważniejsze zagadnienia związane z prowadzeniem

Bardziej szczegółowo

Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat. 20-25 października 2004

Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat. 20-25 października 2004 Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat 20-25 października 2004 1 Podsumowanie 2 Podsumowanie (1) Zdecydowana większość badanych (91%)

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 29.06.2012 r.

Warszawa, 29.06.2012 r. Warszawa, 29.06.2012 r. Dotyczy: konsultacji społecznych prowadzonych przez Krajową Radę Radiofonii i Telewizji na temat udostępniania programów telewizyjnych osobom z niesprawnością wzroku i/lub słuchu

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ

PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ PROGRAM WYCHOWAWCZY KLASY V SZKOŁY PODSTAWOWEJ W ZAWADCE OSIECKIEJ Tematy i zagadnienia (cele edukacyjne) 1. Wybór samorządu klasowego prawa i obowiązki ucznia -kształtowanie postaw patriotycznych i świadomości

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

GENEZA PROJEKTU ZNACZENIE BADAŃ DLA MIASTA GDAŃSKA I POWIATU GDAŃSKIEGO. Roland Budnik

GENEZA PROJEKTU ZNACZENIE BADAŃ DLA MIASTA GDAŃSKA I POWIATU GDAŃSKIEGO. Roland Budnik GENEZA PROJEKTU ZNACZENIE BADAŃ DLA MIASTA GDAŃSKA I POWIATU GDAŃSKIEGO Roland Budnik Główny problem NISKI WSKAŹNIK ZATRUDNIENIA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Co wiemy? Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto zatrudnić osobę niepełnosprawną?

Dlaczego warto zatrudnić osobę niepełnosprawną? Dlaczego warto zatrudnić osobę niepełnosprawną? Administrator 05.09.2014 Rozpoznane zaburzenia psychiczne mogą zostać zakwalifikowane jako lekki, umiarkowany lub znaczny stopnień niepełnosprawności. Podobnie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

Iv. Kreatywne. z mediów

Iv. Kreatywne. z mediów Iv. Kreatywne korzystanie z mediów Edukacja formalna dzieci Kreatywne korzystanie z mediów [ 45 ] Zagadnienia Wychowanie przedszkolne Szkoła podstawowa, klasy 1-3 Szkoła podstawowa, klasy 4-6 Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Zatrudnienie osób niepełnosprawnych perspektywy wzrostu

Zatrudnienie osób niepełnosprawnych perspektywy wzrostu Scenariusz do indywidualnego wywiadu pogłębionego (IDI) z kluczowymi przedstawicielami organizacji pozarządowych, fundacji i stowarzyszeń aktywnie zajmujących się rehabilitacją społeczną i zawodową osób

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):...

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Kwestionariusz AQ wersja dla młodzieży 12-15 lat Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Płeć osoby wypełniającej kwestionariusz:... Wiek:... Wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Komunikacja społeczna. Media. Osobowość.

Komunikacja społeczna. Media. Osobowość. Andrzej Komorowski i Marek Zagórski proponują cykl interesujących szkoleń przydatnych w życiu osobistym i pracy Andrzej Komorowski: specjalista profilaktyki społecznej i resocjalizacji, mediator oraz doradca

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach:

Absolwent Szkoły Podstawowej w Pogorzałkach: Dążymy do tego, aby nasi uczniowie byli dobrze przygotowani do nauki na wyższym etapie edukacyjnym; byli dobrze przygotowani do życia społecznego w rodzinie, środowisku lokalnym, ojczyźnie, zjednoczonej

Bardziej szczegółowo

Data sporządzenia: 29 maja 2013 Data przedstawienia Radzie Pedagogicznej: 26 sierpnia 2013. Zespół

Data sporządzenia: 29 maja 2013 Data przedstawienia Radzie Pedagogicznej: 26 sierpnia 2013. Zespół Wnioski z ewaluacji wewnętrznej Przedszkola nr 1 w Świerklanach rok szkolny 2012/2013 Data sporządzenia: 29 maja 2013 Data przedstawienia Radzie Pedagogicznej: 26 sierpnia 2013 Zespół Mirosława Frydecka,

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA UCZNIÓW KLAS 0. Akademicka Szkoła Podstawowa w Kielcach, ul. L. Staffa 7

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA UCZNIÓW KLAS 0. Akademicka Szkoła Podstawowa w Kielcach, ul. L. Staffa 7 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM OCENIANIA UCZNIÓW KLAS 0 Akademicka Szkoła Podstawowa w Kielcach, ul. L. Staffa 7 ZAŁOŻENIA WEWNĄTRZSZKOLNEGO SYSTEMU OCENIANIA 1. Ocenianie w klasie zero - roczne przygotowanie

Bardziej szczegółowo

Kim jesteśmy i co możemy dla Państwa zrobić

Kim jesteśmy i co możemy dla Państwa zrobić Oferta Kim jesteśmy i co możemy dla Państwa zrobić SKRAWKI DOCFILM to zespół młodych, ambitnych ludzi, których połączyła pasja do tworzenia filmów. Zajmujemy się realizacją spotów reklamowych, teledysków,

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE OTWARTE 11.03.2014 LUB 13.03.2014!! INSTRUKCJA OBSŁUGI MEDIÓW Z ELEMENTAMI KRYZYSU!!

SZKOLENIE OTWARTE 11.03.2014 LUB 13.03.2014!! INSTRUKCJA OBSŁUGI MEDIÓW Z ELEMENTAMI KRYZYSU!! SZKOLENIE OTWARTE 11.03.2014 LUB 13.03.2014 INSTRUKCJA OBSŁUGI MEDIÓW Z ELEMENTAMI KRYZYSU DLACZEGO VISION GROUP? Łączymy wiedzę i umiejętności z zakresu public relations z dziennikarskim doświadczeniem.

Bardziej szczegółowo

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI

CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI CENTRUM EDUKACJI I AKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH W ŁODZI Oddział Fundacji powstał 1 lipca 2012 Prowadzimy projekt skierowany dla: osób z orzeczoną niepełnosprawnością niepracujących w wieku

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych Osiąganie moduł 3 Temat 3, Poziom 1 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 3 Temat 3 Poziom 1 Zarządzanie czasem Przewodnik prowadzącego Cele szkolenia Efektywność osobista pozwala Uczestnikom

Bardziej szczegółowo